Skip to main content

Full text of "Theologia Moralis"

See other formats 


THEOLOGIA 

MORALIS 

S.  ALPHONSI    M.  DE    LIGORIO 

VOL,   I. 


4 


:ft.M  !■:•'<  ;M:V': 


THEOLOGU 

MO  RALI  S 

S.  ALPHONSI  M.  DE  LIGORIO 

EPISCOPI      S.     AGATHAE      GOTHORUM 
FUNDATORIS      C0N6REGATI0NIS      SS.     REDEMPTORIS 

ET 

UNIVERSALIS    ECCLESIAE    DOCTORIS 

A  C  C  K  D  I  T 

DISSERTATIO     P.     ZACHARIAE 
ET    DECRETA    ROMANORUM    PONTIFICUM    MORUM    MATERIAM    RESPICIENTIA 

VOL.    I. 


EDITIO     OMNIUM      ACCURATIOR 

CONTINENS     QUIDQUID      AUCTOR     IN     CAETERIS      ADDIDIT 

REFORMAVIT      VEL      EXPLICAVIT 


AUGUSTAE    TAURINORUM 

EX     TYPIS     HYACINTHI     MARIETT 


MDCCCLXXIX 


rt 


6x  1151 


yi^ 


TYPOGRAPHUS  LECTORI 


Ut  Moralem  Theologiam  Sancti  Alphonsi  laudibus 
ornem,  eamque  tibi  commendem,  a  me,  arbitror,  non 
postulas:  ea  enim  satis  est  ubique  terrarum  nota,  plu- 
rimumque  probata.  Verum  tibi  de  mea  hac  tertia  edi- 
tione  aliquid  dicendum  esse  videtur.  Eam  ego  pluribus 
et  curis  et  sumptibus  plane  efficere  studui  perfectam 
et  emendatam  5  atque  hoc  magna  ex  parte  me  esse 
consequutum  existimo.  Quare  absolutissimam  eam  om- 
nium  et  adpello ,  et  non  sine  quadam  animi  audacia 
esse  testor:  non  quidem  quod  nuUa  prorsus  m-enda  in 
ipsa  invenienda  sint,  sed  quod,  si  quis  eam  forte  velit 
cum  caeteris  editionibus  prope  innumeris,  quae  unius 
saeculi  ambitu  prodierunt,  comparare,  multo  emen- 
datiorem  esse  profecto  comperiet.  Prae  caeteris  elegi, 
quam  pone  sequerer ,  editionem  illam  quae  anno  su- 
periore  Mechliniae  apud  Belgas  in  lucem  venit,  in  qua 
plurima  sunt  et  castigata  et  ad  calcem  paginarum  ad- 
dita  5  et  scriptorum  loca  quae  contractis  signis  indi- 
cantur  multa  convecta:  praesertim  SMictae  scripturae, 
decretalium  ,  summae  s.  Thomae  ,  Salmanticensium , 
Tournelii,  eiusque  continuatoris  Colleti :  ego  vero  alia 
quam  potui  plurima  et  prope  innumera  castigavi  et 
conrexij  et  alia  addidi  vel  ad  calcem  paginarum  vel 
in  fine  alterius  voluminis:  et  ordinem  librorum,  qui  in 
Mechliniensi  editione,  consiiio  non  omuibus  probando, 

MOP.;  ^ 


ftPR  15  190? 


fiierat  immutatus,  mtegrum  incolumemque  servavi,  et, 
quod  legenti  tibi  maximi  erit  commodi,  indicia  loco- 
rum  ubi  doctores  sententias  suas  scripsere,  quas  Al- 
phonsus  in  medium  adfert,  ad  calcem  paginarum  sin- 
gularum  dimisi.  Videbis  heic,  lector,  adpositam  episto- 
lam  Leonis  XIL  Pont.  Max.,  quam  mihi  ille  dignatus 
est  scribere,  quum  primam  S.  Alphonsi  editionem  sus- 
ceperam:  in  eaque  non  minus  beneyolentiae  suae  erga 
me  testimonium,  quam  honoris  ipsi  Alphonso  conlatum 
leges.  Quare  heic  Alphonsum  rogo,  ut  me,  teque,  horum 
librorum  candide  lector,  velit  suo  numine  tueri,  dum 
vitam  hanc  vanani  fallacemque  vivimuSj  et  in  beatis- 
simas  coeli  sedes  secum  tandem  recipere.  Yale. 

Aagiistae  Taurinorum  kal.  oct.  mdcccxlvi. 

DILECTO    FILIO 

HYACINTHO     MARIETTI 

lEO  PP.  XII. 

Dllecle  Fili.  Salulem  el  JpoaloUcam  Benedlctionem. 

Ct  mlnus  noceat  malorum  colluvies  librorum,  qua,  nunquam  satis  deploranda  aetalis  no 
strae  calamitale,  regiones  omnes  redundant,  non  exiguus  facit  Scriplorum  pietate  ac  doclrina 
praestantium  numerus,  quos  Deus  ad  religionis  morumque  tulelam,  misericordi  providenliae 
suae  consilio  nunquam  perditorum  non  opponit  audaciae.  In  quiljus  cum  praesertim  vir  saa- 
etissimus  idemque  doctissLmus  Beatus  Alphonsus  de  Ligorio  iure  optimo  numeretur,  imo  sin- 
gulari  quodam  excellat  lenerae  pietatis  affectu,  et  in  eam  potissimum  curam  scriptis  suis  jp- 
cumbat,  ut  frequenlem  suadeat  Sacramentorum  usum,  Christi  lesu  amorem,  et  Eius  miseri- 
cordiae  meritorumque  fiduciam,  Beataeque  Virginis  Deiparae,  ac  Coelilum  Sanctorum  cultum 
iinculcet,  quae  demiim  firmissima  sunt  adversus  omnem  pravitatem  praesidia;  optime  sane  da 
Keligione  merilus  es,  et  sua  si  norit  commoda,  de  universa  hominum  societate,  qui  in  Scri- 
ptoris  huiusmodi  Operibus  colligeildis,  et  in  lucem  edendis  operam  luam  industriamque  collo- 
caveris :  Nosque  potissimum  habemus  gratiam,  quibus  pro  pastorali  nostro  munere  nihil  magi» 
ast  curae,  quam  ut  omni  ope  protligentur  vitia,  pietasque  foveatur.  Eius  rei  lestimonium,  gra- 
tique  in  le  animi ,  qui  eliam  observantiam  in  nos  tuam  professus  sis  misso  Nobis  editionis 
eiusdem  exemplari,  itemque  incilamentum  ad  eiusdem  generls  libros,  ut  ante  fecisti,  quam 
plurimos  possis  evulgandos,  aureum,  quod  tibi  mitlimus,  numisma  esse  volunlus,  cum  Apo- 
itolica  Benedictiont-,  quain  tibi  a.nanler  imperlimur. 

balum  Uomac  apud  S.  Pelrum  die  ID.  Fel>ruiU'ii  anni  I82j.,  Ponlificalus  nostri  anno  II. 

(JASPAR  CASPARi.M 

ab  einstolis  luiiuis. 


IIT 

EX   BULLA    GANONIZATIONIS 

S.  ALPHONSl  MARiAE    DE  LIGORIO 


Alphonsus  Neapoli  v.  calendas  octobris  anno  1696.  claro  genere  ortus  ac  miraiu 
inentis  alacritatem  nactus,  ut  primum  excessit  a  pueris,  ad  humanitatis  studia,  tum 
ad  severiores  doctrinas,  deinde  ad  iuris  etiam  disciphnam  appulit  animum;  tanta 
porro  in  discendo  feUcitate  ingenii  usus  est,  ut  decimum  sextum  aetatis  annum  vix 
iugressus,  perichtata  doctrina,  iuris  utriustjue  lauream  egregia  cum  laudc  sit  ade- 
ptus.  Patris  voluntati  obsecutus  ad  causas  in  foro  dicendas  studium  suum  curas- 
que  convertit;  quo  in  munere  caste  integreque  versatus,  iUud  tamen  deserendum 
duxit,  quod  plenum  turbarum,  plenum  pericuU  comperisset ,  inque  ecclesiae  castra 
divertit.  Spretis  itaque  honestissimis  nuptiis  avitisque  fortunis,  quae  sibi,  ut  erat 
natu  maior,  pertinebant,  in  fratrem  uUro  Ubenterque  delatis,  rerum  humanarum 
curam  prorsus  abiecit. 

Tum  sacris  ordinibus  initiatus,  ac  sacerdotii  honore  insignitus  adDei  gloriam  qua- 
qua  versus  amphficandam,  ad  inserenda  in  animis  hominum  virtutum  semiaa,  stir- 
pesque  vitiorum  eveUendas  totus  incubuit.  Persuasum  cum  haberet,  neminem  piane 
ex  apostolicis  laboribus  uberem  fructum  esse  percepturum,  nisi  et  doceatet  faciat, 
iUud  in  primis  urgendum  sibi  proposuit,  ut  omnigenae  virtutis  exercitio,  seipsum 
exhiberet  tamquam  ministrum  Dei  et  dispensatorem  mysteriorum  eius.  Gastitatis 
nimirum,  quam  dudum  voverat  Deo,  custos  semper  fuit  retinentissimus,  id  assidue 
meute,  actuque  corporis  contendens  unice,  ut  eam  ab  omni  plane  labe  integrara 
servaret ;  quod  ut  certo  assequeretur  Genitricis  Dei  praesidio  iUam  fidenter  com- 
misit.  Tam  vehementi  amoris  impetu  in  Deum  ferebatur,  mentis  ut  aciem  in  eum 
perpetuo  intenderit,  ac  nihil  aUud  habere  in  deUciis  visus  fuerit,  quam  de  iUo  co- 
gitare  acloqui.  Cumtanto  divini  amoris  aestu  incenderetur,  facile  quisque  intelli- 
git,  quam  ardenti  in  proximum  caritate  flagraverit.  Quamobrem  nihil  laboris  , 
niliil  molestiarum  recusavit  unquam,  ut  vitiis  ac  sceleribus  impUcitos  homines  in 
Dei  sinum  complexumque  reduceret.  Hinc  valetudinaria  adibat  saepissime,  aegris  ut 
assideret,  eisque  in  extremo  praesertim  vitae  periculo  laborantibus  praesto  esset; 
hinc  admissa  scelera  confitentes  patientissime  audiebat,  eoque  in  munere  integros 
ferme  dies,  atque  etiam  ad  multam  noctem  vigilabat  ;  hinc  ad  confertara  populi 
multitudinem  verba  plerumque  faciebat  e  suggestu  lanto  diccndi  ardore,  at  perdilo- 
rum  pervicaciam  expugnaret  ac  frangeret,  scelerumque  quibus  obcaUuerant  turpi- 
tudinem  patefaciens,  tanto  doloris  sensu  animos  auditorum  conimovebat,  ut  eos  ad 
lacrymas  concitaret,  fletuque  atque  eiulatibus  sacrae  identidem  aedes  obstrepercnt. 
Quapropter  cum  neque  diurnum  tempus,  neque  nocturnum  intermitteret,  quin  ad 
proximorum  salutera  procurandam,  omues  animi  vires  corporisque  conferret,  assi- 
dua  laborura  contentione  debiUtatus  ac  fractus  lethalem  in  morbum  incidit,  ex  quo 
ut  primum  ope  divina  relevatus  est ,  alacriori  statim  animo  caritatis  raunia  iterum 
obire  suscepit. 

SciUcet  ubi  primura  cx  supremi  consiUo  Nurainis  ad  novam  se  reUgiosam  socie- 
tatera  instituendam  vocari  cognovisset,  ut  ne  in  tanta  messis  ubertate  deficerent  in- 
dustrii  cuUores,  nuUa  molestiarum  mole  dcterritus  est,  quin  eius  operis,  quod  in 
maximura  ecclesiae  commodum  cederct,  perfectionem  urgeret.  Itaque  divino  auxiUo 
subnixus,rem  aggressus  est,  consiUaque  et  artes  inferni  hostis  raoUtionera  novi 
operis  pervertere  conantis  feUciter  elusit.  Adscitis  duodecim  pietatis  laude  prae- 
stantibus  virls  fundaraenta  iecit  religiosae  sodaUtatis,  cui  a  ss.  Redemptore  prae- 
nomcn  inditum  est;  atque  in  eo  potissimura  enitendum  proposuit,  ut  qua  verbo, 
qua  cxcmpUs  agrestium  praesertira  hominum,  qui  per  agros  vagarentur,  profligatos 
raorcs  ac  perditos  ad  honestatem  revocaret.  lUara  brevi  tempore  per  Italiac  urbes 
ac  provincias,  mirura  in  raodura  propagatara  a  Bcnedicto  xiv.  praedecessorc  nostro 
aposloUca  uonfirraaadara  auctoritate  curavit;  eique  ab  eodem  pontifice  sumnius  mo- 
dcrator  inslitutus,  profccto  ut  ad  omniura  virtutura  cxercitationera  sodales  iuflam- 
raatit  excrap\o  suo. 


IV 
Huinilitatis  virtute  quam  maxime  pi-aestitit;  tametsi  mlra  prorsus  de  ilKus  san« 
cfcituas  praestantia  omnium  animis  insedisset  opinio,  et  illustrium  dignitate  viro- 
rum  observantia  honestaretur,  demisse  tamen  perpetuo  de  se  sensit,  omnique  se 
honore  et  cultu  indignum  existimavit. 

Deiparam  Virginem  ut  Filius  matrem  singulari  prorsus  pietate  prosequebatur, 
vehementique  amoris  ac  venerationis  sensu  erga  sacratissimum  Eucharistiae  sacra- 
luentum  ferebatur,  in  eoque  adorando  quamplures  contiuentes  horas  mira  animi 
dulcedine  perfusus  traduxit.  Corpus,  ut  in  spiritus  servitutem  ad  apostoli  exem- 
plum  redigeret,  domesticum  tamquam  hostem  assidue  coercuit,  atque  omni  tormen- 
lorum  genere  excruciavit.  Tantum  cibi  ac  potionis  eidem  impertivit,  quantum  ad 
reficiendas  vires  vitamque  sustentandam  satis  vix  esse  videretur,  imo  vilissimas, 
quas  adhibuit,  escas,  ut  omnem  voluptatis  sensum  prorsus  extingueret,  amarissi- 
mis  aspergere  succis  consuevit.  Praeterea  asperrimis  ciliciis  ex  equorum  setis  con- 
textis  latus  subcingere,  et  ferreas  membris  catenulas  admovere  numquam  destitit ; 
aculeatis  vero  flagris  ita  in  suos  artus  saevire  solitus  fuit,  ut  aifatim  ex  dilaniata 
came  micans  sanguis  solum  parietesque  perfunderet,  quas  porro  cruentas  macu- 
las,  ne  illatae  sibi  caedis  indicium  extaret,  delere  satagebat. 

Illud  vero  omnino  mirandum,  quod  licet  in  apostolici  functione  muneris  perpe- 
tuis  occupationibus  distineretur,  atque  adeo  omni  cruciatuum  asperitate  sua  mem- 
bra  torqueret  ac  debilitaret,  tanta  nihilominus  mentis  alacritate  in  rerum  sacra- 
rumstudiis  versari,  actantum  insumerc  tempus  potuerit,  utdoctis  aeque  ac laboriosis 
operibus  in  lucem  editis  rem  christianam  mirifice  iuverit.  Enim  vero,  ut  se  suasque 
vitae  rationes  omnes  divino  cultui  devoveret,  maxime  arduum,  ac  uovi  pene  ge- 
neris  votum  emisit,  ut  ne  tantillum  quidem  temporis  otiose,  verum  perpetua  in 
actione  traduceret.  Plurimos  sane  conscripsit  libros,  sive  ad  morum  doctrinam  tuen- 
dam,  sive  ad  plenam  sacri  ordinis  institutionem,  sive  ad  confirmandam  catholicae 
religionis  veritatem,  sive  ad  asscrenda  huius  s.  Sedis  apostolicae  iura^  sive  ad  pie- 
tatis  sensum  in  christianorum  animis  excitandum.  In  iisporro  inusitatam  vim,  co- 
piam  varietatemque  doctrinae,  singularia  ecclesiasticae  soUicitudinis  documcnta, 
exquisitum  religionis  studium  demirari  licet.  Illud  vero  imprimis  notatu  dignum 
est,  quod  licet  copiosissime  scripserit,  eiusdera  tamen  opera  inoficnso  prorsus  pede 
percurri  a  fidelibus  posse,  post  diligens  institutum  examen  perspectum  fuerit. 

Hau  tanta  sanctimoniac  atque  eruditionis  laude  cum  floreret,  Alphonsus  Cle- 
mentis  xiii.  auctoritate  ad  episcopalem  sedem  s.  Agathae  Gothorum  evectus  est. 
Reformidavit  vir  sanctissimus  impositi  oneris  gravitatem,  quod  ut  a  se  deprecare- 
tur,  rationes  omnes  adhibuitj  vcrum  cum  ex  pontificis  mente  ipsam  Dei  volun- 
tatem  perspexisset,  acquiescendum  sibi,  ac  munus  illud,  cui  ferendo  imparem  se  prae 
liumilitate  sentiret,  divino  praesidio  confidens,  alacri  erectoque  animjo  suscipien- 
dum  iudicavit. 

lam  vero  difiicile  dictu  est,  quanta  cura  ac  studio  omnes  pastorales  ofiicii  partes 
explere  contenderit;  gregi  suo,  quem  sibi  commissum  intelligebat,  assiduus  advi- 
gilavit,  omnemque  adhibuit  operam,  ut  ne  una  quidem  ex  concreditis  sibi  ovibus 
perditum  iret.  Neque  vero  de  severissiraa  vivendi  ratione  ex  illa  accessione  digni- 
tatifi  romisit  quidquam ,  omnem  in  victu  cultuque  corporis  lautitiam  devitavit ; 
nihil  in  eius  aedibus,  nihil  in  domestica  supellectili  superfluum  ac  splendidum. 
Pauperes  mira  caritate  complexus  est ,  quibus  alimenta ,  vestes  stipemque  prolixe 
erogabat,  imo  aiireara  crucem  atque  annulum  episcopalem  vendere  quandoque  non 
dubitavit  ad  eorum  egestatem  sublevandam.  Puellis,  ut  nuptui  darentur,  dotem  de 
suo  i^raebere,  adolescentes  clericos,  qui  humili  genere  nati  rerum  inopia  afflictaren- 
tur,  in  bonarum  artium  disciplina  suis  alere  impensis  consuevit.  Sacris  virginibus 
claustra,  foeminis,  quae  in  periculo  amittendae  castitatis  versarentur,  aedes  aperuit 
tamquam  pudoris  perfugium.  In  dioecesi  lustranda  nullis  neque  viarum,  neque 
temporum  asperitatibus  retardatus  afiixa  montium  iugis  oppidula,  dispersas  per 
agros  gentes  sedulus  invisebat ,  ac  verbis  ardore  plenissimis  ad  virtutis  amorem 
inflammabat,  a  ecelerum  turpitudine  deterrebat.  Sacerdotum  vero  atque  adole- 
scentium,  qui  ecclesiasticae  militiae  tyrocinium  posuissent,  curam  gessit  peculia- 
rem.  Sane  quam  intenta  cura  allaboravit,  ut  in  ipso  aetatis  flore  pietati  succresce- 
rent,  et  sacris  praeseitim  disciplinis  rite  imbuerentur,  ut  tandera  ad  sacrorum, 
christianaeque  plebis  procurationem  pares  evaderent.  Maximc  vero  ad  acuendos 
dlorum  animos  valuisse  dicenda  est  egresiii  antistitis  viU,  sitiuidem  in  eius  monbu» 


V 

inspiGientGS  pioposita  oculis  babebant  illtistria  exerapla  continentiae ,  religionis, 
pietatis,  denique  virtutum  omnium,  quibus  ornari  atque  instrui  saccrdos  oportet, 
»i  quidquam  in  communem  ecclesiae  utiUtatem  conferre  velit. 

Cum  tredecim  annorum  spatio  ecclesiam  sibi  demandatam  omni  pastorali  studio 
ac  vigilantia  in  exemplum  gubernasset,  tandem  devexa  iam  aetate  senex  atque  af- 
fecta  etiam  valetudine,  a  Pio  vi.  praedecessore  nostro  venia  pluries  impetrirta,  ac 
demum  obtenta,  gravissimum  illud  munus  i^misit.  Episcopatus  itaque  negotiis  ex- 
peditus  ad  suos  sodales  cum  se  recepisset,  reliquum  vitae  non  ad  honestam  quie- 
tem,  verum  ad  alias  curas  laboresque  vel  in  summa  senectute  contulit.  Ita  semper 
aliquid  scriptioni  mandavit ,  quod  in  fidelium  utilitatem  vertere  intelligeret ;  ita 
numquam  a  concionibus  abstinuit,  ut  hominura  mores  corrigeret,  et  eos  quoad  pos- 
set  amore  virlutis  incenderet. 

Tandem  cum  nonagesimum  primum  aetatis  annum  attigisset,  properantis  iara  ad 
metam  aetatis  pondere  pressus,  et  gravi  correptus  morbo  decubuit.  Incredibili  pa- 
tientia  toleratis  queis  acerrime  discruciaretur  morbi  doloribus,  et  religiosae  so- 
cietatis,  cuius  auctor  fuerat ,  sodales  ad  omnem  virtutis  laudera  vehementissime 
cohortatus,  sanctissiraae  Eucharistiae  viatico  refectus  est,  ac  sancta  olei  unctione 
munitus.  Quibus  ecclesiae  sacraraentis  religiosissime  susceptis,  spiritus  laetus  at- 
que  alacer,  cui  nil  fuit  antiquius,  quam  ut  a  carcere  corporis  solutus  esset,  cum 
Christo,  in  Dei  sinum  placidissirae  evolavit. 

TJt  primum  de  Alphonsi  obitu  fama  percrebuit,  ingens  ad  eius  feretrum  concur- 
sus  hominum  factus  est  viri  desiderio  moerentium,  atque  aliquid,  quod  in  usura 
viventi  fuisset,  obsequii  et  venerationis  causa  surripere  decertantiura.  Nec  faraa  de- 
fuit  prodigiorura  ,  quibus  insignem  antistitis  sanctitatem  Deus  Opt.  Max.  palam 
omnibus  declaravit.  lis  vero  longe  lateque  pervulgatis,  quae  iampridem  invaluerat 
ipsius  virtutum  opinio  mirura  in  raodum  aucta  est,  pluresque  principes  viri,  aliique 
dignitate  conspicui ,  regulares  insuper  ordines  oppido  multi  enixis  precibus  apud 
Pium  VI.  pontificem  maximura  contenderunt,  ut  de  Alphonsi  vita  sanctissirae  tra- 
ducta  iuridica  acta  conficei'entur.  His  de  raore  absolutis  severissimeque  expensis, 
nec  non  diligentissime  perlustratis  atque  cxcussis,  quae  in  vulgus  ediderat,  operi- 
bus,  ex  sententia  congregationis  sacris  ecclesiae  ritibus  tuendis  praepositae  Pius  vii. 
decessor  noster  nonis  maii  anno  1807.  decretum  emisit,  quo  constare  asserebatur  de 
ven.  Alphonsi  Mariae  de  Ligorio  virtutibus  theoiogalibus  et  cardinalibus  eorum- 
que  adnexis  in  gradu  heroico. 

Tum  in  eodem  sacro  consilio  ad  ea  miracula  perscrutanda  ventum  est,  quae 
ven.  Alpbonsi  gratia  ab  omnipotenti  Deo  patrata  esse  afiirmabantur  (i).  Deraum 
XII.  kal.  ian.  i8i5.  pontificias  dedit  litteras  de  beatorum  honoribus  ven.  Alphonso 
Mariae  de  Ligorio  quandocumque  Iribuendis:  quod  solemni  pompa  ac  splendidis- 
«ima  in  basilica  vaticana  xvi.  kal.  septembris  1816.  perfectum  est. 

Atqui  post  publici  cultus  honores  ven,  Alphonso  tributos  aHi  plures  in  praesenti 
discrimine  eius  opem  experti  sunt,  plane  ut  perspicuura  esset,  quo  phis  operae  ac 
iaboris  ad  amplificandam  divini  nominis  gloriara  piissimus  antistes  impenderat , 
eo  maiori  in  terris  honore  fidelem  suae  domus  dispensatorem  cumulare  Deum  pro 
sua  benignitate  voluisse.  Quorum  sane  miraculorum  celebritate  excitati  cum  Fer- 
dinandus  i,  utriusque  SiciHae  rex  pientissimus  aliique  principes  viri,  tum  pleri- 
que  ex  S.  E.  R.  cardinalibus,  ai-chiepiscopis,  episcopis,  ac  religiosi  ordines ,  im- 
primisque  sodalitas  a  ss.  Redemptore  nuncupata,  quae  Alphonso  auctore  iure 
gloriatur,  etiam  atque  etiam  Pium  vii,  obsecrarunt,  ut  de  beato  Alphonso  sancto- 
rum  fastis  adscribendo  in  sacro  Consilio  Ecclesiae  ritibus  tuendis  quam  primum 
referretur.  Annuit  huraanissime  eorum  precibus  idem  decessor  noster,  et  de  re- 
centium  miraculorum  veritate  accuratissime  inquiri  coeptura  est  (2). 

Admirandis  plane  morborura  curationibus  iuridice  probatis,  Pius  viii.  decessor 
noster  de  illarura  veritate  decretum  edidit  iii.  non.  decembris  anno  1829.  Postea 
cum  in  s.  concilio  ecclesiae  ritibus  cognoscendis  propositum  de  raore  fuisset,  an 
tuto  procedi  posset  ad  solemnera  b.  Alphonsi  canonizationem,  atque  omnia  prae- 
sto  essent,  quae  iuxta  praxim  apostolicae  sedis  necessario  requircrentur,  idem  Pius 
viii.  pont.  max.  dominica  quinta  a  paschaHbus  solemniis,  postquam  in  aede  quiri- 
naH  sacrum  peregisset,  xviii.  kal.  iun.  i83o.  sententiam  suam  declaravit,  ad  eamdem 
canonizationem  tuto  procedi  posse.  lam  vcro  decretum  illud  nos  exequi  cupien- 
(1)  Heic  duo  uarrautiii'  iniracula.  (2)  Alia  due  reroruntur  miracuU. 


tcB,  ▼ctisque  libentcr  annucntes  sodalitii  a  ss.  Rcdemptore  nnncnpati ,  primiim 
cum  universo  coUegio  venerabilium  fratrum  nostrorum  S.  E.  R.  cardinalium  rcra 
communicavimus  in  consistorio  secreto  habito  iv.  id.  decembris  i838.,  qui  in  eam- 
dem  sententiam  de  sanctorum  Lonoribus  b.  Alphonso  Mariae  de  Ligorio  defe- 
rendis  conspirarunt. 

Mox  complures  venerabiles  fratres,  archiepiscopos,  episcopos  in  tantae  rei  con- 
sultationem  adscivimus,  actorumque  omnium  seriem  quae  virtutes  et  prodigia  b. 
Alphonsi  complecterentur,  illorum  iudicio  subiecimus,  tum  oretenus  in  consisto- 
i-jo  publico,  in  quo  dilectus  filius  Antonius  Maria  Cagiano  de  Azevedo  aulae  no- 
strae  consistorialis  advocatus  ipsius  Beati  causam  peroravit,  tum  ctiam  in  scriptis, 
tradita  nimirum  accurata  actorum  relatione  ex  authcnticis  eius  s.  consilii  monu- 
mentis  desumpta.  Quibus  praemissis,  in  semipublico  consistorio  octavo  idus  maii 
coraro  nobis  coacto,  ad  quod  nedum  ven.  fratres  nostros  S.  E.  R.  cardinales,  sed 
et  ven.  fratres  patriarcbas  ,  archiepiscopos,  episcopos  in  urbe  praesentes  aceersi- 
vimus,  eorumque  sententiam  rogavimus  super  b.  Alphonso  sanctorum  fastis  ad- 
scribendo.  Porro  cum  ad  unum  omnes  affirmativam  sententiam  dixissent,  et  vero 
etiam  hoc  honore  b.  Alphonsum  augendi  studiosissimos  sese  declarassent ,  nos  a 
dilectis  filiis  apostolicae  sedis  notariis  publica  confici  instrumtnta  mandavimus,  et 
venerabiliura  fratrum  suffragia  litteris  comraissa,  ac  singulorum  raanu  subscripta 
in  ccclesiac  romanae  tabulario  custodiri  iussimus.  Verumtamen  a  profcrcnda  in 
re  tanti  momenti  peremptoria  sententia  abstinendum  duximus,  usque  dum  indi- 
ctis  in  urbe  solemnium  ieiuniorum  diebus,  atque  ecclesiis  etiam  ad  supphcandum 
Deo  designatis,  a  coelesti  patre  luminum  sapientiae  suae  radios  copiosius  impetra- 
rcmus. 

Praestituta  tandem  die  vii.  kalendas  iunii  ad  praedictam  canonizationcm  b.  Al- 
phonsi  (i)  ,  solemni  ritu  celebrandam  in  vaticanam  basilicara  festa  pompa  pro- 
gressi  sumus  cum  universi  cleri  saec.  ac  regul.  ord.  cura  romanae  curiae  et  aulae 
nostrae  proceribus  et  officialibus,  denique  cum  praedictis  ven.  fratribus  S.  E.  R. 
cardinalibus  ,  patriarchis,  archiepiscopis  et  episcopis.  Antequam  sacris  opcraturi 
ad  aram  accedereraus,  dilectus  filius  noster  Aloysius  TituH  s.  Callisti  S.  E.  R.  pre- 
sbyter  cardinalis  Lambruschini  per  consistorialis  aulac  nostrac  advocatum  ilerum 
preces  humillime  exhibuit  christianorum  principum,  sacrorura  antistitum,  ac  po- 
pulorum,  ipsum  b.  Alphonsum  in  sanctorum  ordinem  referri  postulantium,  ac  nos 
in  genua  provoluti  angelorum  choros  coclitcsque  omnes  deprecati  sumus,  nobis 
ut  propitii  adessent,  dein  ad  iteratas  instantias  Spiritum  paracletum  enixis  preci- 
bus  obsecravimus,  ut  mentem  no.stram  definitivam  sententiam  iamiam  prolaturara 
virtute  sua  confirmarct.  Postrcmo  ad  instantissimas  preces  causae  postulatoris , 
atque  adeo  ad  universae  ecclesiae  vota,  atque  ad  accuratissimas,quae  de  tanto  ne- 
gotio  institutae  essent,  quaestiones,  et  sacrorum  antistitum  suffragia,  quae  Deo  ad- 
luvante,  tulissent,  animum  advcrtentes,  auctoritate  apostohca,  quam  b.  Petri  apo- 
stolorum  principis  in  supreraa  ecclesiae  procuratione  licet  immerito  successores 
obtincmus,  in  bonorcm  sanctae  et  individuac  Trinitatis,  in  catholicae  fidei,  et  reli- 
gionis  splendorem  ct  decus,  solcmnem  ac  decretoriam  sentcntiara  nostram  profercn- 
tes,  b.  Alphonsum  Mariam  de  Ligorio  christianarum  virtutum  lucc  coruscantcra 
ac  prodigiorum  fama  ccleberrimum  sanctorum  confessorum  pontificum  numero 
adscripsimus,  eiusque  meraoriam  iv.  nonas  augusti  ab  ecclesia  universa  colendam 
statuimus. 

(l)  Numorantur  heic  Beati  alii  quatuor  cum  Alplionso  inter  sanctos  relati:  Franciscut  <1p  Hieronymo, 
lotnnis  Irnephi  a  Cruce,  Pacifici  a  i.  Severino,  Veronicae  de  luliauii. 


S.  ALPHONSI  MARI^  DE  LIGORIO 


PIUS  PP.  IX. 

AD     PERPETUAM    RE!    MEMORIA 


Qui  Ecclesiae  suae  numquam  se  defuturum  spopondit  Chrisfus 
Dominus,  quum  maxime  in  rem  suae  immaculatae  Sponsae  esse  per- 
spexerit,  insignes  excitat  pietate  et  doctrina  Viros ,  qui  repleti  spiritu 
intelligentiae ,  tamqmm  imbr^s  mittant  eloquia  sapientine  suae.  Neque 
enim  sine  providentissimo  Omnipotentis  Dei  consilio  factum  est ,  Ui, 
quum  lansenistarum  doctrina  Novatorum  ocuios  in  se  converteret,  er- 
rorisque  specie  multos  alliceret,  ageretque  transversos,  tunc  potissi- 
mum  extaret  ALPHONSUS  MARIA  DE  LIGORIO ,  Congregationis  a 
Sanclissimo  Redemptore  Institutor,  et  Sanctae  Agathae  Gothorum  Epi- 
scopus ,  qui  honum  certans  certamen  ,  os  aperiret  suum  in  medio 
Ecc/matf;  scriptisque  doctis  et  laboriosis,  istam  ab  inferis  excitatam 
pestem  radicitus  evellendam,  et  ab  agro  Dominico  exterminandam 
curaret.  Neque  vero  has  solum  sibi  partes  depoposcit  Alphonsus;  sea 
in  Dei  gloriam  ,  spiritualemque  hominum  salutem  unice  intendens 
animum ,  plurimos  Libros  conscripsit ,  sacra  erudilione  et  pietate  re- 
fertos,  sive,  inter  implexas  Theologorum  tum  laxiores  ,  tum  rigidiores 
sententias,  ad  tutam  muniendam  viam,  per  quam  Christifidelium  ani- 
marum  Moderatores  inoffenso  pede  incedere  possent ;  sive  ad  Klerum 
informandum,  instituendum;  sive  ad  Catholicae  Fidei  veritatem  confir- 
mandam,  et  contra  cuiuscumque  generis  aut  nominis  Haereticos  de- 
fendendam ;  sive  ad  asserenda  huius  Apostolicae  Sedis  iura  ;  sive  ad 
Fidelium  animos  ad  pietatem  excitandos.  Hoc  porro  praedicari  veris- 
sime  potest ,  nuUum  esse  vel  nostrorum  temporum  errorem  ,  qui, 
maxima  saltem  ex  parte ,  non  sit  ab  Alphonso  refutatus.  Quid  quod 
ea,  quae,  tum  de  Immaculata  Sanctae  Dei  Genitricis  Conceptione ,  tum 


de  Romani  Ponlificis  ex  Calhedra  docentis  Infallibilitate  ,  plaudente 
christiano  populo,  et  frequentissimo  universi  catholici  orbis  Antisti- 
tum  consessu  approbante  ,  a  Nobis  sancita  sunt,  in  Alphonsi  Operibus 
reperiuntur  et  nitidissime  exposita  ,  et  validissimis  argumentis  de-^ 
monstrata  ? 

Quamobrem  in  Hunc  perbelle  cadit  nobilissimum  illud  divinae, 
Sapientiae  praeconium  :  Non  recedet  memoria  Eius  ,  et  nomen  Eius 
requiretur  a  generatione  in  generationem.  Sapientiam  Eius  enarrabunt 
gentes,  et  laudes  Eius  enuntiabit  Ecclesia.  Ac  Pius  VII.  Praedecessor 
Noster  recolendae  memoriae,  summam  Alphonsi  sapientiam  demiratus, 
gravissimum  hoc  de  eo  protulit  testimonium  :  Voce  ,  nimirum  ,  ac 
scriptis  in  media  saeculi  nocte  errantibus  viam  iustitiae  ostendisse,  per 
quam  possent  de  potestate  tenebrarum  in  Dei  lumen  ac  regnum  transire. 
Item  fel.  rec.  Decessor  noster  Gregorius  XVI.  incredibilem  Alphonsi 
dicendi  vim,  copiam,  varietatemque  doctrinae  maximis  laudibus  prose- 
quutus ,  Eum  Sanctorum  Coelitum  fastis  adscripsit.  Tandem  nostris 
hisce  temporibus,  plurimi  Sanctae  Romanae  Ecclesiae  Cardinales,  fere 
omnes  totius  orbis  Sacrorum  Antistites,  Supremi  religiosorum  Ordi- 
num  Moderatores,  insignia  Sodalium  Theologorum  corpora,  illiistria 
Canonicorum  Coliegia,  et  docti  ex  omni  coetu  Viri  supplices  Nobis 
preces  porrexerunt,  ut  Sanctum  Alphonsum  Mariam  de  Ligorio  Doctoris 
EccLESUE  titulo  honoribusque  augeamus.  Nos  itaque  piis  hisce  preci- 
bus  obsecundare  lubenti  animo  volentes,  gravissimum  hoc  negotium, 
ut  moris  est,  Congregationi  VV.  FF.  NN.  S.  R.  E.  Cardinalium  tuendis 
Ecclesiae  ritibus  praepositorum  expendendum  commisimus.  lam  vero, 
cum  dicta  VV.  FF.  NN.  Congregatio  in  Ordinariis  Comitiis  ad  Vati- 
canas  Aedes  die  XI.  Martii  huius  vertentis  anni  habitis,  audita  relatione 
Venerabilis  Fratris  Nostri  Constantini  S.  R.  E.  Cardinalis  Patrizi 
nuncupati ,  Episcopi  Ostien.,  et  Veliternen.,  eiusdem  Congregationis 
Praefecti,  Causaeque  Ponentis  ;  consideratis  Animadversionibus  dilecti 
Filii  Petri  Minetti  Presbyteri ,  Fidei  Promotoris  ;  item  Patroni  Causae 
Responsis,  nec  non  Theologorum  pro  veritate  sententiis;  omnibus  deni- 
que  rationum  momentis  sedulo  attenteque  perpensis,  unanimi  consensu 
rescribendum  censuerit :  Consulendum  Sanctissimo  pro  concessione, 
seu  declaratione  et  extensione  ad  universam  Ecclesiam  tituli  Doctoris 
in  honorem  Sancti  A  Iphonsi  Mariae  de  Ligorio  ,  cum  Officio  et  Missa 
iam  concessis;  addito  Credo,  Anliphona  ad  Magnificat  in  utrlsque  Ve- 
^peris:  0  Doctor,  ac  Lectionibus  L  Nodtirni:  Saoientiam,  et  VIIL  Re- 


sponsorio:  In  medio  Ecclesiae;  —  Nos  Rescriptum  istud,  edito  die  XXIII. 
eiusdem  mensis  et  anni ,  Generali  Vrbis  et  Orbis  Decreto ,  approban- 
dum,  confirmandumque  existimavimus. 

At  enim   dilectus  Filius  Nicolaus  Mauron  ,  Superior  Generalis  et 
Rector  Maior  Congregationis  Sanctissimi  Redemptoris,  ad  iam  memo- 
ratam  Cardinalium  Congregationem  tuendis  Ecclesiae  Ritibus  supplex 
adiit,  ut  in  Fesf.o  eiusdem  Sancti  Alphonsi,  per  Decretum  de  quo  ha- 
bita  ante  mentio  est,  inter  Ecclesiae  Doctores  adsciti ,  in  Martyrologio 
Romano,  post  verba:  Sanctorum  fastis  adscripsit ,   sequentia   adde- 
renlur :  et  Pius  IX.  Pontifex  Maximus,  ex  Sacrorum  Rituum  Congre- 
gationis  consulto ,  universalis  Ecclesiae  Doctorem  declaravit ;  item  in 
VI.  Lectione ,  post  verbum  :  accensuit ,  haec  alia :  tandem  Pius  IX. 
Pontifex  Maximus ,  ex  Sacrorum  Rituum   Congregationis  consulto, 
universalis  Ecclesiae  Doctorem  declaravit,  utque  concessiones  omnes 
hac  super  re  factae,  Apostolicis  Nostris  Literis  confirmarentur.  Quae 
quidem  Cardinalium  Congregatio  cum  in  conventu,  die  XXII.  mensis 
Aprilis  huius  anni- de- more,habito  ,  rescripserit :  Pro  gratia  ;  Nos 
die  XXVII.  mensis  eiusdem  ,  Rescriptum  illud  ratum  habuimus,  alque 
Apostolicas  Literas  in  forma  Brevis  expediri  mandavimus.  Quae  cum 
ita  sint,  memorali  dilecti  Filii  Nicolai  Mauron  obsequuti  votis,  deque 
consilio  VV.  FF.  NN.  Sanctae  Romanae  Ecclesiae  Cardinalium  Congre- 
gationis  legitimis  Ritibus  cognoscendis ,  Auctoritate  Nostra  Apostolica, 
tenore  praesentium ,  titulura  DOCTORIS  in  honorem  Sancti  Alphonsi 
Mariae  de  Ligorio,  Congregationis  a  Sanctissimo  Redemptore  Institu- 
toris  et  Sanctae  Agathae  Gothorum  Episcopi,  confirmamus,  seu,  qua- 
tenus  opus  sit,  denuo  Ei  tribuimus,  impertimus  ;  ita  quidem  ut  in 
Universali  Catholica  Ecclesia  semper  Is  Doctor  habeatur,  atque  in  die 
festo  anniversario  tum  a  Regulari,  tum  a  Saeculari  Klero  celebrando, 
Officium  et  Missa  fiat  iuxta  Sacrae  Rituum  Congregationis  Decretum 
Rescriptumque,  quod  memoravimus.  Praeterea  huius  Doctoris  Libros, 
Commentaria,  Opuscula,  Opera  denique  omnia,  ul  aliorum  Ecclesiae 
Doctorum,  non  modo  privatim,  sed  publice  in  Gymnasiis,  Academiis, 
Scholis  ,  Collegiis ,  Lectionibus  ,  Disputationibus  ,  Interpretationibus, 
Concionibus ,    Sermonibus ,    omnibusque   aliis  Ecclesiasticis  studiis, 
christianisque  exercitationibus,  citari,  proferri,  atque,  cum  res  postu- 
laverit,  adhiberi  volumus  et  decernimus. 

Tandem  ut  Christifidelium  pietas  ad  huius  Docloris  diem  festum  rite 
colendum.,   eiusque    opem  pie   implorandam    magis  accendatur ,   de 


Omnipotentis  Dei  misericordia,  ac  BB.  Petri  et  Pauli  Apostolorum  eius 
auctoritate  confisi,  omnibus  et  singulis  utriusque  sexus  Christifidelibus, 
qui  die  festo  eiusdem  Doctoris ,  aut  uno  ex  septem  diebus  continuis 
immediate  subsequentibus,  uniuscuiusque  Christifidelis  arbitrio  sibi 
deligendo ,  vere  poenilentes  et  sacramentali  confessione  praemissa, 
Sanctissimam  Eucharistiam  sumpserint ,  et  quamlibet  ex  Ecclesiis 
Congregationis  Sanctissimi  Redemptoris  devote  visitaverint,  ibique  pro 
Christianorum  Principum  concordia,  haeresum  extirpatione,  ac  Sanctae 
Matris  Ecclesiae  exaltatione  pias  ad  Deum  preces  effuderint,  quo  die 
praedictorum  id  egerint,  Plenariam  omnium  peccatorum  suorum  Indul- 
gentiam  et  remissionem,  quae  etiam  animabus  Christifidelium  ,  quae 
Deo  in  charitate  coniunctae  ab  hac  luce  migraverrnt,  per  modum  suf- 
fragii  applicari  poterit ,  misericorditer  in  Domino  in  perpetuum  con- 
cedimus. 

Quocirca  universis  VV.  FF.  Patriarchis,  Primatibus,  Archiepiscopis, 
Episcopis  et  Dilectis  Filiis  aliarum  Ecclesiarum  Praelatis  per  univer- 
sum  terrarum  Orbem  constitutis  per  praesentes  mandamus ,  ut  quae 
superius  sancita  sunt,  in  suis  Provinciis,  Civitatibus,  Ecclesiis  et  Dioe- 
cesibus  solemniter  publicari,  et  ab  omnibus  personis  Ecclesiasticis 
saecularibus  et  quorumvis  Ordinum  Regularibus ,  ubique  locorum  et 
gentium  inviolabiliter  et  perpetuo  observari  procurent.  Haec  praecipi- 
mus  atque  mandamus,  non  ob'stantibus  Apostolicis,  ac  in  Universalibus, 
Provincialibusque  et  Synodalibus  Conciliis  editis,  generalibus  vel  spe- 
cialibus  Constitutionibus  et  Ordinationibus,  caeterisque  contrariis  qui- 
buscumque.  Volumus  autem,  ut  praesentium  Literarum  traasumptis 
seu  exemplis  etiam  impressis,  manu  alicuius  Notarii  publici  subscriptis, 
et  sigillo  personae  in  ecclesiastica  dignitate  constitutae  munitis,  eadem 
prorsus  fides  adhibeatur,  quae  adhiberetur  ipsis  praesentibus,  si  forent 
exhibitae  vel  ostensae. 

Datum  Romae,  apud  S.  Petrum  sub  annulo  Piscatoris,  die  VII.  luiii 
MDCCCLXXI.  Pontificatus  Nostri  anno  vigesimosexto. 

Loco  ^  Annuli  Piscatoris. 

Pro  D.no  Card.  Paracciani  Clarelli. 

Felix  Profili,  Substitutuf . 


MONITUM  AUCTORIS 
AD   LECTOREM 

QUl   ROGATOn  LEGEr.S   lUNC  PRVEFVTIONEM   PRO  INTELLIGENTIA 
TOTIUS    OPRKIS 


Cum  praccipuum  sit  intentum  nostrae  minimae  congregationis  ss.  Redem^ 
ptoris  missionibus  vacare,  eumque  missionariortim  exercitio  necessario  anne- 
xumsit  mimus conscientias  hominuminstructionibus^  etconfessionibus dirigere: 
ideo  plurimis  abhinc  annis  excogitavi  iuventuti  sodalitatis  nostrae  librum  de 
re  morali  tractantem  tradere ,  qui  mediam  inter  alios  aut  nimis  rigidos,  aui 
nimis  benignos  viam  teneret.  Opus  absolvi ,  sed  quia  nimis  festinanter  fuit  il- 
lud  typis  demandatum.,  ut  aliis  satisfacerem,  mihi  non  satisfeci;  plura  enim 
in  eo  vel  non  bene  excusa  exciderunt,  vel  confuso  ordine  fuerunt  exposita.  Id- 
circo,  cum  ea  diligentiore  examine  necnon  clariore  methodo  indigere  animad- 
vertissem,  animum  ad  secundam  editionem  applicui,  in  qua  ad  meliorem  ordi- 
nem  omnia  redigere  curavi,  et  utilissimis  doctrinis  librum  copiosiorem  reddere. 
Nonnullas  etiam  opiniones  (temporis  decursu  rebus  ad  utiliorem  trutinam  re- 
vocatis),  hominem  me  agnoscens^  reformavi.  Neque  in  hoc  erubui,  cum  d.  Au^ 
gustinus  non  erubuerit  in  pluribus  se  retractare;  sicut  etiam  d.  Thomam  fe~ 
cisse  testantur  Caietanus,  Catharinus,  et  Capreolus,  ac  ipse  doctor  Angelicus 
(3.  p.  quaest.  9.  art.  4.)  sic  fassus  est:  quamvis  alibi  aliter  scripserim.  Ut 
enim  Tullius  dixit:  Sapientis  est  mutare  consilium.  Et  alibi :  Numquam  lau- 
data  fuit  in  una  sententia  permansio. 

Nemini  autem  superfluum  videatur  post  tot  libros  scientiam  moralem  per- 
tractantes  hunc  me  suscepisse  laborem,  quasi  actum  agerem:  cum  etenim  plu- 
rimos  legerim  auctores,  alios  inveni,  qui  plus  aequo  indulgentes  iis  qui  (ut  ait 
Isaias  cap.  30.j  dicunt:  Nolite  aspicere  nobis  ea  quae  recta  sunt,  loquimini 
nobis  placentia,  consuunt  pulvillos  sub  eorumcapite,  ut  in  peccatis  misere  con^ 
quiescant:  haud  enim  dubitandum  multum  detrimenti  Dei  ecclesiam  sentire  ex 
istorum  auctorum  sectatoribus ,  cum  maior  hominum  laxioris  vitae  pars  ad 
illos  concurrat.  Contra  vero  reperi  alios,  qui  ad  reprobanda  assueti  quaecum- 
queextremam  rigiditatemnonsapiunt,consilia  cum  praeceptis  confundunt,  no- 
visque  mandatis  conscientias  aggravant ,  humanam  imbecillitatem  nihil  pensi 
habentes,  nihilque  memores  illius  sacri  canonis  {  cap.  ult.  de  Transact. )  qui 
admonet:  In  his  vero,  in  quibus  ius  non  invenitur  expressum ,  procedas  ae- 
quitate  servata,  semper  in  humaniorem  partem  declinando,secuodum  quod 
personas  et  causas,  loca  et  tempora  videris  postulare.  Et  hoc  modo  iugum 
Christi  Domini,  quod  est  suave^  intolerabile  reddunt,  viamque  salutis  sic  plu- 
ribus praecludunt,  iuxta  illud  s.  Ambrosii:  Sunt  etiam  in  nobis  qui  timorem 
Domini  habent,  sed  non  secundum  scientiam,  statuentes  duriora  praecepta, 
quae  non  possit  humana  conditio  sustinere  (In  psal.  118.  Serm.  5.).  Utraque 
sane  extremitas  maxime  periculosa  ,  nam  prima  spatiosam  viam  relaxatione 
ad  perditionem  aperit ;  altera  ( ut  ait  perdoctus  Cabassutius  ia  Theor.  iur. 
Praef.  ad  Lect.j  duplici  tramite  urget  animas  in  ruinam,  erronea  scilicet  con- 
scientia  et  desperatione;  cum  plurimi,  audita  hac  rigidiore  doctrina ,  in  mor- 
talia  labuntur  yelcredentes  inesse  lethale  peccatam  ubi  non  est,  vel  nimia  dif- 
ficultate  deterriti,impo$sibile putantes  p.o  modo  posse  salvart,  salutis  suae  curam 
penitus  abiiciunt. 


PropUrea  in  lucem  edere  deliheravi  hoe  novum  opus ,  quod  inter  opinioms 
*iimis  beniynas  et  nimis  severas  medium  locum  teneret^  quodque  non  tam  dif- 
fusum  esset ,  ut  non  facile  legeretur,  nec  tam  breve,  ut  in  multis  deficeret. 
Concinnatas  in  hoc  reperies  omnes  quaestiones,  et  res  morales,  quae  magis  ad 
praxim  deserviunt.  Ut  vero  sententias  veritati  conformiores  seligerem  in  qua- 
Gumque  quaestione  non  parum  laboris  impendi;  per  plures  enim  annos  quam- 
plurima  auctorum  classicorum  volumina  evolvi  tam  rigidae  quam  benignae 
sententiae,  quae  ultimo  (ut  arbitror)  in  publicum  prodierunt.  Praesertim  autem 
sedulam  operam  navavi  in  annotandis  doctrinis  d.  Thomae,  quas  in  suis  fon- 
tibus  observare  curavi.  Insuper  in  controversiis  intricatioribus  etiam  doctos 
iuniores  consului. 

Praeterea  hic  invenies  in  suis  propriis  locis  diligenti  studio  annotatos  textus 
tum  canonicos  tum  civiles  ad  rem  pertinentes.  Item  propositiones  damnatas, 
et  (quod  utiliusjdecreta  recentiora  summorum  pontificum,  et  praecipue  bullas, 
sanctionesque  nuper  editas  a  ss.  d  n.  Papa  Beneaicto  xiv.  Necnon  plurima 
hic  exposui,  quae  magis  missionum  et  confessionum  exercitio,  quam  librorum 
lectione  didici.  Ut  autem  iusta  methodus  servaretur,  medullam  Hermanni  Bur- 
sembaum praemittendam  censui[*),non  iam  ut  omnes  ipsius  auctoris  opiniones 
approbarem,  sed  tantum  ut  eiusdem  methodum  sequerer,  quae  inter  aliorum 
auctorum  methodos  ad  res  morales  exponendas  valde  accommodata  mihi  visa 
fuit;  deinde  ut  tironibus  nostrae  congregationis,  iuxta  finem  mihi  principaliter 
propositum,  magis  prodessem ,  ad  modum  captu  faciliorem  meas  appendices 
studui  exarare :  in  hoc  enim  maxime  incubui,  ut  potius  in  claritate,  quam  in 
sermonis  elegantia  abundarem. 

In  delectu  autem  sententiarum  ingens  cura  mihi  fuit  semper  rationem  au- 
ctoritati  praeponere;  et  priusquam  meum  ferrem  iudicium,  in  eo  (ni  fallor) 
totus  fui,  ut  in  singulis  quaestionibus  me  indifferenter  haberem ,  et  ab  omrii 
passionis  fuligine  expoliarem:  quod  satis ,  benevole  lector ,  ex  eo  co^noscere 
poteris,  quod  ego  non  paucas  sententias,  quas  in  prioribus  huius  operis  editio- 
nibus  tenueram ,  in  hac  postrema  mutare  non  dubitavi.  Caeternm  sategi  ul 
plurimum  meam  exponere  sententiam ,  iustum  pondus  tribuendo  maioris,  vel 
aequalis,  vel  minoris  probabilitatis  cuique  sententiae,  prout  meae  imbecillitaii 
visum  fuit,  ne  ancipitem  relinquerem  lectorem,  more  aliquorum,  qui  senten- 
tias  aliorum  tantum  referentes,  non  parum  exosos  legentibus  se  praebent.  Ubi 
vero  non  inveni  rationem  pro  una  parte  convincentem,  non  sum  ausus  opposi- 
tam  damnare,  more  aliorum,  qui  nimis  facile  reprobant  opiniones,  quas  plu- 
res  et  graves  auctores  tuentur,  quorum  doctrinas  praelaudatus  ss.  n.  p.  Be- 
nedictus  (longe  ab  illis  alienus  qui  eas  liberius  parvipendunt)  in  suis  elabora- 
tis  operibus,  et  omnigena  eruditione  refertis,  non  sine  aestimatione  commemo- 
rat,  et  saepe  eis  utitur;  quin  etiam  ipsorum  opinionibus  non  parum  defert  , 
iisque  innixus  in  multis  Christi  fideles  instruit,  ut  videre  est  in  suo  bullario. 

Caeterum,  benigne  lector ,  te  admonitum  volo,  ne  existimes  me  opiniones  illas 
approbare,  ex  eo  quod  non  reprobem;  eas  enim  quandoque  fideliter  exponam 
cum  suis  ratiombus  etpatronis,  ut  alii  pro  sua  prudentia,  cuius  ponderis  sint, 
adiudicent.  Deinde  advertas,  quod  cum  aliquam  opinionem  veriorem  voco,  tunc 
contrariam  non  habeo  ut  probabilem  ,  etsi  non  expresse  ut  improbabilem  da~ 
mnem.  Insuper  quando  unam  ex  sententiis  probabiliorem  appello,  nullo  iudi- 
cio  dato  de  probabilitate  alterius,  aut  utor  hoc  verbo,  non  audeo  damnare,  non 
jpropterea  intelligo  eam  probabilem  dicere,  sed  iudicio  prudentiorum  remittere. 
Si  autem  observare  vis  qaodnam  systema  tenendum  ipse  censeam  circa  mora- 
Mum  opinionum  electionem,  vide  lib.  1.  de  conscientia  probabili  nura.  55.  et 
~€q.  Vale. 

(*)  Quae  in  mcilio  textu  ITpnnanni  Busembaum  inter  parentliesim  Kribuotur  cl  liltera  maiore  '&- 
lipiunt,  b    Alphcnsi   veiba  suut- 


BEATISSIMO   AC   SANCTISSIMO   PATRI 

BENEDIGTO  XIV.  PONTIFIGI  MAXIMO 

ALPHONSUS  DE  LIGORIO 


Tuae  dignitatis  maiestas,  beatissime  pater,  doctrinae  atque  eruditio- 
nis  tuae  fastigium,  ne  tibi  hoc  meum  opus  morale  simpliciori,  ac  prorsus 
humili  stylo  conscriptum  exhiberem,  aut  suadere  me  omnino,  aut  dubi- 
tantem  deterrere  magnopere  debuissent:  summa  vero  sanctitatis  tuae  be- 
nignitas,  ac  ferventissimus  zelus,  qui  in  te  semper  enituit,  prius  ut  optimi 
praesulis  singularum  ecclesiarum  partes  absolveres,  et  deinde  ut  summi 
universalis  ecclesiae  pastoris  muneri  vigilantissime  satisfaceres,  me  im- 
pulerunt  ut  hos  tenues  labores  meos,  quos  nonnisi  pro  animarum  salute 
suscipere  et  in  publicam  edere  lucem  constitui,  tibi  libentissime  dedica- 
rem.  Cum  enim  fuissem  Dei  beneficio  vocatus  ad  missionum  ministerium 
pro  adiuvandis  populis  per  rura  dispersis,  iisque  potissimum,  qui  spiri- 
tualibus  magis  destituuntur  auxiliis,  visa  mihi  ad  hoc  fuit  necessaria  scien- 
tia  plus  quam  mediocris  rerum  moralium,  quae  tum  ad  instruendas,  tum 
ad  regendas  animas  esset  accommodata.  Qua  de  re  tam  pro  mea,  quam 
pro  iuvenum  nostrae  sjdalitatis  intelligentia,  opportunum  duxi  opiniones 
probabiliores  utilioresque  ad  animarum  salutem  seligere.  Cumque  plurimis 
perplures  annos,  relectis  auctoribus  tam  benignae  quam  rigidae  sentenliae, 
alios  pimium  benignitati  indulgentes,  alios  nimium  austeritati  addictos  com- 
perissem,  operae  pretium  me  facturum  credidi,  si  librum  ederem  qui  me» 
diam  viam  tenens,  sententias  magis  veritati  consonas,  magisque  scitu  ne- 
cessarias  ad  conscientias  dirigendas  exponeret,  atque,  hac  arrepta  oppor- 
tunitate,  multa  in  eo  ad  praxim  pertinentia,  quae  sacrarum  missionum 
exercitio  didiceram,  fratribus  meis  committerem.  Opus  Deo  iuvante  coepi 
et  absolvi,  et  absolutum  typis  demandavi:  quod  cum  universe  fuerit  ac- 
ceptum  rursusque  debuerit  publici  iuris  fieri,  in  meliorem  ordinem  re* 
degi,  diligentius  quibusdam  doctrinis  enucleatis,  compluribus  aliis  adiectis, 
additisque  insuper  aliquibus  dissertationibus  de  infallibilitate  definitionum 
pontificiarum,  et  de  earumdem  supra  concilia  superioritate. 

At  quia  libri  omnes  qui  ex  theologiae  principiis  fidei  ac  morum  cor:- 
troversias  pertractant,  tibi  soli  debentur ,  qui  et  summus  es  theologiae 
princeps  unusque  ecclesiae  moderator,  divinae  veritatis  conservator  et 
vindex,  unusque  controversiarum  iudex  a\)  ipso  Deo  singulari  providentia 
ad  hoc  constitutus,  prout  dixit  Maximianus  episcopus  constantinopoiila- 
nus  (Epist.  ad  Orienlales):  «  Omnes  fines  terrae,  omnesque  veram  fidem 
»  profitentes  in  romanorum  pontificum  potenliam  tamquam  in  solem  re- 
»  spicere,  quem  de  jaeteris  mortalibus  ex  terrarum  orbe  conditor  orbis 
»  elegit,  cui  cathedram  magisterii  principaliter  possidendam  tenere  perpe- 
»  tuo  privilegii  iure  concessit,  ut  quisquis  divinum  aliquod,  sive  profun- 
»  dum  nosse  desiderat,  ad  huius  praeceptionis  oraculum  doclrinamquo 
»  rccurral. » 

Hinciuslehocopustibi  dicandum  existimavi,  eoquo  magisquod  una  cx 
praecipuis  causis*  quao  mo  ad  illud  cdcndum  induxeruDt,  fuit,  ul  cogailas 


XIV 

omnes  haberent  saluberrimas  bullas  epistolasque  encyclicas  tuas,  quae 
tantopere  profuerunt  et  proderunt  usque  ad  saeculorum  consummatio- 
nem  universali  morum  reformationi  cunctorum  fidelium  •,  quandoquidem 
in  eisdem  S.  T.  summa  prudentia  neque  ad  nimium  rigorem,  neque  ad  ni- 
miambenignitatemdeclinanSjSed  temporum  defectui  condescendens,  mira 
suavitali  disposuit  id  quod  cum  ingenli  animi  fortiludine  sibi  proposuerat. 

Fuit  praeterea  mihi  consiHum  plurimas  in  medium  doctrinas  proferre, 
quas  ex  aureis  tuis  operibus  sum  edoctus,  quibusque  S.  T.  con  pauca  im- 
mortali  recordatione  digna  alque  ediscenda  universae  reipublicae  lillera- 
riae  tradidit.  Haec  enim  tua  grandis  doctrinae  eminentia  non  minus  quam 
reliquae  quae  in  te  elucent  virtutes ,  nempe  morum  inlegritas,  admiranda 
a  propinquis  alienatio,  prudentia  singularis,  incomparabilis  salu  is  anima- 
rum  zelus,  el  summo  sacerdotio  apprime  necessarius,  te  supremo  pontifi- 
catu  dignissimum  reddiderunt. 

Demum  si  librorum  dedicationes  solent  testes  esse  grati  animi,  ac  non 
immemoris  acceptorum  ab  aliquo  raagno  principe  beneficiorum,  cum  unus 
ipse  sim  ex  fralribus  congregationis  ss.  Redemptoris,  cui  tu  nuper  apo- 
stolicam  aucloritatem  benignissime  accommodasti,  oportebat  iure  merito, 
ut  libi  uni  hoc  opus  sisteretur,  ac  praeterea  nemini. 

Tu  igitur,  beatissime  pater,  per  illam,  qua  genus  humanum  complecteris, 
caritatem,  per  curam  illam  quam  christianis  omnibus  enixe  et  debes  et 
praestas,per  illum  ipsum  cuius  in  terris  vices  fungeris  lesum  Chrislum,ex- 
cipe  pietale  qua  soles  hoc  qualecumque  munusculiim,  quod  tibi  sacro  el 
praesento,  ut  modereris,  corriga»,  deleas  quidquid  in  eo  veritati  absonum 
visum  fuerit,  et  si  quid  boni  est,  faveas  et  tuearis,  paternaque  ac  apostoiica 
bcnedictione  tua  prosequi  non  dedigneris  lum  opus  ipsum,ut  animarum  pro- 
sit  saluti,  tum  me  sodalesque  meos,  ut  in  nostro  ministerio  divinae  gloriae 
cooperantes,  uberrimum  in  vinea  Domini  fructum  reportare  valeamus. 

Nostrum  autem  erit  iugiter  Deo  fundere  preces ,  ut  universo  christiano 
orbi  sanctilalem  tuam  diu  servet  incolumem,  diuque  in  terris  relinquat,  quo 
tandem  aliquando  non  sine  omnipotentis  Dei  praesidio  calholicae  religio- 
nis  hostes,  omnesque  a  vera  fide  aberrantes  ad  ovile  fideliumque  coe- 
tum,  ad  unicum  salutis  portum  felicissime  deducantur. 

COPIA     DELLA     LETTERA 

DEL  SOM.MO  I^ONTEFICE  BEKEDETTO  XIV. 

ia  coiumcndiizione  cIlII'  opcra 

DILKCTO    FILIO    ALPHONSO    DE   LIGORIO    PRCSBYTEUO   CONCiaEGATlONli 
SS.   REJEMPTORia 

BENEDICTUS  XIV. 

DILECTE    FlLl,  SALDTEAl  ET  APOSTOI.1CAM    liEBEmCTlOKEIl, 

ALbiamo  riccvuta  una  sua  lcttera  degli  otto  di  giugno  unitaraente  col  secondo 
tomo  della  sua  morale  ed  altri  pure  suoi  libri  di  minor  molc,  ma  di  gran  profitlo 
per  la  salute  delle  anime.  Noi  la  ringrazlamo  dcl  regalo,  ed  avendo  data  una  scorsa 
al  hbro  della  sua  morale  (ch'e  deaicato  a  noi,  dcl  che  rendiamo  particolari  gra- 
»ie),  rabbiamo  ritrovato  pieno  di  buone  notizie,  ed  ella  puo  restar  sicura  del  gra- 
dimento  universale  e  della  publica  utiiita.  Tratto  tratto  randcremo  leggendo,  c 
spcriamo,  che  quanto  leggeremo  cornspoi.dcra  a  quanto  abbiamo  letto.  Termi- 
niamo  col  darlc  Tapostolica  bcncdizionc. 

Datum  Romae  apud  s.   Mariam  Maiurem  dte   i5.  iulii  «^SS. ,   ponti/icatui 
nox/ii  anno  decimo  onintc 


XV 

DEGRETUM 

JIDPEB    KEVISION!^    ET    APPKOBATIONE  OPERUM  MOEALIUM,   ASCETICOr.LSI 
ET    DOGMATICOBUM  ,    AC   MSS.    VEN.   SERVl   DEI 

ALPHONSi  MARIAE    DE    LIGORIO 

FUNDATORIS    COKGKEGATIOMS  SS.    BEDEMPTORIS  AC  OLIM  EPISCOPI  S.  AOATHAE    GOTHOEUM 

a  s.  rituum  coDgregatioce  editum 
ET  A  SS.  D.  NOSTRO  PIO  VII.  PONT.  M.«IMO  CONFIRMATUJI 

Cum  praeter  opera  typis  impressa  ven.  servi  Dei  Alphonsi  Mariae  de  Ligorio 
quamplurima  scripta  eius  manu  exarata  huc  illuc  dispersa  haberentur,  hinc  com- 
missa  a  sac.  rituum  congregatione  diUgenti  eorum  perquisitione  pluribus  in  dioe- 
cesibus,  in  quibus  eadem  scripta  extabant,  atque  executioni  mandata  iuxta  instru- 
ctionem  R.  P.  D.  promotoris  fidei,  et  particulares  litteras  ad  ordinarios  singula'- 
rum  dioecesium  datas,  exhibitisque  sac.  rituum  congregationi  processiculis  dihgen- 
tiarum  in  iisdem  dioecesibus  peractarum  una  cum  scriptis  repertis,  omnia ,  tam 
opera  impressa,  quam  scripta  revisioni  ac  censurae  ex  praxi  eiusdem  sacrae  con- 
gregationis  subiecta  fuere.  Haec  autem  sunt,  etc. 

Facta  autem  ad  congregationem  ordinariam  infrascripto  die  habitam  pcr  em.  et 
rev.  dominum  cardinalem  Saluzzo  loco  em.  et  rev.  domini  cardinalis  Carac- 
ciolo  Ponentis,  plena  relatione  tam  praefatorum  operum  impressorum,  quam  alio- 
rum  mss.  omnium,  cum  nihil  in  iis  censura  dignum  repertum  fuerit^  sacra  ea- 
dem  congregatio  rescribendum  censuit  procedi  posse  ad  ulteriora,  si  ss.  domino 
nostro  Pio  vii.  pont.  max.  placuerit.  Die  14.  maii  i8o3. 

Quibus  a  me  infrascripto  secretario  eidem  ss.  domino  nostro  relatis,  Sanctitas 
sua  benigue  annuit.  Die  18.  maii  i8o3. 

lULlUS  MARIACard.  DE  S0MALIA,S.  R.  C.  Praefectus. 
L  oco  "f*  Sigilli.  I.  De  Carpineo  S.  R.  C.  Secretarius. 

CONSULTATIO 

EMINENTISSIMO  AC  REVERENOISSIMO  DD.  CARDINjVLI    POENlTENriARlO   MAIORI 

Eminentissime, 
Ludovicus-Feanciscus-Aogustds,  cardinahs  de  Rohan-Chabot ,  archiepiscopus 
vesontionensis,  doctrinae  sapientiam  et  unitatem  fovere  nititur  apud  omnes  dioece- 
sis  suae  qui  curam  gerunt  animarum,  quorum  nonnuihs  impugnantibus  ac  prohiben- 
tibus  theologiam  moralem  beati  Alphonsi  Mariae  a  Ligorio,  tanquam  laxara  nimis, 
periculosam  saluti,  et  sauae  morali  contrariam,  sacrae  poenitentiariae  oraculum  re- 
quirit,  ac  ipsi  unius  theologiae  professoris  sequentia  dubia  proponit  solvenda. 

1."  Utrum  sacrae  theologiae  professor  opiniones,  quas  in  sua  theologia  morali 
profitetur  beatus  Alphonsus  a  Ligorio,  sequi  tuto  possit  ac  profiteri? 

2."  Ansit  inquietandus  confessarius  qui  omnes  beati  Alphonsi  a  Ligorio  sequitur 
opiniones  in  praxi  sacri  poenitentiae  tribunalis,  hac  sola  ratione  quod  a  s.  sede  apo- 
stolica  nihil  in  operibus  illius  censura  dignum  repertum  fuerit.  Confessarius  de 
quo  in  dubio  non  legit  opera  beati  doctoris  nisi  ad  cognoscendum  accurate  eius  do- 
ctrinam,  non  perpendens  momenta  rationesve  quibus  variae  nituntur  opiniones  \  sed 
existimat  se  tuto  agere  eo  ipso  quod  doctrinam  quae  nihil  censura  dignum  conti- 
net,  prudenter  iudicare  queat  sanam  esse,  tutam,  nec  uUatenus  sanctitati  cvangehcae 
contrariain. 

DECIS 10 

Sacra  poenitentiaria,  perpensis  expositis,  reverendissimo  in  Christo  patri  S.  R.  E. 
cardinah   archiepiscopo  vesontionensi  respondendum  censuit: 

Ad  primum  quaesitum:  Affirmative,  quin  tamen  inde  reprehendendi  censeantur, 
qui  opiniones  ab  aiiis  probatis  auctoribus  traditas  sequuntur. 

Ad  secundum  quaesitum:  Negative,  habita  ratione  mentis  sanctae  sedis  circa  ap- 
probationeni  scriptorum  servoriim  Dei  ad  effectura  canonizationis. 

Datum  homae,  in  sacra  Poenitentiaria,  die  5.  iuhi  i83i. 

A.  F.  DE  RETZ,  S.  P.  RE.ta.  F.  Fa.ccA.  S.  P.  Secrktarius. 


XVI 

FRANCISGI  ANTONII  ZACHARIAE 

MUTNENSIUM  UUCIS    BIBLIOTHECARII    AC   OLIM  SOClETATIS  lESU  THEOLOGJ 

DISSERTATIO 

AD  ALPHONSI  DE  LIGORIO 

SttORALEM  THE01061AM  PKOLEUOMENA 

DB    SA8UI8T1CAE    THEOLOGIAE    ORIGIKIBUS,    LOCIS  ATQUB  PRAESTAKTIA 


ALPHONSO  DE  LIGORIO 

VIKO  DOCTISSHIO 

FRANCISCUS  A.1NT0NIUS  ZACHARIAS 

S.    P.    D.    Q 

Miratus  equidem  sum,  vir  clarissime,  de  rebus  luis  tam  humi- 
liter  demisseque  sentire  te,  ut  theologiam  tuam  ipsi  romanorum 
pontificum  doctissimo  Benedicto  xiv.  maxime  probatam  ,  e  Re- 
mondiniano  typographio  tertium  prodire  nolueris,  quin  extaret 
in  operis  fronte  dissertatio  quaepiam  a  me  elucubrata.  Sed  quo- 
niam  tuae  voluntati  obtemperandum  fuit,  ne  benevolentiae  erga 
meam  societatem  tuae  ingratus,  honorisque,  qui  inde  in  me  de- 
rivabatur,  minusaequus  aestimator  viderer,  non  alteri  certe,quam 
tibi  qualiscumque  haec  dissertatio  debuit  inscribi.  Eam  igitur  vel- 
uti  tuam  libens  excipe.  Vide  tamen ,  ne  celeberrimi  operis  tui 
inornata  haec,  indigestaque  tractatio  existimationi  palam  officiat. 
Quidquid  de  illa  statueris,  erit  mihi  pergratum,  nam  etsi  indi- 
gnam  illam  iudicabis,  quae  cum  opere  iao  prodeat,  satis  mihi 
eiit,  probasse  me  tibi  meam  io  te  voluntatem.  Yaie. 

Mutioj&i^^  ex  Berenissimi  mutinensium  dueis  bibliothe«a. 


•^  Ex  cail.  bonomensl 


XV!! 


DISSERTATIO  PROLEGOMENA 


PARS  I.  HISTORICA 


CaP.  I.  QOIHAlt  LIBBI  HIOaiBCI  8EK  ECCLEtlAE 
SASCULIg  UfOI  ESSBNT  IN  KB  HOBALI. 

1.  Poenitentiae  administratio   ab   ipso 
cascentis  ecclesiae  exordio  eo  loco  habita 
fuit,  quem  tanti  sacramenti  dignitas  po- 
stulabat.  Quamobrem  non  sacerdotum  ar- 
bitrio  relicta  fuit;  sed  certis  adstricta  re- 
gulis,  quae  in  librum  conferebantur  eius 
ministris  usui  futurum.  Romanorum  cum 
primis  pontificum  decretales  epistolae,  Si- 
ricii,    Innocentii,   Coelestini,  Leonis  etc. 
in  eo  libro  continebantur.  Episcopi  enim 
et  fideles  ipsi  saepe  de  rebus  ad  poeniten  - 
tiae    disciplinam    pertinentibus  romanos 
pontifices  consulebant.   Quin  reges  ipsos 
minime  puduit  pontificibus  litteras  dare  , 
ut  ab  illis  poenitentiae  suorum  scelerum 
subeundae  rationem  acciperent.  Extat  hanc 
in  rem  illustre  Theodeberti  francorum  re- 
gis  exemplum.  Interrogavit  ille  Vigilium 
papam,  qua  poenitentia  plectendus  is  es- 
set,  qui  fratris  sui  uxorem  duxerat.  Ac 
Vigilius  quidem  quaestioni  satisfecit,  data 
ad  Caesarium  arelatensem  episcopum  epi- 
stola,  quae  tom.  i.  conciliorum  Galliae 
legitur  ad  ann.  538.  pag.  246.  Huiusmodi 
ergo  romanorum  pontiftcum  responsa,  epi- 
stolaeque  in  codicem  referebantur,  atque 
ad  eas  poenitentiae  administrandae  ratio 
exigebatur. 

11.  Accessere  patrum  sententiae,  cano- 
nesque  poenitentiae  ab  illis  edili  quum  in- 
terrogatiab  aliisfuissent,  quidde  totahac 
re  sentirent.  Celeberrima  in  his  est  s.  Pe- 
tri  alexandiini  martyris  canonica  epistola 
scripta,  ut  fertur,  anno  3o6.  Cum  io.  Zo- 
narae    et  Theodoris  Balsamonis  scholKs 
Parisiis  primum  a  cl.   Frontone  ducaeo 
nostro  edita  fuit,  deinde  Oxoniae  a  Gu- 
lielmo  Beveregio  t.   1.   magni  synodicL 
Sequuntur  deinde,  quae  saepius  cum  ca- 
nonicis  epistolis  et  inter  cetera  auctorum 
suorum  opera  recusae  sunt,  s.  Athanasii 
ad  Bufinianum  ,  s.  Basilii  ad   Amphilo- 
chium,  et  ».  Gregorii  Nysseni  ad  Letoium 
in  episcopatuMelitines  Cappadociae  Otreii 
•uccessorem  epistolae. 

III.  In  conciliis  quoque  poenitentiae 
ratio  universa  non  semel  constituta  fuit. 
Fortunatus  aliique  episcopi  ad  s.  Cypria- 
num  dedere  litteras,  quibus  euiu  rogabunt, 


ut  in  episcoporum  synodo  constitueret , 
num  post  poeuitentiae  triennium  ad  com- 
municadonem  essent  admittendi,  qui  vi 
tormentorum  subacti  rfe  gradu  gloriae, 
ad  quam  plenajidei  virlute  tendebant^ 
diutinis  cruciatibus  exciderant?  Respon- 
det  autem  Cyprianus  epist.  Baluz.  edit. 
53.  videri  sibi  non  esse  illis  veniae  locum 
claudendum:  addit  tamen :  quoniam  ta- 
men  scripsistis ,  ut  cum  pluribus  collegis 
de  hoc  ipso  plenissime  tractem,  et  res 
tanta  exigit  maius  et  impensius  de  muU 

torum  collatione  consilium tractabo 

cum  singulis  plenius,  ut  de  eo,  quod  con- 
suluistis,Jigatur  apud  nos,  et  rescribatur 
vobisjirma  sententia  multorum  sacerdo' 
tum  consilio  ponderata.  Caldonius  quo- 
que  Cyprianum    consuluit    ep.    18.  quid 
illis  faciendum,  qui  postea  quam  sacrifi- 
caverunt,  iterato  tentati  extorres  sunt 
facti,  et  reliquerunt  possessiones,  quas 
nunc  fiscus  tenet.  Pacem  enim  petebant, 
antequam   fidei    caussa    ad    exilii   locum 
properarent.  Quid  vero  Caldonius?  Quam-   1 
vis,  inquit,  mihi  videantur  debere   pa- 
cem  accipere,    tamen    ad  consilium  ve- 
strum  eos   dimisi,ne  videar  aliquid  te- 
mere  praesumere.  Siquid  ergo  ex  com- 
muni  consilio  placuerit,    scribite   mihi. 
Porro   Cyprianus  ep.    19.   Caldonio    re- 
scribit,  recte  illum  sensisse  circa  imper- 
tiendam  jratribus  pacem  ,  laudat  tamen 
illum,  quod  exercitatus,  et  in  scripturis 
Dominicis  peritus  caute  omnia,et  con- 
suLte  gerat. 

IV.  Multo  id  luculentius  in  caussa  li- 

bellalicorum  eluxit.  Haec  ad  derum  car- 

thaginensem  scribebat  ep.  i3.  idem  Cy- 

prianus:  Desiderastis  in  hac  re  formam 

a  me  vobis  dari:  satis  plene  scripsisse  me 

ad  hanc  rem   proximis    litteris  ad  vos 

factis  credo,  ut  qui  libellum  a  martfri- 

bus  acceperunt,  et  auxilio  eorum  adiu- 

i>ari  apud  Dominum  in  delictis  suis  pos- 

sunt,  si  premi  injirmitale  aliqua  et  pe- 

riculo  coeperinty   exomologesifacta,  et 

manu  eis  a   vobis  in  poenitentiam  im- 

posita,  cum  pace  a  martyribus  sihi  pro- 

missa  ad  Dor.iinum  rem^ttantur.   Ceteri 

vero,  qui  nullo  libello  a  martyribus  ac- 

cepto  infidiamjaciunt expectent  de 

Domini  protectione  ecclesiae  ipsius  pu- 
blicam  pacem.  Hoc  enim  et  verecundiae 
et  discipUnae  et  vitae  ipsi  omnium  no- 


Xrtil  DISSERTATIO 

sirum  confenit,  ut  praepositi  cum  clero 
convenientes,  praesente  etiam  stantium 
pLebcy  quibus  et  ipsis  projide,  et  timore 
suo  honor  habcndus  est,  disponere  omnia 
consilii  communisreligionepossimus ■  Cy- 
priaui  consilium  expectandae  publicae  pa- 
cis,  ut  deinde  sic  coLlatione  consiliorum 
cum  episcopis  ,  presbyteris ,  diaconis , 
conjessoribus  pariier  ac  stantibus  Laicis 
facta  lapsorum  tractaretur  ratio,  pro- 
batum  fuit  clero  romano  epistola  inter 
cyprianicas  3i.  Quid  autem  factnm  sit 
persecutione  sopita  docet  ipse  Cypria- 
nus  5a.  ad  Antonianum  epistola.  Cum 
data,inqait,  essetfacullas  in  unum  con- 
veniendi,  copiosus  episcoporum  nume- 
rus...  in  unum  cont>enimus,  et  scripturis 
divinis  ex  utraque  parte  prolatis,  tem- 
peramentum  saLubri  moderatione  libe- 
rafimus,  ut  nec  in  totum  spes  commu- 
nicationis  et  pacis  lapsis  denegaretur, 
ne  plus  desperatione  deficerent ,  et  eo 
quod  sibi  ecclesia  clauderetur  ,  secuti 
saecuLum  gentililer  viverent,  nec  tamen 
rursus  censura  evangelica  solveretur^  ut 
ad  communicationem  temere  prosilirent, 
sed  traheretur  diu  poenitentia,  et  roga- 
retur  dolenter  paterna  clementia,  et  exa- 
minarentur  caussae  et  voLuntates  et  ne- 
cessitates  singuLorum,  secundum  quod 
libello  continetur  ,  quem  ad  te  perve- 
nisse  confido,  ubi  singula  placiiorum  ca- 
pita  conscripta  sunt. 

V.  Vides  hic  a  conciliis  de  poenitentia 
ac  reconciliatione  leges  latas;  vides  prae- 
terea  in  Libellum  coniecta  pLacitorum  ca- 
pita.  Libelli  porro  huiusmodi  regulae  in- 
star  erant  in  statuenda  definiendaque  poe- 
nitentia.  Quamquam  coniecturis  opus  non 
est,  ut  a  conciliis  de  poenitentia  editos 
canones  intelligamus.  Exstant  hodieque 
canones  illyberitani,  aucyrani  et  nicaeni 
primi  concilii,  quorum  multi  ad  poeni- 
tentiam  spectant.  Horum  summam  uti  et 
eorum,  quos  ss.  Petrus  Alexandrinus,  Ba- 
silius  et  Gregorius  uterque  Nyssenus  et 
Thaumaturgus  suis  in  canonicis  epistolis 
lulerunt,  exhibet  clariss.  Fraucolinus  de 
poenitentiae  discipLina  l.  i.  c.  4-  et  5. 
Nos  ex  eo  illam  sequentibus  capitibus 
dabimus. 

CAt.    II.     GBAECOBOK     ALIQOOt    M^UiIIU ,     NEUPE     s. 
PBTBI     AtKXiNDBIWI,     a.     GBEeOBII    THAUMrtOaGI, 

«.  Basilii  kt  i.  Obbgobii  NyaasNi  CANONEa  »ob- 

NitENTULES. 

J.  4.  Canonum  s.  Petri  Alexandrini  summa. 

Primo  canone  iubet,  eos,  qui  post  mul- 

1.1  lormenta  ex  imbecillitate  cesserant  ho- 

slibus   fidei    et    sacrificaverant ,    iamque 

Iriuia  anuorum  poenitentiam  peregeiant, 


PBOLEGOUENA 
aliis  quoque  quadraginta  diebus   manere 
in  poenitentia  et  sic  admitti. 

Can.  2.  Eos  qui  solo  carceris  squalore 
afilicti  lapsi  erant  post  triennium  poeni- 
tentiae  iam  peractae,  alterius  quoque  anni 
poeua  puniri  iubet. 

Can.  3.  Triennali  poeniteutia  castigat 
eos  qui  nihil  tale  passi,  solo  metu  victi 
fuerant. 

Can.  4-  Eos  qui  post  lapsum  nou  re- 
currebant  ad  remedia  poenitentiae,  exe- 
crabiles  esse  dicit  tamquam  eam  ficulneam 
infructuosam ,  cui  Christus  in  evangelio 
maledixit. 

Can.  5.  Semestri  poenitentia  eastigat 
eos,  qui  simularant  accedere  ad  aras  vel 
scribere  quod  fidem  negabant,  non  nude 
autem  et  aperte  hoc  fecerant,  sed  arte 
aliqua  eos  qui  vim  afferebant  deluserant. 

Can.  6.  Servos,  qui  dominorum  iussu 
ac  minis  compulsi  sacrificarant ,  anno 
punit. 

Can.  7.  Dominis,  qui  servos  sacrificare 
coegerant  et  ipsi  sacrificare  simularant, 
triennii  poenam  iniungit. 

Can.  8.  Mandat  ut  recipiautur  illi  qui 
lapsi  in  quaestione  fidei,  sed  postea  poe- 
uiteutia  ducti,  fortiter  se  christianos  esse 
professi  erant,  et  in  carcerem  traditi  toi'- 
menta  quoque  sustinuerant. 

Can.  9.  Recipi  similiter  mandat  eos  qui 
temere  tyrannis  seu  tortoribus  obtulerant 
se,  ignorantes,  uon  licere  his  se  periculis 
obiicere,  et  hostes  fidei  in  se  et  in  aUo.s 
fideles-  irrilare. 

Can.  10.  Arcet  a  sacro  ministerio  eos 
clericos  qui  sponte  ac  temere  fidei  certa- 
men  ingressi,  postea  tormentis  victi  lapsi 
erant,  quamvis  nova  fidei  eonfessione  la- 
psum  emendassent:  quia  videiicet  non  de- 
bebant  se  periculo  exponere  et  sibi  com- 
missam  populi  docendi  curam  deserere. 
Admitti  tamen  eosdem  vult  ad  commu- 
nionem  cum  fidelibus,  ne  si  hac  quoquo 
priventur,  alii  qui  lapsi  sunt  resurgere 
uegligaut. 

Can.  n.  Vult  preces  et  aiia  pia  opera 
Deo  ofierri  pro  iis,  qui  sponte  certamea 
ingressi,  et  postea  lapsi  in  tormentis,  poe- 
niteutiam  egerant,  nec  vult  eos  fidelium 
communione  privari. 

Can.  12.  Docet  non  esse  reprehendeu- 
dos  eos  qui  se  ipsos,  datis  pecuuiis,  tortura 
liberarant ,  maluerantque  suae  pecuuiae 
quam  suae  auimae  iactui-am  facere. 

Can.  i3.  Negat  similiter  esse  culpan- 
dos  eos,  qui  relictis  suis  facultatibus 
recesserant,  timentes  ne  vi  tormeutoruia 
abnegare  fidem  cogerentur,  etiamsi  alii  de- 
tenti  essent  ct  puniti  propter  ipsos.  Sul» 
iutellige,  seivaiis  servandtt. 


rAKS   I. 

Can.  14.  Docet  posse  maneie  in  sacro 
ministerio  et  coliocari  inter  confessores 
eos,  quiprofanosacrificioadesse,  etex  ido- 
lothytis  carnes  coniedere  et  vinum  bibere 
coacti  fuerant ,  ore  videlicet  violenter  a- 
perto  ingestoque  cibo  et  potu  sacrilego; 
cum  interea  sibi  manus  uri  aliisque  mo- 
dis  torqueri  se  sinerent,  nec  ullo  modo 
ininistrorum  improbitati  annuere  se  signi- 
ficarent. 

Can.  i5.  Et  ultimo  dicit  citra  omnem 
reprebensionem  servari  in  ea  ecclesia  tra- 
ditionem  et  praeceptum  ieiunii  quartae  et 
sextae  feriae. 

Hi  Petri  Alexandrini  canones  sunt,  nec, 
ut  vides,  sunt  admodum  severi.  Severio- 
res  condidit  Gregorius  Thaumaturgus  in 
vindictam  et  curationem  eorum  scelerum, 
quae,  ut  supra  dicebam,  commissa  a  qui- 
busdam  fidehbus  per  summam  impietatem 
fuerant  occasione  barbaricae  incursionis. 

'§.  2.  Canones  s.  Gregorii  Thaumaturgi. 

Primo  canone  dicit,  non  esse  laboran- 
dum  de  iis  qui  idolothyta  sibi  a  suis  do- 
minis  apposita  comederant;  cum  praeser- 
tim  constans  fama  esset ,  barbaros  iu  ea 
incursione  idolis  non  sacriticasse ,  nec  si- 
mihter  damnandas  eas  captivas  muUeres, 
quibus  per  vim  barbari  erantabusi,  nisi 
^un  antea  et  ahunde  prava  fuisset  ipsa- 
*um  vita. 

Can.  2.  Abdicat,  id  est  eiicit  ab  eccle- 
sia  eos,  qui  impia  quadam  avaritia  rapue- 
rant  ea  quae  ex  barbarica  depraedatione 
rehcta  fuerant,  veluti  consummantes  im- 
pietatem  barbarorum ,  putantesque  esse 
sibi  lucri  tempus  quod  erat  exitii  com- 
munis. 

Can.  3.  Idem  deUctum  ab  impiis  his 
furibus  commisgum  exaggerat,  docetque 
esse  habendum^tamquam  Deo  dedicatum 
quidquid  reperitur  a  nobis  quod  nostrum 
non  est,  sed  alienum. 

Can.  4-  Pergit  expendere  praedicti  furti 
gravitatem. 

Can.  5.  Damnat  eos ,  qui  ahcna  quae 
repererant  retinebant  loco  rerum  propria- 
rum ,  quas  in  ea  calamitate  amiserant. 

Can.  6.  Mandat  inquiri,  an  verum  esset 
quod  audierat,  nempe  aUquos  eius  regionis 
christianos  ausos  vi  detinere  captivos,  qui 
ex  barbaris  fugiebant,  quod  dicit  esse  fa- 
ctum  impium  et  incredibile. 

Can.  7.  Dicit  nec  esse  admittendos  ad 
divinarum  laudum  auditionem  cos  chri- 
stianos,  qui  postquam  captivi  facti  sunt, 
barbaris  consenscrant,  et  cum  eis  velufci 
baibari  cffccti  sui  gcneris  christianos  in- 
terfecerant,  vcl  vias  barbaris  ignotas  ct  ad 
clnistianus  duccnles  ostenderant. 


HISTOBfCA  XIX 

I  Can.  8.  Inclpit  magis  deterrainate  poe- 
nas  taxaie ;  eos  proinde  qui  aUenas  domos 
invadere  ausi  fuerant,  si  accusati  convin- 
cerentur,  nec  auditione  dignos  esse  pro- 
nunciat.  Sin  autem  se  ipsos  enunciassent, 
referii  debere  in  numerum  poeniteutium 
secundae  classis ,  nempe  audientium. 

Can.  9.  Mandat,  ut  qui  in  campo  vel 
in  aedibus  ahquid  a  barbaris  reUctum  in- 
venerant,  si  accusati  convicti  fuissent,  re- 
ferrentur  in  ordinem  poenitentium  tertiae 
classis,  nempe  substratorum. 

Can.  10.  Docet,  debere  eos  qui  res  aUe- 
nas  invenerant  eas  reddere  sine  lucro  nec 
aUquid  exigere  veluti  pretium  inventio- 
nis  vei  custodiae. 

Can.  1 1 .  £t  ultimo  statuit  locum  poe- 
niteutium  secundum  diversos  illos  quatuor 
poenitendi  gradus :  hoc  raodo :  Fletus 
seu  luctus  est  extra  portam  tempLi,  uLi 
peccatorem  stantem  oportet  fideles  in- 
gredientes  orare  ^  ut  pro  se  precentur. 
Auditio  est  intra  portam  in  porticu,  ubi 
oportet  eum  qui  peccauit ,  stare  usque 
ad  catechumenos  et  iliinc  egredi.  Au- 
diens  enim  scripturas  et  doctrinam  eii- 
ciatur,  et  precatione  indignus  censeatur. 
Subiectio  autem  seu  subslratio  est,  ut  in- 
tra  templi  portam  slans  cum  catechu- 
menis  non  egrediatur.  Congregatio  seu 
consistentia ,  ut  cum  JideLibus  consistat 
et  cum  catechumenis  non  egrediatur.  Po- 
strema  est  purticipatio  sacramentorum, 

^.  5.  Canones  s.  Basilii. 

S.  Basilius  archiepiscopus  Caesaraeae 
Cappadociae  ad  Amphilocliium,  Iconii  e- 
piscopum ,  a  quo  consultus  fuerat,  rescri- 
bens,  quuestionibus  de  moribus  et  de  pu- 
nitione  deUnquentium  ab  eo  propositis  per 
canonesoctoginta  quinque  respondet.  Sunt 
autem  qui  sequuntur,  omisso  primo,  quo 
agitur  de  aliquibus  haereticorum  sectis 
eorumque  legitimo  aut  illegitimo  bapti- 
smo,  et  de  schismaticis  et  celebrantibus 
illegitimos  conventus,  et  de  i'atione  agendi 
cuni  utrisque. 

Can.  2.  Quae  de  industria  Jbetus  cor- 
rupit ,  abortum  faciens,  caedis  poenas 
luat,  etc.  Oportet  autem  non  usque  aa 
obitum  eorum  confessionem  extendere , 
sed  decem  quidem  annorum  mensuran 
admittere :  definire  autem  non  tempore, 
sed  modo  poeniientiae  medicinam  opor- 
tct.  Scilicet  lioc  tempus  decennii  con- 
trahendum  aut  protrahendum  est  pro  men< 
sura  doloris  et  humilitatis  quam  poeni- 
tens  ostendit. 

Can.  5.  Diaconus  post  diaconatumfar' 
nicatus  a  diaconatu  quidem  eiiciatur ; 
in  laicorum  auiem  iocum  exirusus  a  cdm- 


XI  DIS6ERTATI0   PROLEGO^fflENA 

Htunione  non  arcebhur  ctc.  In  6ne  mo 


net  scire  episcopum  debere  quae  tuni 
summi  iuris^  et  quae  sunt  consuetudinis, 
ut  videlicet  poenas  summo  iure  statutas 
temperare  sciat  ex  consuetudine,  si  prae- 
sertim  qui  deliquit  sit  emendatus ;  nam, 
inquit,  verior  est  medicina  recessus  a 
peccato. 

Can.  4-  Trigamorum  et  polygamorum 
eumdem  canonem  definimus  etc.  Oportet 
autem  non  eos  omnino  arcere  ab  eccle- 
sia,  sed  dignari  auditione  duobus  vel 
tribus  annisy  et  postea  permitti  quidem 
consifterej  seu  in  Jidelium  esse  congre- 
gatione,  a  bonitamen  ( id  est  eucharistiae) 
communione  abstinere,  et  sic  postquam 
aliquem  poenitentiae  Jructum  ostende- 
rint,  communionis  loco  restituere. 

Can.  5.  Haereticos ,  qui  in  excessu  e 
vita  poenitentiam  agunt,  recipere  opor- 
tet ;  recipere  autem  non  sine  iudicio  , 
aed  examinanles,  an  veram  poenitentiam 
ostendant,  et  sifructushabent,  qui  sa- 
lutis  studium  testi/icentur. 

Can.  6.  Canonicorum  Jbrnicatio  pro 
matrimonio  non  reputetur  etc.  Canoni- 
cos  dicit  ( inquit  Balsamon  )  clericos,  mo- 
nachos ,  monachas ,  et  quae  virginitatem 
professae  sunt. 

Can.  7.  Masculorum  et  animalium  i- 
nitores  et  homicidae  et  venejici  et  adul- 
teri  el  idolotatrae  eadem  condemnatione 
digni  habentur  etc. 

Can.  8.  Qui  securi  in  ira  adversus  u- 
xorem  suam  usus  est ,  est  homicida  etc. 
Hic  fuse  disserit  de  homicidio  voluntario 
«t  inToluntario.  ^ 

Can.  g.  Domini  diclum  secundum  sen- 
tentiae  consequentiam  ex  aequo  et  viris 
et  mulieribus  convenit ,  quod  non  licet 
a  matrimonio  discedere  praeterquam  pro- 
pter  Jornicationem  etc.  Hic  disserit  de 
divortio. 

Can.  10.  Qui  iurant,  se  ordinationem 
non  admittere,  eiurantes  ne  cogantur 
peierare  etc.  Id  est  non  cogantur  ordi- 
nationem  suscipere  et  solvere  yinculum 
quod  sibi  iniecerunt.  Monet  autem  esse 
cxpendenda  verba  iurisiurandi,  an  sit  ve- 
rum  iuramentum;  et  alia  subdit  quae  ad 
vindictam  peccatorum  ,  aut  poenitenUam 
non  pertinent. 

Can.  1 1.  Qui  involuntariam  caedem 
fecit  in  undecim  annis  abunde  iudicio 
satisjecit.  Hic  definit  quis  censendus  sit 
mortuus  ex  accepto  vulnere,  quis  ex  alia 
infirmitate. 

Can.  la.  Bigamos  canon  omnino  a  mi- 
nisterio  exclusit. 

Can.  i3.  Caedes  in  bellis  factas  paires 
Vi  o  cacdibus  non  reputayere,  m  miAi  vi- 


detur;  ignoscentes  iis,  quipro  pudicitiaet 
pietate  decertant.  Recte  autemjbrte  ha- 
bet  consulere,  ut  qui  sunt  manibus  non 
puris  sola  trium  annorum  communione 
abstineant.  Hic  hortatur  fei-e  omnes  mi- 
lites  ad  triennalem  poenitentiam. 

Can.  14.  Qui  usuras  accipit,  si  iniu- 
stum  lucrum  in  pauperes  consumere  vo- 
luerit,  et  ab  avaritiae  morbo  deinceps 
liberari,  est  ad  sacerdotium  admittendus. 

Can.  i5.  et  i6.  Solam  continent  expli- 
cationem  quorumdam  verborum  scriptu- 
rae,  circa  quae  quaestionem  iniecerat  in 
sua  epistola  Amphilochius. 

Can.  17.  Interrogasti  nos  de  Biano 
presbjtero ,  an  propter  iusiurandum  sit 
in  clerum  suscipiendus  etc.  Is  propter 
infidelis  cuiusdam  minas  nefarium  iusiu- 
randum  cum  aliis  sacerdotibus  Antiochiae 
iurarat.  Respondet  autem  posse  hunc  pri- 
vatim  obire  presbyterorum  munera ,  noii 
autem  in  publicis  conventibus,  idque  fuis- 
se  Antiochiae  decretum  dicit. 

Can.  18.  De  lapsis  virginibus  etc.  Pa- 
tres  quidem  clementer  et  leniter  in  eo- 
rum  qui  labuntur  injirmitatem  se  geren- 
tes  esse  admittendas  sanxerunt  post  an- 
num  poenitentiae.  Ipse  vero  vult  eas  pu- 
niri  tanquam  adulteras.  Monet  autem  non 
esse  habendam  ratam  et  firmam  eius  vir- 
ginis  professionem,  quae  non  sit  sededm 
vel  septendecim  annos  nata ;  diuque  pro- 
bata,  subditque;  Multas  enim  parentes 
et  fratres  aut  cognati  ojferunt  ante  ae- 
tatem,  non  ex  seipsis  ad  caelibatum  in- 
citatas ,  sed  saeculare  quipiam  procu- 
rantes  ,■  quas  nonfacile  admittere  oporv 
tet,  donec  aperte  propriam  suam  senten- 
liam  perscrutatifuerimus.  Reddit  auteni 
oam  rationem,  propter  quam  virgines  prae- 
dictae  sunt  maiori  poena  afficiendae,  quam 
fuerat  antea  decretum ,  quod  Dei  gratia 
ecclesia  fortior  fieret ,  ut  ei  videbatur  , 
et  ordo  virginum  augeretur. 

Can.  19.  yirorum  quoque  professio- 
ries  non  novimus,  praeterquam  siquise 
ipsos  monachorum  ordini  adiudicarint  , 
qui  tacite  videntur  caelibatum  admit- 
tere,  sed  illis  quoque  illud  existimo  prae- 
cedere  oportere  ,  ut  ipsi  interrogentur  , 
et  evidens  ipsorum  accipiatur  professio , 
ut  postquam  se  ad  libidinosam  et  volu- 
ptuariam  vitam  converterint,  eorum  qui 
Jbrnicantur  punitioni  subiiciantur.  Quae 
autem  sit  poena  fornicationis  et  adulterii 
docet   postea. 

Can.  20.  Quaecumque  mulieres,  cum 
essent  haereticae,  virginitatem  profes- 
sae  sunt,  deinde  postea  matrimonium  ma- 
luerunt,  non  existimo,  eas  oportere  eon- 
demnari.   Quaeeumque  enim   dicit  lex , 


PARS   I. 
iis  dicfty  qui  sunt  in  lege.  Quaccumque 
autem  iugum  Christi  nondum  subierunt, 
eae  nec  Domini  leges  norunt,  etc. 

Can.  21.  Qui  obscurior  est,  dicit  con- 
suetudinem  intellectu  difiicilem  invaluis- 
6e,  ut  vir  dimittat  uxorem  adulteram  ,  i- 
pse  vero,  si  aliam  foeminam  solutam  co- 
gnoverit,  non  dimittatur  tamquam  adul- 
terj  hunc  tamen  puniri  docet  non  utreum 
simplicis  fornicationis ,  sed  poena  maiori. 

Can.  22.  Eos  qui  ex  raptu  habent  mu- 
lieres  ,  si  aliis  quidem  desponsas  abri- 
puerint,  non  prius  oportet  admittere  , 
quam  ab  eis  ablatae  sint  et  sit  in  eo- 
rum  potestate,  quibus  desponsaejuerant, 
an  eas  velint  accipere,  an  desistere.  Si 
quis  autem  vacantem  (id  est  desponsa- 
tam  )  acceperit ,  aujerre  quidem  oportet 
et  suis  restiluere,iUorum  autem  senten- 
tiae  permitiere ,  sive  sint  parentes  sive 
fratres  sive  quicumque  alii  virgini  prae- 
sint,  et  si  ei  quidem  tradere  voluerint , 
matrimonium  constituere,  sin  autem  re- 
nuerint,  non  cogi.  Ei  autem  qui  mulie- 
rem  vel  vi  vel  clam  a  se  vitiatam  habet, 
nccesse  est  fornicationis  poenas  impone- 
re.  Est  autem  in  quatuor  annis  praefini- 
tum  fornicatoribus  supplicium.  Oportet 
autem  eos  anno  primo  a  precibus  ex- 
pelli  et  ipsos  dejlere  ad  fores  ecclesiae, 
secundo  autem  ad  auditionem  admitti , 
quarto  ad  congregalionem  cum  populo , 
abstinentes  ab  oblatione,  deinde  eis  per- 
mitti  boni  communionem. 


nrsToniCA  XXI 

rum  rewlerimus,  nostra  est^  non  mulierk 
culpa ,  si  haec  post  ordinationem  nubat, 

Can  25.  Qui  a  se  stupratam  mulie- 
rem  detinet,  stupri  quidem  poenam  sub- 
ibit,  ei  autem  mulierem  habex'e  permittetur. 

Can.  26.  Fornicatio  non  est  matrimo- 
nium,  sed  necinitium  malrimonii.  Quare, 
si  fieri  possit,  ut  qui  per  fornicationem 
coniunguntur,  separentur,  id  est  melius. 
Sin  autem  eis  omnino  placeat  consor- 
tium,  fornicationis  quidem  poenam  a- 
gnoscant}  ne  separentur  autem,  ne  quid 
deterius  accidat. 

Can.  27.  De  presbjrtero  qui  per  igao- 
rantiam  nefariis  nuptiis  implicitus  est 
(eara  ducendo  quam  ducere  non  poterat  ) 
definivi  quae  oporteat,  esse  scilicet  ca- 
thedrae  participem  (ut  scilicet  sedeat  cum 
presbyteris  ) ,  a  reliquis  autem  actioni- 
bus  abstinere  ;  ei  enim  siiffic.it  ut  veniam 
consequatur.  Ut  is  autem  aliis  benedi- 
cat  qui  sua  debet  vulnera  curare ,  non 
est  consentaneum.  Benedictio  enim  est 
sanctificationis  communicatio:  qui  autem 
eam  non  habet  propter  ignorantiae  la- 
psum,  quomodo  aliis  communicabit?  Nec 
ergo  publice,  nec  priuatim  benedicat,nec 
Christi  corpus  aliis  impertiat,  nec  aliquid 
aliud sacrum  ministerium  obeat,  sed  quod 
praesideat  contentus  aliis  et  Christo  de- 
Jleat ,  ut  sibi  ignorantiae  peccatum  con^ 
donetur. 

Can.  28.  Illud  quidem  mihi  visum  est 
jidiculum    vovere   aliquem    a   carnibus 


Can.  23.  De   iis  autem   qui  duas   «o®  '  suillis  abstinere.  Qimmobrem  dignare  eos 


rores  uxores  ducunt,  vel  eis,  quae  du&- 
hus  fratribus  nubunt,  a  nobis  edita  est 
epistola,  cuius  exemplum  tuae  pietati  mi-^ 
simus  i  qui  autem  sui  fratris  uxorem  ac- 
cepit,  non  prius  admittetur,  quam  ab  ea 
recesserit.  Epistola,  cuius  exemplum  a  se 
missum  dicit,  est  ad  Diodorum  in  qua  sic 
habet :  Si  quis  affectu  immunditiae  cor- 
reptus  ad  illicitam  duarum  uxorumcom- 
municationem  exorbitaverit ,  id  neque 
coniugium  esse  censendum,  neque  talem 
ad  ecclesiasticum  coetum  admittendum, 
priusquam  a  se  invicem  dirimantur. 

Can.  il^.  Viduam,  quae  in  viduarum 
numerum  relata  est,  hoc  est,  quae  ab  ec- 
clesia  in  diaconatum  suscepta  est  censuit 
apostolus  nubentem  esse  despiciendam 
hoc  est  ab  ecclesia  expellendam,  ut  inter- 
pretatur  Balsamon:  viro  autem  viduo  nul- 
ia  est  res  imposita^  sed  sufficit  ei  diga- 
morum  poena  (quae  ei'at  ad  unura  annum 
segregalio).  Porro  vidua  sexaginta  annos 
nala,  sirursus  cum  viro  habitare  voluerit, 
boni  communione  non  dignabitur,  donec 
ab  impuritatis  perturbaiione  cessaverit. 
Sed  si  ante  sexa^inta  annos  eam  in  nume- 


docere,  ut  ab  ineptis  votis  et  )}romissis 
abstineant;  usum  quidem  esse  indiffe- 
rentem  permitte.  Nullaenim  Dei  crea- 
tura  est  reiicienda,  quae  cum  gratiarum 
actione  accipitur.  Quare  votum  est  ridi- 
culum,  non  abstinentia  necessaria. 

Can.  29.  Jd  quoque  quod  est ,  iurare 
principes ,  quod  subiectis  male  fasturi 
sint,  magna  medicina  opus  habet  (id  est 
magna  curatione).  Medela  autem  eorum 
est  duplex;  una  quidem,  ut  ipsi  docean- 
tur  non  facile  iurare.  Altera,  ne  in  ma- 
lis  iudiciis  persistant  etc.  id  est  ne  fa- 
ciant  quod  malum  est,  et  male  iurarunt 
se  facturos,  ut  si  quis  iurarit,  sejratris 
oculos  effossurum,  ut  infra  dicit,  id  certe 
facere  non  debet. 

Can.  3o.  De  his  qui  rapiunt,  canonem 
antiquum  nonhabemus,  sedpropriamsen- 
tentiam  proferimus,  ut  ipsi  et  qui  cum 
eis  rapiunt,  tribus  annis  sint  extra  ora- 
tiones.  Quod  autem  violenter  non  Jit  , 
nulli  est  poenae  obnoxium,  quando  nec 
siuprum,  nec  furtum  rem  praecesserit , 
est  autem  vidua  sui  iuris  et  in  eius  est 
potestate  sequi.  Id  cst  (  inquit  Balsaniou  j 


3tX.»  OISSERTATIO 

«I  mutier  re  ipsam  sua  sponte  Iradiderit, 
cum  nec  stuprum  nec  Jiirtum ,  hoc  est 
clandestinui  concubitus  praecesserit,nul- 
li  est  crimini  obnoxius,  qui  eam  acce- 
pit ;  simililer  nulli  quoque  poenae  est 
subiectus,  qui  viduam  hoc  modo  recipit. 
Can.  3i.  Quae ,  cum  vir  secessit  et 
non  apparet ,  antequam  de  eius  morte 
certior  facta  sit,  cum  alio  cohabitavit, 
moechatur. 

Can.  32.  Qui  peccatum  ad  mortem  pec- 
cant  clerici,  de  gradu  quidem  deiiciun- 
tur  ;  a  laicorum  autem  communione  non 
arcentur.  Non  enim  vindicabis  bis' in 
idipsum.  Peccatum  ad  morteravocat  s.  pa- 
ter,  ut  interpretatur  Balsamon,  omne  peC' 
catumquod  capitale  inducit  supplicium.^ 
Can.  33.  Mulier  quae  in  via  peperit 
et  sui  foetus  curam  non  gessit,  caedis 
crimine  teneatur. 

Can.  34-  AduUevio  poLlutas  mulieres 
et  confitentes  ob  pietatem  ( id  est  sponte, 
ut  explicat  idem  interpres),  vel  quomodo' 
cumque  convictas,  publicare  quidem  pa- 
tres  nostri  prohibuerunt , .  ne  convictis 
mortem  praebeamus.  Eas  autem  stare 
sine  communione  iusserunt ,  donec  im- 
pleretur  Lempus  poenitentiae.  Adulteri 
stare  debebant  quatuor  annis  cum  deflen- 
tibus,  quinque  cum  audientibus,  quatuor 
<;um  supplicibus  seu  substratis,  et  duobus 
cum  iis,  qui  consistunt  absque  comrau- 
nione.  Nolueruut  autem  patres  occulto 
adulterio  poUutas  ad  isthaec  quatuor  loca 
amandari,  ne  inde  pateret  carnm  crimen 
et  a  maritis  occiderentur. 

Can.  35.  In  marito,  qui  ab  uxore  re- 
lictus  est ,  considerare  oportet  causam 
derelictionis,  et  si  praeter  rationem  eam 
recessisse  apparuerit,  est  maritus  quidem 
dignus  venia,  illa  vero  puena.  Ei  autem 
venia,ut  ecclesiae  communicet,  dabitur. 
Can.i6.  Militum  uxores,  quae,  cum  ma-' 
riti  ipsarum  non  appareant,  nupserant ^ 
cidem  rationi  subiiciuntur ,  cui  et  quae 
propter  maritorum  peregrinationem  ac 
absentiam,reditu  non  expectato,  nupse- 
rint.  Sed  res  nonnullam  hic  veniam  ad- 
mittit ,  quod  maior  sil  mortis  suspicio. 
Et  propter  hoc  is  canon  differt  a  can.  3i. 
ibi  enim  non  agitnr  de  viro  milite ,  de 
quo  hic  agitur. 

Can.  37.  Qui  postquam  aliena  ei  ab- 
latajuerit,  uxorem  duxit,  in  prima  qui- 
dem  adulterii  accusabitur ,  in  secunda 
vero  reus  non  agelur.  Id  est  punietur  tan- 
quam  adultcr  propler  primam  quam  du- 
.\it  et  deserci"e  coactus  fuit,  quia  crat  a- 
iiena,  nempe  alteri  iuncta;  non  autem  pro- 
jter  secundam  quam  duxit  in  usorcm.  Id 
uitcm  dixit  propler  eos,  qui  aduUcris  in 


PROLEGOMENA 

poenam  commissi  adulterii  nuptias  inter- 

dicebant. 

Can.  38.  Puellis  ,  quae  praeter  patris 
sententiam  fornicatores  secutae  sunt,  re- 
conciliatis  parentibus  ,  videtur  res  re- 
medium  concedere,  sed  non  protinus  ad 
communionem  restituuntw ,  sed  triennio 
punientur. 

•'  Can.  39.  Quae  vivit  cum  adultero  , 
est  omni  modo  adultera.  Agit  de  muliere 
quae  non  est  uxor  eius ,  qui  adulterium 
commisit;  nam  uxor  utique  cohabitare 
potest  cum  coniuge  adultero. 

■  Can.  4o.  Quae  praeter  Domini  sen- 
tentiam  se  viro  tradidit,  fornicata  est; 
quae  autem  postea  libero  matrimonio  u- 
sa  est,  nupsit.  (  Id  est  si  postea  Dominus 
consensit  vel  Hberam  contrahendi  facul- 
tatem  dedit,  tunc  matrimoniura  consistit). 
Quare  illud  fornicatio,  hoc  raatrimonium. 
Eorum  enim  qui  in  alterius  potestate,  pa- 
cta  conventa  firmi  nihil  habent. 

Can.  41.  Quae  in  viduitate  habet  sui 
potestatem  et  viro  cohabitat,  ab  omni  ac- 
cusatione  est  libera,  si  nemo  est  qui 
coniugium  divellat;  cum  dicat  apostolus, 
si  mortuus  sit  maritus,  libera  esty  ut  nu- 
bat  cui  velit ,  tantum  in  Domino. 

Can.  1^1.  Quae  sine  iis  qui  habent  po- 
lestatem.fiunt  matrimonium,  suntfbrni- 
cationes.  Nec  ergo  vivente  patre ,  nec 
domino,  ii  qui  conveniunt,  sunt  ab  accu- 
satione  liberi,  donec  coniugio  domini  an- 
nuerint ;  tunc  enim  accipit  firmitatem 
coniugium. 

Can.  43.  Qui  mortis  ictum  dedit  pro- 
ximo,  est  homicida,  sive  prior  percussit, 
sive  ultus  esty  ac  proinde  horaicidii  poena 
puniendus. 

Can.  44'  Diaconissa  quae  una  cuni 
graeco  (id  est  cum  homlne  fideli  et  ba- 
ptizato)yb/'/n*cata  est,non  est  ad  commu- 
nionem  admittenda ;  ad  oblationem  au- 
tem  septimo  anno  admittetur ,  scilicet  si 
in  castitate  vilam  agat:  graecus  autem 
qui  postjidem  rursus  ad  sacrilegium  ac- 
cedit,  ad  vomitum  revertilur.  Non  vero 
diaconissae  corpus,  ut  consecratum,  esse 
in  usu  carnali  non  amplius  permittimus; 
ct  ideo  praedictura  graecum,  qui  post  ba- 
ptismum  redit  ad  vomitura  et  ad  mores 
ethnicorum,  audetque  coirecum  diaconlss? 
Deo  consecrata,  ut  reum  sacrilegii  punit. 

Can.  45.  Si  quis  accepto  nomine  chri- 
\Lianismi ,  Christum  contumelia  afjicit 
{ vivcndo  more  ethnicorum ),  nulla  est 
illi  appellationis  ulilitas. 

Can.  46.  Quae  per  ignoranliam  nupsit 
ci,  qui  ab  uxore  nd  lenipus  derelictus  est, 
deinde  dimissa  est,  ut  prior  (uxor)nd! 
il'sum  revertatur,  fornicala  quidem  cst^ 


PAB5   I.    1 

itd  per  ignerantiam.  A  matrimonio  ergo 
non  prohihebitur ,  sed  melius  est  si  sic 
manserit. 

Can.  49-  Dicit  esse  rebaptizandos  quos- 
dam  haereticos ,  quamvis  dicerent  se  esse 
baptizatos  in  Patrem  et  Filium  et  Spi- 
ritum  sanctum.  Sed  in  fine  huius  rti  de- 
cisionem  ad  synodum  episcoporum  re- 
mittit.  Huius  canonis  afferendi  locus,  et 
occasio  forte  erit  infra  lib.  2.  cap.  lo. 

Can.  48-  Quae  a  marito  dimissa  est, 
mea  quidem  sententia  manere  debet.  Si 
enim  Dominus  dixit :  Si  tjuis  reliquit  u- 
xorem  praeterquam  ratione  Jbrnicatio- 
nis^facit  eam  adulterari,  ex  eo  quod  eam 
aduUeram  nominet,  exclusit  eam  a  so- 
cietate  cum  alio  etc. 

Can.  49-  Stupra  quae  per  vim  inje- 
runtur,  non  sint  accusationi  ohnOxia. 
Quare,  si  ancillae  vis  allatajuerit  a  pro- 
prio  domino ,  ea  a  culpa  est  libera.  Et 
ideo  ipsa  non  accusetur  nec  puniatur,  be- 
ne  autem  Dominus. 

Can.  5o,  Trigamiae  lex  non  est.  Quare 
lege  tertium  matrimonium  non  approba- 
tur.  Verumtamen  ea  ut  ecclesiae  inqui- 
namenta  videmus ,  sed  publicis  conde- 
mnationibus  non  subiicimus ,  ut  quae 
soluta  ac  projusa  Jornicatione  sunt  ma- 
gis  expetenda.  Haec  circa  digamos  ac  tri- 
gamos  docet  s.  pater  in  his  epistolis ,  ex 
disciplina  eius  ecclesiae  vel  temporis.  Lege 
Card.  Baron.  ad  ann.  3i4-  "•  91. 

Can.  5i.  Quod adversus  clericos  statu- 
tum  est,  canones  indefinite  ediderunt, 
unum  in  iis  qui  lapsi  sunt,  snpplicium 
decerni  iubentes,  a  ministerio  scilicet  mo- 
tionem  sive  sint  in  gradu  sive  etiam  in 
ministerio ,  quod  non  impositis  manibus 
daiur,  perseverent.  Id  est  sive  habeant  or- 
dines  maiores sive  minores,utidem  Balsam. 

Can.  52.  Quae  Joetus  in  via  nali  cu- 
ram  non  gessit,  si  cum  posset  quidem 
servare,  neglexerit,  vel  se  ideo  peccatum 
celare  existimans  vel  etiam  ornnino  bel- 
luina  et  inhumana  cogitatione  impulsa 
(  id  cst  si  id  fecerit  vel  ex  negligentia  vel 
ad  factum  celandum  vel  ex  quadam  feri- 
tate  ),  tanquam  propter  homicidium  iudi- 
cetur.  Sin  autem  eum  concinnare  et  com- 
ponere  non  potuit  et  propter  solitudi- 
nem  rerumque  necessariarum  inopiam 
foelus  interiit,  matri  ignoscendum  est. 
Dc  hac  eadem  re  agitur  can.  33.  Sed  hic 
fusius,  addito  casii  eiiis  matris,  cui  foe- 
tus  perit  inculpate. 

Can,  53.  Vidua  ancillajorte  non  mul- 
liiin  lapsa  est,  quae  suh  raptus  simu- 
lalione ,  secundum  matrimonium  eligit. 
Quamobrem  eam  de  illo  accusare  non  o- 
rwrtet :  neque  enim  simulaf.io  iudicatur, 


•STOBICA  isnt 

sed  iioluntas  ( id  ett  non  debet  institur 
iudicium  de  simulatione  ipsa,  quae  non 
est  ingens  culpa,  sed  de  voluntate.  Volun- 
tas  autem  ipsius  alia  non  fuit,  ut  credi 
debet,  quam  coutrahendi  iterum  matri- 
inonium,  quod,  quia  contrahere  impedie- 
batur  forte  a  primi  coniugii  cognatis,  in- 
quit  faic  Balsamon,  recurrit  ad  eam  simu- 
lationem).  Clarum  est  autem  quod  illam 
manet  poena  digamiae,  si  videlicet  con- 
trahere  matrimonium  aliunde  non  poterat. 

Can.  54.  De  involuntariis caedibus  scio 
me  ante  hoc  tempus  scripsisse  pro  vi- 
rihus  (scilicet  can.  8.  desumpto  ex  eius 
ep.  1,  ad  Amphilochium,  n.  6.  nam  re- 
liqui  canones  post  can.  16.  usque  ad  5o. 
sunt  in  ep.  2.)  et  nihil  ultra  illa  pos- 
sum  docere.  Est  autem  tuae  prudentiae 
pro  circumstantiae  proprietate  poenas 
intendere  vel  remittere. 

Can.  55.  Qui  se  latronibus  adversus 
obiiciunt  (eos  vel  invadendo  vel  ut  noxios 
ob  communiorem  utilitatem  interficiendo) 
si  sint  quidem  extra  ecclesiam ,  a  boni. 
communione  arcentur:  sisint  autemcle- 
rici,  a  gradu  deponuntur.  Quicumque  e- 
nim  inquit,  gladiumaccepit,gladioperibit. 

Can.  56.  Qui  sua  sponte  interjecit  et 
postea  poenitentia  ductus  est,  viginti  an- 
nis  sacramento  non  communicabit.  Vi- 
ginti  autem  anni  sic  in  eo  dispensabun- 
tur.  Debet  quatuor  annis  dejlere  stans 
extrajores  templi  et  fideles  ingredientes 
rogans  ut  pro  eo  precentur,  suam  iniqui- 
tatem  pronuncians,  id  est  faciens  publi- 
cam  sui  delicti  confessionem.  Fost  qua- 
tuor  autem  annos  inter  auditores  recipie- 
iur  et  quinqueannis  cum  ipsis  egredietur 
(id  est  templo  exibit,  dum  illi  abire  voce 
diaconi  iubentur).  Septem  autem  annis 
cum  iis  qui  in  substratione  orant,  egre- 
dietur  fid  est,  cum  cathecumenis  com- 
petentes  ab  eodem  exire  iubentur,  ipsi  et- 
iam  exibunt).  In  quatuor  annis  solum 
stabit  cum  Jidelibus ,  sed  non  erit  obla- 
tionis  particeps:  iis  autem  expletis  erit 
sacramentorum  particeps. 

Can.  57.  Qui  non  voluntarie  interfc 
cit,  undecim  annis  sacramentis  non  com- 
municabit.  Undecim  autem  anni  sic  in 
eo  dispensabuntur.  Duos  quidem  annos 
dejlebit:  tres  autem  annos  inter  audito- 
res  perseverabit,  in  quatuor  substratus 
et  anno  solum  consistet  et  deinceps  ail 
sacra  admittetur. 

Can.  58.  Qui  adulteravit,  in  quindecirn 
annis  sacramenlis  non  communicahit.  In 
his  autem  quindecim  annis  sic  quoqut 
dispensabitur.  Quatuor  annis  eritdejlens, 
quiiique  audiens,  quatuor  substratus,  in 
duobus  consistens  sine  communione. 


XXIV 


«.coliHTATlO 


Can.  Sg.  Fornicator  septem  annis^san- 
ctis  non  communicabit ,  duobus  dejlens 
et  duobus  audiens  et  duobus  substratus, 
uno  solo  consistens,  octavo  autem  ad  com- 
munionem  admittetur.  Hic  Balsam.  (quod 
monui  in  cler.  rom.  )  ita  subdit:  Etiamsi 
quae  praesenlibus  duobus  canonibus  de- 
creta  sunt,  quod  ad  dictionem  attinet , 
clarissima,  sed  tamen  quod  ad  praxim 
attinet,  sunt  omnino  difficillima.  Nemo 
enim  ea ,  quae  illic  continetur ,  ratione 
curatur ,  et  nisi  esset  inenarrabilis  cle- 
mentis  Dei  misericordia,  omnis  caro  per- 
iisset.  Quod  si  adulteria  et  fornicationes 
non  curabantur  poenitentia  canonica,  ]tu- 
tasne  fuisse  reliqua  canonica  tot  annorum 
poenitentia  curata? 

Can.  60.  Quae  virginitatem  professa  a 
voto  suo  ac  projessione  lapsa  est,  pec- 
cati  adulterii  tempus  in  suae  vitae  di- 
spensalione  complebit  ( id  est  tamdiu,  et 
eodem  modo  punietur  ut  adultera  ).  Idem 
et  in  iis  qui  vitam  monasticam  prqfiten- 
lur  et  labuntur. 

Can.  61.  Qui  furatus  est,  si  ex  se  qui- 
dem  poenitentia  motus  seipsum  accusa- 
verit  anno  a  sola  sacramentorum  com- 
muiuone  arcebilur.  Sin  autem  convictus 
juerit,  duobus  annis  tempus  illi  ad  sub- 
strationem  et  consistentiam  dividetur  el 
tunc  communione  dignus  habeatur.  Hic 
ita  subdit  Balsamon.  Tu  autem  (  o  lector  ) 
opta  ne  praesens  canon  secundumjuris 
definitionem  intelligatur,  quae  dicit,J'ur 
est  qui  praeter  domini  voluntatem  alic- 
na  contrectat,  sciens  eum  molestia  ajfi- 
cere.  NuUus  enimjere  eorum,  qui  in  vi- 
ta  versantur  sacramentis ,  ut  mihi  vi- 
detur,  communicabit,  si  hoc  datum  Jue- 
rit  (nimirum  omnes  erunt  in  ordinem 
poenitentium  redigendi).  Nam  monaste- 
riorum  quoque  ministri  etiamsi  sint  re- 
ligiosissimi,  praeter  suorum  praejecio- 
rum  sententiam  aliquid  sibi  modicum  ad 
vitam  susteniandam  privatim  accipiunt 
et  ad  alios  transjerunt  (quae  modica  si- 
mul  iuncta  quid  magnum  faciunt)  etjitii 
a  parentibus  subripiunt.  Mitto  servorum 
nequitias  et  clandestinas  subreptiones  eo- 
rum,  quae  ad  dominos  suos  pertinent.  I- 
gitur  nec  huius  canonis  observantia  vi- 
gebat,  nec  eam  unquam  viguisse  dicit  aut 
innuit  idem  interpres ,  qui  id  malura  non 
refert  in  vitium  sui  temporis. 

Can.  62.  Qui  suam  in  maribus  turpi- 
tudinem  ostendit,  ei  tempus  dispensabi- 
tur  illius  qui  adulterii  scelus  admisit , 
id  est  masculorum  concubitores  punian- 
lur *  ut  adultcri,  quindecim  annorura  poc- 
nitcntia 

Can.  vJi.  Qui  '«  brutorum  concubilu 


PROLEGOMENA 

suam  impietalem  prqfitetur,  eandem  ra- 
tionem  confitens  observat,  id  est  eadem 
poena  plectetur,  postquam  ( inquit  Balsa- 
mon  )  a  malo  dejecerit  et  conjessusjue- 
rit.  Sed  verior  interpretatio  coUecta  ex 
can,  56.  et  aliis  videtur  haec  esse,  de- 
bere  hunc  subire  praedictaro  poenitentiam 
in  locis  praescripkis  et  faciendo  publicanr 
confessionem ,  qua  vel  confiteretur  deli--- 
ctum  in  specie  vel  saltem  diceret,  se  foe- 
dissime  peccasse  vel  esse  horainum  ne« 
quissimum  quae  confessio  facienda  erat 
tempore  fletus,  ut  dicitur  eo  canon,  56. 
et  innuitur  can.  seq.  quo  eadem  poeua 
infligitur.  Et  can.  ^3. 

Can.  64.  Periurus  undecim  annis  non 
erit  communionis  particeps,  duobus  an- 
nis  dejlens,  tribus  audiens,  quatuor  sub- 
stratus ,  anno  solum  consistens  et  tunc 
communione  dignus  habebitur. 

Can.  65.  Qui  praestigias  vel  venefi- 
cum  fatetur,is  homicidae  tempore  con~ 
Jitebitur,  ita  dispensatis  ut  qui  in  uno- 
quoque  peccato  se  ipsum  conuicit;  id  est 
homicidae  poena  plectetur  ac  proinde  tan- 
tum  deflebit  extra  fores  templi  confitens 
peccatum  suum ,  audiat ,  substernetur  et 
consistet,  quamdiu  debet  homicida,  nec 
maiori  poena  punietur,  quia  se  ipsum  con- 
vincit  sponte  confitens  unumquodque  pec- 
catum  seu  alterutruraexhis  duobus  peccatis. 

Can.  66.  Qui  sepulcra  ejfiodit ,  unde- 
cim  annis  carebit  communione ,  duobus 
dejlens,  tribus  audiens,  quatuor  substra- 
tus,  uno  consistens,  et  tunc  admittendus. 

Can.  67.  Cum  sorore  coitus  homici- 
dae  tempore  punietur. 

Can.  68.  Prohibitae  cognationis  m  ma- 
trimonio  coniunctio,  si  deprehensafue- 
rit,  ut  quae  in  hominum  peccatis  Jacla 
est ,  subibit  adulierorum  poena.  Id  est 
matrimonia  inita  contra  leges  inter  co- 
gnatos,  utpote  coatracta  cura  peccato,  pu- 
niantur  taraquam  adulteria. 

Can.  69.  Lector  si  cum  sua  sponsa 
ante  matrimoniutn  commercium  habue- 
rit,  postquam  anno  cessaverit,  ad  legen- 
dum  recipietur ,  manens,  non  ulterius 
promovendus  ( id  est  punietur  annua  su- 
spensione  a  suo  officio,  neque  provehetur 
postea  ad  altiorem  ordinem);  quod  si  abs- 
que  desponsatione  furtim  coierit,  cessa- 
bit  a  ministerio.  Idem  et  minister.  Id  est 
si  vero  coierit  cura  ea,  quae  non  est  siki 
desponsata ,  cessabit  a  suo  officio  in  per- 
petuum  ac  proinde  deponetur.  Eadera  poe- 
na  punietur,  si  id  fecerit  minister,  id  est, 
inquit  Balsamon,  hypodiaconus;  Non  e- 
nim  permittilur  hypodiacono ,  sicut  ei 
lectori,  post  ordinationem  desponsatam 
habere  mulierem ;  ct  matrimonium  con- 


PAUS    I.    IliSTORICA 


XXV 


trah&re.  HypbJiaconns  autem  est  is  qiiem 
diciiuus  subdiaconum. 

Can.  70.  Diaconus  qui  pollutus  est  in 
lahris  (foeda  oscula  corpori  foeraineo  im- 
primens),  et  se  eo  usque  peccasse  con- 
jfessus  est,  a  ministerio  prohibebitur  (non 
tamen  in  perpetuum,  sed  ad  tempus  ) :  ut 
autem  sit  sacramentorum  cum  diaconis 
particeps ,  dignus  habebitur;  id  ipsum 
autem  presbyter  quoque.  Si  quid  autem 
amplius  peccasse  quis  deprehensus  fue- 
rit,  in  quocumque  sit  gradu,  deponetur. 
Id  est  si  usque  ad  coitura  progressus  fuerit, 
cessabit  in  perpetuum  a  suo  ministerio. -. 

Can.  71.  Qui  uniuscuiusque  praedi- 
ctorum  peccatorum  Jiiit  conscius  et  non 
conjessus,  sed  convictus  est  tanto  tempo- 
re,  quanto  malorum  effector  punitus  est, 
ipse  quoque  punielur.  Conscium  autem 
alicuius  peccati,  dicit  Balsamon,  esse  hic 
eum  qui  opem  et  auxilium  tulit  vel  do- 
lose  consuluit  vel  eum  qui  scit  et  potest 
prohibere  nec  prohibuit. 

Can.  72.  Qui  se  vatibus  vel  huius- 
modi  aliis  tradit,  ipse  quoque  homici- 
darum  tempore  punietur.  Vult  hic  pu- 
niri  ut  homicidas,  eos  qui  ut  futura  sciant,' 
consulunt  vates,  nempe  ut  interpretatur 
Balsamon,  eos  qui  non  simplices  incanta- 
tioues  faciunt,  sed  ut  futura  scire  et  re- 
nunciare  possint ,  invocant  daemones  ac 
Deum  negant. 

Can.  73.  Qui  Christum  negavit  et  sa- 
lutis  mysterium  transgressus  est,  eum 
toto  viiae  suae  tempore  dejlere  et  con- 
fiteri  convenit  in  tempore  quo  e  vita  ex- 
cedit,  sacramento  dignum  habitum,pro- 
pter  fidem  divinae  clementiae.  Ut  hunc 
canonem  cum  antiquioribus  conciliet  Bal- 
samon  in  eius  interpretatione  haec  hahet : 
Cum  autem  ancyrana  synodus  et  sa- 
crosanctus  martyr  Petrus  extremo  ex- 
communicationis  supplicio  (nempe  usque 
ad  mortem  )  neminem  subiiciant  et  prae- 
senti  canoni  veluti  adversentur  ,  dic  , 
quod  patres  statuerunt  poenas  suis  tem- 
poribus  con\>enie.ntes.  Postea  dicit  dehuis- 
se  terapore  persecutionum  mitius  puniri 
apostatas,  quam  tempore  Basilii,  quo  illae 
desierant. 

Can.  74'  Sin  autem  unusquisque  eo- 
rum  qui  in  praedictis  peccatisjuere,  con- 
Jessus  bonus  evaserit  et  is  cui  a  Dei  be- 
nignitate  ligandi  et  solvendi  credita  est 
potestas,Jiat  clementior,videns  summam 
eius  qui  peccavit  confessionem ,  ad  di- 
minuendum  poenarum  tempus  non  erit 
dignus  damnatione  ,  cum  historia  scri- 
pturarum  significet,  quod  quicum  maiori 
labore  conjitentur ,  Dei  misericordiam 
celeriter  apprehendebant. 


;  Dicit  hic  Balsamon ,  isto  canone  tribui 
potestatem  regionis  pontifici  temperandi 
poenas  canonicas  pro  contritione  poeni-» 
tentis.  Notatque  discrimen,  quod  est  inter 
iudices  qui  pronunciant  corporales  pu- 
nitiones  adversus  eos  qui  sunt  crimini- 
bus  obnoxii  et  episcopos  qui  decernunt 
poenas  ecclesiasticas  adversus  eos  qui 
animae  peccata  confitentur.  Illi  enim  (in- 
quit)  poenas  a  lege  constitutas,  nec  pos- 
sunt  augere  nec  minuere  sine  iussu  im- 
peratoris.  Hi  vero  nostrorum  peccato- 
rum  opera  suscipientes ,  tanquam  Deo 
pro  nobis  rationem  reddituri,  pro  suo  ar- 
bitratu  poenas  et  augent  et  minuunt,  et 
ideo  in  eorum  est  potestate  non  solum 
poenarum  tempora  minuere ,  sed  etiant 
poenat  commutare,  etc.  Ut  autem  intel- 
ligeremus,  hanc  poenae  diminulionem  vel 
mutationem  debere  fieri  prudenter,  refert, 
uti,  cum  quidam  railes  in  voluntariae  cae- 
dis  crimen  incidisset  et  a  quodam  Anti- 
stite  post  valde  modicum  tempus  datis  scri- 
ptis  absolutus  esset,  id  aegre  tulit  impera- 
tor  voluitque  rem  expendi  synodahter  : 
synodus  autem,  rainime  admittens  excu- 
sationem  episcopi  qui  pro  se  hunc  Basilii 
canonem,  aliosque  similes  afFerebat,  miti- 
tem  quidem  canonicarum  poenarum  rur- 
sus  compedibus  subiecit:  antistitem  au- 
tem  ad  aliquantum  temporis  ab  officii  as 
ministerii  suspensione  punivit ,  dicens , 
quod  antistitibus  quidem  iicet  poenas  ca- 
nonicas  augere  et  diminuere :  aranea- 
rum  autem  filis  ligare  quae  debent  tri- 
bus  rudentibus  alligari,  non  concessum 
est.  Dicitur  autem  quod  propter  illius  mi- 
litis  causam  edidit  potens  et  sanclus  no- 
ster  imperator  de  voluntariis  homicidiis 
novellam,  quam  etiam  lege  retro  sitam; 
nempe  in  explicatione  can.  8.  ubi  eam  re- 
citat.  Ad  intelligenda  autem  et  confirman- 
da  quae  dicam  lib.  3.  non  utile  tantum  , 
sed  necessarium  est  ut  eam  audias  aut  sal- 
tem  eius  partes  aliquas.  Igitur  in  loco  ci- 
tato  ita  praedictus  interpres. 

Quia  autem  de  voluntariis  homicidiis, 
mense  aprili  indict.  i!\.  a  potentissimo 
et  sancto  imperatore  nostro  domino  Em- 
manuele  Comneno  novella  edita  est,  eam 
mandamemoriaequaesichabetpostprooe- 
mium  sic  tractans.  lubet  ergo  omnibus 
qui  sunt  in  regionibus,  iudicibus  et  mi- 
litaribus  quae  sunt  in  eis  copiis  et  ea- 
rum  ducibus,  ubi fuerit  caedes  volunta- 
ria  et  tale  quidpiam  ausus  fiierit  aliquiSf 
ut  omnes  statim  excitentur  ad  apprehen- 
dendum  homicidam  et  eum  vinctum  mit- 
tant  ad  imperatoriam  circumspectatio- 
nem  etc.  ut  ipse  in  custodiam  puhlicam 
inifoducatur ,  et  tam  in  coroare  quam 


XXVI  DISSEBTATIO 

in  bonis  secundim  legum  et  novellarum 
constitutionum  potestatem  puniatur  et 
alia  supplicia  subeat :  scientibus  in  his 
omnibus  quod  si  probatum  Juerit ,  po- 
tuisse  quempicm  homicidam  apprehen- 
dere  et  non  fecerit,  eum  non  secus  con- 
demnandum,  quam  si  imperio  insidiatus 
fuerit.  Sin  autem  latueritjortasse  quis- 
piam  et  ad  sanctissimam  Dei  magnam 
ecclesiam  conjiigeritf  postquam  poenae 
ecclesiasticae  adversus  eum  processerint, 
ex  legali  observatione ,  eo  quidem  prae- 
sente  qui  reginae  urbium  imperium  ob- 
tinet,  ab  eo  mittetur  in  regionem  quam 
censuerit,  ut  totum  vitae  suae  tempus  il- 
lic  transigat  etc.  Sin  autem  non  solum 
•voluntarie ,  sed  etiam  praemeditalo,  ca- 
ptoque  consilio  caedemperpetraverit,  non 
cogetur  ex  praedicta  regia  constitutione 
tonderi.  Si  enim  eum  qui  sua  sponte  ad 
tonsuram  accedit,  non  eo  ipso  statim  ad- 
mittit  canonica  subtilitas ,  sed  ei  suffi' 
ciente  tempore  attributo  eiusque  mente 
examinata  etc.  quomodo  nonjuerit  a  ra-' 
tione  alienum  et  a  legibus  spiritualibus 
dissidena  aliquem  necessario  tondere , 
eumque  homicidam  quem  Deus  eo  usque 
reliquit  ut  etiam  manus  fraterno  san» 
guine  pollueret  ?  Timendum  est  enim  ne 
invitus  vitam  angelicam  ingressus ,  ea- 
que  vix  suscepto  venerando  habitu  in 
ludibrium  utatur  etc.  Loco  ergo  tonsu- 
rae  statuit  mea  imperialis  maiestas ,  ut 
qui  voluntariam  caedem  capto  consilio 
perpetraverit,  in  custodia  toto  vitae  suae 
tempore  degat  etc.  Quia  autem  plures 
homicidae,  qui  caedem  meditato,  et  con- 
silio  capto  perpetrant,  ad  sanctissimam 
Dei  ecclesiam  posiea  accedentes ,  non  ut 
facta  est  a  se,  sed  ut  ad  suam  facit  uti- 
litatem,  caedem  confitentur,  iubet  mea 
imperialis  sublimitas ,  ut  sanctissimus 
huius  temporis  patriarcha  ad  regionis 
antistitem  et  qui  ei  subest  clerum,  quin 
etiam  adregionis  iudicemcum  poenascri- 
bat,  et  quemadmodum  factam  esse  cae- 
dem  ex  illius  rescripto  intellexerit ,  ita 
eam  quoque  persequatur,et  non  eum  qui 
capto  consilio  caedem  facit,  propterfal- 
sam  suam  confessionem  ad  easdem  poe- 
nas  et  eadem  supplicia  admittat,  ad  quae 
qui  fortuito  et  improviso  in  tale  aliquod 
crimen  incidit  etc.  Omnino  autem  curae 
erit  iis  qui  siint  in  sanctissima  magna 
ecclesia  illorum  iudicibus,  iit  cum  conve- 
niente  canonica  severitate  crimina  cae- 
dis  puniant  et  tempora  non  temere  con- 
trahant,  ne  plusquam  par  sit,in  iis  quae 
non  decet,  se  lenes  et  clementes  praestent. 
Imperialis  autem  meae  constitutionis  e- 
rempla  ab  iis  ijui  praeswil  iudiciis,  de- 


PROI.EGOSIEJI/» 
scripta,  missa  ad  ecclesiat  quae  sunt  in 
regione,  ibi  reponentur,  ut  eorum  quae 
sunt  constituta,  omnes  scientiam  habeant, 
utfaciant,  quemadmodum  eis  comprehen- 
ditur.  Quod  si  is  qui  capto  consiLio  cae- 
dem  Jecit,  tonsuram  sua  sponte  elegerit, 
non  absque  probatione  inf.er  monachos 
cooptabitur,  sed  siifficienti  tempore  accu- 
ratissime  et  diligentissime,  ex  canonicis 
constitutionibus  cxaminatus  et  probalus 
in  monasterio  vel  invitus  toto  tempore 
manere  cogetur,  nec  ei  unquam  exire 
permittetur.  Monasterium  autem  erit  o- 
mnino  in  illa  provincia  et  non  in  ea  ter- 
raqfiae  mortui  sanguinem  dehiscens  male 
suscepit. 

,  Ex  hac  constitutione  habes,  uti  olira  ho« 
raicidae  ,  qui  recurrebant  ad  ecclesiam  et 
acceptura  ab  episcopo  scriptum  absolutio- 
nis  testimonium  proferebant,  fori  saecu- 
laris  poenas  declinabant,  et  ideo  praedi- 
ctum  militem  fuisse  datis  scriptis  ab  e- 
piscopo  absolutum. 

Habes  secundo,  ex  iustissima  causa  non 
debuisse  huiusmodi  poenitentes  facile  ab- 
solvi  et  brevi  poeniteotia,  gravissimis  sae- 
cularis  fori  poenis  liberari,  ac  proinde  noa 
abs  re  fuisse  praedicti  antistitis  nimium 
clementis  iudicium  damnatum  et  refor- 
matum.  Habes  tandem,  id  exemplum  non 
recte  afferri  ad  comprobandam  fori  interni 
et  arcani  severitatem ,  in  quo  poenitentes 
absoluti  non  evadunt  onera  etpoenasiu- 
dicii  saecularis.  Huiusmodi  autem  sunt  fe- 
re  omnia  quae  modo  ab  aliquibus  affe- 
runtur  in  suae  forte  non  satis  probatae 
auk  probandae  severitatispatrocinium.  Sed 
prosequamur  magni  Basilii  canones. 

Can.  75.  Qui  cum  propimjua  ex  pa- 
tre  vel  matre  vel  sorore  poUutus  est,  in 
domum  orationis  ne  permittatur  acce- 
dere  donec  ab  iniqua  vel  nefaria  actio- 
ne  desistat.  Postquam  autem  in  horrendi 
peccati  sensum  et  animadversionem  ve- 
nerit,  Iriennio  dejleat  stans  prope  fores 
domus  oratoriae  et  rogans  populum  in- 
gredientem  ad  orationem,  ut  unusquis- 
que  pro  ipso  misericorditer  ad  Dominum 
intensas  fundat  preces.  Postea  autem  a- 
lio  triennio  ad  solam  auditionem  admit- 
tatur,  et  scripturam  ac  doctrinam  au- 
diens  eiiciatur  ,  et  nec  oratione  dignus 
habeatur.  Deinde  si  quidem  illam  cum 
lacrymis  exquisivit  et  Domino  cum  cor- 
dis  contritione  et  valida  humiliatione 
supplex  procidit,  detur  ei  substratio  in 
aliis  tribus  annis ,  et  sic  postquam  poe- 
nitentiae  fructus  dignos  ostenderit,  de- 
cimo  anno  in  fidelium  aratione  suscipia- 
tur  sine  oblatione  ,  et  cum  duobus  annis 
una  cum  fdelibus  ad  orationem  substi- 


PARS   I.    Hi&TOUlCA 


terit,  sic  deinceps  dignus  habeatur  boni 
communione. 

Can.  76.  Idem  est  decrelum  in  eosquo- 
que  qui  suas  nurus  accipiunt.  Hic  notat 
interpres  quodiis  quidesistunt,  non  iis  qui 
perseverant  in  peccato,danturpoeniten- 
tiae  canonicae,  quod  ego  monui  c,  1.  n.  7. 
Can.  77.  Qui  mulierem  quidem  sibi  le- 
i^itime  copulatam  dimittit,  secundum  Do- 
mini  sententiam  adulterii  iudicio  subiici- 
tur  et  a  patribus  nostris  canonice  sta- 
tutum  est,  ut  ii  anno  dejleant,  biennio 
audiant,  triennio  substernantur ,  septimo 
cumfidelibus  consistant,  et  ita  oblatione 
digni  habeantur  ,  si  cum  lacrymis  poe- 
nitentiam  figerint.  Hic  interpres  non  abs 
re  haei-et.  Wam  canone  58.  punit  adulte- 
rum  pocnitentia  quindecim  annorum,  hic 
autem  eum  qui  legitimam  dimisit  uxorem 
et  aliam  ducit,  sola  septenni  poenitentia 
castigat.  Qua  enim  ista  ratione  cohaerent? 
Solvit  quaestionem  dicens.  Primum  cano- 
nem  esse  s.  patris,  secundum  autem  af- 
fe^;ri  ab  eodem  ut  canonem  patrum  prio- 
rum,  ut  eum  sciamus,  non  autem  ut  sequa- 
mur,  ac  pi'oinde  mane*^  firmum  quod  ipse 
eo  canone  58.  statui 

Similis  quaestio  agitari  potest  circa  ca- 
nonem  38.  et  3g.  nam  in  primo  fornica- 
toribus  quadriennium  poenitentiae  impo- 
nitur,  in  altero  vero  iisdem  imponitur  se- 
ptennis  poenitentia,  quam  quidem  eodem 
modo  quo  praecedentem  solvit  Balsa- 
mon  dicens,  in  uno  BasiUum  ipsum  ta- 
xare  poenitentiam,  in  altero  vero  recitare 
taxatam  a  patribus.  Sed  haec  interpreta- 
tio  difBcultate  non  caret,  ut  legenti  u- 
trosque  hos  canones  eosque  simul  confe- 
renti  constabit,  utque  expendi  in  cler.  rom. 
lib.  \.  disp.  9.  num.  17.  Ea  forte  melior 
responsio  sit,  tempora  poenitentiae  posse 
aliter  et  aUter  deteiminari,  ut  non  solum 
diverse,  sed  eodem  tempore  fuere  a  diver- 
sis  ecclesiis  determinata:  nisi  dicendum  sit 
incuria  amanuensium  ahquid  esse  in  scri- 
bendo  et  rescribendo  hos  canones  omis- 
sum,  quo  omnis  eorumdiscordiatolleretur. 
Can.  78.  Eadem  autem  forma  obser- 
vetur  et  in  iis  qui  duas  sorores  in  ma- 
trimonio  accipiunt ,  etsi  diversis  tempo- 
ribus  ,  ac  proinde  etiam  hi  septenni  poe- 
nitentia  curentur. 

Can,  79.  li  autem  qui  in  suas  nover- 
cas  insaniunt ,  sunt  eidem  canoni  obno- 
xii  cuietiiqui  in  suas  sorores  insaniunt. 
Can.  80.  Patres  polygamiam  silentio 
yraetermisere ;  ut  belLuinam  et  penitus 
ab  hominum  genere  alienam.  Nobis  au- 
tem  probatur  eam  maius  essejornicatio- 
ne  peccatum,  et  ideo  consentaneum  est, 
u/.  ii  canonibus  subiiciantur^  ut  scilicet, 


postquam  annojleverint  et  tribus  substrati 
faerinty  sic  suscipiantur.  Hic  itcrum  no- 
dus:  nam  si  maius  est  fornicatione  pec- 
catum,  cur  solis  quatuor  annis  castigatur, 
fornicatio  autem  septem  annis?  Id  auget 
suspicionem  erroris  in  nuraero  annorum 
ab  exscribentibus  commissi. 

Can.  81.   Qui  in  barbarorum  incursio- 
ne  fidem  in  Christum  violarunt,  factis 
sacramentis  gentilibus  et  quibusdam  ne- 
fariis,  quae  idolis  magicis  oblata  sunt,  ab 
eis  gustatis,  ii  secundum  leges  a  palribus 
iam  editas,  et  canones  dispensentur.  Qui 
enim  gravem  necessitatem  ex  tormentis 
sustinuerunt,  et  nonferentes  labores  ad 
negationem  tracti  sunt,  tribus  annis  sint 
non  recipiendi  (deflentes  extra  ecclesiam), 
et  in  duobus  audiant,  et  cum  tribus  an- 
nis  substrati  fuerint ,  sic  ad  communio' 
nem  admittantur,  Qui  autem  sine  magna 
necessitate  Jidem  in  Christum  prodide- 
runt   et  daemoniorum    mensam    attige- 
runt  et  graeca  sacramenta  iurarunt,  tri- 
bus  quidem  annis  eiiciantur  (id  est  noa 
admittantur  intra  ecclesiara  ),  duobus  au- 
diant:  postquam  autem  in  substratione 
tribus  annis  oraverint  et  in  aliis  tribus 
fidelibus  ad  orationem  se  substraverint, 
sic  admittantur  ad  honi  communionem. 
Is  canon  videtur  contrarius  canoni  78.  in 
quo  eos  qui  Christum  negant ,  ad  perpe- 
tuam  poenitentiam  et  fletum  s.  pater  da- 
mnavit.  Sed  forte  ibi  loquitur  de  iis  qui 
expresse  negarunt  Christum,  inque  sua  a- 
postasia,  effecti  tamquam  ethnici ,  persti- 
terunt;  hic  autem  de  iis  qui  barbaris  eas 
rcgiones  incurrentibus,  actum  aUquem  pa- 
ganicura  et  superstitiosum  ex  aliquo  metu 
exercuerunt  et  postea  statim  resipuerunt. 
Can.  82.  De  iis  etiam  qui  peierarunt , 
si   vi   quidem    et  necessitate  iuramenta 
transgressi  sunt,  levioribus  poenis  subii- 
ciuntur,  ut  post  sex   annos  possint  su- 
scipi.    Qui  autem  sine  necessitate  suan 
fdem  prodiderunt,  cum  duobus  annis  de- 
fleverint  et  duobus  annis  audiverint   et 
in   quinto  in  substratione  fuerint  et  in 
duobus  aliis  sine  oblatione  in  orationis 
communionem  suscepti extiterint,  ita  taU' 
dem,  condigna  scilicet  poenitentia  osten- 
sa,  in  corporis  Christi  communionem  re- 
cipientur.   At  periuros  solum  post  deci- 
mum   poenitentiae  annum  ad  boni  com- 
munionem  admitti  voluit  can.  64.;  cur  er- 
go   mitius  hic  eosdem  punit?   Forte  hic 
agit  de  periuris  qui  sponte  confitentur,  ibi 
vero  de  iis  qui  ex  aUorum  accusatione  fuere 
periurii  condemnati,  ut  interpretatur  Bals. 
Can.  83.  Qui  vaticinantur  et  gentium 
consnetudinem   sequuntur  et  aliquos  in 
aedes  suas  inlroducunt  ad  venefciorum 


XXVItl 


DISSKnTATIO 


inventionem  et  eorum  expurgationem  , 
cadant  incanonem  aexennii,  etpostquam 
anno  dejleverint  et  anno  audierint,  in 
tribus  annis  substrati  et  anno  cum  jide- 
libus  consistentes  sic  admittanlur.  At  se- 
verior  in  praestigiatores,  veneficos,  eosque 
qui  vates  consulunt,  est  censura  canonis 
65.  et  canonis  ^a.  quibus  tamquam  ho- 
micidae  puniuntar,  poena  videlicet  anno- 
rum  viginti.  Interpres  putat  eo  duplici 
canone  puniri  eos  qui  ita  illa  faciunt,  ut 
fidem  negent ;  hic  autem  qui  es  errore 
aliquo,  non  abnegata  fide,  vaticiniis  et  ve- 
neficiis  dant  operam.  At  cur  id  nec  innuit 
quidem  s.  pater,  immo  innuit  oppositum , 
cum  in  hoc  posteriori  canone  agat  de  pro> 
fitentibus  hanc  artem,  aliosque  in  errorem 
inducentibus ,  in  illis  autem  prioribus  de 
iis  qui  tantum  confitentur  se  praestigias 
et  veneficium  fecisse  aut  tradidisse  se  va- 
tibus,  ut  futura  praediscerent;  quod  certe 
minus  est  quam  illud  primum.  Cur  de- 
mum  s.  pater  hos  canones  sic  in  speciem 
contrarios,sic  indistinctos  misit  ad  Am- 
philochium?  Forte  quaestio  ipsa  ac  du- 
bium  quod  Amphilochius  proposuerat , 
declarabat  responsionem  ipsam,  quam  6a- 
silius  canone  tradebat.  Nescio  an  probabi- 
iis  sit  ea  suspicio,  non  omnes  cancmes  esse 
Basilii,  sed  basilianis  additosnon  basilianos. 

Can.  84«  Haee  autem  omnia  scribi- 
mus,  ut  poenitentiae  eorum  qui  delique- 
re  Jructus  probetur.  Non  enim  hoc  o- 
mnino  tempore  iudicamus  ^  sed  modum 
poenitentiae  attendimus  ( id  est  non  satis 
est  nobis  quod  qui  ad  nos  curandi  veniunt, 
statuto  tempore  maneant  in  locis  poeni- 
tentium,  sed  inspicimus,  an  praebeant  si- 
gna  verae  poenitentiae ).  Quod  si  aliqui 
a  propriis  moribus  nonfacile  avellantur 
et  carnis  voluptatibus  potius  quam  Deo 
servire  voluerint  vitamque  ex  evangelio 
institutam  non  admittant,  nulla  est  nobts 
cum  illis  communis  ratio.  Nos  enim  in 
inobediente  et  contradicente  populo  au- 
dire  docti  sumus,  servans  serva  animam 
tuam :  Id  est  ex  sacra  scriptura,  qua  red- 
arguitur  populud  hcbraeus  inobediens  et 
contradicens,  audimus  et  docemur  ut  ser- 
vemus  animas  nostras,  nec  eam,  conni- 
ventes  aliorum  peccatis,  amittamus. 

Cfl/i.  85.  et  ult.  Ne  itaque  cum  eis  per- 
ire  eligamus,sed  grave  iudicium  formi- 
dantes  et  terribilem  Dei  retributionis 
diem  prae  oculis  habentes,  ne  velimus 
una  cum  alienis  peccatis  perire  etc.  Sed 
et  noctu  et  interdiu  et  publice  et  pri- 
fatim  ipsis  testificari  debemus,  ciim  eo- 
vum  autem  improbilatibus  abire  nolumus, 
Kos  qiiidemlucrifacere  optantcs,  etamali 
hqHeo  cripere.  Sin  autca  hot  non  possw 


PSOLESOMENA 

mtUyStudeamus  noslras  animasab  aeter^^ 
na  eondemnatione  servare. 

Hi  sunt  canones  poenitentiales  attributi 
magno  Basilio ;  quorum  tamen  aliqui,  ut 
audisti,  non  continent  poenitentias,  quibus 
delicta  curentur,  sed  admonitionem  ah- 
quam  ad  id  pertinentem  vel  doctrinam 
morum  qualem  forte  nulli  alii  antiqui  ca- 
nones  magis  distincte  exhibent.  Nunc  af- 
feram  Gregorii  Nysseni  canones 

g.  S.  Canones  s.  Gregorti  Nysseni.  ■ 

Gontinentur  hi  in  ea,  quam  s.  antiste» 
scripsit  ad  Letoium  Melitinae  episcopum , 
epistola,  a  qua  proinde  eos  excerpam  et 
numeris  distinguam. 

f  Can.  I.  Si  quis  fidem  in  Christum  ne- 
gavit  vel  ad  iudaismum  vel  idolorum 
cultum,  manichaeismum  vel  aliquod  a~ 
liud  impietatis  genus  descivisse  visus  sii, 
qui  voluntarie  quidem  ad  id  malum  se 
contulity  deinde  seipsum  condemnavit, 
totum  tempus  vitae  suae  habet  poeniten- 
tiae  tempus.  Numquam  enim,  si  mystica 
peragatur  oratio,  Deum  una  cum  populo 
adorare  dignus  censebitur,  sed  seorsum 
precabitur;  a  sacramentornmautemcom- 
munione  omnino  erit  alienus,  in  kora  aw 
tem  sui  e  vita  excessus  sacrc.menti  com- 
munionis  erit  particeps.  Sin  autem  con- 
tigerit,  ut  is  praeter  spem  convalescat  et 
vivat,  in  eodem  rursus  vivet  iudicio  , 
mysticorum  sacramentorum  usque  ad  vi- 
tae  exitum  expers. 

i»-  Can.  a.  Qui  autem  tormentis  et  gra- 
vibus  suppticiis  excrueiati {la^si  sunt), 
ii  praestituto  tempore  punientur,  sanctis 
patribus  sic  in  eos  clementia  usis,  tam- 
quam  non  lapsa  sit  anima,  sed  corporalis 
imbecillitas  tormentisnon  restiterit.  Qua- 
re  mensura  eorum  qui  Jornicatione  pec- 
carunt,et  transgressio  extorta  vidolo- 
reque ,  in  conversione  eodem  spatio  di- 
mensa  est.  Id  est  praedicti ,  qui  vi  tor- 
mentorum  victi  transgressi  sunt,  punien- 
tur ,  ut  puniuntilr  fornicarii,  nempe  poe- 
nitentia  novem  annorum,  ut  infra  dicetur, 

!  Can.  3.  Qui  autem  ad  praestigiatores 
vel  vates  abierunt  vel  eos  qui  per  dae- 
mones  se  piacula  quaedam  et  aversiones 
(nempe  expulsationes  malorum)  opera- 
turos  pollicentur ,  ii  exacle  interrogan- 
tur  et  examinantur  utrun  infde  in  Chri- 
stum  permanentes,  a  necessitate  aliqua 
ad  illud  peccatum  impulsi  sint,  cum  af- 
jlictio  aliqua  vel  intolerabiUs  iiictura 
hunc  ilU  animum  indidisset,  an  omnino 
neglecto  quod  a  nobis  creditum  est  te- 
stimonio  (Fidei),  ad  daemonum  societa- 
tem  se  contulerunt.  Si  enim  ad  fidem  in- 
firmandam,  et  quod  Deum  esse  non  crc 


PAHS   I. 

derent,  qui  a  christianis  crediiur  et  a- 
doratur,  illud /ecerunt ,  erunt  scilicet 
transgressorum  iudicio  obnoxii;  nempe 
curandi  ut  ii,de  quibus  can.  i. 
V  Can.  4*  Sin  autern  intolerabilis  neces- 
sitas  aliqua ,  pusillo  et  abiecto  eorum  a- 
nimo  superato,  eo  deduxit  Jalsa  aliqua 
spe  deceptos,  similiter  erit  et  in  ipsos  cle- 
mentia,  instar  eorum  quitormentis  in  tem- 
pore  confessionis  resistere non  potuerunt. 

Can.  5.  Postquam  fuse  disseruit  de  ma- 
litia  fornicationis ,  docuitque  in  ea  conti- 
neri  etiam  iniuriam  aliquam  late  sumptam, 
quia  tamen  in  ea  non  est  iniuria  stricte 
talis  ut  in  adulterio,  nec  tanta  inordinatio 
ut  in  aliis  nefariis  actibus  luxuriae,  ita 
subdit:  Sed  quia  eorum,qui  infornica- 
tione  polluti  sunt,  iniuria  aliqua  (  nempe 
propria  et  stricta )  cum  hoc  peecato  non 
est  commissa,  propterea  duplum  conver- 
sionis  tempus  iis  praescriptum  est,  qui  in 
adulterio  inquinati  sunt,  et  in  aliis  item 
vetitis  malis,  animalium  initu  et  rabie  in 
masculos :  in  iis  enim  peccatum  dupli- 
catur.  Unum  quidem  in  illicita  et  ne- 
faria  vvluptate.  AUerum  autem,  quod  in 
iniuria  quae  Jit  alteri,  consistit. 
'p'  Can.  6.  Est  autem  quaedam  differen- 
tia  in  ratione  poenitentiae  in  iis  qui  in' 
huiusmodi  voluptatibus  peccarunt.  Qui 
enim  ex  se  ipso  ad  sua  manijestanda  pec- 
cata  impulsus  est ,  eo  quod  sua  sponte 
occultorum  accusator  esse  voluerit,  ut 
qui  iam  morbo  medicinam  adhibere  coe- 
perit,  et  signum  mutationis  in  idquod  est 
melius  ostenderit^  in  mitioribus  poenis 
versatur.  Qui  autem  in  malo  deprehen- 
sus  est,  vel  propter  aliquam  su^picionem 
vel  accusationem  non  spontaneam  con- 
victus  est,  longius  illi  conversionis  tempus 
datur,  ut  ipse  perjecte  purgatus  sic  ad  sa- 
cramentorum  communionem  admittatur. 

Can.  j.  Qui  in  Jornicatione  polluti 
sunt,  in  tribus  quidem  annis  ab  oratione 
(  et  ab  ecclesia  )  omnino  expellantur  :  in 
tribus  autem  solius  orationis  participes : 
in  tribus  autem  aliis  cum  iis,  qui  in  con- 
versione  substernuntur ,  precentur  ,  et 
tunc  sint  sacramentorum  participes. 

Can.  8.  In  iis  autem  qui  diligentia  in 
conversione  usi  Juerint  et  vita  ostende- 
rint  se  esse  emendatos,  potest  is  quiprae- 
est  pro  ecclesiasticae  oeconomiae  utili- 
tate  tempus  auditionis  contrahere  et  ce- 
lerius  ad  conversionent  deducere;  etrur- 
sus  hoc  quoque  tempus  contrahere  et  ce- 
lerius  communionem  reddere,  prout  sua 
probatione  eius  qui  curatur,  statum  es' 
se  iudicabit.  Quemadmodum  enim  porcis 
margnritas  proiicere  est  vetitum  ;  ita  et 
pretiosa  marc^arita  privare  eum  Qui  iam 


HISTORICA  XXIX 

per  alienationcm  a  vitio  tt  purgationem 
homo  Jactus  est,  absurdum  est. 
i  Can.  g.  Quae  autem  in  adulterio  et  in 
reliquis  immunditiae  generibus  (  nempe 
bestialitate  et  sodomia ,  de  quibus  supra  ) 
fit  iniquitas,  ut  dictum  est,  eodem  iudi- 
ciopunietur,  quojornicationis  scelus,  sed 
tempore  duplicabitur.  In  eo  autem  qui 
curatur,  affectioetstatus  considerabitur, 
ut  dictum  est  de  Jornicario,  ut  vel  citius 
vel  tardius  sit  boni  particeps. 
'  Inde  descendit  ad  peccata  quae  fiunt  ex 
ira,  et  docet,  quod  quamvis  scriptura  non 
solum  vulnera  et  caedes  prohibeat,  sed 
etiam  omne  convicium  vel  maledictum  , 
tamen  patres  solis  caedibus  poenas  statue- 
runt,  quas  aflfert  post  divisionem  homicidii 
voluntarii  et  involuntarii. 

Can.  lo,  Igitur  in  curatione  volun- 
tarii  homicidii  ter  novem  sunt  anni,  no- 
venario  annorum  numero  in  unoquoque 
gradu  praefinito  (  nam  quartum  gradum 
in  distributione  temporis  s.  pater  omit- 
tit  )  ut  in  perjecta  quidem  segregalione 
novem  annorum  tempore  versetur  poe- 
nitens  ab  ecclesia  prohibitus  (  en  primus 
gradus  fletus),  totidem  autem  annos  in 
auditione  permaneat,  sola  doctorum  et 
scripturarum  auditione  dignus  habitus 
(  en  secundus  gradus  auditionis  ),  in  tertio 
autem  novenario  cum  substratis  in  con- 
versione  orans  (en  tertius  gradus  substra- 
tionis)  ut  perveniat  ad communionem  sa- 
cramenti. 

Can.  II.  In  eodem  erit  idom  observan- 
dum  ab  eo  qui  ecclesiam  administrat,  et 
pro  ratione  conversionis  illi  quoque  poe- 
nae  tempus  minuatur,  ut  pro  nouem  an- 
nis  in  unoquoque  gradu  vel  sex  vel  se- 
ptem  anni  solum  Jiant ,  si  poenitentiae 
magnitudo  tempus  vincat  et  superet  cor- 
rectionis  studio  eos  qui  in  longo  tempore 
praestituto  susceptas  a  se  maculas  segni- 
ter  eluunt.  Igitur  ex  hoc  s.  doctore  ho- 
micidia  voluntaria  viginti  septem  annorum 
poenitentia  castigari  debuerunt  aut  anno- 
rum  circiter  viginti ,  si  magnus  esset  fer- 
vor  poenitentis.  Homicidia  autem  volun- 
taria  non  solum  ea  esse  dicit  supra ,  quae 
fiunt  ex  meditatione  animi ,  sed  etiam  ea 
quae  committuntur  in  rixa.  Post  haec  de- 
scendit  ad  curationem  homicidii  involun- 
tarii,  quod  dicit  illud  esse,  quod  casu  com- 
mittitur  ab  eo  qui  alicui  alteri  rei  stu- 
dium  applicat. 

Can.  12.  Involuntarium  autem  venia 
quidem  dignum,  sed  non  laudabile  iudi- 
catum  est.  Hoc  autem  dixi,  ut  constet , 
quod  etiamsi  quis  involuntarie  Juerit  in 
scelere  homicidii,  eum  tanquam  iam  in 
profanum  piaculum  redditum  a  sacer- 


XXX  DISSERTATIO 

dotali gvalla  eiiciendum  pronunciavit  ca- 
non.  Haec  est  poena  homicidii  etiam  in- 
voluntarii  nempe  irregularitas,  poeniteutia 
autem  est  eadem,  ac  fornicarii,  nempe  no- 
vem  annorum;  sic  enim  subdit: 

Can,  i3.  Quantum  autem  est  expiatio- 
nis  tempus  ob  simplicem  fornicationem , 
tantum  etiam  recte  habere  existimatum 
est  in  iis  f  qui  caedem  involuntariamje- 
cissent,  scilicet  in  iis  quoque  poenitentis 
voluntate  examinata ,  ut  sitjide  quidem 
digna  conversio,  non  servetur  annorum 
numerus ,  sed  temporis  prolixitate  rese- 
cata  ad  ecclesiae  restitutionem ,  et  boni 
participationem  compendio  deducatur. 

Can.  14.  Si  quis  autem  tempore  non 
expleto  a  canonibus  praestituto  vita  ex- 
cedat,  iubetpatrum  clementia,  ut  effectus 
sacramentorum  particeps  Jiat ,  nec  via- 
tico  vacuus  ad  extremfam  illam  etlon- 
gam  peregrinationem  mittatur.  Sin  au- 
tem  postquam  sacramenti  particeps  fa- 
ctus  fuerit  rursus  ad  vitam  reversus  sil 
(id  est  periculum  evadat  et  convalescat) , 
statutum  tempus  expectet  in  illo  gradu 
existensy  in  quo  erat  ante  communionem 
illi  ex  necessitate  datam. 

Postea  descendit  ad  cuianda  peccata  a- 
varitiae ;  quibus  medendis  nuUum  poeni- 
tentialem  canonem  conditum  a  patribus 
fuisse  miratur,  cum  ea  sit  ex  apostolo  ad 
Ephes.  5.  quaedam  idololatria.  Ipse  autem 
ex  poenitentia  aliorum  delictorum ,  et  ex 
scriptura  docet,  qua  sint  haec  peccata  ra- 
tione  curanda. 

Can.  i5.  Dividitur  furtum  in  latroci- 
nium  seu  depraedationem  et  in  muro- 
rum  (  et  sepulchrorum  ut  antea  dicit )  ef- 
fossionem.  Jdem  autem  utriusque  est  in- 
stitutum,videlicet  aliena  auferre :  in  a- 
nimo  autem  ipsorum  magna  est  inter  se 
differentia.  Latro  enim  etiam  homici- 
dium,  ad  id  quodstudet  assequi,  assumit, 
ad  id  paratus  et  armis  et  copiis  el  op- 
portunitate  loci;  ideoque  is  homicidarum 
iudicio  subiiciatur  f  si  per  poenitentiam 
ad  Dei  ecclesiam  reversus  fuerit.  Igitur 
huiusmodi  latronibus  paratis  committere 
homicidium  voluit  is  sanctus  pater  viginti 
septera  annorum  poenitentiam  in  eos  tres 
gradus,  fletus,  auditionis  et  substrationis 
divisam  imponi. 

Can.  16.  Qui  autem  latenti  ablatione 
sibi  alienum  usurpat,  deinde  per  enun- 
ciationem  peccatum  suum  sacerdoti  ape- 
ruerit,  vitii  studio  in  contrarium  muta- 
to,  aegritudinem  curabit,  videlicet  lar- 
giendo  quae  habet  pauperibus ,  ut  dum 
quae  habet  profundit,  se  ab  avaritiae 
morbo  liberum  apertc  ostendat. 

Can,  17.  Sin  autem  nihil  aliud  prae- 


PROLEGOMENA 

terquam  solum  corpus  habeat,  iubet  a- 
postolusper  laborem  corporalem  eimorba 
mederi,  sic  dicens  :  qui  furatur  non  am- 
plius  furetur,  sed  potius  laboret  bonum 
operans,  iit  possit  ei  largiri,  qui  indiget. 
Can.  18.  Sepulchrorum  ejffbssio  ipsa 
quoque  dividitur  in  id  quod  veniam  me- 
reiur,  et  id  quod  non  meretur.  Si  ehim 
mortuorum  parcens  religioni  et  tectum 
corpus  intactum  relinquens ,  ut  nec  soli 
ostendatur  turpitudo  corporis,  lapidibus 
aliquot  ex  iis  qui  ante  sepulchrum  proie- 
cti  sunt,  ad  aliquod  opus  construendum 
usus  est,  ne  hoc  quidem  est  laudabile  , 
sed  ut  esset  dignum  venia,  ejfecit  consue- 
tudo,  quando  ad  aliquid  melius  et  rei- 
publicae  utilius  materia  traducta  sitj  sed 
carnis  in  terram  redactae  pulverem  per- 
scrutari  et  ossa  movere  spe  lucrandi  a- 
liquem  ex  dejossis  ornatum,  id  eodem  iu- 
dicio  condemnatum  est,quo  simplexjbr- 
nicatio;  quemadmodum  supradictum  est, 
considerante  scilicet  oeconomo ,  seu  di- 
spensatore  et  aestimante  ex  ipsa  vita  eius 
qui  curandus  est,  quae  medicina  sit  a- 
dhibenda,  ut  spatium  a  canonibus  prae- 
stitutum  possit  contrahere. 

Can.  19.  Sacrilegium  autettt  (quo  au- 
fertur  quod  Deo  saciatum  est)  in  anti- 
qua  quidem  scriptura  veteris  testamenti , 
ne  caedis  quidem  condemnatione  visum 
est  tolerabilius .  Similiter  enim  etqui  cae- 
dis  convictus  erat,  et  qui  res  Deo  dicatas 
abstulerat,  lapidationis  supplicium  sub- 
ibat  (id  est  sacra  scriptura  aeque  punit 
homicidam ,  ut  eum  qui  aufert  rem  Deo 
sacram ,  ut  patet  in  Achaz  ,  qui  ex  spoliis 
lericho,  quae  erant  Deo  sacrata,  aurum 
vestesque  abstulitj.  In  ecclesiastica  au- 
tem  consuetudine  de  poenae  gravitate  ne- 
scio  quomodo  aliquid  detractum ,  et  eo 
lenitatis  descensum  est,  ut  illius  morbie- 
xistimaretur  tolerabilius  piaculum.  In 
minori  enim  tempore  quam  adnlterium  , 
a  patrum  traditione  poenam  susceperunt. 
Id  est  non  solum  non  punitur  ut  homi- 
cidium  poenitentia  annorum  20.,  sed  ne- 
que  ut  adulterium  poenitentia  annorum 
18.  sed  poeua  minori. 

Can.  20.  et  ult.  Utique  autem  hoc  in 
supplicii  genere  ante  omnia  videndum 
est,  qualis  sit  eius  qui  curatur  ajfectio , 
et  non  aestimare,  tempus  ad  curationem 
et  remedium  sufficere  (quae  enimfuerit 
ex  tempore  medicina?  )  sed  eius  qui  con- 
vertitur  et  curatur  animum  et  institu- 
tumf  nempe  in  foro  poenitentiae,  in  quo 
non  intenditur  sola  vindicta  delicti,  sed 
delinquentis  emendatio  et  sanitas,  non  suf- 
ficit  quod  qui  deliquit  tanto  temporc  pu- 
niatur;  nam  tempus  et  duratio  poenacnoii 


PABS   I.   HI5T0SICA 


XXXI 


Banat ,  sed  cst  attertdenda  poenitentis  dis- 
positio,  ut  eo  modo  curetur,  ea  poeni- 
tentia  aspera  vel  initi,  longa  vel  brevi  exer- 
ceatur,  quae  illi  utilior  erit  ad  emendatio- 
nem ;  qui,  ut  non  semel  dixi  et  millies  di- 
cam,  est  canon  poenitentialis  verissimus  et 
certissimus,  ex  quo  ea  poenitentia  iniunga- 
tur  poenitenti,  quae  vulnus  nec  exasperet 
nec  dissiiuulet  et  vulneratum  sanet ;  idque 
solum  intenderunt  patres  per  hos  canones 
poenitentiales,  et  ideo  tam  saepe  monue- 
runt ,  debere  praesidem  huius  fori  uno 
velut  oculo  leges  aspicere,  altero  poeni- 
tentem  et  earutn  rigorem  temperare,  cum 
is  sanatus  appareat. 

Cip.  m. 

ClXONES     rOENIXENIIALES    ILIQCOBCH     CONCIIIOBUII. 

g.  \.  Canones  poenitentiales  concilii  illiberitant. 

De  hoc  concilio  magnum  inter  scripto- 
res  dissidium,  cum  aliqui  uno  tempore , 
alii  alio  celebratum  illud  asserant;  aliqui 
unum  numerum  canonum,  alii  maiorem 
ei  attribuant;  aliqui  uno  modo,  alio  in- 
terpretentur  aUi ;  aliqui  eius  auctoritatem 
elevent,  alii  attoUant,  alii  nutantem  fir- 
ment,  ut  plerique  recentiores  et  praesertim 
card.  de  Aguirre  in  sua  collect.  maxima 
tom.  I .  pag.  268.  edit.  Rom.  De  tempore 
prima  controversia  estj  nobis  autem  pro 
re  praesenti  satis  est  hoc  scire,  quod  est 
satis  certum,  celebratum  ab  hispanis  pa- 
tribus  hoc  fuisse  sub  initium  saeculi  quarti 
aliquot  annis  ante  Nicaenum,  et  ut  vide< 
tur,  paulo  ante  arelatense  i. 

Circa  canones  eos  afferam  tantum ,  qui 
poenas  seu  pocnitentias  statuunt,  quique 
citra  controversiam  huic  concilio  attri- 
buuntur.  Non  est  autem  is  locus  agendi 
de  eius  auctoritate,  cum  hic  constituerim 
docere  tantum,  qui  f uerint,  non  rero  quanti 
habiti  fuerint  horum  temporum  canones 
poenitentiales.  Huius  autem  concilii  do- 
ctrina  non  in  canones,  sed  in  capita,  quae 
taraen  canones  sunt,  fuit  digesta. 

Cap.  1.  Placuit ,  ut  quicumque  post  fi- 
dem  baptismi  salutaris  adulta  aetate  ad 
templum  idoli,  idololatraturus  accesse- 
rit  etjecerit  quod  est  crimen  capitale 
(  nempe  principale^  quale  est  sacrificium  i- 
dolo  factum)  nec  in  fine  eum  ad  com- 
munionem  suscipere.  Hic  magna  contro- 
versia  est,  an  patres  prohibentes  hunc  su- 
scipi,  vel  in  fine  vilae,  ad  communionem, 
eum  solo  eucharistiae  viatico  fraudari  vo- 
luerint,  an  etiam  absolutione  sacramenta- 
li.  Communiter  in  his  conciliis  suscipere 
ad  communionem,  est  idem  ac  non  negare 
seu  reddere  alicui  societatem  fidelium  , 
etno/t  suscipere  est  idem  ac  negare  hanc 
locietatem ,  ac  proiude  omnem  usum  sa- 


cramentorum.  Igitur  utruraque  sacraraen- 
tum  hic  negant  patres ,  si  his  vocibus  usi 
sunt,  ut  communiter  usurpari  solebant. 
Quia  vero  haec  verba  possunt  etiam  su- 
scipere  mitiorem  interpretationem,  ita  ut 
sola  negetur  comraunio  eucharistiae  j  et 
patres,  cura  possunt,  sic  explicari  debent, 
ut  sensum  faciaiit  raagis  consonum  com- 
muni  ecclesiae  doctrinae ,  dicendum  est , 
in  hoc  et  in  aliis ,  quos  infra  afferam,  ca- 
nonibus  i^olam  ab  eis  negari  eucharistiae 
communionem.  Imo  quia  hoc  ipsum  re- 
ceptum  non  fuit  ab  ecclesia,  quae,  ut  infra 
dicam,  et  ostendi  in  cler.  rom.  lib.  i.  di~ 
sput.  4-  utrumque  sacramentum  moribun- 
dis  vere  poenitentibus  conferri  seraper  vo- 
luit,  forte  per  praedicta  verba  fuit  iilis  apo- 
statis  ea  sola  communio  denegata,  quae  erat 
plena  communio,  plena  paxcum  ecclesia  , 
quae  magnis  peccatoribus  utcumque  utro- 
que  sacramento  refectis  negabatur  etiam  in 
morte,  quatenus,  si  convaluissent  ab  infir- 
mitate  sua,  ingredi  debebant  stadium  poe- 
nitentiae ,  et  gerere  se  tanquam  eiectos  et 
ab  usu  sacramentorura  exclusos. 

Cap.  2.  Flamines  qui  post  fidem  lava- 
cri  et  regenerationis  sacrificaverint ,  eo 
quod  geminaverint  scelera,  accedente  ho- 
micidio,  vel  triplicaverintjacinus  cohae- 
rente  moechia ,  placuit  eos  nec  in  fine 
accipere  communionem.  Hic  eruditi  in- 
terpretes  dicunt,  agi  de  iis  gentilium  sa- 
cerdotibus,  qui  flamines  vocabantur,  qui 
post  conversionem  et  baptismum  ad  vomi- 
tum  redierant  et  ad  suum  munus,  quod 
erat  diis  immolare  initio  ludorum,  et  pu- 
blicis  ludis  praeesse ,  in  quibus  homicidia 
et  adulteria  aliaque  huiusmodi  obscoena 
committebantur,  quorum  proinde  reatus 
ad  eos  redundabat:  vel  agi  de  iis  sacerdoti- 
bus  qui  pariter  post  sanctum  lavacrum 
quo  erant  expiati  xedierant  ad  sua  sacri- 
ficia,  in  quibus  carnes  humanae  offereban- 
tur  idolis,  et  virgines,  antequam  mactaren- 
tur,  ab  ipsis  sacerdotibus  constupraban- 
tur  non  sine  culpa  moechiae ,  cum  sacer- 
dotes  uxorati  essent  Nisi  forte  haec  vox 
moechia  sumenda  sit  in  lata  significatione 
pro  quovis  illicito  concubitu,  quomodo  u- 
surpari  eam  posse  docet  August.  lib.  2.  su- 
per  Exod.  oap.  71,  Igiturhi  sacerdotes  ex 
his  tribus  criminibus  vel  ex  singulis,  ut 
alii  interpretantur,  cum  parya  aliqua  mu- 
tatione^  verborum  huius  capitis ,  tota  vita 
inque^  ipsa  morte  privantur  communione 
praedicta. 

Cap.  3.  Ttem  fiamines  qui  non  immo' 
laverint,  sid  munus  tuntum  dederint,  eo 
quod  sefvnestis  abstinuerint  sacrificiis, 
placuit  iV.  fine  praestari  eis  communio- 
n»m:  facta  tamen  ieeitima  poenitentiet 


XXXII 


DlSSEllTATlO  PROIEGOMKWA 


llem  tpsi,  si  post  poenitentiam  Juerint 
moechatif  placuit  ulterius  eis  non  esse 
dandam  communionem,  ne  lusisse  dedo- 
minica  communione  videantur.  Hic  no- 
mine  muneris  intelligunt  aliqui  pecuniam 
vel  tale  aliquid  datum  persecutoribus  ad 
redimendam  corporis  et  vitae  vexationem. 
Hoc  autem  dare  ad  hunc  finem  culpa  va- 
cat ,  et  supra  definit  Petrus  Alexandrinus 
can.  12. ;  non  igitur  puniendum  erat,  nisi 
forte  causa  aliqua  nobis  incomperta  id  eo 
tempore  illicitum  fecit.  Aliqui  ea  voce  in- 
telligunt  munus  aliquod  datum  idolo  vel 
ethnico  sacerdoti  ad  sumptus  sacrificio- 
rum,  quod  certe  erat  illicitum  et  punien- 
dum.  Alii  demum,  nomine  muneris  signi- 
ficari  dicunt  ludos  publicos  quos  hi  fla- 
mines  exhibuerant ,  sed  siue  sacrificio,  et 
ideo  minus  puniuntur. 

Cap.  4.  Itemjlamines^sifuerintcate- 
chumeni  et  se  a  sacrijiciis  abstinuerint  * 
post  triennii  tempora  placuit  ad  bapti- 
smum  admittidebere,  Putarunt  patres,  fla- 
mines  quos  experti  fuerant  parum  con- 
stantes,  esse  diutius  probandos,  nempe  to- 
to  triennio,  cum  reliqui  post  biennii  cate- 
chumenalum  baptizarentur.  Igitur  si  fla- 
mines  intra  triennium  ad  sua  impia  sacri- 
ficia  relapsi  fuissent,  nec  eo  elapso  pote- 
rant  baptizari,  quamvis  eos  sui  delicti  poe- 
niteret. 

Cap.  5.  Si  qua  domina  Jurore  zeli  ac- 
censa  (  nempe  zelotypiae  stimulis  percita  ) 
flagellis  verberaverit  ancillam  suam  ita, 
ut  intra  tertium  diem  animam  cum  cru- 
ciatu  ejjundat,  eo  quod  incertum  sit  vo- 
luntate  an  casu  occiderit :  si  voluntate, 
,  post  septem  annos^  si 
quennii  tempora,  acta 
tia,  ad  communionem  placuii  admitti. 
Quod  si  intra  tempora  constituta  fuerit 
infirmata,  accipiat  communionem.  Quae 
diceretur  poenitentia  legitima,  nempe  per- 
ugenda  secundum  canones  toto  eo  lempore, 
quod  dicebatur  tempus  poenitentiae,  con- 
stat  ex  Burch.  lib.  19.  et  dicetur  infra.  ^ 

Cap.  6.  Si  quis  vero  malejicio  interji- 
ciat  alterum,  eo  quod  sine  idololatria  per- 
ficere  scelus  non  potuit,  nec  in  Jine  im- 
pertiendam  esse  communionem.  Nempe 
illam  plenam  pacem  et  reconciliationem 
cum  ecclesia,  de  qua  dictum  cap.  i .  huius 


negari  in  raorte  sacramenlalem  absolutio  - 
nem.  Qui  ergo  hos  patres  errasse  negabit, 
infligi  hic  ab  eis  dicet  solam  poenam  ne- 
gatae  eucharisticae  communionis;  imo  so- 
lam  poenara*  negatae  ecclesiasticae  etple- 
nariae  reconciliationis  ut  supra  dictum  est. 

Cap.  8.  Itemfoeminae,quae  nullaprae- 
cedente  causa  reliquerint  virossuosetal- 
teris  se  copulaverint,  nec  injine  accipiant 
communionem,  si  videlicet  (ut  addit  Bur- 
chardus  lib.  g.  cap.  62.)  in  hoc  perma- 
nere  voluerint. 

Cap.  g.  Itemjidelis  Jbemina  quae  adul- 
terum  maritum  reliquerit  Jidelem  et  al- 
terum  duxit ,  prohibeamus  ne  ducat:  si 
autem  duxerit,  non  prius  accipiat  com- 
munionem  quam  is ,  quem  reliquerit,  de 
saeculo  exierit ,  nisi  necessitas  infirmi- 
tatis  dare  compulerit. 

Conceditur  ei  communio  post  mortem 
relicti  coniugis,  quia  tunc  illa  poteratalteri 
nubere  et  contrahere  verum  matrimonium. 

Cap.  10.  Si  ea  quam  catechumenus  re- 
liquit,  duxeritmaritum,  potest  adfontem 
lavacriadmittipraedictus  cathecumenus . 
Hoc  et  circafoeminas  cathecumenas  erit 
observandum.  Quod  sifueritfidelis  quae 
ducitur  ab  eo  qui  uxorem  inculpatam  re- 
liquit,  et  scierit  eum  habere  uxorem  quam 
sine  causa  reliquity  placuit  huic  nec  iii 
fine  dari  communionem.  In  prima  parte 
canonis  agitur  de  eo  qui  uxorem  alteri 
iunctam  repetere  non  potest,  aut  ex  causa, 
si  qua  est,  non  debet,  et  is  admittitur  acl 
baptismum.  In  secunda  parte  agitur  de  cu 
quae  nupsit  illegitime,   et  haec  reiicitur. 

Cap.  12.  Mater,vel  pater  vel  quaeli- 

casu,  post  quin-  \  bet  Jidelis ,  si  lenocinium  exercuerit,  eo 

legitima  poeniten-  \  quod  alienum  vendiderit  corpusvelpo- 

tius  suum,  placuit  eam  nec  injine  acci- 

pere  communionem.  Tiiciisuum,  quia  cor- 

pus  filii  est  veluti  corpus  parentum. 

Cap.  i3.  Virgines  quae  se  Deo  dedi- 
caverunt ,  si  pacta  prodiderint  virgini- 
tatis,  atque  eidem  libidini  inservierint  ^ 
non  intelligentes  quid  amiserint,  placuit 
nec  in  fine  dandam  eis  esse  communionem. 
Quod  si  semetipsas  poenituerit,  quod  in- 
Jirmitati  corporis  lapsae  Juerint  et  toto 
tempore  vitae  suae  egerint  poenitentiam 
ei  abstinuerint  se  a  coitu,  eo  quod  lapsae 
potius  videantur,  placuit  eas  infnecom- 


synodi.  Maleficium  autem  quod  punitur  j  munionem  accipere  debere.  In  prima  par 


erat  opus  artis  magicae  continens  adoratio 
nem  idolo  exhibitam. 

Cap.  7.  Si  quis  forte  fidelis  post  la- 
psum  moechiae,  acta  per  tempora  consti- 
luta  legitima  poenitentia ,  denuo  fuerit 
fornicatus,placuit  eumnec  infinehabere 
communionem.  Ostendi  autem  in  cler.  rom. 
lib,  1.  diss.  5.  nunquam  potuisse  relapsis 


te  canonis  agitur  de  illis  quae  lapsae  non 
resipuerint  statim,  sed  diu  vel  ctiam  usque 
ad  mortem  inpeccato  suo  etmala  vita  pei 
stilere :  in  secunda  vero  de  illis  quae  ex 
fragilitate  lapsae  statim  surrexerunt  et 
perpetuam  post  poenitentiani  peregerunt. 
Cap.  i4<  yirgines  quae  virginitatem 
suam  uon  custodieiint ,  si  eosdem  -,  qii> 


PARS  I. 
Pai  vidlaverunt,  acceperint  et  invenerint 
marilos,  eo  quod  solas  nuptias  violave- 
rint,  postunius  anni poenitentiamrecon- 
ciliari  debebunl}  vel  si  alios  cognoverint 
viros  eo  quodmoechatae  sint,  placuit  per 
■quinquennii  tempora,  acta  legitima  poe- 
nitentia,  admitti  eas  ad  communionem. 
In  prima  parte  canonis  agitur  de  puellis 
quae  a  soluto  -violari  se  permiserant  non 
violantesius  alterius,  scd  solum  dehone- 
stautcs  se  ipsas  et  suas  faturas  nuptias  ; 
in  secunda  vero  parte  agitur  de  illis  quae 
cognoverant  alienum  virum,  ncmpe  iun- 
ctum  matrimouio,  ac  proinde  suntinmoe- 
chiam  lapsae. 

Cap.  i5.  Propter  copiam  puellarum 
gentilibus  minime  in  matrimonium  dan- 
dae  sunt  virgines  christianae,  ne  aetas 
iii  jlore  tumens  in  adulterio  resoWatur 
animae.  Id  est,  copia  puellarum  non  de- 
bct  efficcre  ut  earum  cum  ethnicis  niatri- 
inonia  pcrmittantur. 

Cap.  »6.  Haereticis  qui  errant  ab  ec- 
clesia  calholica,  nec  ipsis  calholicas  dan- 
das  pueLLas-  sedneque  iudaeis nequehae- 
ieticis  (  alii  legunL  schismaticis,  nam  de 
liaercticis  dicitur  initio  capitis )  dari  pla- 
cuit,  eo  quod  nulla  possit  esse  societas  fi- 
delis  cum  injideli.  Si  contra  interdictum 
fecerint  parentes  ,  abstinere  per  quin- 
quennium  placet,  nempe  raanere  per  quin- 
quennium  excomniunicatos.  Forte  eadem 
poena  castigandi  erant  qui  praeccdentem 
canonem  i5.  violassent,  quamvis  ibi  de 
poena  nihil  dicatur. 

Cap.  !•].  Si  qui  forte  sacerdolibus  i- 
dolorum  filias  suas  iunxerint,  placuit 
nec  in  fine  eis  dandam  esse  communio- 
nem.  Siquidem  puellae  his  nuptae  in  in- 
gens  periculum  deserendi  veram  religio- 
iiem  coniiciebantur. 

Cap.  i8.  Episcopi,  presbyteri,diaconi, 
si  in  ministerio  positi  detecti  Juerint , 
quod  sint  moechati,  placuit  et  propter 
scandalum  et  propter  nefandum  crimen, 
nec  in  fine  eos  communionem  accipere 
debere,  Hic  nomine  nioechiae  significari 
ab  his  patribus  copu!.-un  quamUbct  ilhci- 
tam,  dicunt  aliqui,  ncc  sine  fundamento, 
xit  supra  innui. 

Cap.  20.  Si  quis  clericorum  detectus 
fuerit  usuras  accipere,  placuit  degradari 
et  abstinere.  Si  quis  etiam  laicus  acce- 
pisse  probalur  usuras  et  promiserit  cor- 
reptus  iam  cessaturum  nec  ulterius  ex- 
acturum,  placet  ei  veniam  tribui;  si  ve- 
ro  in  ea  iniquitate  durni>erit,  ab  eccle- 
sia  sciai  se  esse  proiiciendum. 

Cap.  21.  Siquis  in  civitate  positus  tres 
dmiinicas  ad  ecclesiam  non  accesserit  , 
laiito  tempore  abitineat,  ut  correptus  es- 


se  videatur.  Id  est,  ut  constCt  eius  culpain, 
non  dissiraulari,  sed  corrigi.  In  eos  autcm, 
qui  ruri  habitabant  non  animadverterunt 
patres,  quia  cum  tempore  persecutionuni 
paucissimae  in  agris  aut  pagis  essent  cc- 
clesiae,  non  poterant  hi  facile  adire. 

Cap.  22,  Si  quis  de  catholica  ecclesia 
ad  haeresim  trahsitum  fecerit  rursusque 
ad  ecclesiam  recurrerit ,  placuit  huic 
poenitentiam  non  esse  denegandam,  eo 
qund  cognOi>erit  peccatum  suum:  qui  et- 
iam  decern  annis  agat  poenitentiatn,  cui 
post  decemannos  praestari  communiode- 
bet.  Si  vero  infantes  fuerint  traii.idacti, 
quod  non  suo  viiio  peccai^erint,  incun- 
ctanter  recipi  debent. 

Cap.  3o."  Subdiaconum  enm  ordinari 
non  debere,  qui  in  adolest,entia  suafue- 
rit  moechatus ,  eo  quod  postmodum  per 
subreptionem  ad  altiorem  gradum  non  sit 
promoi^endus  ( qui  enim  non  confessus 
moechiam  ordinabatur  nec  illam  conlitc- 
batur  postea,  et  sic  illegitime  ad  diacoua- 
tum  ascendcbat.  V.  cap.  76.),  siautemali- 
^ui  in  praeteritum  ordinati^amoveantur. 
Cap.  3i.  Adolescentes,  qui postfidem 
lavacri  Salvatoris  fuerint  moechati,  cunt 
.uxerint  uxores,  acta  legitima  poeniten- 
''a  placuit  ad  communionem  eos  debere 
"■dmitti',  id  est  si  resilientes  a  vaga  et  nc- 
^aria  libidine  castum  connubiuni  contra- 
xerint,  ne  si  soluti  maneant ,  relabantur , 
post  legltimam  poenitenliara,  admittantur. 
Quamvis  enim  poeuitentes  deberent  absti- 
nere  coniugio,  contrahere  tamen  permitte- 
bantur ,  cum  continere  se  non  poterant. 

Cap.  32.  Si  quis  grai^i  lapsu  in  ruinam 
mortis  inciderit  ( id  est  in  niortis  articu- 
]um  seu  periculura  ) /;/acu/«  agere  poeni- 
tentiam  noii  debere  sine  episcopi  consul- 
tu,  scd  potiiis  apud  episcopum  agat.  Co- 
gente  tamen  infirmitate  non  est  presby- 
terorum  aut  diaconorum  communionem 
talibus  praestare  debere,  nisi  eis  iusserit 
episcopus.  Hinc  sumitur  argumentum,  no- 
niine  communionis  in  hac  synodo  signifi- 
cari  aut  actionem  Iradendi  eucharistiain 
aut  absolvendi  ab  ecclesiasticis  censuris 
vel  poenis  et  reconciliandi  cum  ecciesia 
quam  etiam  diaconi  praestare  poterant,  et 
praestabant  aliquando  moribundis. 

Cap.  33.  Placuit  in  totum  prohibere  e- 
piscopis,  presbfteris,  diaconibus  et  sub- 
diaconibus  positis  in  ministerio,  abstine- 
re  se  a  coniugibus  suis  et  non  generai  e 
filios;  quicumque  vcro  fecerit,  abhono- 
re  clericatus  exterminetur. 

Cap.  37.  Eos  qui  a  spiritibus  immun- 
dis  vexantur .,  si  in  fine  mortis  fuerint 
constiiuti,  baptizari  placet;  si  vero  fide- 
les  Juerint,  dandam  eis  esse  communio- 

c 


XXXIT 

/lem.  Proliihehdum  etlam  ne  lucernas  hi 
pubtice  accendant;  sifacere  contra  in- 
terdictum  voluerint,  abstineant  a  com- 
munione.  In  prima  partc  canonis  agitur  de 
catechumenis  energumenis  eosque  debere 
in  niortebaptizari,  dicitur.  Insecundapar- 
te  agitur  de  energnmcnis  baptizatis,  quos 
in  raorte  sacramento  rcQci  dcbcre,  dici- 
lur.  In  tertia  agitur  de  clericis  energume- 
iiis,  quibus  sub  poena  excommunicationis 
prohibetur  accendere  temph  luminaria. 

Cap.  4o.  Placuit  prohiberi,  ut  cum  ra- 
tiones  suas  accipiunt  possessores ,  quic- 
quid  ad  idolum  dalumfuerit,  acceptum 
non  ferant ;  si  vero  post  interdictum  fe- 
cerint,  per  quinquennii  spatia  temporis 
a  communione  esse  arcendos.  Sumptus 
in  honorem  idoli  factos  ab  oeconomis,non 
esse  acceptos  ferendos  a  dominis,  hoc  ca- 
none  decernitur  ne  aliquem  honorem  diis 
falsis  tribuisse  viderentur. 

Cap.  43.  Admoneri  placuitfideles,  ut 
quantum  possint,prohibeant  ne  idola  in 
domibus  suis  habeant:  si  vero  vim  me- 
tuunt  seryorum  vel  seipsos  puros  conser- 
vent  (  nec  ea  colentes  nec  eorum  cultum 
ullo  signo  approbantes ).  Si  nonfecerint, 
alieni  ab  ecciesia  habeantur. 

Cap.  44-  Quae  fuerit  aliquando  me- 
retrix  etposlea  habuerit  maritum,  sipost- 
tnodum  ad  creduliiatem  (scilicet  ad  fi- 
dera  )  venerit,  incunctanter  placuit  esse 
recipiendani. 

Cap.  45.  Qui  atiquandofuerit  catechu- 
menus  per  infnita  fe/wpora  (nempe  mul- 
to  tempore  seu  incerto,  ut  ahqui  exponunt) 
et  unquam  ad  ecclesinm  accesserit  (sci- 
licct  poslea  ut  baptizarctur )  si  euni  de 
clero  quisquam  agnouerit  ,  voluisse  esse 
christianum  aut  lestes  aliqui  extiterint 
fideles,  placuit  ei  baptismum  non  negari, 
eo  quoft  in  veteri  homine  deliquisse  vi~ 
deatiir  ;  quia  videlicet  pcr  hanc  suam  nc- 
ghgentiara  vel  inconstantiam  peccavit  ante 
baptismum :  peccata  autem  ante  bapti- 
smura  coramissa  facile  remittcbantur. 

Cap.  46.  Si  quisjidetis  aposlala  per  in- 
finita  tempora  ad  ecclesiam  non  acces- 
serit,  si  tamen  atiquando  fuerit  reversus 
necfyerit  idololatra  (id  est  recesserit  qui- 
dem  a  rchgionechristiana,  sed  poslca  man- 
sciit  nec  christianus  nec  idololatra )  post 
ilecem  annos  ptacuit  eum  communionem 
<iccipere. 

Cap.  47.  Si  quisfidelit  habens  uxorem 
non  semel ,  sed  saepe  fuerit  moechatus , 
in  fine  mortis  est  confeniendus.  Quod  si 
se  promiserit  cessaturum,  detur  ei  com- 
munio.  Si  resuscitalus,  id  cst  morbo  mor- 
tali  hberatiis,  rursus  fuerit  moechatus , 
ptacuit  ulterius  eum  non  ludere  dc  coni- 


DISSERTATIO   PROLE80MENA 

munfbne  pa<:is,scu,  uthsbet  Burchar.  lib. 
9.  cap.  6j.  hunc  canonem  alfcrens,  placui} 
utterius,  non  itludere  alios  de  commu- 
nione  pacis.  Quibus  ultimis  duobus  ver- 
bis  confirmatui'  quod  initio  dixi,  hoc  con- 
cilio  nomine  communionis  significari  ple- 
nam  cum  ecclesia  rcconcihationem  et  re- 
stitutionem  pacis  cum  ea. 

Can.  49-  Admoneri  placuit  possessores 
ut  non  patiantur  fructus  suos  quos  a 
Deo  percipiunt  cum  gratiarum  actione  a 
iudaeis  benedici,  ne  nostram  irrilam  et 
infirmam  faciant  benedictinnem.  Si  quis 
post  interdictum  facere  usurpavii,  peni- 
tus  ab  ecclesia  abiiciatur. 

Cap.  5o.  Si  vero  quis  clericiis  fuerit 
siye  fidelis  qui  cum  iudaeis  cibum  suni- 
pserit,  ptacuit,  eum  a  communione  abs- 
tineri  ut  debeat  eniendari. 

Cap.  5i.  Ex  omni  haeresi  qui  ad  nos 
fidetis  venerit,  minime  est  ad  clerumpro- 
mofendus,  vet,  si  qui  sunt  in  praeteritunt 
ordinati ,  sine  dubio  deponantur. 

Cap,  02.  Si  qui  inyenlifuerint  tibellos 
famosos  in  ecctesia  ponere  anathemati- 
zentur. 

Cap.  54.  Si  qui  parentes  fidemfrege- 
rint  sponsaliorum,  triennii  tempore  abs- 
tineant  se  a  communione  (  sponsaha  oliiii 
sine  parentum  consensu  non  celebrabantur, 
ut  Paulus  docet  lib.  35.  ad  edictum  in  lib. 
7.  de  sponsa].).  Si  tamen  iidem  sponsus  vef. 
sponsa  in  itlo  gravi  crimine  fuerint  de- 
preliensi,  excusati  erunt  parentes.  Si  ve- 
ro  in  eodem  fuerint  vitio  et  pottuerint 
se  consentiendo,  superior  sententia  ser- 
vetur.  Id  est  si  iidem  parentes  filiis  spon- 
sajia  infi"ingentibus  conscnserint,  triennio 
maneant  ex.coramunicati. 

Cap.  55.  Sacerdotes  qui  tantum  sacri- 
ficantium  coronam  portant ,  nec  sacrifi- 
cant  nec  de  suis  sumptibus  aliquid  ido~ 
tis  praestant,  placuit  post  biennium  acci- 
pere  communionem.  Aliqui  fideles,  ut  hio 
notal  Gonzalez,  post  baptismum  sacerdo- 
tia  gentilium  obibant  vel  ambitione  vel  ne-^ 
cessitate,  unde  cos  vocat  idem  concihuui 
cap.  a.  et  3.  Flamines.  Non  omnes  au- 
tem  saccrdotcs  sacriflcabant,  scd  aUqui  ad- 
stabant  hostiae  et  arae  et  quidera  corona- 
ti ,  hique  hic  puniuntur. 

Cap.  50.  Magistratum  vero  anno  uno, 
quo  agit  duumyiratum,  prohiberi  ptacet 
ut  se  ab  ecclesia  cohibeat.  Munia  aliquot 
quamvis  publica  et  honorifica,  si  pracser- 
lim  gj-avia  esscnt  et  oncrosa  propter  in- 
gcntes  sumptus,  non  solura  perraissa  fuere 
chi-islianis ,  scd  iussa  ab  cthnicis  principi- 
hus.  Intcr  haec  munia  seu  magislratus,  e- 
rat  duumviralus  ad  quem  spcctabnt  prac- 
hcrc  puNicos  ludos;  ct  auamvis  cum  e 


PARS   I.   HISTORICJ; 


XX  5,^ 


(Jcrcntur',  multa  superstiliosa  Qercnt ,  di-  ]  bant  in  gcntllcs  corumquc  sacra  ut  in  car« 

cunt  aliqui  permissumabhoc  concilio  fuis-  '     "^*  "^  -  -'         '  ^   ' 

se  ut  chrisliani  necessitate  cogente  gcre- 

j;ent  bunc  magistratum  et  hos  ludos  exhi- 

berent,  ac  solum  prohibitos  fuisse,  co  tcm- 

pore  magisti'atas  qui  uno  anno  cxpleha- 

tur,  accedcre  ad  ecclesiam.  Verum  honori 

huius  concilii  magis  consulct,  qui  prohi- 

bitum  quidem  ab  eo  hunc  eorum  acces- 

sura  ad  ecclesiara  dicit ,  eam  tamen  per- 

missionera  negat,  cum  eam  is  canon  nec 

contineat   nec  supponat.   Non   enim  qui 

christianum  hominem  arcet  ab  ecclesia  , 

dum  fungitur  aliquo  munere,  functionem 

ci  permittit,  quin  potius  prohibet,  eumque 

ea  segregatione  punit.  Quod  ipsum  dixe- 

yim  de  sacerdotio  Flaminum,  quod  per- 

missura  retineri  aliqui  forte  n6n  bene  col- 

iigunt  ex  huius  syuodi  cap.  2.  et  3.  qui- 

hus  potius  prohibetur,  cum  illa  utroque  eo 

capite  puniantur,  a  quihus  hoc  profanura 

eacerdotiura  non  videtur  separari  potuisse. 

Cap.  57.  Matronae  vel  earum  mariti 
vestimenta  sua  ad  ornandam  saecidari- 
ier  pompam  non  dent ,  et  si  fecerint  , 
triennii  tempore  abstineantur.  INomine  au- 
tem  pompae  ludos  circenses  fuisse  appel- 
iatos  indicat  Sueton.  in  Claud.  c.  1 1 .  et  ahi. 

Cap.  59.  Prohibendum  ne  quis  chri- 
stianus,  ut  genlilis ,  ad  idolum  capitolii 
sacrificandi  causa  ascendat  et  videat : 
quod  sijecerit  pari  crimine  tenealur:  si 
fueritjidelis  post  decem  annos,  acta  poe- 
nitentia^  recipiatur.  CapitoHum  cuius  hic 
iit  mentio ,  est  quodUbet  templum  instar 
capitohi  romani  in  aliis  civitalibus  celsiori 
loco  aedificatum,  in  quo  pubhca  sacrificia 
ofFerri  soiebant,  sicut  et  Palatii  vox  usur- 
patur  pro  celsioribus  amphoribusque  domi- 
bus ,  quamvis  initio  sokun  imperatoris  ro- 
mani  doraum  in  palatino  monte  aedifica- 
tara  significaret,  ut  hic  observat  Binius  ex 
Baron.  in  notis  ad  martfrol.  rom. 

Cap.  60.  Si  quis  idola  fregerit  et  ibi- 
demjuerit  occisus,  quia  in  evangelio  non 
est  scriptum  nec  invenilur  ab  apostolis 
unquam  Jactum,  placuit  eum  innumerum 


cercm  coniccti.  ihi  alcrcntur  usquc  ad  dc- 
Hcias  et  ditarcntur  etiam  pietatc  ctclce- 
mosynis  christianorum.  Ut  huius  maH  oc- 
casio  tollcretur  docerenturque  fitlcles  noa 
esse  huiusmodi  ausis  imprudentibus  tiir- 
bandam  ccclesiae  paccm,  statuit  hacc  sy- 
nodus,  ne  martyres  haberentur,  qui  ad  i- 
dolorum  statuas  infringcndas,  quod  ncc 
Christus  faciendum  esse  docuit,  ncc  fa- 
ctura  fuerit  ab  apostoHs,  prosiHrent  ct  ob 
id  ab  ethnicis  necarentur. 

Cap.  61,  Si  quis  post  obitiim  uxoris 
suae  sororem  eius  duxerit  et  ipsajueric 
Jidelis  .  quinquennio  a  communione  pla- 
cuit  ahstineri,  nisi  Jorte  dari  pacem  ve- 
locius  necessitas  coegerit  inJirmitatis/Ea 
verba,  et  ipsajuerit  /idelis,{aerunt  adie- 
cta,  quia  si  ea  gentiHs  fuisset,  ex  gemiuato 
scelere  maior  poena  fuisset  intligenda. 

Cap.  62.  Si  auriga  aut  pantominii  cre- 
dere  voluerint,  pLacuit  ut  prius  artibus. 
suis  renuncient  ( ilH  siquidem  ludis  cir- 
censibus  in  honorem  deorum  cclebratis 
praestare  operam  suam  cogcbantur;  hiprac- 
ter  aliquam  superstitioneni,  qua  ipsi  quo- 
que  deorum  facta  repraesentantes  vel  lu- 
dicra  in  honorem  deorum  exhibentcs  iii- 
ficiebantur,  obscoenae  populi  voluptati  scr- 
vicbant).  Quod  sijacere  contra  interdi- 
ctum  tentauerint,proiicianturabecclesia. 

Cap.  63.  Si  qiia  mulier  per  adtdie- 
rium,  absente  suo  marito  conceperit,  id~ 
que  postjacinus  occiderit,  placuit  ei  nec 
infine dandam  esse communionem  eoquod 
geminauerit  scelus. 

Cap.  64.  Si  qtia  mulier  usque  in Jine 
mortis  suae  cuni  alieno  Juerit  viro  moe- 
chata,  placuit  nec  injine  dandam  ei  esse 
communionem.  Si  vero  eum  reliqtierit, 
post  decem  annos  accipiat  communionem, 
acta  legitima  poenitentia. 

Cap.  G5.  Si  cuius  clerici  uxor  fuerit 
moechata  et  sciat  eam  maritus  suus  moe- 
chari  et  eam  non  statim  proiecerit  (ct 
per  hoc  consentire  visus  fuerit )  nec  in  fi- 
ne  accipiat  communionem,  ne  ab  his  qui  e- 


non  recipi  martyrum.  Novum  id  genus  J  xemplumbonaeconversationisessedebeiu 

poenae  fuit  quae  mortuos  pcrtingcret  quos         '  '  •  .      •         1  . 

non  csse  honorandos  utmartyres,  haec  sy- 

nodus  deccrnit.  Quamvis  non  tam  poena 

fuithaec  iis  inflicta  quiraortui  erant  quam 

eruditio  viventiura ,  ne   similia  facerent , 

quibus  ethnici  irritarentur  et  persecurio- 

ues  ir.  christianos  excitarent  ut  non  semel 

acciditexinconahltoaliquorum  fervore  aut 

ambitione  aut  etiam  amore  lucri.  Non  c- 

nim  defuerunt   ex    christianis  (ut  innuit 

s.  August.  in  breviculo  coUationum  3.  diei 

cap.  61. )  hoijiincs  facinorosi  aut  aere  a- 


licno  gravati  »ut  desides  aui  Uaec  facie-  \  infici  solebant,  ut  diccbam  supra. 


videantiirmagisteriasceierumprocedere. 

Cap,  66.  Si  quis  privignam  suam  dtt- 
xerit  uxorem,  eo  quod  sit  incesttis,  pla- 
cuit  nec  injine  dandam  esse  ei  commti- 
nionem. 

Cap.  67.  Prohibendum  nc  qua  Jidelis 
vel  catechumena  aut  comicos  aut  viros 
scenicos  habeat.  Quaecuinque  hoc  fecerit 
a  communione  arceatur.  Gum  his  eon- 
trahi  matrimouia  noluerunt  qui  non  so- 
lum  infamia  laborabant,  sed  superstitionc 
etiam,  uterat  infalicitas  coruni  tcmporum^ 


iXXri  DiSSEHTATIO 

Cap.  69.  Si  quis  forte  habens  uxorem 
sernel  lapsus  fuerit ,  placuit  eum  quin- 
quennio  agere  poenitentiam  et  sie  recon- 
ciiiari,  nisi  necessilas  injirmitatis  coege- 
rit  ante  tempus  dare  communionem.  Hoc 
et  circa  foeminam  observandum. 

Cap.  ijo.  Si  conscio  marito  fuerit  moe- 
cliata  uxor,  placuit  nec  injine  dandam 
ei  esse  communionem  (  nempe  in  pocnam 
lcnbcinii,  cuius  reus  est  maritus,  quo  con» 
scio  uxor  moechatur).  Si  vero  eam  re- 
liquerit  post  decem  annos  accipiat  com- 
munionem,  si  eam  cum  sciverit  adulte- 
ram  ,  aliquo  tempore  in  domo  sua  reti- 
nuit ,  tanquam  ei  consentiens  ac  proinde 
jnoechiae  poena  dignus. 

Cap.  <ji.  Stupratoribus  puerorum,  nec 
in  fine  dandam  ase  communionem.  ^ 

Cap.  72.  Siqua  viduafuerit  moechata 
et  eundem  poslea  habuerit  maritum,  post 
quinquennii  tempus,  acta  legitima  poeni- 
tentia,  placuit  eam  communioni  recon- 
ciliari.  Si  aLium  duxerit,relicto  illo  (eum- 
que  infidelem )  nec  injine  dandam  ei  esse 
communionem  }  vel  si  fuerit  ille  fidelis 
tjuem  accepit  communionem  non  accipiaty 
nisi  post  decem  annos  acta  legitima  poe- 
nitentia,  nisi  infirmitas  coegerit  velocius 
dare  communlonem.  Hic  moechia  late  ac- 
cipitur  pro  fornicatione  simplici,  non  a- 
gitur  de  viiua  peccante  cum  soluto  quem 
proinde  postea  maritum  habet:  nisi  velis 
«iam  peccasse  cum  uxorato  quem  postea, 
uxore  mortua ,  habet  maritum. 

Cap.  ^3.  Delator  si  quis  extiterit  fi- 
delis  et  per  deLationem  eius  aliquis  fue- 
rit  proscriptus  vel  interfectus ,  placuit 
eum  nec  infine  accipere  communionein. 
Si  leviov  causafuerit,  intra  quinquen- 
nium  accipere  poterit  communionem.  Si 
catechumenus  fuerit ,  post  quinquennii 
tempora  admittatur  ad  baptismum. 

Cap.  74-  Falsus  testis^  prout  crimen 
est,  abstinebitur  (id  est  si  grave  et  capi- 
tale  fuerit  quod  obiecit ,  abstinebitur  in 
perpctuum ).  Si  tamen  non  fuerit  mortis 
quod  ohiecit,  et  probaverit  quod  diu  ta- 
cuerit,  biennii  tempore  abstinebitur  (id 
ost  si  iliud  quod  obiecit  non  fuerit  capi- 
tale  et  probaverit  se  non  sponte  ad  testi- 
monium  ferendum  prosiliisse,  sed  diu  ta- 
cuisse  et  veluti  adcitum  ad  id  fuisse,  bien- 
nii  communione  privctur  ).  Si  autem  non 
probaverit  in  conventu  clericorum,  pla- 
cuit  per  quinquennium  abstineri. 

Cap.  75.  Si  quis  autem  episcopum  , 
presbyterum  vel  diaconum  falsis  crimi- 
nibus  appetierit  et  probare  non  potuerit, 
nec  in  /ine  dandam  ei  esse  communionem. 
Hi  Ires  proptcrrcrum  ecclesiasticarum  ad- 
niiuistraliuncm  et  iudicia  erant  ma^is  ob- 


PttOLEGOMENA 

noxii  calumnils   a  quibus  proinde  Gdeles 
magis  absterrendi.  ' 

Cap.  76.  Si  quis  diaconum  se  permi- 
serit  ordinari  et  posteafuerit  in  crimine 
detectus  mortis  (  sub  quibus  vocibus  tri- 
plex  crimen  tunc  significabatur,  nempe  i- 
dololatria,  raoechia  et  homicidium)  quod 
aLiquando  commiserit ,  si  sponte  fuerii 
confessus , placuit  eum,  acta  legitima  poe- 
nitentia,post  triennium  accipere  commu- 
nionem :  quod  si  alius  eum  detexit ,  post 
quinquennium  acta  poenitentia,  accipere 
communionem  laicam  debere.  Igitur  qui 
unum  ex  praedictis  tribus  criminibus  coia- 
miserat,  quamvis  occultp,  ordinari  diacp- 
nus  non  poterat,  immo  nec  subdiaconus, 
ut  dicitur  cap.  3o.  Laica  communio  erat 
illorum  qui  in  templo  non  admittebantur 
intra  cancellos  in  loco  quem  modo  dici- 
mus  chorum,sed  extra  in  loco  laicis  de-? 
stinato.  Is  ergo  qui  hoc  in  loco  et  non  su- 
periori  quem  dixi,  manere  poterat,  frui 
tantum  laica  communione  dicebatur,  qu^ 
ipsa  aliquando  privabantur  toto  vitae  tem- 
pore  clerici  (utilli  de  quibus  agit  Felix  iii. 
in  ea  epist.  ad  episcopos  Africae  cap.  2. ) 
dicebanturque  ia  morte  ad  laicam  com- 
munionem  recipi,  non  quod  in  morte  eu- 
charistiam  in  tali  loco  cum  laicis  accipe- 
rent,  sed  quod  essent  tunc  in  ordinem  fi- 
delium  laicorum  recejiti. 
="  Cap.  78.  Si  quis  fidelis  habens  uxo- 
rem,  cum  iudaea  velgentilifuerit  moe- 
chatus,  a  communione  arceatur.  Quodsi 
alius  eum  detexerit,  post  quinquennium, 
acta  legitima  poenitentia  ,  poterit  domi- 
nicae  sociari  communioni.  Semel  moe- 
chatus  quinquennali  poenitentia  castigatur 
canon.  69.  Is  ergo  canon  additur  ad  se- 
verius  puniendum  qui  non  moechatur  ut- 
cumque,  sed  cum  iudaea  vel  gentili,  quod 
certe  est  turpius  et  gravius  adulterium. 
Cur  ergo  in  prima  parte  canonis  non  sta- 
tuitur  tempus  pocnitentiae  et  ia  secunda 
solo  quinquennio  culpa  punitur,  et  qui- 
dem  etiam  dum  non  condtetur  ipse  sed 
ab  alio  accusatur?  Igitur  in  prima  parte 
canonis  aliquid  deest,  et  in  secunda  est  ali- 
quid  mutatum  et  unus  annorum  numerus 
pro  alio  positus. 

Cap.  79.  Si  quisfidelis  alea,  id  est  ta^ 
bula  luserit,  placuit  eum  abstinere,  et  si 
emendatus  cessaverit ,  post  annum  pote- 
rit  communioni  reconciliari.  Dicitur  vel 
tabula,  eo  quod  is  ludus  fiat  in  tabula  talis 
seu  taxillis  vel  tesseris,  estque  plerumque 
magnorum  scelerum  aliorumque  malorum 
causa  vel  occasio,  ac  pi'oindc  hac  poeua 
dignus:  tunc  autem  potissimum  erat,  cura, 
ut  hic  dicit  Albaspinacus,  speciem  quan- 
dam  idololairias  committerct,  qui  hos  la- 


PARS    1.   niSTOKlCA 


Kxxni 


tos  iactahat.  Deoriim  snim  gentilium  ef- 
iigies  pro  numeris  habebant  iique  invo- 
cabantur  ut  Jelicissimus  veniret  iactus. 

Hi  sunt  celebres  concilii  illiberitani  ca- 
nones  qui  videntur  potius  dicendi  poena- 
,les  qaam  poenitentiales,  itnLta  ea  quae  dixi 
cap.  I.;  iis  enim  quos  feriunt,  solara  ple- 
rumque  excommunicationem  seu  privatio- 
nem  plenae  reconciliationis  cum  ecclesia 
aut  perpetuam  aut  usque  ad  articulum 
mortis  duraturam  aut  aliquot  annorura  in- 
tentant ;  haec  autem  excommunicatio  poe- 
na  potius  est  quam  poenitentia.  Adhuc  ta- 
men  vere  poenitentiales  dici  possunt;  cum 
non  semel  innuant  patres,  debere  eum,  qui 
abstinetur  seu  arcetur  a  comraunione  et 
pace  ecclesiae,  vacare  interim  legitimae 
poenitentiae,  Quae  autem  esset  haec  legi- 
tima  poenitentia  et  qualiter  distribuenda 
et  per  quos  ex  illis  quatuor  gradibus  et 
quandiu  in  siuguhs  peragenda,  numquam 
definiunt,  quia  forte  id  antea  definitum  e- 
rat  ut  videhcet  ea  ,  vel  triennii  vel  quin- 
quennii  vel  septennii  vel  decennii  poeni- 
tentia  in  quatuor  aut  saltem  tres  partes 
divideretur,  aequales  ex  lege,  sed  inaequa- 
les  ex  facto,  nimirum  ex  ipsa  contritione 
aut  viribiis  poenitentium;  prout  enim  poe- 
nitens  magis  aut  minus  contritus  videba- 
tur  et  onus  impositum  ferre  poterat,  ma- 
gis  aut  minus  detineri  in  unoquoque  gradu 
vel  statione  debebat ,  si  tamen  recepta  in 
ecclesia  erat  ea  ducta  per  illos  quatuor 
gradus  ppenitentia, 

Minus  autem  detineri  voluerunt  illibe- 
ritani  patres,  quam  praedicti  patres  grae- 
ci,  ut  audisti;  cum  cap.  5,  homicidae  et- 
iam.  ex  voluntate  deHnquenti  septera  dun- 
taxat  annorum  poenitentiam  imponant; 
Basihus  aiitem  plusquam  duplo,  et  Gre- 
gorius  Nyssenus  piusquam  triplo  maio- 
rem  statuant.  Quod  in  moechia,  ahisque 
delictis  animadvertere  simiiiter  potes,  ni- 
mirum  in  ilHs  ipsis,.quae  nec  in  raorte 
fuerunt  in  aliquibus  ecclesiis  absohita;  ut 
ostendi  in  cler.  rom.  lib.  i,  disp.  2.  Ex 
quo  eliam  capite  confirmatur  quod  initio 
huius  capitis  dixi,  haudquaquam  credibile 
csse,  tam  severos  hos  ipsos  patres  in  eos 
fuisse ,  quos  nec  in  morte  recipi  vo- 
lunt  ad  communionem,  ut  vere  mori  eos 
voluerint,  nec  vinculis  peccatorum  a  sa- 
ccrdote  absolutos,  nec  eucharistia  refe- 
ctos,  quod  sane  si  voluissent  severius  in 
oos  qui  lapsi  erant  in  haeresim,  homici- 
dium  ct  nioechiam  animadvertissent  quam 
faciant  cap.  5.  22,  56.  5^.  Sg.  64.  et  72. 
Ego  certe  aliam  inire  viam  ncqiieo,  qua 
hos  patres  tam  crcbro  communionem  mo- 
riontibus  abnegantcs  vindiccm,  ut  par  cst, 
ub  ea  sevcritate  qnam  ab  ecclcsia  abesse 


vohierunt  ilU  ipsi  patres  graeci  qui  eos 
canones  tam  severos  condidere,  quamque 
reiecere  semper  et  reiici  semper  debere 
pontifices  sanctissimi  docuere,  ut  ostendi 
in  cler,  rom.   lib.  i.  disp.  a. 

Explicata  iara  disciphna  poenitentiae 
quara  statuit  synodus  illiberitana,  expo- 
nenda  iam  esset  ea  guae  aUis  hoc  tem- 
pore  celebratis  conciliis  placuit ,  sed  ea 
explicatione  non  indiget;  tum  quia  eorum 
canones  facile  inteUiguntur;  tum  quia,  si 
qui  obscuriores  sunt  et  certam  explica- 
tioneiu  recipere  possunt,  ex  dictis  clare- 
scunt.  Praeterquam  quod  esset  opus  infi- 
nitum  persequi  oranes  particularium  con- 
cihorum  canones  qui  ad  hanc  disciplinara 
de  qua  agiraus  spectant.  Satis  ergo  erit  ut 
quoniam  produxi  canones  unius  concilii 
a  latinis  patribus  celebrati,  producam  et- 
iam  canones  salteni  aUquos  alterius  con- 
ciUi  a  grecis  patribus  circa  idem  tempus 
celebrati. 

§.  2.  Canones  aliquot  synodi  ancijranae. 

Paulo  post  ilhberitanam  ut  videtur  ce- 
lebrata  haec  synodus  fuit,  nempe  anno  3 1 4. 
Distinctissime  autem  totam  causam  la- 
psorum  expendit,  et  eorum  diversos  la- 
psus  per  hos  canones  curax'i  vult. 

Cap.  4-  De  iis  qui  vi  sacrificai/erunt 
et  praeterea  ad  iaoLa  pransi  sunt.  Qui- 
cumque  abducti  quidem,  et  laetiore  ha- 
bitu  accesseruntf  el  veste  sumptuosiore 
usi  sunt,  et  parati  prandii  non  aegre  id 
Jerentes  participes  fuerunt,  visum  esc 
anno  audire,  tribus  autemannis  subster- 
ni  ac  s.upplices  esse,soli  autem  oratiotii 
duobus  annis  communicare,  et  tunc  ad 
id  quod  est  perjectum  accedere. 

Cap.  5.  Quicumque  autem  cum  veste 
lugubri  accesserunty  et  accumbentes  co- 
mederunt,  inierea  toio  accubitus  tem- 
pore  lacrymas  Jlindentes,  si  triennale 
subslrationis  tempus  impleuerint,  sine  ob- 
latione  recipiantur  (scilicet  soli  oralioni 
comraunicantes  sint  cum  fideUbus  qui 
consistunt;  nec  ofFerant:  nam  qui  ofFerc- 
•  bant,  boni  etiam,  nempe  eucharistiae  parti- 
cipes  erant).  Si  autem  non  comederint, 
cum  duobus  annis  supplices  substratique 
Jiierint,  tertio  anno  communicent  siue 
oblatione  (nempe  communicent  in  sola 
oratione,  nec  ipsi  offerentes,  sed  priiis 
quam  priorcs  reconciliandi)  ut  id  quod 
perjectum  est  triennio  accipiant,  nempe 
eucharistiae  communionem  et  plenam  re- 
conciliationem  cura  ecclesia.  Slatuimua 
autem  ut  episcopi,  modo  conversationis 
examinato,  potestatem  habeant  vel  u- 
tendi  clementia,  vel  plus  temporis  adii- 
ciendi.  Ante  omnia  autem  et  praeceden* 


XIXYlIi 


DYSSERTATIO 


vita  et  quac  consecuia  esC  examinetur, 
et  sic  eis  clementia  imperliatur. 

Cap.  6.  De  iis  qui  supplicii  minis  et 
bonorum  ailationis  vel  exterminalionis 
tantum  cesserunt  et  sacrificaverunt,  et 
ad  praesens  usque  tempus  poenitentiam 
non  egerunt,  nee  conversi  sunt,  nunc  au- 
tem  circa  tempus  sjnodi  processerunt 
et  conversionis  cogitationem  induerunt, 
"visum  est  ad  niagnum  usque  diem  (nem- 
pe  sanctuin  pasclia  )  eos  ad  auditionem 
admitti,  et  post  magnum  diem  tribus  an- 
)iis  esse  supplices  et  substerni,  et  post 
alios  duos  annos  communicare  sine  ob- 
latione,  et  sic  ad  id  quod  per/ectum  est 
venire  ut  totum  sexennium  impleant.  Si 
qui  autem  ante  hanc  synodum  ad  poe- 
nilentiam  admissi  sunt,  ab  ilLo  tempore 
eissexennium  reputari.  Sed  si  periculum 
mortisque  expeciatio  ex  morbo  veL  aLi- 
qua  aLia  occasione  evenerint,  ii  sub  de- 
jfinitione  recipiantur,  id  est  ii  recipian- 
tur  et  absolvantur;  utpote  sub  ipsam  vi- 
lae  deGuitioueni  seu  finera  constituti,  seu 
rccipiantur  et  absolvantur  ut  definitum  est. 

Cap.  •].  De  iis  qui  infesto  ethnico  in 
loco  gentilibus  deputato  convivati  sunt, 
et  proprios  cibos  attulerunt  et  comede- 
runt  visum  est,  cum  biennio  substrati 
fuerint  esse  recipiendos.  An  unumquem- 
que  autem  cum  obLatione  recipere  opor- 
teat  est  episcoporum  examinare,etaLiam 
\>itam  in  unoquoque  inquirere,  uempe 
vitam  priorem  delicto  et  praesentem. 

Cap.  8.  QuicurAque  autem  bis  vel  ter 
sacrijicaueruntper  i>im,  triennio  subster- 
naniur,  duobus  autem  annis  sine  obia- 
iione  communicent,  et  septimo  perjecte 
rccipiantur. 

Cap.  9.  Quicumque  autem  non  solum 
descii>erunt,  sed  eiiam  insurrexerunt, 
et  Jratres  suos  coegerunt  et  causae  Jiie- 
riint  ut  cogerentur,  ii  annis  quidem  tri- 
bus  auditionis  Locum  suscipiant  ,  aLio 
auteni  anno  sine  obLatione  communicent, 
ut  decennio  expLeto,  eius  quod  est  per- 
fectum.  sint  participes.  Eorum  autem  in 
eo  quoque  tempore  vitam  examinare  o- 
portet. 

Simili  '^dlstinctione  cap.  i6,  curent  eos 
ijui  cuni  pccoribus  vel  more  pecudum 
cum  propinquo  sanguinc  mixti  sunt.  Qui- 
cuniquc  priusquam  viginti  quidem  annos 
naii  csscnt  peccarunt,poslquam  quinde- 
ciin  niiiiis  substrati  suppLices  fuerint, 
comiiiunionem  ad  preces  assequuntur. 
Deiiulc  et  cum  in  communione  quinque 
nnnis  perse\'era\>erint,  obLationem  attin- 
gant.  Examinetur  autem  et  eorum  in 
aitbslralione  vita,  et  ita  humanitatem 
cunseqiiantijr.  Si  qui  autcm  improbe  ac 


PRm.KGOMEi\A 

maligne  in  peccatts  fuernnt,  longe  suh» 
strationem  habeant.  Quicumque  autem 
hanc  aetatem  Iransgressi,  et  habentes 
uxores  in  hoc  peccatum  inciderunt,  vi- 
ginti  annis  substrati,  communionem  ad 
preces  assequ<miur.  Deinde,  cum  in  pre- 
cum  communione  quinque  annos  pere- 
gerint,  obLationem  assequantur.  Si  qui 
autem  et  muLieres  habentes  et  quinqua- 
gesimum  annum  transgressi  peccaverunt, 
invitaeexitucommunionemassequantur. 

Cap.  20.  Si  aLicuius  uxor  aduLteruta 
fuerit,  vel  quis  eam  adulteraverit,  o- 
portet  eum  in  septem  annis  quod  per- 
Jectum  est  assequi  per  gradus  quieode- 
ducunt. 

Cap.  21.  De  muLieribus  quae  sunt  for^ 
nicatae  et  foetus  in  utero  perimunt  et 
foetuum  necatoriis  medicamentis  dant 
operam,  prior  quidem  definitio  usque  ad 
vitae  exilum  pruhibebat ,  et  ei  quidam 
assentiuntur .  Sed  humanitate  tamen  u- 
tentes  decrevimus,  ut  decennium per  gra-^ 
dus  praefinitos  impleant. 

Cap.  22.  De  inwoLuntariis  caedibus 
suppLices  quidem  substernantur;  eo  au- 
tem  quod  perfectum  est  in  Jine  vitae 
digni  habeantur. 

Cap.  23.  De  involuntariis  caedibus  prior 
quidem  constitutio  iubet  in  septennio  per 
praejinitos  gradus  esse  perjecli  partici- 
pes :  secunaa  vero  constitutio  qui/tquen- 
nium  implere. 

Cap.  24.  Qui  vaticinanlur  et  gentium 
consuetudines  sequuntur ,  vel  in  suas 
aedes  aliquos  introducunt  ad  medica- 
mentorum  inwentionem  veLlustrationem, 
in  quinquennii  canonem  incidant  secun- 
dum  gradus  praefinitos,  tres  annos  sub-^ 
straiionis,  et  duos  annos  orationis  sine 
obLatione. 

Haec  fuit  censura  patrum  ancyrano- 
rum  qui  in  eam  urbem  ex  Cappadocia, 
Ponto,  Armenia,  Gilicia  et  Syna  convc-' 
nerunt.  Mirum  est  autem  ab  ea  sic  dis- 
ci"epassepraedictorum  patrum  graecorum» 
et  praesertim  Basilii  et  Gregorii  Nysscni 
censuram,  in  aliquo  minus,  scd  in  pleris- 
quc  severiorein. 

g.  o.  Canones  poenilenliales  nycaeni. 

Nunc  videndum  quid  utrique  palrcs  la- 
tini  graecique  paulo  post  in  magua  syno- 
do  nicaena  circa  poenitentiani  lapsoruni 
sanciendum  putarinl.  Sunt  autem  hacc 
tantum,  saltem  quac  exlant. 

Can.  10.  Quicumque  de  Lapsis  ad  or" 
dinem  cleri  promoti  sunt  per  ignoran-^ 
tiam  veL  per  ordinantium  dissimuLatio- 
nem,  hoc  ecclesinsticae  non  praeiitdtcal 
regulae,  cogniti  namquc  acponuntur. 


PARS  I.  niSTORICA 


XI XIX 


Can.  II.  De  his  qiit  pvaeter  iiecessitn 
teni  pracyaricali  siint,  aut  praeter  abla- 
tionem  Jacidtalum  aut  praeter  pericu- 
lum,  veL  aliquiclhuiusniodiquodjactum 
est  sub  lyrannide  Licinii,  placuit  syno- 
do,quamwis  humanitale  probentur  indi- 
gni,  lamen  eis  benevolentiam  commoda- 
li,  Quicumque  er^o  veraciter  poenitU' 
dinem  gerunt,tribus  annis  Jideles  inter 
audientes  habeantur  et  sex  annis  omni 
se  contritione  deiiciant :  duobus  autem 
annis  sinc  oblatione  populo  in  oratione 
communicent. 

Can.  12.  Quicumque  vocati  per  gra- 
tiam  primum  quidem  impetum  monstra- 
verunt  deponentes  militiae  cingulum  ; 
postmodum  vero  ad  proprium  vomitum 
sunt  relapsi,  ita  ut  quidem  et  pecunias 
tribuerent,et  benejiciis  militiam  repete- 
rent  (  parati  videlicet  fidem  eiurare  aut 
etiam  eo  facto  eiurantes ,  ne  eo  cingulo 
quod  magnum  honorem  et  privilegia  plu- 
ra  afferebat,  carerent)  hi  decem  annispost 
triennii  tempus  quo  inter  audientes  erunt 
in  afflictione  permaneant.  Sed  in  his  o- 
mnibus  proposilum  et  speciem  poeniten- 
tiae  conuenit  explorare;  quotquot  enim 
metu  et  lacrymis  a^que  patienlia  veL  bo- 
nis  operibus,  rebus  ipsis  conversionem 
suam  non  simulatione  demonstranl,  hi 
dejinitum  tempus  audilione  impLentes  , 
tuni  demum  Jidelibus  i/t  oratione  com- 
municent;  poslmodum  vero  Licebit  epi^ 
scopo  de  his  aLiquid  humanius  cogitare. 
Quicumque  vero  indijjerenter  tulerunt 
^^ita  gerentes  ac  si  ix)n  peccassent  riec 
difTerrent  ab  aliis,  Vel  ita  ut  riec  impoe- 
nitentcs  essent  nec  admodum  poenitentes) 
et  adilum  introeundi  eccLesiam  sibi  arbi- 
trati  sunt  ad  conuersionem  posse  suffi- 
cere,  hi  definitum  modis  omnibus  tem- 
pus  impleant. 

Can.  i3.  De  his  qui  ad  exitum  ve- 
niunt,  etiam  nunc  Lex  antiqua  reguLa- 
risque  servabilur,  ila  ut  si  quis  egredi- 
tur  de  corpore,  uLlimo  et  maxirne  neces- 
sario  uiatico  minime  priwetur  ( nomine 
autem  viatici  significari  hic  non  solam 
absolutionera  sacramentalem,  ut  aliqui  di- 
cunt,  sed  etiam  .eucharistiae  communio- 
nem,praeter  interpretationem  ecclcsiae  et 
synodorum  hunc  canonem  exponentium, 
quas  allcgavi  in  cLer.  rom.  lib.  i.  disp.  4. 
scquentia  verba  demonstrant).  Quod  si  de- 
speratus  (  dc  vita  )  et  consecutus  com- 
munionem  obLatiunisque  particepsjactus 
iterum  convaLuerit,  sit  inier  eos  qui  com- 
munionem  orationis  tantummodo  conse- 
quuntur.  Generaliter  autem  omni  cuiLi- 
bet  in  exitu  posilo  et  poscenti  sibi  com- 
munionis  gratiain  lribui,episcopus  pro- 


babiliter  (id  est,  postquam  ^obaverit  et 
cognoverit  poscentem  esse  bene  disposi- 
tum)  ex  ollalione  dare  debebit.  Dare 
autem  cx  oblatione  utiquc  est  euchuri- 
stiam  inipertiri. 

Can.  i4-  De  caterhumenis  lapsis  san- 
cto  et  magno  conciLio  pLacuit,  ut  tribut 
annis  sint  inter  audientes  tantummodo, 
post  haec  autem  ciim  catechumenis  o~ 
rent,  nempe  cum  catechumenis  compe- 
tentibus  qui  erant  magis  proprie  cate- 
chumeni. 

Ca».  IV.  Db    L1BBI3    OtJI  POSI    SAKCDLDH   VII.         » 
I.  POEMITENTUB    ADMINISTRATIONI    INSEBYIEBANT. 

'  I.  Sub  saeculi  sexti  finem,  nempe  an. 
582.  (non  585.  uti  perperam  scripsere 
Caveus,  Ondinus  et  Dupinus)  s.  Eutychio 
in  constantinopolitana  sede  successit  loan* 
nes  cognomine  leiunator,  de  cuius  san- 
ctitate  disputantem  adi  Cuperum  v.  cl. 
in  hist.  chronoL.  patriarch.  Constanti- 
nop.  parergo  yi.;  defunctus  est  autem 
anno  SgG.  si  Baronio  credimus,  seu  ve- 
rius  5g5.  quem  annum  Fabricius,  Cupe- 
rus  ipse,  aliique  doctissimi  viri  praeferunt. 
Scripsit  hic  hbellum  poenitentialeni  sive, 
ut  ab  AUatio  lib.  3.  de  consensu  utrius- 
que  ecclesiae  cap.  19.  §.  lo.  inscribitur, 
Fraxis  graecis  praescripta  in  conjessione 
peragenda)  ,  quem  habcmus  ab  loannc 
Morino  graece  et  latine  editum  ex.  codice 
altempsianae  bibliothecae  ad  calcem  sui  de 
poenitentia  voluminis  cum  aliis  graeco- 
rum  libris  ad  hoc  sacramentum  pertinen- 
tibiis,  et  a  Fabricio  recensis  tom.  10.  bibl. 
graecae  pag.   i65. 

II.  Num  adleiunatoris  exemplum ,  au 
facilioris  ad  sacramentum  poenitentiae  si- 
ve  administrandum  sive  suscipiendum  in- 
stitutionis  caussa  idem  poenitentialium  li- 
broruhi  usus  in  latina  ecclesia  saeculo 
circitcr  scptimo  obtinuit.  INimirum  ex 
toto  corpore,  inquit  Francolinius  de  poe- 
nit.  discipl.  lib,  1.  cap,  8.,decretorum , 

j  canonum  et  sentcntiarum  ea  excerpta  fue- 
re,  quae  ad  poenitentiam  pcrtinebant,  et 
simul  collecta  in  unum  iibelhim,quiinde 
dictus  fuit  excerptum  de  canonibus  pa- 
trum  adremedium  animarum  vel  de  re~ 
mediis  peccatorum  vel  tandem  liber  poe- 
nilentialis.  Huius  auteni  seu  appendix  seu 
pars  fuit  ordo  quidam  et  institutio  con- 
tinens  modum  et  ritus,  quibus  poenitcns 
susciperetur,  audiretur,  interrogaretur  ac 
tandem  reconciliaretur. 

III.  PUires  huiusmodi  libros  recensct 
lo.  Albcrlus  Fabricius  t.  n.  bibl.  grae- 
cae  p.  ^5.  seqq.  Atque  primo  loco,  in- 
quit,  nicmoranda  summi  ct  de  hisce  lit- 
toris  immortaliter  racriti  viri  Antonii  Au- 


It  DISSHKTATIO 

gustini  archiepiscopi  tarraconcnsis,  ca- 
nonum  poenitentialium  colloctio  vnlgata 
cnm  notis,  Tarraconae  1682.  4-  el  re- 
cusa  Yenetiis  i584-  4*  rariusque  hodie 
obvia,  in  qua  occurrunt. 

A)  Poenitentiale  romanumy  quale  Bur- 
chardus  coUectioni  suae  inseruit,  in  quo 
pontificum  Calixti  11.  an.  1109.  et  Inno- 
centii  an.  ii3o.  mentio;  et  longe  diversum 
adeo  et  iunioris  aetatis,  quam  quod  ex  co- 
dice  antiquo  corbeiensi  cum  notis  Hugo- 
iiis  Menardi  lucem  vidit,  in  eius  notis  ad 
sacramentarium  Gregorii  Magni  Paris. 
1642.  4-  P'  238.  atque  cum  iisdem  re- 
cusum  est  in  bibliotheca  patrum  cdit. 
Lugdun.  tom.  xiv.  pag.  926.  nec  non  in 
nova  operum  Gregorii  M.  editione;  et  sine 
notis  ad  calcem  Morini  de  poenitentia. 
Hoc  cameracensis  episcopus  Haiitgarius, 
qui  an.  83 1.  obiit,  e  scrinio  ecclesiae  rom. 
descripsisse  se  testatur:  igitur  a  Menardo 
sub  titulo  poenitentialis  romani  est  edi- 
tum,  etsi  quam  plurima  in  eo  desideren- 
tur  capitula  quae  a  Burchardo  et  aliis 
antiquis  auctoribus  sub  titulo  poeniten- 
tialis  romani  laudata  sunt,  ut  a  lac.  Pe- 
tito  probe  notatum. 

B)  Beda»  presbyteri  A.  C.  ^SS.  defuncti, 
sive  Egbetti  eboracensis  archiepiscopi  (de- 
luncti  A.  767.)  de  remedio  peccatorum, 
oxcerptum  ex  canonibus  eatholicorum  pa- 
trum,  vcl  poenitentiae  ad  remcdium  anima- 
rum  domini  Egberti  archiepiscopi.  Recu- 
sum  Paris.  1641.  cum  Antonii  Augustini 
iuris  pontificii  epitome,  quae  Romae  1614. 
fol.  lucem  viderat:  et  in  operibus  Bedae 
venerabilis  tom.  viii.  pag.  961.  968.  et  in 
Speelmanni  conciliis  Anghae  tom.  1. 

C)  Rabani  Mauri  archiepiscopi  mogun- 
tini.  A.  C.  856.  defuncti,  poenitentium 
iiber,  post  A.  841.  scriptus  ad  Otagarium 
archicpiscopum  moguntinum,  cui  Raba- 
nus  deinde  successit.  Extat  etiam  in  ope- 
ribus  Rabani  tom.  vi.   pag.   i54. — 165. 

D)  Gregorii  Thaumaturgi  et  Gregorii 
Nysseni  graecorum  patrum  epistolae  ca- 
nonicae. 

E)  Canones  poenitentiales  astenses,  in 
ditione  sabaudiae. 

IV.  Post  Antonium  Augustinum  vir  et 
ipsc  doctissimus  loannes  Morinus  ad  cal- 
cem  praeclari  operis  de  di.seiplina  in  ad- 
ministratione  sacramenti  poenitcntiae 
quod  Parisiis  primura  i65i.  fol.  editum. 
deindc  Bruxellis  i685.  ac  denique  Vene- 
tiis  1702.  recusum  extat,  novam  noeni- 
tentialium  libellorum  collectionem  dedit 
in  qua  occurriint. 

A)  Antiquus  poenitentialis  romanus, 
qiialem  ab  Halitgario  excerptum  et  ab 
Hug.  Meuardo  cdilum  iam  dixi. 


l»lUILr.G05ir.NA 

B)  Egbcrti  eboracensis  archiepiscopi/ 
dcfuncti  A.  C.  767.  Exccrptum  sive  ca- 
pita  245.  de  canonibus  catholicorum  pa- 
trum,  vel  poenitentiae  ad  remedium  ani- 
niarum.  Sive  pars,  sive  epitome  operis  in 
quatuor  libros  distincti  et  adhuc  inediti, 
quod  in  variis  cantabrig.  et  oxoniensibus 
bibliothecis  superesse  manuscriptum  Ca- 
veus  testatur.  Partem  vulgaverat  etiara 
Speelmannus  tom.  1.  concil.  angl.  atque 
inde  exhibuit  Labbeus  tom.  vi.  concil, 
p.  i586.  1601.  et  Harduinus  tom.  111.  p. 
1961,  1976.  cum  eiusdem  Egberti  dialo- 
go  per  interrogationes  et  responsiones  de 
institutione  ecclcsiastica  pag.  1979.  (Lab* 
beus  pag.  1604.)  quem  Dublinii  vulgave- 
rat  lac.  Waraeus  eques.  A.    1664.  8. 

C)  Tres  poenitentialcs  audegavenses,  ex 
codicibus  MSS.  D.  de  Loyuate,  civis  an- 
degavensis,  et  in  suprema  parisiens.  curia 
advocati. 

D)  Excerpta  pauca  e  Reginone,  poeni- 
tentiali  Theodori  cantuar.  et  Bedae.  Re- 
gino,  ex  abbate  (  ab  A.  892.  ad  899.  ) 
Prumiensi  ord.  benedictini  in  ditione 
Germaniae  trevirensi,  monachus  s.  Ma- 
ximini  trevirensis  (Chronico  ad  Albe-* 
ronem  metensem  episcopum,  quod  a  Chri- 
sto  nato  ad  tempora  'sua  A.  C.  907.  de- 
duxit,  non  incclebris),  qui  opus  insigne 
cauonum,  quod  in  usu  dioecesis  maxime 
trevirensis,  hortante  archicpiscopo  trevi- 
rensi  Ratbodo,  circa  A.  C.  906.  compo- 
suit,  editum  primura  a  R.  D.  loach.  Mil- 
debrando,  ex  codice  bibliothecae  helm- 
stadiensis,  qui  olim.Flacci  illyrici  fuit  et 
in  quo  praeterea  extat  synodus  remen- 
siS  adversus  Arnulphum  A.  C.  991.  Edi- 
tum  autem  est  hoc  titulo:  De  disciplina 
eccLesiastica  veterum  praecipue  Germa-^ 
norum  libriduo.  Helmst.  i65g.  4-  Fate- 
tur  ipse  Hildebrandus  in  defectu  codicis 
MS.  Iiuncce  se  titulum  pracfixisse  ex  suo 
ingenio;  nam  in  viennensi  codice,  queiu 
postea  nactus  est,  ipse  notat  inscribi  de 
ecclesiasticis  disciplinis  et  religiune  chri- 
stiana,  atque  hunc  titulum  Tritliemio 
etiam  inspectum  servavit  in  sua  cditione 
Stephanus  Baluzius,  qui  Reginonis  libros 
duos,  quorum  prior  clericorum  res  maxi- 
me,  posterior  laicorum  spectat,  ad  helm- 
stadiensem  editionera  vetcreraque  codicem 
MS.  bibl.  oratorii  parisiensis,  eodcm  quo 
usus  fuerat  Morinus  emendatos :  cum  no- 
tis  citatisque  in  raargine  canonura  et  ca- 
pitularium  regularunique  monasticarum  , 
nec  non  Burchardi  et  aliorum  locis,  vul- 
gavit  Paris.  167 1.  8.  Idcm  Baluzius  praef. 
ad  Ant.  Augustinum  de  emendatione  Gra- 
tiani  §.  17.  observat  Rcginoncm  adraodura 
raro  uti  pseudcpigrafis  cpistplis  dccrcl;»- 


PABS    I. 

Jil)us  al)  Isidoro  Mercatore  collcctis.  Snb- 
iunxit  Hildebrandus  varias  lectiones  non 
viennensis  modo  codicis,  sed  moguntini 
quoque,  nec  non  appendicem  plurium  ca- 
pitum  quae  in  MS.  helmstadiensi  absunt. 
Eam  apppndiceni  etiam  auctam  et  emen- 
datam  Baluzius  adiunxit  una  cum  Rabani 
Mauri  poenitentiali  altero  quod  Epistola 
ad  Heribaldum  episcopum  alcedronensem 
sivc  antissiodorensem  A.  G.  853.  scripta, 
continetur  et  lucem  viderat  in  Petri  Ster- 
Tatii  tomo  ineditorum,  Ingolst.  1616.  4- 
Eadem  multa  haec  epistola,  quae  Rabani 
poenitentium  liber  supra  memoratus  con- 
tinet  et  citatur  non  raro  tum  a  Reginone, 
tum  ab  Ivone,  Gratiano,  etc.  Reginonis 
effigies  aere  descripta  extat  in  Isaaci  Bul- 
larti  academia  scientiarum  edita  gallice 
Paris.    1682.  tom.   i.  pag.  121. 

E)  Excerptum  ex  regulae  Ghrodogangi 
circa  A.  G.  767.  canonicis  suis  datae  cap. 
28.  29.  3o.  Ghrodogangi  huius,  ab  A.  ^^^- 
ad  766.  metensis  episcopi,  qui  aliis  Gode- 
grandus  sive  Godograndus  (Trithcmio  c. 
255.  de  script.  eccles.  Ruggandus)  i'egula 
clericis  metensibus  praescripta,  in  qua  s. 
Benedicti  regnlam  frequenter  sequitur, 
edita  est  a  Luca  Dacherio  tom.  i.  Spi- 
cileg.  pag.  2o5.  et  minusinterpolata  a  Lab- 
beo  tom.  vii.  concil.  p.  i444-  et  Hardui- 
notom.  IV.  pag.  iiSi.eta  Garolo  le  Goin- 
te  tom.  V.  annal.  ecclesiae  francor.  ad  A. 
C.  767.  Vide  etiam  Andream  du  Ghesne 
tom.  II.  scriptor.  francor.  pag.  204.  et  con- 
cilium  aquisgranense  A.  G.  816.  et  regu- 
lam  ex  Ghrodogando  et  aliis,  quam  dant 
Labbeus  tom.  vii.  concil.  pag.  1^64.  et 
Harduinus  tom.  iv.  p.  1198. 

F)  Excerpta  ex  tribus  codicibus  turo- 
nensis  ecclesiae,  tribus  remensis  et  duo- 
bus  beliovacensis,  duobus  coUegii  fuxen- 
sis  tolosani ,  quatuor  codicibus  ecclesiae 
rothomagensis,  et  decem  variis  codicibus 
MSS.  abbatiae  s.  Victoris  Paris. 

G)  Notitia  de  ordine  romano  MS.  bre- 
viore  et  antiquiore  atque  adeo  sinceriore 
quam  in  Melch.  Hittorpii  scriptoribus  de 
aivinis  ofEciis,  Golon.  i568.  fol.  sub  init. 
et  in  operibu.s  Georgii  Gassandri  pag.  97. 
et  in  bibliothecis  patrum  saepe  prodiit  ab 
Alcuino,  ut  videtur  ad  aetatis  suae  mores 
auctus  et  interpolatus.  Vide  Henr.  War- 
tlioni  auctarium  ad  IJsserium  de  sacris 
scripturisque  vernaculis  pag.  359. 

H)  Notitia  de  antiquissimo  sacramen- 
tario  gelasiano,  quod  ex  Petaviana  venit 
iu  bibliothecam  christianae  reginae  Sue- 
ciae.  De  libro  sententiarum  magistri  Ro- 
berti  Pulli  cardinalis,  circa  A.  G.   ii44' 

I)  Ex  duobus  sacramentariis  tolosanis 
excerpta,  et  ordo  poenitentiae  imponen- 


BIATOBICA  X\.l 

dac,  et  de   rcconciliatione   poenitentiura. 

V.  Ab  eo  tempore  Theodori  cantua- 
riensis  archiepiscopi,  quem  Tarso  Giliciaa 
natum  Vitalianus  papa  Romae  ordinavit, 
et  in  Angliam  misit,  mors  autem  e  vivis 
eripuit  an.  690.  Gapitula  ecclesiastica  cxx. 
apud  Daoherium  prodiere  Spicilegii  tomo 
IX.  et  in  conciliis  tum  Labbei  tom.  vi. 
pag.  1875.  tum  Harduini  tom.  iii,  pag. 
1771.  Sed  et  eius  uberius  poenitentiale, 
non  integrum  tamen,  cuius  c  .pit.  lxxviii. 
titulos  ediderat  Henricus  Speeluiannua 
tom.  1.  concil.  Angliae.  Parisiis  1679.  ex 
duobus  tbuanae  bibliothecae  codicibus 
divulgavit  lacobus  Petitus.  Huc  faciunt 
capitula  quaedam  a  cl.  Mansio  edita  tom. 
I.  supplem.  ad  concilia  f^eneto-  Labbea-^ 
na  col.  517.  seqq.  Porro  lacobus  Peti- 
tus  ad  calcera  Theodori  cantuariensis  ex« 
hibuit  excerpta  ex  poenitentiahbus  MSS. 

A)  Magistri  Bartholomaei,  oxoniensis 
episcopi. 

B)  Petri  Pictaviensis,  canonici  s.  Vi- 
ctoris. 

G)  Magistrl  Roberti  de  Flamesbure , 
canonici  s.  Victoris  et  poenitentiarii. 

D)  Magistri  loannis  de  Deo. 

E)  Ex  anonymo  de  sacramento  poeni- 
tentiae  in  bibl.  s.  Victoris  Paris. 

F)  Ex  formulario  poenitentiali  MS. 
bibl.  regiae  Navarrae. 

G.  Ex  libro  MS.  bibl.  s.  Victoris  Pa- 
ris.  cui  titulus:  Corvector  et  medicus, 
qui  correctiones  corporum  et  animarum 
medicinas  continel. 

H)  Ex  libro  poenitentiali  MS.  bibl.  vi- 
ctorinae  a  diversis  libris  poeniteutiahbus 
des.umpto. 

1)  Ex  tractatu  de  poenitenlia  in  sum- 
ma  scholastica  Petri  cantoris  Paris.,  et  in 
summa  magistri  praepositivi ,  cancellarii 
I^aris.  et  in  summa  magistri  Robcrti  de 
Gliorcon  cardinalis. 

VI.  Praeter  haec  ab  Antonio  Augu- 
stino,  lo.  Morino  et  lac.  Petito  vulgatu, 
huc  faciunt. 

CoUectio  antiqua  canonum  poeniten~ 
tialium  saeculo  ix.  antiquior,  inque  tres 
distinctalibros,  quam  tomo  undecirao  Spi- 
cilegii  vulgavit  Lucas  Dacherius  Paris. 
1672.  4-  Praefationem  huius  operis  vidit, 
et  partera  eius  vulgavit  beatus  Rhenanus 
inadinonitione  de  TertullKini  dogmatibus, 
testatus  opus  ipsum  magno  rediraere  se  cu- 
pere.  Vide  Balutium  ad  Gratianum  p.  462. 

Halitgarii  episcopi  cameracensis,  qui 
A.  G.  83  £.  obiit,    de  vitiis  et  virtutibus, 

H)  Ex  codice  MS.  abbatiae  dionisianae  in  agro 
Parisiciisi, 

I)  Ex  (IuoIhis  sacraDicntorum  libris  iu  bibiiotli. 
Tliuaua, 


Xtll 


niSSEllTATIO 


remediis  peccatorum,  et  ordiiie  atque  iii- 
riiciis  poenitentiae  libri  scx,  quorum  se- 
xtus  sive  ullimus  et  poenitentiale  roma- 
II um,  de  quo  supra  abunde  dixi.  Libros 
V.  in  lucem  protulit  Henr.  Canisius  tom. 
V.  lect.  antiq.  parte  2.  p.  227.  Ingolstad. 
iGoij.  4-  Inde  recusi  sunt  in  bibliotheca 
patrum  Colon.  1618.  tom.  vm.  et  Paris. 
i653.  tom.  V.  et  Lugd.  1672.  tora.  xiv. 
Ex  his  lib.  i.  et  1.  iidem  simt,  (\ai  in- 
tcr  Rabani  Mauri,  archiepiscopi  raogun- 
tini  A.  C.  865.  defnncti  opera  prodicre 
tom.  VI.  pag.  125.  liber  1.  et  11.  de  vi- 
tiis,  virtutibus  et  peccatorum  satisfactio- 
iie  in  remediis,  sive  de  poenitentiis.  Lib. 
Jii.  et  IV.  Hahtgarii,  respondent  lib.  11.  et 
111.  sub  eiusdem  Rabani  nomine  editis 
tom.  VI.  pag.  n6.  seq.  dcquaestionibus 
canonum  poenitentialium  ad  Geribaldum 
episcopum  antissiodorensem.  Liber  quintus 
Hahtgarii  denique  idem  est,  qui  sub  Ra- 
bani  nomine  ad  Heribaldum  legitur  pri- 
nius  tom.  VI.  pag.  110.  Superest  liber  ter- 
tius  sive  ultimus  Rabani  de  vitiis  et  vir- 
tutibus  qui  cst  de  gravibus  mortalibus 
ppccatis  et  eorura  satisfactione ,  capit. 
1.SSXI1.  tom.  VI.  pag.  i3o. — iS^. 

S.  Columbaui  luxoviensis  in  Burgun- 
iiia  abbatis,  qui  A.  C.  61 5.  obiit  poeni- 
tentiale  MS.  laudat  Hugo  Menardus  pag. 
932.  ad  Gregorii  M.  sacramentorum  li- 
brum.  Eiusdem  Columbani  de  poeniten- 
liarum  mensui-a  taxanda,  sive  poeniten- 
tiale  ad  calcem  eius  regulae  coenobialis; 
prodiit  in  codice  regularum  Holstenii. 
Kom.  1661.  4-  Paris,  i663.  4-  parte  2.  pag. 
98.  et  inter  Columbani  opera  a  Patricio 
tlemingo  edita  Lovan,  1667.  et  in  bi- 
bhotheca  patrum  edit.  Lug.  tom.  xii. 
pag.  ai. 

Cumani  sive  Cummiani  abbatis  hiberni 
qui  circa  A.  C.  660.  diem  obiit  supre- 
mum,  liber  de  pocnitentiarum  mensura 
extat  in  eodem  tomo  xn.  bibliothecae  pa- 
trura  Lugd.  pag.  42.-49.  Edidcrat  Pa- 
tritius  Flemingus  ex  codice  bibl.  Sangal- 
lensis  et  CoKimbano  adiunxerat. 

Liber  poenitentiaHs  ad  instar  libri  ca- 
ronum  poenitentialiura  ex  ss.  Agustini, 
Hicronymi,  et  Gregorii  M.  dictis  ,  nescio 
quo  auctore  collectus ,  et  sine  loco  aut 
anno  impressionis  editus  in  fol.  fuit  in 
bibl.  sarraziana  in  cuius  catalogo  memo- 
ratur  p.  32. 

Poenitentiale  sive  iudicia  congrua  poe- 
nitentibus.  Capitula  xxxiii.  excerptu  ex 
patrum  dictis  canonumque  scntentiis  pro- 
dicrunt  in  bihliotheca  patrum  Paius.  iSBq. 
et  1654.  toni.  VI.  et  tom.  vi.  conc.  Lab- 
boi  pag.  1468.  ct  tom.  iii.  Harduini  pag. 
1869.   »>ub  nomine  Grcgorii  m.  papac  ab 


PROtEGOMENA 

A.  C  ^3i.  ad  741.  Pelro  Pilhoeo  vidr* 
tur  posterioris  scriptoris. 

Collectio  canonum  poenitentialium  MS. 
in  bibl.  MichaehsThomasii,episcopi  iler- 
densis,  qua  usi  correctores  romani  ad  Gra* 
tianum. 

Eugenii  papae  canones  poenitentiales  in 
bibhotheca  lo.  Tihi  MS.  memorat  idera 
Pithoeus. 

Canones  47-  poeniteniiales ,  decreto 
Gratiani  subiectiin  editione  Pithoei  atque 
aliis  quibusdam,  et  Gratiani  ipsius  tracta-> 
tus  de  poeniteniia  insertus  causae  xxxiil, 

VII.  Omissos  a  Fabricio  nunc  perse-' 
quamur. 

Canones  quosdam  poenitentialesfortasse 
Gregorii  11.  edidit  cl.  Mansius,  T.  I.  sup- 
plem.  ad  conc.  f^eneto-Labbeana  p.  538. 

Martene  tom.  iv.  Anecdotorum  poeni- 
tentialera  libelkim  vuJgavit  anonymi  au- 
ctoris.  Hunc  vero  Bedam  fuisse  coniicit 
qui  illum  recudit  T.  I.  suppl.  ad  conc. 
col.  565.  seqq.  doctissimus  Mansius  addit- 
que  poenitentialem  Bedae  libellura  a  Lab- 
beo  editura  ac  supra  memoratum  Bcdae 
quidem  esse,  sed  interpolatum. 

Alios  evulgavit  idem  Martene  de  anti- 
cjuis  ecclesiae  ritibus  lib.  i.  c.Q.  art.  vii. 
praesertim  vero  iudfcium  poenitentiae  ex 
pervetusto  codice  fioriaceusi. 

Capitulare  Theodulfi  episcopi  aurelia- 
nensis  pubhci  iuris  fecit  BaluZius  tom.  vn. 
Miscellan.  png.  21. 

Muratorius  quoque  binospoenitentiales 
ex  italicis  deprompsit  bibUothecis,  alte- 
rum  sciHcet  ex  MS.  codice  capituli  cano- 
nicorum  veronensium ,  alterum  ex  bo- 
biensis  raonasterii  mss.  exemplis  ediditque 
t.  V.  aniiquit.   italic.  medii  aevi  diss.  68. 

VIII.  Weque  mirum  esse  debet,  tot  cx- 
stare  etiamnum  huiusraodi  libros.  Nam  o- 
lim  innuraeri  erantac  saepe  corrupti.  Qua 
de  causa  conciha  non  semcl  de  poeniten- 
tialibus  libris  aut  incerto  auctore  editis , 
aut  vitiatis  abolendis  cogitarunt.  Exstat 
hanc  in  rem  turonensis  iii.  synodi  an.  81 3. 
celebratae  can.  xxii.  dignus,  qui  heic  ad- 
scribatur:  Episcopis  et  presbyieris  dili- 
genti  cautela  pertractandum  est,  guali* 
ter  hominibus  sua  sibi  delicta  conjiten- 
tibus  tempus  abstinendi  adscribant ,  ut 
iuxta  modum  peccati  poenilentibus  abs^ 
tinentia  ifidicelur,  quoniam  varie  ab  ali- 
quibus  sacerdotibus  et  indiscrete  haec  iu* 
dicia  projeruntur.  Ideo  necessarium  vi' 
debatur  nobis,  cum  omnes  episcopi  ad  sa- 
crum  palatium  congregati  Jiierint,  al> 
eis  edoceri ,  cuius  antiquorum  liber  poe~ 
nilenlialis  potissimum  sic  sequendus.  £0* 
dem  anno  cabilonense  11.  concilium  hunc 
canoncm  xxxvni.  «di<ht:    Modus   aiunya 


PAKS  I. 
poenitentiae  pcccnta  siia  confltentiius , 
aut  per  untiquorum  canonum  institutio- 
nem  aut  per  sanctarum  scripturarum  au- 
ctoritatem  aut  per  ecclesiasticam  con- 
suetudinem...imponi  debet,  repudialis  ac 
penitus  eliminatis  Ubellis  c/uos  poeni- 
tentiales  vocant,  quorum  sunt  certi  erro- 
res,  incerti  auctores.  Paucis  postannis, 
anno  scilicet  829.  statuit  parisiense  con- 
ciliura  ut  singuli  episcopi  suis  iii  dioe- 
cesibus  erroneos  codicillos  ( poenitentia- 
les  )  diligenter  perquireretit  et  inventos 
igni  traderent. 

IX.  Hos  inter  poenitentiales  libros  emi- 
nebat  poenitentiale  romanum,  quod  pro- 
pterea  ad  gentes  reccns  conversas  mitte- 
batur ,  ut  notavit  Chardonius  in  historia 
sacramentorum.  Enimvero  hoc  videtur  iu- 
dicium  illud  poenitentiae,  quod  ad  Bulga- 
ros  iuxta  eorum  postulata  misisse  se  scri- 
bit  Nicolaus  1.  in  respons.  adillorum  quae- 
sita  c.  ^5.  Post  romanum  vero  celeber- 
rimi  poenitentiales  hbri  fuere  Theodori 
Cantuariensis  et  Bedae.  Episcopus  in  sua 
synodo  atque  in  dioecesis  visitatione  idpo- 
tissimum  investigabat,  an  quilibet  ^.resby  - 
ter  librum  haberet  poenitcntialem  suae 
dioeccsis  proprium,  praesertim  vero  roma- 
iium  aut  Theodori  ilium  ac  Bedae  et  an 
secundum  quod  ibi  praescriptum  erat,  pro 
modo  culpae  poenitentiam  iniungeret.  Di- 
scimus  id  ex  Burchardo,  apud  quem  /.  i. 
c,  94-  inter  ea  quae  episcopi  in  dioece- 
sanis  synodis  quaerere  debent,  hoc  inter- 
rogat.  58.  continetur:  Est  aliquis  quimo- 
dum  poenitentiae  sibi  iniunctum  non  cu- 
stodierit?  Regino  vero  suam  canonum  col- 
lectionem  a  modo  exorsus  visitandi  eccle- 
sias  cap.  gS.  hanc  singulis  presbyteris  ab 
episcopo  aut  archidiacono  facicndam  px'o- 
ponit  interrogationem :  Si  habeat  poeni- 
tentiale  romanum  vel  a  Theodoro  epi- 
scopo  aut  a  venerabili  presbjtero  Beda 
edilum  ut  secundum  quod  ibi  scriptum 
est  interroget  confitentem  aut  conjesso 
modum  poenitentiae  imponat? 

CaP.   V.   ANIIQCORUU    FOENIIENTIALinM  flnUMA. 

Antequam  autera  ultra  progrediar,  libet 
qucmadmodum  superius  graecorum  et  la- 
tinorum  canonum  ad  poenitentiam  spectan- 
tium  summam  tradidimus,  hic  etiam  poe- 
nitcntialiura  libellorum  epitomen  quamdam 
cxhibere.  Eam  autem  repraesentabimus 
qiialem  s.  Carolus  Borromaeus  contexuit, 
canonibus  pro  decalogi  ratione  dispositis. 

\.  Canones  poenitentiae  ad  primiim  dccalogi 
praeceplum  speclantes. 

Qui  a  fide  catholica  descivorit,  si  intimo 
SUmmoque  dolore  afTcctus,   ad   ccclesiam 


HISTOniCA  XLlrt 

redierit,  poenitentiam  aget  annis  decem. 

Qui  daemoni  immolavei"it ,  in  poeni- 
tentia  erit  annis  decem. 

Qui  more  gentilium  elementa  coluerit, 
qui  vel  segetibus  faciendis  vel  aedibusex* 
truendis  vel  arboribus  serendis  velnuptiis 
contrahendis,  inanem  signorum  fallaciam 
observaverit,  poenitentiam  aget  annos  duos 
feriis  legitimis  :  {id  estjeria  secunda.^ 
quarta  et  sexta,  quae  legitimae  diceban- 
tur,  propterea  quod  ad  abstinentiam  et 
ieiunium  legibus  ecclesiasticis  essent  con- 
secratae). 

Qui  cum  iudaeO"  cibum  sumpserit,  poe- 
nitens  erit  dies  decem,  pane  et  aqua  vi- 
ctitans. 

Qui  auguriis  et  divinitatibus  servierit, 
quive  incantationes  diabolicas  fecerit,  poe- 
nitens  ei'it  annos  septem. 

Mulier  incantatrix  poenitentiamaget  an- 
num  vel  (  ut  alio  canone  praescribitur ) 
annos  septem. 

Qui  herbas  medicinales  cum  incantatio- 
nibus  coUegerit,  poenitentiam  aget  dies  vi- 
ginti. 

Qui  magos  consuluerit,  in  poenitentia 
erit  annos  quinque. 

Qui  aedes  magicis  cantionibus  lustrat 
aliudve  tale  admittit ;  et  qui  ei  consentit 
quive  consulitj  in  poenitentia  erit  annos 
quinque. 

Qui  tempestatum  immissor  erit,  poeni- 
tentiam  aget  annos  scptem,  tres  in  pane  et 
a|jua:  qui  vero  credideritparticepsvefue- 
rit,  annum  unum  per  legitimas  ferias. 

Si  qiiis  ligaturas  aut  fascinationes  fe- 
cerit,  pocnitens  erit  annos  duos  per  legiti- 
mas  fcrias. 

Si  quis  sortilegus  erit,  poenitentiam  a- 
get  dies  quadraginta. 

Si  quis  in  codicibus  aut  in  taHbus,  soi-te 
ducta,  res  futuras  requisierit,  poenitens 
erit  dies  quadraginta. 

Respiciens  furta  in  astrolabio  ,  annis 
duobus. 

Si  quis  clericus  velmonachus,  postquam 
Dco  voverit,  ad  saeculum  redierit,  poeni- 
tentiam  aget  annos  decem,  quorum  tres  in 
pane  ct  aqua. 

2.  Canones  poenilentiae  contra  infringentes 
secundum  decalogi  praeceptum. 

Qiiicumquesciens  peieraverit.  quadragin- 
ta  dies  in  pane  et  aqua,  et  septem  sequentes 
annos  poeniteat  et  nunquam  sit  sine  poe- 
nitentia  et  nunquam  in  testimoniura  reci- 
piatur :  et  post  haec  communionem  per- 
cipiat. 

Qui  periurium  iii  ecclesia  fecerit,  poe« 
nitcntiam  agct  annos  decem. 

Qui  sgicns  pcicrat  domini  im^ulsu,  poc 


TITSSRETATIO   PROLEGOMSNA 


nitens  erit  quacfragesimas  tres  et  ferias  le- 
gitimas :  dominus  autem  quia  praecipit , 
quadraginta  dies  in  pane  et  aqua  et  septem 
sequentes  annos. 

Si  quis  sciens  peieraveritaliosquein  per- 
iurium  induxerit,  poenitens  erit  dies  qua- 
draginta  in  pane  et  aqua  et  septem  annos 
sequentes,  ct  tot  periuria  ieiunabit,  quot 
homines  in  periurium  induxei'it, 

Si  quis  suspicatus  se  ad  periuriura  in- 
duci  ex  consensu  iurat,  poenitentiam  aget 
dies  quadraginta  et  septem  annos  sequen- 
tes,  et  nunquam  sine  gravi  poenitentia  erit. 

Si  quis  per  cupiditatem  periurium  fece- 
rit,  carinam  (  carina,  barbara  vox,  idem 
quod  quadragasima  ,  sive  quadraginta 
dierum continuaiionem  significa.ns:  quam 
alii  carentenam  aut  quadragenam  dixe- 
re  )  in  pane  et  aqua  ieiunet ,  et  quandiu 
vivet,  omnes  sexlas  ferias :  item ,  si  quis 
percnpiditatem  peieraverit,  omnesressuas 
vendetetpauperibus  distribuet  et  monaste- 
rium  ingressus,  iugi  se  poenitentiae  subdet. 

Si  quis  coactus  necessitateque  aliquaim- 
pulsus  periurium  commiserit,  in  poeniten- 
tia  erit  quadrygesimis  tribus. 

Iteni,  si  quis  coactus  peieraverit,  poeni- 
tcns  quadraginta  diebus  pane  et  aqua  vi- 
ctitet  ac  praeterea  omnibus  sextis   feriis. 

Si  quis  seductus,  ignorans  (peieravit, 
et),  postea  cognoscit,  poenitentiam  agat 
annum  unum  vel  quadragesimas  tras  vel 
dies  quadraginta. 

Qui  compellit  alium  ut  falsum  iuret , 
quadraginta  dies  in  pane  et  aqua  et  septem 
annos  in  poenitentia  crit. 

Si  quis  iusiurandum,  quo  se  regi  et  do- 
mino  suo  adstrinxerit,  violaverit,  in  mo- 
nasterio  poenitentiam  aget  omnibus  diebus 
■yitae  suae. 

Si  quis  se  iureiurando  obstrinxerit  ut 
cum  aliquo  litiget  nec  pacem  cum  eo  re- 
conciliet;  pocnitcntiam  aget  dies  quadra- 
ginta  in  pane  et  aqua,  per  annum  a  sacra 
communione  segrcgatus :  ad  caritatem  vero 
celeriter  redeat. 

Si  quis  per  capillum  Dei  aut  per  caput 
eius  iuraverit;  si  semel  nesciens  fecerit , 
poenitens  aqua  et  panc  septem  dies  victi- 
tet :  si  secundo  ac  tertio  monitus  idem  fe- 
ccrit,  dies  quindecim. 

Si  per  coclum  aut  per  aliam  aliquam 
crcaturam  ;  dies  itcm  quindccira. 

Si  quis  biasphemat,  tamdiu  poenitens  e- 
rit  quaradiu  impoenitcns  permansit. 

Si  quis  Deum  vel  Beatara  Mariara  Vir- 
ginem  vcl  aliquem  sanctum  publice  bla- 
sphemaverit ,  ut  foribus  ecclcsiae  dicbus 
dorainicis  septem  in  raanifcsto,  dum  mis- 
sarura  soleinnia  aguntur ,  stet,  ultiraoquc 
cx.  istis  die,  sinc  pjilW  et  cukeamenlis  , 


Hgatus  corrigia  circa  collum  :  septemquc 
praecedentibuB  feriis  sextis  in  pane  et  a. 
qua  ieiunet,  ecclesiara  nuUo  modo  tunc  in- 
gressurus:  singulis  item  septem  ilhs  die- 
bus  dominicis,  tresaut  duos  aut  unum  pau- 
perem  pascat  si  potest:  ahoquin  alia  poe- 
nitentia  afficiatur :  recusans  (  hanc  subire 
poenam)  ecclesiae  ingressu  interdicatur ; 
in  obitu  ecclesiastica  careat  sepultura,  di- 
ves  amagistratu  mulcteturpoenasolidorura 
quadraginta,  alioqui  triginta,  seu  viginti. 

5.  Canones  poenitentlae  ad  tertium,  praeceptum       ♦ 
spectantes. 

Qui  opus  aliquod  servile  die  dominico 
festove  fecerit,  poenitentiam  aget  tres  dies 
in  pane  et  aqua. 

Qui  die  dominico  opus  terrenum  fece- 
rit,  dies  septem  pocnitentiam  aget. 

Si  quis  ante  ecclesiam  saltationes  fece- 
rit,  emendationem  pollicitus,  poenitentiam 
aget  annis  tribus. 

Si  quis  pransus  missae  interfuerit,  poe- 
nitens  erit  dies  tres  in  pane  et  aqua. 

Si  quis  sacram  communionem  sumpse- 
rit  post  aliquara  vel  minimam  degustatio- 
nem,  poenitentiam  agct  dies  decem  in  pa- 
ne  et  aqua. 

Si  quis  in  ecclesia  confabuletur,  cum  di- 
vina  fiunt ,  poenitens  erit  dies  decem  in 
pane  et  aqua. 

Si  quis  ieiunia  a  sancta  ecclesia  indicta 
violaverit ,  poenitentiam  aget  dies  viginki 
in  pane  et  aqua. 

In  quadi-agesima,  carne,  sine  inevitabili 
necessitate,  vescens  ,  in  pascha  non  com- 
municet  ac  praeterea  a  carne  abstineat. 

Qui  in  quadragesimaieiuniura  violaverit, 
pro  uno  die  poenitentiam  aget  dies  septem. 

Si  quisieiunium  quatuortemporuin  non 
custodierit,  poeniteus  erit  dies  quadraginta 
in  pane  et  aqua., 

4.  Canones  poeniieniiae  contra  infraclores 
quurii  praecepti. 

Qui  parentibus  maledixerit,  quadragin- 
ta  dies  poenitens  sit  in  pane  et  aqua. 

Qui  parcntes  iniuria  afTecerit,  tres  annos. 

Qui  percusserit,  annos  septem. 

Qui  expulerit,  tamdiu  poenitcns,  quam- 
diii  in  impictate  perraanserit. 

Si  quis  contra  episcopum,  pastorcm  ct 
patrcm  suum  insurrexerit,  in  monasterio 
omnibus  diebus  vitae  suae  poenitentiam 
aget. 

Si  quis  contra  episcopura  conspiraverit, 
gradu  suo  amovebitur.         ♦ 

Si  quis  episcopi  sui  aut  ministrorum 
eius  vel  parochi  sui  praecepta  contempse- 
rit,  pocnitentiam  aget  dies  quadragintu  \« 
pane  ct  aqua. 


PARS   I. 

5.  Canofies  poevitenttae  ctrca  peccaia 
eontra  quintum  praeceplum  commissa. 

Qui  presbyterura  occiderit,  poeniten- 
liam  aget  annis  duodecim. 

Si  quis  presbyter  presbyterum  occide- 
rit,  poenitentiam  aget  annis  viginti  octo. 

Si  quis  prcsbyterum  artnis  conlra  se  ir- 
ruenlem  occiderit,  poenitens  erit  annos 
decem. 

Si  quis  palrem  aut  malrero,  fratrem  aut 
soroiem  occiderit,  toto  vitae  suae  tempore 
non  suscipiat  corpus  Domini  nisi  in  obitu: 
abstineat  in  carne  et  vino  dum  vixerit ; 
ieiunet  secunda  et  quarta  et  sexta  feria: 
si  autem  nolenti  accidit,  decem  annis  poe- 
niteat  iudicio  sacerdotis. 

Qui  voluntarie  filium  suum  vel  fiham 
suam  vel  germanum  aut  germanam  suam 
occiderit,  quinque  annis  extra  fines  ipsius 
terrae  exul  fiat:  deinceps  viginti  annis  poe- 
niteat. 

Quae  mulier  filios  suos  necarit,  pera- 
cta  septenni  poenitentia,  in  monasterium 
detrusa  monasticam  vitam  perpetuo  regu- 
lariter  aget. 

Si  quamulierpost  partumfilium  filiam- 
ve  sponte  interfecerit ,  poenitentiam  agat 
annos  duodecim  et  nunquam  erit  sinepoe- 
nitentia. 

Paupercula,  si  ob  difficultatem  nutrien- 
di  id  commiserit,  annos  septcm. 

Si  qua  mulier  sponte  abortum  fccerit, 
poenitentiam  aget  tres  annos;  si  nolens  , 
qiiadragesimas  tres. 

Item  mulier  partum  suum  perdens  vo- 
luntarie  anle  quadraginta  dies,  poenitens 
crit  annum  unum:  si  post  quadraginta  dies, 
annos  tres :  si  vero  postquam  editus  est 
in  lucem,  tamquam  bomicida. 

Quae  sceleris  occultandi  causa  filium 
necarit,  poenitentiam  aget  annos  decem. 

Qui  nolens  filiuta  oppresserit,  si  post 
baptismum,  poenitentiamagetdies  quadra- 
ginta  in  pane  et  aqua,  oleribus  ac  legumi- 
nibus:  abstinebit  ab  uxore  dies  totidem  , 
deinde  poenitens  erit  tres  annos  per  legi- 
timas  ferias:  tres  praeterea  ([uadragesimas 
in  anno  observabit :  si  ante  baptismum 
quadraginta  dies ,  ut  supra ,  et  quinquen- 
nio  praeterea  poeniteat,  unum  in  pane  et 
aqua. 

Cuius  filius  sine  confirmationis  sacr^- 
mento  moritur,  parentes  quorum  negli- 
gentia  id  factum  est ,  poenitentiam  agent 
annos  tres. 

Si  quis  explendae  causa  libidinis  vel  o- 
dii  meditatione,  ut  non  ex  eo  soboJes  na- 
scantur,  homini  aut  mnlieri  aliquid  feccrit 
vol  ad  potandum  dcderit  ut  non  possit 
gcncvarc  aut  coiicipcve,  homicida  tencatjir. 


lUSTOHlCA  Xi.f 

i  Qui  uxorcm  occiderit  aut  monasterium 
ingrcdiatur,  poenitentiam  perpctuam  actu- 
rus;  aut  cuncta  negotia  saecularia  diniit- 
tens,  perpetuo  abstineat  a  carne,  sagimine, 
vino,  cerevisia  etc.  exceptis  diebus  resur- 
rectionis  et  natalis  Domini:  uxorem  non 
ducat:  in  fiue  tantum  vitae  eucharistiam 
accipiat. 

Si  mulier  maritum  suum  causa  forni- 
cationis  veneno  interfecerit,  aut  quacum- 
que  arte  mortem  eius  procuravit,  saccu- 
lum  relinquat  et  in  monastcrio  pocni- 
teat. 

Qui  mortem  sibi  consciverit,  pro  eo 
nulla  in  missa  commemoratio  fiat,  ncque 
cum  palmis  eius  cadaver  sepehatur. 

Si  quis  sponte  hominem  occiderit,  ad 
ianuam  ecclesiae  semper  erit  et  in  obitu 
communionem  recipiet:  si  casu  necarit  , 
poenitentiam  aget  annos  septem. 

Si  quis  hominem  necare  voluerit,neque 
hoc  scelus  potuerit  patrare,  ut  homicida 
poenitentia  afficictur. 

Si  quis  per  iram  subi^am  aut  per  rixam 
hominem  necarit,  poenitentiara  aget  annos 
trcs. 

Si  quis  iussu  domiui  homicidium  pcr- 
pctrarit,  dies  quadraginta  in  pane  et  aqua, 
et  praeterea  scptem  annos  sequentes  pcr 
legitimas  fcrias  ieiunabit. 

Qui  homicidii  auctor  fuit,  ob  consilium 
quod  dedit ,  erit  in  poenitentia  quadra- 
ginta  dies  in  pane  et  aqua  cum  sepLem  sc- 
quentibus  annis. 

Si  quis  casu  homicidium  fecerit,  poe- 
nitens  erit  quadraginta  dies  in  pane  et  a- 
qua :  quinquennio  communione  privabi- 
tur:  a  cibis  abstinebit  arbitrio  sacerdotis. 

Qui  homicidio  quod  postea  factum  csl 
consenserit,  poenitentiam  aget  annis  se- 
ptem,  tres  in  pane  et  aqua :  si  autem  vo- 
luerit  nec  potuerit,  tres  tantum  annos. 

Si  quisaliquem  vulneraril  vel  ei  aliquod 
membrura  praecideiit,  poenitentiam  aget 
uno  anno  pcr  ferias  legitimas:  si  cicatrix 
gravis  est  et  vuhieratum  deformcm  rcd- 
dit,  quadraginta  etiam  dies  poenitebit  in 
panc  et  aqua. 

Si  quis  ictum  proximo  dedcrit  nec  no- 
cuerit,  tridui  poenitentiam  aget  in  pane 
et  aqua  ;  clericus  unius  anni  et  mensium 

Si  quis  aHquem  per  iram  perculiens  de- 
bihtaverit ;  soluta  raedicamenti  impensa , 
si  laicus  est ,  poenitcns  erit  quadraginta 
dies  in  pane  et  aqua^si  clericus,  duas  qua- 
dragesinias:  si  diaconus,  septem  mensibus: 
si  presbyter  uno  anno. 

Si  quis  fratri  suo  quem  oderit ,  recon- 
cihari  non  vult,  tandiu  in  panc  ct  aqua 
;i;)Ocnitentiam  aget  quoad  reconcilictur. 


XLVi 


DISSERTATIO 


6.  Canones  poenitentiae  ad  expianda  peccata 
contra  sextum  mandatum  commissa. 

Si  laicus  solutus  cum  foemina  soluta 
eoncubucrit,  poenitens  erit  annos  tres :  et 
quanto  saepius,  tanto  maiori  poenitentia 
alficietui'. 

Uxor  viro  conscio  moechata,  si  dignam 
poenitentiam  egerit,  post  decem  annos  sa- 
cram  communionem  sumet. 

Si  quis  coniugem  fornicarl  consenserit, 
diebus  omnibus  vitae  in  poenitentia  erit. 
Vir  solutus,  si  cum  alterius  uxore  adulte- 
rium  coromiserit,  poenitentiam  aget  aanos 
septem:  mulier  quinque. 

Mulier  soluta  cum  alterius  marito  a- 
dulterium  patrans,  poeuitcntia  afEcietur 
decennali.     - 

Si  quis  maritus  semel  lapsus  est,  poeni- 
tentiam  aget  annos  quinque:  si  saepios , 
omnibus  diebus  vitae  suae. 

Si  quis  uxorem  simul  et  coucubinam 
habuerit,  in  poenitentia  erit  annos  septem 
tt  amplius  pro  ratione  culpae. 

Qui  cum  uxore  sua  turpiter  concubue- 
rit,  poenitens  erit  quadraginta  dies. 

Si  quis  adolescens  cum  virgine  pecca- 
verit,  poenitentiam  aget  annum  unum. 

Qui  puellam  aut  muliercm,  libidinose 
oblrectaverit:  siclericus  est,  quinque  dies; 
si  laicus  tres  dies  poenitentiam  aget:  mo- 
nachus  vel  sacerdos,  a  ministerio  suspen- 
sus,  poenitens  erit  dies  viginti. 

Qui  corruperit  virginem  quam  postea  u- 
xorem  duxerit,  poenitentiam  aget  annum 
unum  per  legitimas  ferias :  si  vero  non  du- 
xerit,  annos  duos  per  legitimas  ferias. 

Vidua  quae  stupruni  admiserit,  poeui- 
tentiam  aget  annum  unum :  et  praeterea 
altero  anno  ieiunabit  legitimis  feriis. 

Cum  duabus  sororibus  fornicatus,  poe- 
nitentiam  aget  toto  vitae  suae  tempoie. 

Qui  incestum  fecerit  (  in  secundo  vel 
tertio  gradu  etc.'),  ei  alii  annorum  duo- 
decim  ,  ahi  quindecim,  alii  decera  poeni- 
tentiam  constituunt. 

Quicunque  sacerdos  spiritualem  filiam 
violaverit ,  dignitatis  honorem  amittet  et 
perpetuam  poenitentiam  aget. 

Qui  monialem  violaverit,  poenitens  sit 
annis  decem. 

Presbytcr  si  foraicationem  admlserit , 
^ponte  confessus,  poenitentiam  aget  annus 
decem. 

Qui  cum  brutis  coierlt,  poenltentia  affi- 
^ietur  annorijm  de(^m  et  diuturniori  et- 
^am  pro  personae  conditione. 

Qui  contra  naturam  coierit ;  si  servus 
est,  scopis  castigabitur :  et  poenitebit  an- 
t)OS  duos  ;  si  hbcr  est  et  matrimonio  iun- 
ctus ,  annob  dcccm:  si  solutus,  annos  se- 


PROLGGOaiENA 

ptem  :  pueri,  dies  centum  :  laicus  matrl,- 
monlo  iunctus,  si  in  consuetudinem  habuc'» 
rit,  annos  quindecim:  si  clericus,  de  gra- 
du  amotus  ut  laicus  poenitentiam  aget:  qui 
cum  fratre  tale  scelus  admiserit ,  ab  omni 
carne  abstinebit,  poenitensque  erit  annis 
quindecim :  si  clericus,  diuturniori  et  gra- 
yiori  poenitentia  afficietur. 

Vir  se  inquinans ,  primo  dies  decem  ; 
sl  iterum,  dies  viglnti :  si  tertio,  dies  tri- 
ginta :  si  nefarie  agere  perget,  poenitentiac 
accessio  ei  fiet :  si  puer,  dies  quadraginta ; 
si  maior  quindecim  annis,  dies  centum. 

Qui  complexu  foeminae  vel  osculo  pol- 
lultur,  poenitentiam  aget  dies  triginta  :  qui 
contactu  inverecundo,  menses  tres. 

Qui  concupivit  mente,  sed  non  potuit, 
dies  decem  poenitentiam  aget. 

Quiturpiloquio  aspectuquepollultur  nc- 
gligens  nec  vere  peccare  vohiit,  poeniten- 
tiam  aget  dies  viginti:  si  vero  impugnatio- 
ne  tentationis  inquinatur,  poenitebit  item 
dies  viginti, 

Quicumque  lenocinium  exercuerlt,  toto 
vltae  tempore  poenitebit:  item  sacram  com- 
munionem  non  accipiet,  nisi  in  fine. 

Si  quae  mulier  cerussa  aliove  pigmento, 
se  obhnit,  ut  ahis  viris  placeat,  poeniten- 
tia  afficietur  annorum  trium. 

7.  Canones  poenitentiae 
ad  septimum  decalogi  praeceptum  spectantes. 

Qui  furatus  est  aUquid  de  ecclesiae  su- 
pellectiU  vel  thesauro,  quod  substuht  rcd- 
det,  ettres  carinBiS  (quadragesimas)  cum 
septem  sequenlibus  annis  poenitebit. 

Quisacras  rehqulas  furatus  est,  iihs  re- 
stitutis,  septem  carinas  ieiunabit. 

Pecuniam  ecclesiarum  furatus,  quadru- 
plum  reddet:  si  quid  item  de  ministerio 
ecclesiae  aliquo  modo  subrlpuerit,  poeni- 
tens  erit  annos  septem. 

Sacrilegus  rerum  eccleslastlcarum  Inva» 
sor,  tres  annos  communione  privabitur  ac 
praeterea  sine  esu  carnis  ac  potatioue  vini 
usque  ad  septennium  poenitens  permanebit. 

Qui  ecclesiam  incenderit  aut  incendio 
constnserit,  restitutione  facta,  poenlten- 
tiam  aget  annls  quindecim. 

Si  quis  raalo  studio  vel  odio  vel  ulcl- 
scendae  iniuriae  causa  incendium  commi- 
serit,  committive  iusserit  aut  incendiario 
auxihum  vel  consihum  sclenter  dedcrit , 
excommunicctur :  mortuus  christiana  se- 
pultura  carebit  nec  vero  absolvetur,  nisi 
damnum  pro  facuUatibus  resarciverit  iu- 
raveritque  se  in  posterum  tale  facinus  nun- 
quam  admissurum. 

Si  quis  scpulcrum  vlolaverit,  pocnitens 
crit  annos  septcm ,  e  quibus  trcs  in  pajic 
ct  adua. 


PAns  I. 

Qin  septilcnim  infrcgcrit  ut  dcfiincti  se- 
jmlti  vestimenta  fiirarelur,  poenitens  eiit 
annos  duos  pcr  lcgitimas  ferias. 

Qni  de  oblationibus,  quae  ecclesiis  fa- 
ptae  sunt,  aliquid  rctinucrit,  poeniteus  erit 
dies  quadraginta  in  paue  et  aqua. 

Qui  decimam  sibi  retinuerit  aut  dare  ne- 
glexerit,  quadruplum restituet  ct  poeniten- 
tiara  aget  dies  viginti  in  pane  et  aqua. 

Qui  hospitalis  domus  administrator  a- 
liquid  de  administratione  subtraxerit,  re- 
etituet  quod  abstulit,  poenitensque  erit 
aunos  tres,  i 

Qui  pauperem  opprcsserit  eiusque  bona 
abstulerit ,  reddet  ei  suum ,  et  poenitcns 
crit  dies  triginta  in  pane  et  aqua. 

Clericus  furtum  capitale  faciens,  septen- 
nii  poenitentiam  explebit ;  laicus,  quin- 
quennii ,  et  quod  furatus  cst ,  i'eddat 

Qui  fregcrit  noctu  alicuius  domum  aut 
aliquid  abstulerit,  pretium  reddet,  et  poe- 
iiitentiam  aget  annum  in  pane  et  aqua. 

Si  quis  furtum  de  re  mmori  semei  aut 
bis  fecerit,  restituta  re,  poenitentiam  a- 
gat  annum  unum. 

Qui  rem  inventam  non  reddit,  furtum 
committit:  idcirco  tamquam  de  furto  poe- 
nitentiam  aget. 

Si  quis  usuras  accipit,  rapinam  faclt: 
ideoque  quicumque  illam  exegerit,  poeni- 
tentiam  aget  annis  tribus ,  uno  in  pane  et 
aqua. 

8.  Canones  poenitmtiae 

pro  peccatis  contra  octavum  praeceptum. 

Qui  affirmaverit  verum  esse  quod  fal- 
Rum  est,  poenitentiam  aget  ut  adulter:  ut 
homicida  qui  sponte  id  facinus  admiserit. 

Qui  falso  testimonio  consenserit,  poe- 
nitens  erit  annos  quinque. 

Qui  proximo  falsum  crimen  obilcit  , 
poenitentia  afficltur  ut  falsus  testis. 

Si  quis  contra  proximura  lingua  lasci- 
vus  erit,  triduana  poenitentia  expiabitur. 

Siquis  murmuraverit,  iudicio  sacerdotis 
poenitentiam  aget,  pro  culpae  gravitate. 

Si  quis  convicium  manifestum  fratri 
intulerit,  dluturna  expiabitur  poeuiteutia 
pro  modo  peccati. 

Si  quis  facile  detraxerit  falsumque  in 
hoc  dixerlt,  poenitens  erlt  dies  septem  in 
pane  et  aqua. 

Qui  falsitatem  fraudemque  in  ponderi- 
»U5  et  mensuris  admiserit,  poenitens  erit 
in  pane  et  aqua  dies  viginti. 

Falsariui  in  pane  et  aqua  poenitentiam 
agat  quamdiu  vivit. 

9.  Canones  poenitentiae  pro  peccalia 
conlra  nonum  decalogi  praeceptum. 

Rcra  alienam  ncfarle  concupiscens  a- 
varusque,  poenitens  erit  auQi»  tr;h„a 


niSToniCA  xLVii 

Qui  alicna  concuplsclt,  furtum  est:  qui 
aliena  rapere  cupit,  rapina  est:  qui  res  ec- 
cleslae  furari  appetit,  sacrileglum  est:  ideo 
ciuu  nefarie  concupiscendo  graviter  pcc- 
cet,  ita  peccati  mortalis  poenitentiam  a^et 
arbitrio  sacerdotis. 

Qui  rem  aliquam  proximi  pretiosam  in- 
venire  cupit  ut  illam  sibi  retineat,  mortale 
peccatum  conciplt,  culus  poenitentiam  a- 
get,  ut  praedictum  est  de  furto. 

-JO.  Canones  poenitentiae  pro  peccatis 
conlra   decimum  decalogi  praeceptum. 

Si  quls  concupiscit  fornicari ;  si  episco- 
pus,  poenitens  erlt  annos  septem:  si  pre- 
sbyler,  quinque:  sidlaconus  velmgnachus 
tres,  e  qulbus  unura  in  pane  et  aqua :  si 
clerlcus  aut  lalcus,  annos  duos. 

SI  quls  in  somnls  ex  immundo  desldcrlo 
polluitur,  surgat  et  cantet  septem  psalmos 
poenitentiales :  et  in  die  triginta  (cantet). 

Si  clerlcus  aut  laicus  ex  mala  cogita- 
tione  coufupiscentiaque  semen  effuderit, 
pocnltens  erit  dles  scptem. 

\\.  Canones poenitentiae  conira  7.  peccaia 
capilalia  speciatimque  gulam  et  ebrietatem. 

Pro  capltali  mortallque  crlmine,  poeni- 
tentia  septem  annorum  indicitur:  nisi  pec- 
cati  gravitas  et  personae  status  severlorcm 
diuturnioremque  poenitentiam  requirat. 

Pro  capitali  criznlne  poenitentiam  agot 
laicus  annos  quatuor,  ciericus  quinque 
subdlaconus  sex,  diaconus  septem,  presby- 
ter  decem,  episcopus  duodecim. 

Sacerdos  imprudenter  ebrlus  factus,  pa- 
ne  et  aqua  poenitentiara  agat  dies  septem : 
si  negligenter,  dies  quindecim:  si  per  con- 
temptum,  dies  quadraginta. 

Diaconus  et  ahus  clericus  ebrius  factus, 
arbitrio  sacerdotis  poenitens  erit. 

Monachus  ebrius,  pane  et  aqua  mensi- 
bus  tribus ;  si  clericus ,  viglnti  dies. 

Laicus  ebriosus  gravlter  arguatur,  et  poe- 
nitentiam  agere  a  sacerdote  cogatur. 

Qui  bumanitatis  gratia  alium  inebrlari 
procurat,poenitentiam  agetdiebus  septem: 
si  per  contemptum,  dies  trlginta. 

Qui  prae  ebrietate  et  crapula  vomitura 
fecerit:  si  presbyter  aut  diaconus,  poeni- 
tentiam  agat  dics  quadraglnta;  si  raona- 
chus  aut  clericus,  dies  triginta:  si  laicus, 
dies  quindecim  abstineatque  a  vino  et  car- 
ne  dies  tres. 

Si  quis  gulae  causa  ante  horara  legiti- 
mara  ieiuniura  fregerit,  duos  dies  poeni- 
tentiam  aget  in  panc  et  aqua. 

12.  Canonei  poenilentiae  pro  variis  peccalis., 

Si  quis  nlmlo  cibo  se  ingurgltaverit  ct 
inde  dolorem  scnserit,  unum  diem  poeni'» 
■  t<;ntiaiu  aEet  in  pauc  et  aqua. 


XLVIU  mSSERXATIO 

Si  quis  sacordos  rtaissain  canlt  nequc 
comniunicat,  per  annum  poenitentiara  agat, 
iiec  vci'o  interea  celebret. 

Sacerdos  excommunicatus  si  ceiebrat , 
tribus  annis  poenitens  sit,  bebdomadisque 
fcingulis  feria  secunda ,  quarta  et  sexta  a 
•vino  et  carnibus  ieiunet. 

Sacerdos  sacerdotii  sui  gradu  ordineque 
in  perpetuum  amotus  si  celebrare  audct  , 
j)rivatur  commuuione  corporis  et  sanguiuis 
iesu  Cbristi  usque  ad  ultimum  diem ,  et 
jo  excommunicatione  est,  vialicum  tantum 
in  fine  sumens. 

Si  gutta  sanguinis  Christi  in  terram  ca- 
dit,  .sacerdos  in  poenitentia  sit  quinqua- 
[;inta  dieLus:  si  super  altare  et  ad  pannum 
unum  transit,  diebus  duobus:  si  usque  ad 
pannos  duos,  diebus  quatuor:  si  usque  ad 
tres,  diebus  nbvem:  si  incaute  dimisit  , 
quamvis  nibil  nefandi  acciderit,  tribus 
iuensibus  a  sui  muueris  administratione  a- 
movetur. 

Qui  scicns  se  rebaptizandum  curaverit,  si 
quidem  per  haeresim  tale  flagitium  pei'pe- 
trarit,  poeniteutiam  agat  annos  septem  : 
tres  quadragesimas  primi  anui  ieiunet  in 
pane  et  aqua,  et  quarta  et  sexta  feria  alio- 
rum  annorum. 

Si  propter  purificationem  se  rebaptizan- 
dum  curaverit ,  poenitentiam  aget  annos 
tres:  si  per  ignorantiam,  non  peccat  qui- 
dem;  nihilominus  non  promoveatur  ad  sa- 
cros  ordines,  licet  exceliens  et  eximius  vi- 
deatur. 

Si  episcopus  aut  presbyter  aut  diaconus 
sc  rebaptizandum  curaverit,  per  totam  vi- 
tam  pocnitentiam  aget. 

Clerici,  monachi,  monachae,  sponte  sua 
per  haereticos  rebaptizati,  poenitentiam  a- 
ijent  per  annos  duodecim. 

Presbyter,  qui  clandestinis  sponsalibus 
interfuerit ,  suspendatur  ab  officio  suo  an- 
iios  tres. 

Presbyter  qui  mortuum  corpus  altaris 
inappisinvolverit,  poenitentiam  aget  annos 
decem  et  menses  quinque:  diaconus  au- 
tem  annos  tres  et  meuses  sex.. 

Qui  legata  pia  ecclesiae  non  solvit,  uno 
anno  poenitens  sit  j  et  per  legitimas  ferias 
iciunet. 

Qui  sui  sexus  habitum  mutaverit,  poe- 
iiitentiam  aget  annos  tres ,  promittens  e- 
jncndationera. 

Infirraos  et  in  carcere  detentos  visitare 
negligens,  poenitentiam  aget  dies  septera 
pane  et  aqua  victitans. 

C*r.  VI.  CliSUISTICA  THEOLOGIAE   OAIGO  ,    PBOGHES3D8 
IC    BATIO    DNIVESSA. 

I.  Poenitentialia,  dc  quibus  hactenus,  ri- 
lualis  praclerca  libcr  ct  codex  canonum . 


PnOLECOMENA 

fucre  praecipui  confessarlorum  libri  fcre. 
ad  XIII.  saeculum ;  ut  mirandum  sit  qu^ 
poenitentiae  sacramentum  iu  tanta  hbro- 
rum  paucitate,  atque  etiam  imperfectione 
(vide  Francohnium  de  poenit.  lib.  i.  c.  8.) 
fuerit  per  tot  saecula  administratum.  La- 
bente  autem  xiii.  saeculo  cocperunt  ah- 
quot  acris  ingenii  viri  sententias  patrum 
ad  doctrinam  fidei  pertinentcs  paulo  ante 
a  Petro  Lombardo  coUectas,  eL  patrum  si- 
militer  senteutias  ad  doctrinara  luorum 
spcctantes,  canonesque  et  res]>onsa  ponti- 
Gcum  paulo  ante  ctiam  ipsa  a  Gi-atiauo 
collecta,  interpretari,  expHcare  ct  multas 
circa  utramquedoctrinam  quaestioncssub- 
tihter  movcre.  Hinc  orta  theologia  scho- 
lastica,  nerape  disputatrix  et  raethodica  et 
facultas  canonica  canonum  inteipres  et  ex 
utiaque  theologia  moralis  seu  casuistarum 
qui  sic  dicti  post  ahquot  saecuia  fuerc  , 
quia  ipsi  respondent  casibus  conscicntiae, 
non  quidem  ut  ohra  cpiscopi,  conciiia  et 
pontifices,  nempe  tamquam  ecclesiae  pa- 
stores  doctoresque  a  Deo  constituti,  sed 
ut  privati  interpretes  scripturarum,  legum 
eorumque  oranium  quae  aut  patres  sense- 
rant  aut  sanxerant,  uempe  sententiarum 
et  sanctionum.  Hi  praetcr  multas  quaestio- 
nes  morales  insertas  tractatibus  theologiue 
speculalricis  scripserunt  directoria  quae- 
dam  confessariorum  in  quibus  mcthodo 
longe  meliori  fusiusque  quam  olim  fierct 
in  libellis  poenitentialibus,  totaque  cano- 
num  collatione,  agitur  de  iis  quae  confes- 
sarius  scire  debet.  In  illis  siquidem  non 
solum  traditur  modus  interrogandi,  casti- 
gandi  et  absolvendi  poenitentes ,  sed  sin- 
gulae  partcs  sacramenti  explicantur  eaque 
circa  illas  doctrina  traditur,  qua  quaestio- 
nibus,  casibus  et  dubiis  saltem,  quaesolcnt 
in  eo  foro  proponi,  facile  respondetur. 

IL  Circa  anuum  1228.  floruit  s.  Ray- 
mundus  de  Pcnnafort  insigne  praeclarissi- 
mi  dominicani  ordinis  ornamentum.  Scri- 
psit  is  Summam  de  casibus  poenitentia- 
libus  libris  quatuor  comprehensam ,  quo- 
rum  priinus  de  peccatis  adversus  Dcum. 
3.  Adversus  proximum.  3.  De  ecclesiasti- 
corum  delictis,  officiis  et  iuribus.  4-  D«  uia- 
trimonio  agit.  S.  Antoninus  ac  Vincentius 
Bellovacensis  eara  saepe  laudant.  Piuries 
typis  expressa  fuit  ut  Lovanii  1^80.  Co- 
loniae  i^gS.  Parisiis  i5oo.,  quas  editJones 
Fabricius  recenset  in  bibliotheca  mediae 
et  infimae  latinitatis*  Huo  spectat  Alexau- 
dri  dc  Hales  Summa  de  virtutibus  et  de- 
slructorium  vitiorum,  quamquam  contra 
Waddingum  utrumque  opus  Alexandro 
abiudicat  non  couteranendis  ai'guraentis,  ac 
iuniori  scriptori  tribuit  lacobus  Quetif 
tomo  I.  LibLioth.  dominicanorum.  Acces- 


sit  Vincentn  Bellovacensis  Specutum  mo- 
rale.  Multa  iu  eamdem  rem ,  jpraesertini 
vero  Librum  poenitentiarium  loannes  de 
Deo  conscripsit  A.  D.  1247.  Vide  de  illo 
Caveum  etFabricium.  Porrocirca  a.  laSo. 
Guilielmus  Redonensis  e  dominicana  fa- 
milia  apparatum,   sive  glossas   edidit  ad 
summam  s.  Raymundisaepiusvulgatas  ^ub 
loannis  de  Friburgo  nomine.   Paulo  post 
babuimus  s.  Bonaventurae  Confessionale. 
111.  Sub  initium  insequentis  saeculi  oc- 
currit  loannes  friburgensis  dominicanus 
iunior  qui  Summam  maiorem  seu  conjes- 
snriorum  et  quaestiories  casuales  compo- 
suit ,  tum  celeberrima  Astesani  seu  Asten- 
sis  Summa  de  casibus  conscienliae,  cuius 
cditiones  Waddingus  persequitur.  Eius- 
dem  quem  Astensis  professus  fuerat,  mino- 
ritarum  scilicet  ordinis  fuit  Monaldus  qui 
circa  ann,  i33o.  floruit:  exstat  autem  eius 
Summacasuumconscienliae,  aurea  etmo- 
naldina  dicta.  Circa  idem  tempus  Bartbo- 
lomaeus  a  s.  Concordia  natione  italus,  do- 
mo  pisanus ,  professioue  dominicauus  Qo- 
rebat.  Hic  a.  i338.  Summam  casuum  con- 
scientiae  absolvit  quae  ab  auctoris  patria 
Pisanella  etiam  vocatur  et  praeterea  Ma- 
gistruccia.  De  casibus  conscientiae  scripsit 
quoque  a.  circiter  i335.  Henricus  de  Er- 
fordia.  Speculum  vero  curatorum  Rauul- 
pbus  Higdeuus  beuedictinus  castriensis  a. 
1357.  Siugularcm  porro  famam  sibi  con- 
ciliavit  loannes  de  Burgo,  qui  a.  i385.  li- 
brum  contexuit  inscriptum:  Pupilla  oculi 
omnibus  sacerdotibus  tam  curatis  quam 
non  curatis  summe  necessaria ,  in   qua 
tractatur  de  septem  sacramentorum  ad- 
ministratione,  de  decempraeceptis  deca- 
logi  et  de  reliquis  ecclesiasticorum  offi- 
ciis.  Hisadde  Antonii  deButrio  Speculum 
de  confessione  quod  Walthonus  Lovanii 
editum  memorat. 

IV.  Quiuto  autem  et  decimo  saeculo  hi 
ftoruere  casuisticae  tbeologiae  doctores.  I. 
loaunes  Charlierius  de  Gerson  qui  prae- 
ter  alia  opusculum  tripartitum  de  prae- 
ceplis  decalogi,  de  confessione  et  de  arte 
moriendi  composuit  tauto  plausu  e&ce- 
ptum  ut  illud  xvii.  omuiuo  synodorum 
quas  recenset  Launoius  in  inst,  gymn. 
Navarr.  par.  a.  c.  i.  p.  010.  dpcreto  pre- 
sbyteri  et  curati  in  expoueudo  decalogo , 
audiendis  confessiouibus  et  visitandis  ae- 
grotis  adhibere  iuberentur.  II.  Heuricus 
de  Hassia.  Scripsit  regulas  ad  discernen- 
dum  mortale  peccatum  a  veniali,  librum 
de  contractibus  et  ordine  censuum ,  tra- 
ctatum  de  conjessione  et  commentarium 
irt  decem  praecepta.  111.  Nicolaus  Din- 
ckelspulius  edidit  de  praeceptis  decalogi, 
de  tribus  partibus  voenitentiae  et  con- 
MOK.  t. 


PARS   I.    HISTORICl  XUX. 

fessionale  peccalorum.  \V\  S.  Bernardi* 
nus  senensis,  qui  tractatum  de  conjessio- 
ne  conscripsit.  V.  Nicolans  Auximanus.  At 
eo  habuimus  Surnmam  casuum  conseien- 
tiae,  supplemenium    ad  summam  Pisa- 
nellam  et  interrogatorium  conjessorum. 
VI.  loannes  Nider.  Ex  eius  operibus  huc 
spectat  consolatorium  timoratae  conscien' 
tiae,  praecepiorium  seu  tractatus  de  de- 
cem  praeceptis,  de  contractibus  merca- 
turum  liber.  Vll.  Aegidius  Garlerius.  Eius 
diversae  casunm  consultationes  prodiere 
BruxeUis  1478.  quas  iuter  tractatus  de  de- 
cimis ,    de   inttgritate  confessionis   etc. 
VUl.  NicolausPlovius,  aliisPlonus.  Scri- 
psit  de  excommunicationibus ,   de  horis 
canonicis  dicendis  ,  de  interdicto  eccle- 
siastico,  de  irregularitate,  de  sacramen- 
tis  et  eorum  administratione,  de  sacrijicio 
missae  ;  qui  tractatus  simul  prodiere  Ar- 
geutorati  iSgS.  IX.  S.  loannes  Capistra- 
nus.  Edidit  speculum  conscientiae ,  tra- 
ctatum  de  canone  pcenitentiali,  de  usuris 
et  contractibus  aliaqae.  X.  S.Antouinus  ar- 
chiepiscopus  florentinus.  Praeter  tractatus 
de suspensione,  de  usuris  etc.  elucubravil 
summam  theologicam  et  summam  confes- 
sionalem  saepius  editam.  XI.  Henricus  Har- 
phius.  Speculum  aureum  scripsit  in  lo. 
praecepta  decalogi,  et  librum  de  tribus 
poenitentiae  partibus.  XII.  loannes  Beet- 
zius,  cuiuspraeceptorium  divinae  legis  sive 
expositio   decalogi   exiit    Lovanii    1486. 
JoL.  XIII.  AngelusdeClavasio,  cuiusexstal 
Summa  casuum   conscientiae ,  angelica 
vulgo  dicta.  XIV.  Baptista  Trovamala  qui 
cd    utilitatem    simplicium    confessorum 
summam  casuum  conscientiae  Rosellam 
vulgo  nuncupatam  divulgavit.   XV.  Mi- 
chael  de  Mediolano.   Eius  confessionale 
seu  methodus  confitendi  Venetiis  prodiit 
a.  i5i3.  XVI.  Michael  Lochmaver.  Scri- 
psit  Parochiale  curatorum  quo  ojficium 
curati  circa  sacramentalia  late  exponit. 

V.  Porro  sequentibus  saeculis  quemad- 
modum  scholastica*  theologia  maximum 
nacta  est  incrementum,  ita  et  moralis  am- 
pUficata  est.  Nam  et  theologi  scholastici 
multa  de  morali  theologia  coepere  subti- 
liter  disputare,  et  ii  quos  morales  seu  ca- 
suistas  dixere,  integros  de  pluribus  eius 
facultatis  singularibus  partibus,  singulares 
accuratissimosque  edidere  tractatus  ac  prae< 
terea  novo  ordine  ac  maiore  studio  uni- 
versam  theologiam  moralem  conciunarunt. 
Probatissimi  ex  illis,  inquit  Fraucolinus, 
Tyrocinii  theologici  parte  quinta ,  hunc 
ordinem  sen'ant.  Agunt  i.  de  conscien- 
tia,  scilicet  recta  et  erronea,  probabili , 
dubia  et  scrupulosa.  2.  De  peccatis  et  de 
condilionibus  ad  peccandnni   requisilis^ 

D 


t  DISSERTATIO 

vel  ah  eo  excusantibus  ac  proinde  de  vo- 
luntarioy  de  tibero,  de  metu  iusto  et  in- 
iusto,gravi  et  let^i  ;  de  ignorantia  ante- 
cedente,  comitante,  consequente ,  excu- 
jante,  non  excusante  ,•  de  peccato  mor- 
tali,  veniali,  personaLi,  originali.  3.  De 
legibus  in  genere  earumque  causis  et  ef- 
fectibus,  de  legibus  in  specie,  ut  de  lege 
poenali,  de  lege  non  scripta  seu  con- 
suetudine ,  de  lege  concedente  privile- 
gium  adeoque  de  privilegio.  Inde  de  ces- 
sationey  interpretatione  ac  dispensatione 
legum.  4-  -^fi  fi^^  eiusqui  obligatione  , 
de  injidelitate ,  haeresi,  dpostasia,  poe- 
nis  spiritualibus  ac  tempbralibus  haere- 
ticorum.  5.  De  virtute  spei  eiusque  con- 
trariis  vitiis,  praesumptiane,  desperalio- 
ne  etc.  6,  De  caritate  in  Deum  et  proxi- 
mum  eiusque  effectibus  seu  actibus,  ut  de 
eleemosyna,  correctione  Jraterna  etc.  ac 
de  vitiis  ei  contrariis  ,odio,  invidia,  dis- 
cordia,  schismate,  btllo  iniusto,  rixa, 
duello,  scandalo.  7.  Be  religione  eiusque 
actibus,  nempe  de  orlatione,  de  horis  ca- 
nonicis,  de  adoratiotie,  de  sacrificio,  de 
observatione  Jestoriim ,  de  primitiis,  de 
oblationibus ,  de  reverentia  debita  locis 
et  personis  sacris  eorumque  immunitate, 
de  beneficiis  ecclesiasticis,de  eorumpro- 
visione,  acquisitione,collatione,  oneribus, 
utilitatibus,  vocatione,  omissione,  divi- 
sione,  extructione,  erectione,  unione.  De 
iuramento  et  voto  eorumque  obligatione, 
relaxatione ,  irritatione  ,  commutatione. 
De  adiuratione.  De  statu  religioso  eius- 
que  suscepttone,professione,  relaxatione, 
privilegiis.  Rursus  de  vitiis  religioni  op- 
positis ,  idololatria,  superstitione ,  divi- 
natione,  vana  observaniia,  maleficio,  ten- 
tatione  Dei,  blasphemia,  sacrilegio,  simo- 
nia.  8.  De  ritibus  seu  signis  maxime  re- 
ligiosis  praecipuisque  nostrae  religionis 
characteribus,  nempe  de  sacramentis  in 
genere  et  in  specie,  et  praesertim  de  sa- 
crosancta  eucnaristia,de  sacramento  poe- 
nitentiae,  de  suffragiis,  indulgentiis,  iu- 
bilaeo  et  bulla  cruciatae,  de  censuris,  de 
sacramento  ordinis,  irregularitate,  depo- 
sitione,  degradatione ,  ac  demum  de  sa- 
cramento  matrimonii  eiusque  impedimen- 
tis  horwnque  dispensatione.  9.  De  pru- 
dentia,fortitudine  ac  temperantia,  ubi  de 
abstinentia,  ieiunio,  sobrietate,  castitate^ 
virginitate,  humilitate,  studiositate,  man- 
suetudine,  clementia,  modestia  vitiisque 
oppositis,  nempe  gula,  ebrietate,  luxuria, 
superbia,  praesumptione,  vanagloria,  am- 
bitione,  vilitate  seu  nimia  sui  abiectione, 
euriositate,  ira,  crudelitate,  immodestia 
m  cultu  ornatuque.  10.  De  iustitia  in 
^enere,  de  iure,  dominio,  usufructUf.usu, 


PBOL£Gofliti,»A. 

habitatione ,  emphitheusi,feudo,  servitu- 
te,possessione,praescriptione.  11.  De  iu- 
slitia  commutativa  in  pactis  et  contra- 
ctibus,ubi  de  contractibus  in  genere.  12, 
De  contractibus  in  specie,  de  promissio- 
ne,  donatione,  commodato,  deposito,  mu- 
tuo  (  ubi  de  usura  ),  emptione ,  censu  , 
cambio  etc.  Hi  sunt  theologiae  moralis 
tractatus,  quos  aut  universos  aut  pleros- 
que  aut  aliquos  apud  innumeros  scri- 
plores  reperies. 

VI.  Non  admodum  ab  hoc  ordine  ab- 
honent  recentiores  rigoristae,  etsi  mul- 
tum  et  sententiis  et  quaestionum  tractan- 
darum  ratione  ab  istis  dissentiunt.  Ha- 
bent  nimirum  (quod  scite  a  Francolinlo 
notatum  in  praefat.  ad  cleric.  roman. 
contra  nimium  rigorem  munitum):  lan- 
senistae  theologiam  suam  speculativam 
et  practicam  seu  moralem.  Speculativa 
iansenismus  est  f  practica,  seu  mora- 
lis  rigorismus  est.  Huius  tria  principia 
sunt.  Patres  iactare  plurimum.  Pon- 
tifices  aestimare  parvi ,  recentiores  theo- 
logos  nihili.  Patribus,  ut  ab  ipsis  repo- 
nuntur,  deferre  obsequium  verum,  pon- 
tificibus  simulatum,  reliquis  doctoribus 
neutrum.  A  divo  Augustino  vero  aut  pu" 
tato  recedere  nunquam  ,  nec  doctorem 
ex  conciliis  interpretari,  sed  ex  eo  con- 
cilia  f  pontificibus  ex  cathedra  docenti- 
bus  accedere  aliquando,  et  id  profiteri 
si  videlicet  non  adversentur;  a  schola- 
sticis  vero^praesertim  duplicis  postremi 
$aeculi,in  controversiis  morum,  vel  in 
re,  vel  in  modo  loquendi  recedere  sem- 
per,  vel  ne  legere  quidem  illos  et  multo 
minus  in  suis  scriptis  vel  libris  honori- 
ftce  allegare. 


PARS  11.  D1DA.CTICA. 

SEU  DE  LOCIS  MORALIS    TUEOLOGIAE 

De  locis  moralis  theologiae  ante  me 
(jui  egerit  vidi  neminem,  vel  quod,  quum 
iidem  fere  sint  qui  dogmaticae  tbeologiae, 
inutilis  visa  fuerit  eiusmodi  tractatio;  vel 
quod  vulgata  apud  casuistas  docendae  huius 
praeclarissimae  facultatis  ratio  hasce  dis- 
quisitiones  veluti  quae  eruditionem  magis 
sapiant,  qu^m  necessitatem  desiderari  pa- 
tiatur.  Verum  si  quid  inteliigo ,  nuUa 
hodie  morali  theologo  disputatio  aut  uti- 
lis,  aut  etiam  necessaria  magis,  quam  quae 
de  locis  moralls  theologlae  instituitur. 
Nam  et  singularia  sunt  dliqua,  huiusquc 
disciplinae  propria ,  quae  apud  Canum 
aliosque  de  dogmaticae  theologiae  fonti- 
bus  tractatores  frustra  quaesieris,  et  ine-- 
utus  horum  locorum  abusus  qui  pas&ii» 


PAUS   !I.   DIDACTICA 


in  autiproLabilistarura  tncologicis  libris 
occurrit,  maxiine  postulat,  ut  certi  qui- 
dam  canones  pro  recto  coruradem  loco- 
rum  usu  definiantur.  Concinae  in  appa- 
ratu  ad  suam  theologiam  chi'i-slianam  si- 
miam  agere  placuit,  et  quum  meos  dc  lo- 
cis  moralis  iheologiae  tractatus  vidisset, 
ipse  etiam  de  his  disputare  aggressus  est; 
sed  nihil  bonae  frugis  inde  extundas,  rer- 
borum  adeo  plena  sunt  omnia,  convicio- 
rum,  declamationum,  ul  quis  huius  tra- 
ctationis  scopus  sit,  ne  intellexisse  qui- 
dem  videatur.  In  eodem  hoc  iterum  ar- 
gumento  versabor ,  multis  praetermissis  , 
quae  minus  necessaria  sunt,  auctis  vero 
et  confirmatis  iis,  quae  ad  locorum  ho- 
rumce  usum ,  praecipuum  scilicet  huius 
disquisitionis  finem  pertinent. 

CaP.  I.   Db  SCBIPTDKIS   SlCBIS 

^.  -1 .  Quotuplex  sit  sacrarum  scripturarum 
sensus. 

Triplex  est  scripturarum  sensus,  litte- 
ralis ,  qui  et  historicus  dicitui',  quod  in 
historia  elucescat  is  maxime,  mysticus 
et  accommodatitiui.  IJnum  litteralem  sen- 
sum  admittunt  novatores  quos  a  Sahne- 
rone  proleg.  7.  Sei'ario  cap.  21.  Bonfre- 
rio  cap.  20.  vide  vehementer  exagitatos 
confossosque. 

Litteralem  sensum  dicimus:  quem  ver- 
ba  sive  proprie  sive  metaphorice  accepta 
ex  Spiritus  sancti  loquentis  intentione 
primo  et  immediate  significant,  Non  e- 
nim  is  tantummodo  Htterarius  sensus  est, 
quem  verba  proprie  sine  tropo  significant; 
ahas  plura  scripturarum  loca  Utterah  sen- 
su  carerent.  Hiuc  merito  Bellarminus  lib. 
3.  cap.  3.  apud  Serarium  docet,  duphcem 
esse  litteralem  sensum,  proprium  etjigu- 
ratum. 

Mjrsticus  porro  is  est,  qui  non  proxi- 
me  per  voces;  sed  mediate  et  remote,  nic- 
diis  scihcet  rebus  per  voces  sensu  litte- 
rali  significatis  a  Spiritu  sancto  indica- 
tur.  Exemplum  esto  illud  Deuter.  25.  Non 
alligabis  os  boui  trituranti.  Ubi  sensus 
htteraUs  is  est,  quem  verba  indicant;  my. 
sticus  vero,  ut  s.  Paulus  1.  Cor.  9.  ex- 
plicat,  doctoribus  et  concionatoribus  ne- 
cessaria  ad  victum  suppeditanda  esse  si- 
gnificat.  Quum  autem  res  mediate,  et  re- 
mote  in  scripturis  per  voces  indicatae, 
tres  veluti  iii  classes  tribui  possint,  tri- 
plex  quoque  mysticus  sensus  a  doctoribus 
statuitur :  Allegoricus  qui  res  credendas 
et  ad  militantcm  ecclesiam  pertinentcs 
significat,  Anagogicus  ,  qui  circa  rcs 
sperandas  ac  triumphantis  ccclcsiae  pro- 
piij*,»  vcrsalur ;   Tropotogicus,  qui  res  £- 


gendas,  morumquc   iiistitutioncm  spectat, 
Kinc  cclebre  illud  dystichon: 

Litlcra  gesla  docel;quid  credas  aHcgoria; 

Moralis  quid  agas;  quo  lcudas  auagogia. 
Accommodntitius  est,  per  quem  ea , 
quae  littcrali  sensu  dicuntur,  ad  aha, 
quae  Spiritus  sanctus  neque  proxime ,  nc- 
que  remote  significavit,  transferuntur. 
Inmultis  huiusmodi  accommodatione  uti- 
tur  ccclesia,  ut  quum  ijlud  Eccl.  44-  In- 
uentus  esl  iuslus,  et  in  tempore  iracun- 
diae  facius  est  recoiicilialio  ,  sanctis 
confessoribus  aptat.  Sic  cliam  quae  Za- 
char.  4-  de  lesu  sacerdote  fiHo  losedech 
ol  Zorobabel  dicuntur.:  Hi  sunt  duae  oli- 
i^ae  ctc.  loannes  ^poc.  11.  4-  Enoch  et 
Eliae  accommodat.  Haec  autcm  de  hisce 
sensibus  notabis.  Primum  cst  accommo- 
datitium  sensum  quum  ex  cuiusque  inge- 
nio  fingi  possit,  perperam  ad  probandum 
afierri.ll.  Sensuni  htleralem  in  omni  om- 
ninoscripturae  loco  reperiri,nonitem  my- 
sticum.  111.  Posse  interdum  plures  eiusdein 
sententiae  sensus  Htterales  dari ,  ut  post 
b.  Thomam  i.  p.  qu.  i.  art.  10.  probant 
Salmeron.pro/e^.  8.  Serarius  c.  21.  quae- 
stiunc.  12.  Bonfr.  cap.  20.  sect.  5.  Exem  • 
pio  sit  locus  ille  Isaiae  cap.  53.:  Genera- 
tionem  eius  quis  enarrabii?  quem  palres 
plurimi  de  aeterna  Christi  generationc, 
dc  temporah  in  ulero  Virginis  aUi  intel- 
iigunt:  utrique  apte,  sive  generationem 
utramque  spectes,  sive  loci  ilhus  sericm 
universam.  IV.Posse  quoqueplures  in  ea- 
dein  senteutia  mysticos  sensus,  alque  adeo 
interdum  omnes  reperiri.  Sic  lerusalem, 
quae  vox  litterali  sensu  urbem  siguificat; 
aJlegorice  eeclesiam,  tropologice  animam, 
anagogice  coelestem  gloriam  indicat.  V. 
Sensum  mysticum  plerumque  ex  veteri 
tantum  testamento  erui,  utpote  quod  ti- 
guris,  allegoriis  et  symbohs  abundat :  ra- 
rius  vero  in  novo  reperiri,  Hcet  in  hoc  et- 
iam  locum  habeat,  uti  iii  navicula  Petri 
iactata  videre  est,  quae  mystice  persecu- 
tiones  ecclesiae  iiiatas  significat. 

§.  2.  Quonam  modo  Ulterarius  hibliorum  sensm 
sit  investigandus. 

De  Htterario  sensu  quaerimus,  quonai« 
jnodo  investigandus  sit :  nam  mysticuu» 
morali  theologo  utiliorem  credo  exornaii- 
dis  thesibus  suis,  quam  solidc  compro- 
bandis,  de  quo  scquenti  capite. 

Interea  XII.  subsidia  huic  liabeto  litte- 
rah  sensui  inquirendo  maxime  apta,  quo- 
rum  priora  scx  aliorum  etiam  librorum 
communia  sunt,  postcriora  sex  bibliorum 
propria. 

l.  Linguarum  graecae  pracscrtim,  atquc 
hebraicae  cognilio.  II.  Artiuin,  qnihiis  lo- 


tii 


mSSERTATlO  MOLEGOMSNA 


quendi  ratio  traditur,  peritia,  sive  gram- 
matica,  sive  rhetorica  sit,  III.  Disciplina- 
rum,  quas  scripturae  attingunt,  scientia. 
Huc  praeter  scholasticara  theologiam  spe- 
ctat  historia,  philosophia,  mathesis,  geo- 
graphia  et  antiquitatis  universae  notitia. 
IV.  Omnium  quae  in  libri  vel  capitis  con- 
textu  sunt  consideratio;  antecedentium 
videlicet  et  cousequentium.  V.  Similium 
et  dissimilium  locorum  coHatio.  VI.  In~ 
terpretum  lectio.  VII.  Divini  luminis  im- 
ploratio.VIII.  Vitae  puritas.  IX.  Inspectio 
traditionis  apostoUcae  et  generalis  in  ec- 
clesia  catholica  praxis.  X.  Consideratio 
analogiae  fidei,  de  qua  apostolus  iJom.  xii. 
7.  XI.  Unanimis  patrum  consensio.  XII. 
ilegulae  quaedam,  quae  ad  intelligendas 
scripturas  a  quibusdamf.raditae  sunt.  Vide 
Pagninum  in  Isagoge,  Salmer.  Proleg.  g. 
lo.  II.  et  Bonfrerium  cap.  20.  sect.  4. 

^.  5.  De  um  scripturanm  in  morali 
theologia. 

Can.  I.  Scripturae  auctoritas  praeci- 
f  uus  fons  est,  unde  theologus  quae  ad  mo- 
res  spectant  doctiinas  hauriat.  Nam,  ut 
icribebat  Gregorius  xiii.  ad  Philippum 
eecundum Hispaniarum  regem:  hinc  omnia 
adomnes  virtutes  praecepta  colliguntur. 

Can,  2.  Ne  quidquam  statuito,  quod  cla- 
rissimis  scripturarum  testimoniis  adver- 
setur. 

Can.  3.  Nihil  defendito,  quod  ex  quo- 
piam  scripturae  loco  per  legitimum,  cer- 
tumque  theologicum  discursum  ducta  «um 
conclusioue  pugnet. 

Can.  4-  Ad  confirmandam  conclusio- 
nem  quampiam  scripturis  in  mystico  sensu 
acceptis  ne  utere,  nisi  constet  hunc  esse 
vere  sensum  mysticum.  Constabit  autem 
praeter  subsidia  n.  g.  10.  11.  nuperindi- 
cata,  quotiescumque  ab  alio  canonico  scri- 
ptore  locus  quispiam  scripturae  ad  pro- 
bandum  adducitur :  sensusque,  quem  illi 
dat  scriptor  canonicus,  litteraUs  esse  non 
possit.  Vide  Bonfr.  cap.  20.  sect.  4. 

Can.  5.  Historias,  in  quibus  scriptura 
sacra  narrat,  viros  iustos  quidpiam  prae- 
stitisse,  quod  vel  malum  revera  sit,  vel 
mali  speciem  habeat,  casuum  solvendorum 
regulas  ne  putato.  Non  enim  (quod  sapien- 
ter  monitum  ab  Augustino  contra  men- 
dacium  cap.  8.)  Omnia  quae  a  sanctis 
•vel  iustis  viris  legimusjacta,  transferre 
debemus  in  mores. 

Consectarium.  Non  licet  parentibus  fi- 
liis  raaledicere,  aut  eos  ex  quocumque  zelo 
occidere,  quod  Noe  Cham  posteris  male- 
dixerit,  et  Abrahara  peculiari  Dei  iussu 
Isaac  filiura  iramolare  paratus  fuerit. 


Can.  6.  Singularia  exempla  quae  in  scri- 
pturis  leguntur,  ad  universalem  legem  con- 
firmandam  ne  assumito. 

Consectarium.  Ridicule  Besombes  t. 
II.  tract.  2.  cap.  4-  veram  hanc  proposi- 
tionem ;  Quatuor  requiruntur  conditio- 
nes  in  eo  qui  absolvit  a  censuris.  1.  De- 
bet  esse  clericus.  11.  Debet  habere  iu- 
risdictionem  contentiosam.  III.  Debet 
certa  scientia  absolvere.  iV.  Debet  ab- 
solvere  sponte  et  non  coacte }  ridicule 
inquam,  hoc  argumento  probat:  Paulus 
qui  absolvit  Worinthium  incestuosumy 
quatuor  praedictas  habebat  conditiones. 
Vah!  bellam  ratiocinationem  huius  simi- 
lem  :  Paulus  qui  incestuosum  absolvity 
Juit  apostolus  j  apostolus  igitur  sit  opor- 
tet  qui  absolvit  a  censuris. 

Can.  •].  Praecepta  moralia  quae^in  veteri 
testamento  sanciuntur,  ne  sumito  in  ea 
restrictione ,  qua  videntur  in  exodo  ex- 
primi,  nec  iuxta  falsam  scribarum  inter- 
pretationem  ,  aut  popularem  hebi'aeorum 
traditionemj  sed  iuxta  eam  additionem  , 
quam  vel  Moses,  vel  aUi  scriptores  ca- 
nonici  apposuere,  illaraque  potissimura  ex- 
planationem,  quam  tradit  Christus  in  e- 
vangelio. 

Consectarium.  Licet  iudaei  putaverint 
solum  actus  externos  a  lege  prohiberi , 
minime  vero  cogitationes,  desideria  etc.  j 
nefas  tamen  est  ita  sentire,  Christo  oppo- 
sitam  doctrinam  praedicante. 

Can.  8.  Videndum  ne  scripturae  ver- 
bis,  quibus  pium  aliquod  consiUum'  pro- 
ponitur,  praeceptionis  vim  inesse  incauti 
velimus. 

Can.  9.  A  scripturis  citandis  abstinere 
Gonsultius  iudicato  quam  harumce  allc- 
g^ationem  vanitate  quadam  abripi,  eosque 
Iqcos  afferre  qui  nihil  efficiant. 

Consectarium.  Ridendus  Besombes,  qui 
t.  II.  tract.  I.  cap.  4-  art.  5.  monet  an- 
tiquitus  aquam  etiam  ipsam  extra  refe- 
ctionem  interdictam  fuisse  ieiunantibus : 
.fieic  enim  Ninivitarum  indixit  abstinen- 
tiaift  panis  et  aquae.  lon.  3.  Et  Esdras 
ieiitnans  panem  non  comedit^  et  aquam 
notl  bibit.  Mi  bone,  qui  hinc  extundas 
extra  refectionem  (id  enim  probanduni 
fuerat)  aquam  fuisse  vetitara:  rex  Nini- 
vitarum  oranem  omnino  refectionem  pro- 
hibuit:  Homines  et  iumenta  non  gustent 
quidtfuam,  nec  pascantur,  et  aquam  non 
bibant.  Idem  dictum  esto  de  Esdra  ieiu- 
nante  (i). 

(1)  Heic  in  editioue  BononieDsl  additiir  appeodi- 
lula  Dullius  raomenti:  de  ratione,  qua  locum  liuiic 
thcologicuui  Dupcr  pertraclavit  p.  Coaeitia. 


PARS   II. 
Cap.  II.  De  sanctii  maiBOf 

^.  h  Quid  sanctorum  patrutn  notnine 
intelUgamua. 

Sanctos  patres  dum  dicimus,  nbn  apo- 
slolos,  aut  pontifices  quoscumque  intelli- 
gimus,  neque  eos  solum ,  quos  doctores 
ecclesia  expresso  suffragio  declaravit  j  sed 
veteres  scriptores  ecclesiasticos  ab  aposto- 
lico  aevo  ad  medium  xii.  saeculum,  quo- 
rum  agmen  claudit  mellifluus  Clarae-val- 
lensis  abbas  Bernardus. 

Enimvero  si  ab  instituto  libri  huius  di- 
scedere  non  puderet,  catalogum  sanct-o- 
rum  patrum  heic  adscriberem.  At  quum  id 
plane  ridiculum ,  adnotabo  tantum  quos 
consulere  quis  possit  de  istiusmodi  re  dis- 
serentes:  Hieronymum,  Gennadium,  Isi- 
dorum  Hispalensem,  Honoiium  Augusto- 
dunensem,  aliosque  de  ecclesiasticis  scri- 
ptoribus  tractatores  ad  Trithemium  cum 
accessionibus  Auberti  Miraei,  suisque  a- 
nimadversionibus  edidit  Hamburgi  anno 
1718.  BibLiothecae  ecclesiasticae  titulo 
apposito  solertissimus  vir,  idemque  eru- 
ditus  Fabricius:  qui  utinam  abdicatis  er- 
roribus  Komanae  sese  communioni  devo- 
visset!  Sixti  senensis  bibliotheca,  Posse- 
vini  apparatus,  Bellarmini  aureus  de  scri- 
ptoribus  ecclesiasticis  libellus  ,  atque  in 
hunc  Philippi  Labbe  dissertatio.  Ray- 
naudi  erotemata  passim  omnium  mani- 
bus  teruntur.  His  accessit  nostris  tempo- 
ribus  bibliotheca  gallico  idiomate  con- 
scripta  a  Dupinio,  quae  tamen  caute  le- 
genda,  et  Benedictini  monachi  Ceillieri 
volumina  plura  item  gallice  scripta  super 
eodem  argumento.  Cavei  historia  litte- 
raria  cum  Addissonii  accessionibus  et 
Oudini  de  scriptoribus  ecclesiasticis  com- 
mentarius  in  tres  tomos  tributus  a  plu- 
ribus  legitur :  at  illa  haereticihominis  est, 
hic  impii  iransfugae  a  sacri  claustri  aldi- 
tis  recessibus  ad  haereticorum  tumultus, 
quamquam  huius  supplementum  ad  Bel- 
larmini  librum  et  Labbaei  dissertatioaera 
omittendum  non  est,  quum  a  suo  auctore 
adhuc  catholico  ac  religioso  prodierit.  Hi 
fontes ;  rivuli  Francolinus  in  tjrrocinio 
theotogico,  Vallemontius  in  elementis  hi- 
storiae,  aliique  id  genus  epitomatores. 

g.  2.  De  legibus  in  usu  patrum  a  mtrali 
theologo  servandis. 

Can.  X.  Si  qua  in  quaestione  (de  his 
quaestionibus  loquor,  quae  ad  mores  spe- 
ctant)  definienda  patres  omnes  idem  do- 
ccant,  id  veluti  certum  habenduni  est; 
quique  aliter  sentiret,  ab  haeresis  suspi- 
cione  liber  haud  esset.  Vide  Canum  lib.  7. 
cap.  3.  concl.  6 


DIDACT1CA  LUl 

Can.  a.  Unius  aut  duorum  palrum  au^. 
ctoritas  in  his  quae  ad  doctrinam  morum 
pertinent,  probabile  quidem  argumentum 
subministrare  potest,  firmum  vero  non  pot- 
est.  Ita,  inquit  sapienterCanusibid.  concL 
2.  ita  despicere  et  pro  nihilo  habere,  im- 
pudentis  eritj  suspicere  et  habere  pro 
certo  erit  omnino  imprudentis. 

Can.  3.  Etiam  plurium  patrum  aucto- 
ritas,  reliquis  licet  paucioribus  reclaman- 
tibus  ea  argumenta  theologo  sufficere  et 
praestare  non  valet,  quibus  refragari  ne  - 
fas  sit.  Quae  indicavimus  exempla  id  abun- 
de  demonstrant.  Plura  refert  Lupus  in  ci- 
tata  dissertatione  posthuma  de  opinione 
probabili. 

Can.  4.  Patres  afferre,  praesertim  vero 
multos  ad  ea  firmanda  moralis  et  chri- 
stianae  theologiae  generaliora  principia^ 
in  quibus  theologi  omnes  sibi  consentiunt 
(nisi  contra  haereticos  sermo  sit,  quod 
quidem  vix  theologi  moralis  esse  potest ) 
intemperantis  hominis  est,  et  eruditionis 
famam  captantis  \  arguere  vero  qui  secus 
agant,  stultissimi  est  et  imprudentissimi. 

Can.  5.  Quae  ex  patrum  homiliis,  asce- 
ticis  libris  et  orationibus ,  idque  genus 
lucubrationibus,  non  eam  theologo  fidem 
faciunt  quam  quae  in  dogmaticis  instru- 
ctionibus,  epistolis  etc.  facere  possunt. 
Nam  multa  in  eiusmodi  libris  exaggera- 
tius  proferuntur :  neque  id  mirum,  quum 
oratoribus  omnibus  id  solemne  sit:  mul- 
ta  quoque  consilium  potius  spectant,  quam 
praeceptiones.  Heic  iterum  exclamat  Con- 
eina  p.  279.  non  aliter  Dallaeum  patrum 
testimonia  pro  catholicis  dogmatibus  de- 
clinare,  quam  illos  dicendo  rhetoricis  flo- 
sculis,  atque  amplificationibus  oratoriis 
saepe  usos  fuisse.  At  ego  primum  miror, 
haec  nobis  ab  eo  homine  obiici,  qui  p. 
282.  Christophori  Matthaei  Pfaffii  verba 
recitat,  haeretici  nempe  professoris,  cui 
scandalo  sunt  Probabilismus ,  attritionis 
sufficientia  etc.  Quid  enim  si  Conci- 
nam  urgeam  hoc  argumento  ?  Mi  pater, 
non  pudet  te  probabilismum,  attritionis 
sufficientiam  tam  acriter  insectari?  Id 
etiam,  si  nescis,  haeretici  faciunt:  ho- 
rum  tu  sequare  vestigia?  Deinde  plane 
non  intelligo  qui  fieri  potuerit,  ut  tot  li- 
brorum  auctor,  tantus  concionator,  tam 
ingeniosus  theologiae  doctor,  latum  non 
viderit  Dallaeum  inter,  et  nos  quod  in- 
tercedit  discrimen.  In  homiliis,  atque  id 
genus  commentariis  etsi  rhetoricae  arti 
indulgeant  patres,  non  ea  tamen  sine  cii- 
mine  potuerunt  credenda  proponere,  quae 
essent  a  catholica  fide  aliena:  contra  quam- 
quani  ne  ea  quidem  potuerint  edocere 
facienda  quae  cum  christianis  lcgibus  pu' 


gnant  (ncque  id  ulius  negabit)  ad  illa  hor- 
tari  facile  poterant  auditores  suos,  quae 
praecepti  non  sunt,  sed  consilii,  illisque 
ad  id  uti  exaggeratioribus  verbis ,  quae 
praeceptum  prima  fronte  exhibeant.  En 
cur  eiusmodi  tcstimonia  minoris  sint  apud 
moralem  theologum,  cuius  est  non  quid 
mcliiis  perfectiusque  sit,  sed  quid  liceat, 
salva  lege,  disquirere. 

Can.  6.  Inconsultum  est  ca  patrumloca 
seligere,  ubi  patres  aliud  omnino  tractan- 
tes,  aliquid  occasione  accepta  de  altera  re 
paucis  indicant,  iis  neglectis ,  ubi  hanc 
materiam  ex  profcsso  examineQt. 

Can.  7.  In  patrum  seosu  investigando 
hae  maxime  regulae  servandae  sunt.  I, 
Quae  in  Hbri  vel  capitis  contextu  sunt, 
consideranda  dihgenter.  II.  Similes  et  dis- 
simiics  loci  eiusdem  patris  conferendi. 
III.  Tempus  quo  liber  ille  editus  a  pa- 
tre  quopiam  attendendnm.  Nam  facile  ex 
occasione  scribendi  libri  mens  auctoris 
innotescet:  inteliigemns  etiam,  num  for- 
tasse  eo  tempore  pater  ille  praeconcepta 
aiiqua  opinione  occupatus  fuerit,  quam 
postea  ipsum  exuisse  probabile  aut  etiam 
certum  sit.  IV.  Alios  patres  huic,  de  cu- 
ius  mente  quaerimus,  syncronos  consule- 
mus;  quid  enim  boc  vel  il)o  .saeculo,  ea 
vel  ista  vox  significarit,  quo  spectare  pos- 
sit  huius  vel  alterius  raoris  notatio,  fa- 
cilius  comperiemus.  Exemplum  esto  illud 
Cypriani  epist.  xii.  ubi  permittit  ut  ab- 
sente  sacerdote  infirmi  apud  diaconum 
quoque  exomologesira  yjicere  delicti  sui 
possint.  Ncque  enira  hinc  fit,  diaconum 
fuisse  tunc  sacraraentalis  confessionis  mi- 
nistrnm.  Nam  non  haec  soium  exomolo- 
gesis  nomine  denotatur,  scd  ctiam  cano- 
nica  reconciliatio  publicae  poenitentiae, 
quam  Tertullianus  lib.  de  poenit.  c.  6. 
prosternendi  et  humili/icandi  hominis 
disciplinam  appeilat.  Vide  Benedictum  xiv. 
de  S.  D.  lib.  '].cap.  16.  num.  5.  seqq.  V.  Ex 
dubiis  patrum  operibus  ipsorum  mentem 
expiscari  imprudentis  est,  ubi  certa  atque 
ab  omnibus  recepta  eorumdem  opem  sup- 
petant.  VI.  Si  de  graeci  auctoris  mente 
tlubitatio  oriatur,  non  ex  versionibus  quae 
sacpe  numero  vitiosa  sunt,  sed  ex  graeco 
exemplo  controversiam  dirimemus. 

Can.  8.  Cavendum  ne  apocrypiia  ac 
sublestae  fidei  opera  citemus ;  itemque 
curandum,  ut  non  ex  aliorum  fidc  patruni 
locos  afferamus,  scd  ipsos  codiccs  consu- 
lamus,  cditionesque  maximc  probatan,  cu- 
iusmodi  quac  Ducaei,  Pctavii,  Sirmondi, 
Gretscri,  Raderi,  Pontani,  Schotti,  Vige- 
vii,  Possini,  Labbaei,  maurinorum  patrum 
sliidio,  atqne  opcra  prodierunt.  Enim  vcro 
f.ilendiim  ost  in  his  reccntiorcs  illos,  qiii 


patrum  theologiara  commendant,  casui- 
stis  praestare,  praesertim  elapsi  saeculi.  Al 
non  id  mirum.  Nam  neque  quo  ilii  scri- 
psere  aevo,  tantis  aucta  fuerat  ars  critica 
incrementis,  neque  singula  eiusmodi  dili- 
gentius  persequi  vacabat  hominibus,  non 
modo  voluminum  suorum  conscribendo 
rum  mole  obrutis,  sed  saepissime  in  alia 
omnia  ex  moderatorum  suorum  iussis, 
ipsorumque  instituto  distractis.  Dent  ta- 
raen  mihi  hanc  veniam  casuistarum  re- 
piehensores,  ut  confidenter  pronunciem, 
quo  magis  diligentia  et  critica  antiquioribus 
casuistis  antecellant  Nataiis  Aiexander, 
Genettus  aliique  eiusmodi,  eo  magis  istis 
iiios  praestare  testimoniorum  delectu,  ac 
ratiocinandi  yi.  Nam  saepe  magna  iila  pa- 
trum  congerics,  qua  illi  gloriantur,  si  in  ea 
testimonia  ad  leges  can.  7.  praescriptas 
diligentius  inquisicris,  inanis  est,  nihiique 
minus  probat  quam  id  cuius  gratia  co- 
gitur. 


CaP.  III.    De  SOJIANORna  PONTIFICDM  DECnEIIS 
EOBtjaQDE  CSO   IN  MORALI  THEOLOGU 

Canones  in  usu 
pontificiorum  decrclorum  servandi. 

lis  qui  moraiem  theologiam  tradunt 
cavendum  cumprimis  est ,  ne  quidquara 
doceant,quodcura  pontificura  romanorum 
decretis  pugnet,  caeteiis  vero,  qui  facul- 
tati  eidem  dant  operam,  ipsa  iila  decreta 
sedulo  sunt  evolvenda,  ne  theologorum, 
t[uiantequara  sanctionesiiiaeprodirentsua 
scripta  vulgarunt,  auctoritate  in  errorem 
pertrahantur.  Haec  porro  decreta  plura 
quidem  sunt,  ut  eura  de  morali  theologia 
optime  raeriturum  censeam,  qui  ad  iuris 
cknonici  normam  illa  plures  in  classes  re- 
digeret,  singulis  iatissimae  huiusce  scien- 
tiae  tractatibus  respondentes.  Praecipua 
tamen  in  novissimis  casnistarum  editioni- 
bus,  ut  La  Croixii,  Tamburini,  Bonacinae, 
Virae  invenies,  quae  e  typographio  Re- 
mopdiniano  prodiere. 

Quae  autera  ieges  in  usu  iiorura  decrc- 
torilm  servandae  ?  Multae  cx  iis  peti  pos- 
suna  quas  infra  proferemus.  Interea  has 
habi 

Can.  I.  Vidcndura,  an  quae  citantur 
decr^ta  genuina  sint.  Hinc  frustra  quid- 
quam!  cfficies  ex  falsis  pontificum  deci'e- 
taiibiK  usque  ad  Siricium  quas  critici  o- 
mnes  lexplodunt. 

Can,  2.  Cave,  ne  quod  merac  discipli- 
nae  praeceptum  fuit,  id  ad  morales  quae- 
stionca  decidendas  tralias.  Nam  quod  oliiii 
discipltna  vctabat,  idqiie  suli  giavi,  nunc 
ad  mcTam  consilii  legem  rcvocari  facile 
potest.  Sic  Nicolaus  i.  ad  consulta  l3ulg;i- 
orum  c.   9.    rcspondit,  in  quadrafcsini.i 


PARS    II. 

M«e  k  Coniugibus  omni  voluptati  renun- 
ciandum,  et  ut  licenter  oralioni  vace- 
tur,  castitati  mentis  et  corporis  in- 
cumbendum,  quis  autem  nunc  inferat , 
non  licere  quadragesinaae  tempove  opus 
coniugii?  Vide  Bened.  xiv,  de  syn,  dioec, 
L.  5.  c.  T.  n.  8. 
►  Can.  3.  In  iis  quaestlonibus  in  quibus 

de  valore  alicuius  rei  agitur,  puta  raatri- 
monii,  frustra  pontificum  decreta  citantur, 
quae  solum  illicitum  aliquid  statuunt.  Sic 
si  de  matrimonii  clandestini  valore  quae- 
ritur;  perperam  allegaretur  Siricii  decre- 
tum  in  epist.  ad  Himerium  c.  4-  volen- 
ti?  sacerdotali  benedictione  obsignari  spon- 
salia  de  futuro;  nam  ne  dicamus,  etiam 
promissioncm  matrimonii  inanem  fuisse 
sine  sacerdotis  benedictione,  dicendus  est 
pontifex  praeceptum  tantummodo  impo- 
suisse,  quod  illicita  redderet  non  invalida 
sponsalia  absque  sacerdotis  benedictione. 
Confer  Bened.  xiv.  de  syn,  dioec.  l.  8. 
c.  12.  n.  5. 

Can.  4-  Pontificis  decreto  aliquid  uni" 
versim  permittenti  non  derogatur  per  sub- 
sequentia  decreta  quae  in  specialibus  qui- 
busdam  casibus  illud  limitant.  Innocen- 
tius  III.  ex.  gr.  in  c.  A  nobis  9.  de  coha- 
bitat.  cleric.  et  mulier.  ait:  Cum  cleri- 
cis  quoque  non  permittas  mulierculas 
habilare  nisi  Jbrte  de  illis  personis  exi- 
stant,  in  quibus  naturale  foedus  nihil 
permittit  saevi  criminis  suspicari.  Gon- 
tra  nannetense  concilium  incerti  anni, 
cuius  constitutio  inserta  fuit  compilationi 
decretalium  Gregorii  ix.,  etiam  matrem, 
amitam,  sororem  a  clcricorum  domibus 
excludit,  scilicet  cum  de  hoc  aut  illo  a- 
gitur,  cuius  depravati  sunt  mores,  et  cum 
qualibet  prorsus  muliere  consuetudo  su- 
specta.  Itaque  uti  scite  monet  Bened.  xiv, 
de  syn.  dioec.  lib.  n.  c.  4-  n.  7.  De- 
ci'etalis  Innoc.  m.  regulam  constituit  u- 
niversalem  communiter  observandam;  de- 
cretum  autem  nannetense  a  Greg.  ix. 
probatum  ponit  regulae  limitationem  in 
specialibus  tantum  quibusdam  eventibus 
adhibendam. 

Can.  5.  Pontificis  aliquid  permittentis 
Verba  non  licet  ad  sensum  trahere  catho- 
lico  dogmati  repugnantem,  aut  ab  obvio 
verborum  quibus  decretum  illud  editum 
est,  sensu  alienum.  Contra  hunc  cano- 
nem  peccant,  qui  Innoc.  1.  verba  in  epist. 
ad  Decentium:  Quod  (oleum  sacrum)  ab 
episcopo  conjectum,  non  solum  sacerdo- 
tibus,  sed  et  omnibus  uti  christianis  li- 
cet  in  sua  aut  in  suorum  necessitate  ad 
ungendum,  qui,  inquam,  ita  haec  inter- 
pretantur,  ut  omne^  christianos  extremae 
unctionis  ministros  Innoeentius  indicarit. 


didactica  lv 

Porro  cum  Maldonato  ,  aliisque  a  Bencd 
XIV.  citatis  de  sjrn.  dioec.  l.  8.  c.  l\.n.  3. 
verisimilHmum  est,  locutum  fuisse  Inno- 
cent.  de  unctione  non  activa  sed  passiva, 
hoc  est  non  de  collatione,  sed.  de  rece- 
ptione  sacramenti,  quum  essent  qui  oleo 
sancto  solos  inungi  posse  censerent,  a  qui- 
bus  conficitur,  sacerdotes.  Certe  ipsuio 
verbum  uti  hoc  indicat. 

Can.  6.  Si  pontifex  aliquid  concedat 
quod  prius  negaverat,  ex  priore  illa  nega- 
tione,  quid  per  ipsum  deinde  licuerit,  o- 
ptime  intelUgitur.  Hinc  quum  s.  Greg. 
Magnus  lib.  4-  epist.  a6.  calaritanis  prae- 
sbyteris  facultatem  ungendi  injronte  ba- 
ptizatos  infantes  concedit  quam  iisdem 
ep  g.  denegaverat,  de  unctione  confir- 
matoria  locutum  illum  fuisse  constat  et- 
iam  ep.  26.  quum  manifestum  sit,  eam  un- 
ctionem  prius  ep.  g.  fuisse  illis  a  pon- 
tifice  denegatam.  Vide  Bened.  xiv.  de  syn. 
dioec.  lib.  7.  cap.  7.  n.  5. 

Can,  7.  Privilegiorum  per  pontificem 
universalis  abrogatio  non  impedit,  quomi- 
nus  alicui  abrogata  privilegia  iterum  per 
alium  pontificem  aut  etiam  per  eumdem 
concedantur.  Hinc  etsi  communi  scripto- 
rum  sufiragio  post  s.  Pii  v.  constitutio- 
nem  Sanctissimus  in  Christo  non  licet  ul- 
libi  celebrare  missas  in  pervigilio  nativita- 
tis  ante  mediam  noctem,  esto  ex  vi  prae- 
cedentium  privilegiorum  id  olim  in  eccle- 
siis  aliquot  obtinuisset :  tamen  is  mos  et- 
iamnum  in  quibusdam  Venetiarum  templis 
licite  perseverat  vel  ob  alia  privilegia  po- 
steriore  aevo  indulta  vel  ob  veterum  pri- 
vilegiorum  confirmationem.  Confer  Bened. 
XIV.  de  syn.  dioec.  l.  6.  c.  8.  n,  g. 

Can.  8.  In  pontificiis  constitutionibus 
quac  aliquid  faciendum  praecipiunt,  no- 
tandum  est  cumprimis  quos  illae  afficiant, 
tum  quae  ad  illud  praecipiendum  rationes 
pontificem  impulerint. 

Consectarium  i.  Ex  decretali  Innoc.  iii. 
qua  presbyteris  apud  Constantinopolim 
constitutis  districte  prohibetur,  ne  confir- 
mationem  confei"ant,  male  infertur  irri- 
tara  esse  illicitamque  confirmationem  a 
graecis  sacerdotibus  collatam.  Nam  Inno- 
centius  de  latinis  sacerdotibus  expresse  lo- 
quitur.  Vide  Bened.  xiv.  de  syn.  dioec. 
L.  7.  c.  9.  n.  3. 

Consectarium  1.  Graecis  sacerdotibus 
universim  non  licere  confirmationis  sacra- 
mentum  conferre  etiam  male  infertur  cx 
Nicolai  i.  constitutione  bulgaros  a  sacer- 
dotibus  consignatos  iterum  confirraari  iu- 
bentis.  Nam  aliis  omnino  ad  id  ductus  est 
Nicolaus  rationibus,  quam  quae  id  graecis 
oranibus  sacerdotibus  prohibitum  efiiciant, 
Bulgari  ncrapc,  inquit  citalo  loco  Bi-ned, 


I^Vi  DISSSRTATIO   t 

xiT.  confirinatloticm  reccperant  a  sacer- 
dotibus  qui  Photii  errore  imbuli  eam  con- 
tulerant  iure  ordinario ,  existimantes  ni- 
mirum  potestatem  eam  conferendi  et  epi- 
scopis  et  sacerdolibuspariiure  competere; 
praeterea  iidem  sacerdotes  delegati  fue- 
rant  a  Photio  moecho  et  invasore,  uti  lo- 
quebantur  apostolici  legati,  hoc  est  pseu- 
dopatriarcha  cui  propterea  legitimi  pa- 
triarchae  iura  non  conveniebant:  tandem 
Bulgaria  pertinebat  ad  patriarcham  occi- 
dentalem,  atque  ideo  delegatio,  de  qua  est 
sermo,  a  romano  pontifice  graecis  presby- 
teris  sive  expresse  sive  tacite  facta,  mini- 
strandi  confirmationem  in  patriarchalibus 
orientis,  nequaquam  iisdem  presbyteris  id 
ipsum  in  Bulgaria  peragere  permittebat. 

Can.  9.  Ubi  pontifices  aliquam  propo- 
sitionem  damnant,  in  sensu  potissimum 
quo  ab  auctoribus  edita  est  damnasse  il- 
lam  censendi  sunt. 

Consectarium  3.  Quid  damnaverit  A- 
lexand.  vm.  dum  propositionem  confixit, 
aientem  non  licere  sequi  opinionem  vel 
inter  probabiles  probabilissimam,  ex  vSin- 
nicchio,  ex  cuius  libro  excerpta  est,  potis- 
simum  est  desumendum. 

Can.  lo.  Ex  alicuius  propositionis  pon- 
tificia  damnatione  non  licet  inferre  da- 
mnationera  alterius  quae  alteri  omnino  ra- 
tioni  innititur.  Exemplum  esto.  Damnavit 
Glemens  viii.  asserentes,  licere  per  litte- 
ras  seu  internuntium  confessario  absenti 
peccala  sacramentaliter  confiteri  et  ab 
eodem  absente  absolutionemobtinere. IJr- 
banus  tamen  viu,  ann.  i632.  non  solum 
ttatuit  valide  impendi  absolutionem,  quan- 
do  aegrotus  coram  uno  vel  altero  teste  si- 
gna  contritionis  exhib^t,  deinde  superve- 
niente  confessario  nuUo  externo  signo  con- 
fitendi  voluntatem  ostendit,  constat  tamen 
cx  relatu  internuntii  aegrotum  ostendisse 
signa  contritionis  etconfitendi  voluntatem: 
sed  etiam  declaravit  id  non  repugnare  de- 
crcto  Clem.  viii.  cum  diversam  contineat 
rationem.  Consule  Bened.  xiv.  /.  7.  de 
syn.  dioec.  c.  i5.  n.  8. 

Can.  1 1.  Ex  eo  quod  poutifices  aliquid 
sub  anathematis  poena  prohibeant  non  fit 
illud  semper  de  se  grave  esse  peccatum. 
Sic  Gregor.  11.  in  concilio  romano  ann. 
721.  anathemate  perculit  clericos  comam 
nutrientes;  quod  secundum  se  lethalis  cri- 
minis  accusare  durum  est.  Confer.  Bened. 
xiv.  de  syn.  dioec.  l.  10, «:.  3.  n.  x.  et  seq. 
Can.  12.  Ubi  pontifices  aliquid  prohi- 
bent,  ad  circumstantias  attendere  oportet 
prohibitionis.  Huc  transfer  dicta  can.  viii. 
Can.  i3.  Si  quid  pontifices  prohibuerint, 
videndum  num  vivae  vocis  oraculo  ita 
roentem   suam  exnlicuerint  ut  locus  non 


BOLEaOUENl 

sit  argumentationi  ad  alium  omhino  ca§Um 
Ita  plures  theol.  defenduntetiampostSixti 
V.  constitutionem  Detestabilis,  licitum  cs- 
se  trinum  contractum;  Cardinalis  enim 
Toletus  et  cardinalis  s.  Severina,  quibus 
munus  mandatum  fuil  a  Sixto  v.  com- 
ponendae  legis  seu  bullae  Detestabilis  , 
qffirmarunt  p.  Stephano  Tuccio  theologo 
societatis  lesu  noluisse  Sixtum  sua  lege 
prohiberi  nisi  iniustos  contractus;  quare 
qui  ante  legem  latam  iusti  erant  (  huius- 
modi  autemfuisse  trinum  contractum  mul- 
ti  confirmant)  post  latam  quoque  licere 
ut  scribit  doctus  Comitolus  respons.  mor. 
l.  3.  q.  12.  n.  3. 

Can.  I  \.  Videndum  praeterea  est  num 
posteriores  pontifices  latam  a  decessoribus 
suisprohibitionem  restrinxerint.  Sicquum 
Sixtus  V.  inter  crimina  graviora  sub  de- 
gradationis  poena  clericis  prohibita  nume- 
rasset  abortum  foetus  etiam  inanimati  vel 
per  se  vel  per  alios  procuratum,  efFectu 
sequente,  Gregor.  xiv.  ad  abortum  solius 
foetus  animati  Sixtinam  restrinxit. 

Can.  i5.  Et  illud  animadvertendum  , 
num  pontificia  constitutio  aliquid  prohi- 
bens  alicubi  recepta  non  sit  quod  de  s.  Pii 
V.  constitutione  Cum  onus,  gravissimi  do- 
ctores  apud  Bened.  xiv.  de  sjrn.  dioec.  l. 
10.  c.  5.  n.  5.  narrant,  in  Gallia  scil.  Bel- 
gio  et  Germania  non  esse  illam  receptara. 

CaP.  IV.  De   CONCILUS 

g.  \.   Quid  et  quotuplex  sit  concilium 
quotque  synodalium  canonum  classes. 

Synodi  vel  ccncilii  nomine  (eadem  quip- 
pe  res'  est )  patres  nostri  intellexerunt  sa- 
cerdotes ,  praesertim  episcopos ,  in  locum 
unum  congregatos  ut  causas  eas  scilicet  de- 
finirenfe  quae  ad  ecclesiae  sive  fidem  sive 
moi^s  pertinerent.  Neque  audiendi  luthe- 
raniiique  inter  recentiores  iansenianos  per- 
ditis^imi ,  qui  novum  concilium  atque  o- 
mnibus  retro  saeculis  inauditura  appellant, 
ubi  i^on  episcopi  et  sacerdotes  de  fidei 
quaes^ionibus  iudicent,  sedlaicorumturba. 
Vide  Canum  lib.  5.  cap.  2.  Bellarrainura 
decori^il.  lib.  1.  cap.  5.  et  16.  et  iliustriss. 
de  Soi^sons  documento  pastorali  1.  §.  61. 

Quo^  vero  ad  conciliorum  genera  spe- 
ctat,  ea\  Gratianus  3.  dist.  ca.  Regula  ea., 
bifarian^  partitur,  in  generalia  et  provin- 
cialia,  qiiibus  Canus  cap.  3.  lib.  5.  de  locis 
theologicis ,  episcopalia  addit.  Receptissi- 
ma  hodik  divisio  est  quae  synodos  in  ge- 
nerales,  ^iationales,  proviociales  et  dioece- 
sanas  tribuit.  Generales  dicimus,  ad  quas 
romani  p(^ntificis  vocatione  omnes  aut  prac- 
cipua  christianorum  episcoporum  parscon- 
greganturi  Nationalia  concilia  sunt ,  cum 
a  primat^  omnes  unius  regni  ac  nationis 


PARS   tl. 

ponllfices  coguntir,  uti  qfuae  ab  unius  pjo- 
vinciae  episeopis  a  metropoiitano  evocatis 
celebrantur,  provincialia  consuevimus  ap- 
pcUare.  Tandem  dioecesana  sunt  synodi 
sacerdotum  quae  ab  episcopis  singulis  in 
sua  dioecesi  haberi  solent  ob  privatas  sin- 
gularum  ecclesiarum  causas. 

Hac  divisione  posita  et  omnium  assensu 
approbata,  altera  assumiturconciliorum  si- 
ve  generalium  sive  nalionaliura  sive  pro- 
vincialium  sive  dioecesanorura ,  quaedam 
esse  congregata  romani  pontificis  auctori- 
tate,  alia  vero  non  item.  Rursum  alia  con- 
firmata  sunt  ab  eodem  romano  pontifioe  , 
alia  vero  non  ab  eo  confirmata. 

Tria  autem  in  quolibet  concilio  per- 
tractari  possunt,  ea  scilicet  quae  ad  fidera, 
raores  atque  ecclesiasticara  disciplinaraspe- 
ctant.  Quamobrera  conciliorura  canones 
alii  fidei  sunt,  quibus  nerape  quae  creden- 
da  sint,  quaeque  a  fide  abdicanda  definiun- 
tur ;  alii  morura  qui  quae  agenda  sint  aut 
fugienda  docent;  alii  demura  disciplinae 
quibus  consuetudines  ad  ecclesiarura  re- 
gimenetordinem  aptissimae  constituuntur. 

g.  2.  De  vero  ttsu  conciliorum 
in  morali  theologia. 

Can.  I.  Concilia  omnia  quae  romani 
pontificis  auctoritate ,  nec  congregata  nec 
coufirmata  sunt,  errare  in  doctrina  raorum 
possunt  atque  adeo  certara  fidem  facere 
nequeunt  eorum  quae  agenda  sunt  aut  ef- 
fugienda. 

Id  sane  invicta  ratione  demonstrari  pot- 
cst.  Nam  eiusraodi  concilia  errare  in  fide 
possunt  ut  a  Cano,  Bellarraino,  Suario  a- 
liisque  theologis  deraonstratum  pridem  est 
ex  certissimis  pontificum  romanorum  i- 
psorumque  conciliorura  testimoniis.  Quid 
ergo  mirum ,  errare  illa  posse  in  morum 
doctrina  ?  Sed  ex  tribus  provincialibus 
conciliis  exemplum  profero.  Matrimonium 
naturali  et  evangelica  aut  certe  hac  altera 
lege  dissolvi  non  posse,  ne  per  adulterium 
quidera  alterutrius  coniugis,  certuin  ha- 
bet  firmuraque  catholica  ecclesia.  Adul- 
terio  tamen  dissolvi  posse  coniugium,  sta- 
tuit  anglicana  synodus  apud  Bedam  l.  4- 
hist.  cap.  5.  cui  accedunt  suessionensis  et 
vermeriensis  sub  Pipino  rege  octavo  sae- 
culo  celebratae.  Reddo  vermeriense  capi- 
tulum  2.  Si  aliquis  cum  filiastra  sua  ma- 
net  nec  matrem  nec  Jiliam  ipsius  potest 
habere.  Nec  ille  nec  illajiliastra  aliis  se 
Tfoterunt  coniungere  ullo  unquam  tem- 
^ore.  Altamen  uxor  eius,  si  ita  voluerit, 
si  se  continere  non  potest,  si  posteaquam 
cognovit  quod  cumjilia  sua  vir  eiusfnil 
in  adulterio ,  carnale  commercium  ciim 
to  non  hahet,  nisi  voluntate  abstinet,pot- 


BIOACTIC/'.  LVIl 

est  alii  nubere.  Neque  de  adulterio  hoc 
solum  statuit  vermeriense  concilium.  Audi 
quo  progrediatur  ciusdem  concilii  capitu- 
lum  quintum.  Si  qua  mulier  mortem  viri 
sui  consiliarit  aliis  hominibusy  et  ipse  vir 
ipsius  homines  se  defendendo  occiderit 
et  hocprobare  potest,  ille  vir  polestipsam 
uxorem  dimiltere,  et  sivoluerit,  aliam  ac- 
cipiat. 

Can.  3.  Goncilia  quaecumque,  sed  gene- 
ralia  praesertira  quae  pontificia  auctoritate 
confirmata  sunt,  certissimam  doctrinae  re- 
gulam  praebent  raorali  theologo.  Inter  dioe- 
cesana  concilia  a  romano  pontifice  probala 
censetur  complutense  sub  Alphonso  Ca- 
rillo  archiepiscopo  toletano,  ubi  damnatus 
est  magister  quidam  oxomensis  qui  falso 
de  clavibus  et  sacramento  poenitentiae  sen- 
tiebat.  Inter  provincialia  vero  et  nationalia, 
praeter  antiquiora  illa  toletana,  harelaten- 
sia,  hispalensia  etc,  licet  non  expresse,  im- 
plicite  tamen  ab  ecclesia  silentio  suo  pro- 
bata,  ancyranum,  neocaesariense,  gangren- 
se,sardicense,  africanum  et  chartaginensia 
a  Leone  iv.  20.  dist.  ca.  de  libellis,  confir- 
raata  habentur,  atque  ut  ex  recentioribus 
exeraplum  proferara,  turonense  i563.  pro- 
bavit  Gregorius  xiii.,ebredunense  a.  1727. 
Benedictus  xiii.,  raontis  libani  Benedictus 
XIV.  Caeterura  veritatem  huius  canonis 
probant  sacrarum  controversiarum  scri- 
ptores  quos  adi. 

Can.  3.  Ex  conciliis  quae  probata  qui- 
dera  non  sunt  a  romano  pontifice,  sed  ne 
daranata  quidera  ab  ipso  fuerunt,  probabile 
argumentum  sumitur  uti  ad  fidei  dogmata 
suadenda,  ita  et  ad  doctrinas  quae  ad  rao- 
res  spectant  stabiliendas.  Huius  rei  vel  il- 
lud  abunde  raagnura  arguraentura  est  quod 
ex  innumeris  conciliis  eiusmodi  paucissi- 
raa  reperiuntur  quae  a  recta  doctrina  de- 
clinarint. 

Can.  4.  Conciliorum  decreta,  quae  ad 
disciplinam  spectant,  cave  ne  cura  iis  quae 
ad  mores,  confundas.  Namcanones  morum 
varietati  obnoxii  haud  sunt :  contra  cano- 
nes  disciplinae  pro  locorum  ac  temporum 
diversitate  rautari  possunt.  Vide  Thomas- 
sini  egregium  opus  de  benejiciis  ac  disci- 
plina  ecclesioitica  remque  plane  perspi- 
cies;  ut  rairum  sit  vaniloquos  quosdara 
nonnisi  veterem  disciplinam  praedicare. 

Consectarium  i.  Claudicat  aigumenta- 
tio  ex  disciplina  ecclesiastica  regionis  cuius- 
piam  aut  vetustioris  saeculi,  si  aut  ubique 
illa  recepta  non  sit  aut  contraria  lege  ab- 
rogata  fuerit.  Hinc  optirae  Croix  l.  6.  p. 
I.  num.  675.  statuit  cura  s.  Thoma,  Sua- 
rio  aliisque  theologis,  licitura  non  esse  da- 
re  communionem  ad  explorandam.  nul 
suscipere   ad  probandam    innocentiam , 


IXJil  DI9SERTATI0 

etsi  wormatiBiise  coucilium  olim  prae- 
scripserit,  ut  si  in  monasterio  furtum  per- 
petretur  aut  episcopo  imputetur  scelus  , 
monachi  communicent  dicentes :  Corpus 
Domini  sit  mihi  ad  probalionem  hodie. 
Nan»,  ut  mittam  hoc  concilium  provincialc 
fuisse,  neque  a  ponti6ce  approbatum,  con- 
trariis  romanorum  pontificum  constitutio- 
nibus  ea  lex  deleta  est. 

Consectarium  2.  Aliquid  in  quapiam 
dioecesi  illicitum  esse  potest,  quod  in  aliis 
liceat.  Cum  enim  episcopi  in  suis  dioece- 
sibus  singuli  aliqua  praecipere  etiam  sub 
gravi  possint,  ut  certum  est ;  facile  fit  ut 
quis  in  sua  dioecesi  aliquid  statuat  quod 
alibi  non  vigeat.  Sic  in  dioecesibus  turo- 
nensi  et  burdigalensi  ex  decreto  concilio- 
rum  synonymorum,  turonensis  ann.  i583. 
et  burdigalensis  ann.  i582.  non  licet  fide- 
libus  a  missis  provincialibus  diebus  do- 
minicis  et  Jestifis  abesse.  Nemo  autem 
prudens  hinc  arguat  ne  in  aliis  quidem 
dioecesibus  id  licere. 

Can.  5.  Conciliorum  decreta  ex  sensu  et 
more  temporumquibusconditi  suntinter- 
pretabimur.  Vide  Sirmondum  in  antirrhe- 
ticoadversusPetrumAureliumt.iv.operum 
Paris.  edit.  col.  270.  et  in  alteroantirrheti- 
co,  in  quo  explicationem  suam  canonis  an- 
tissiodorensis:  Non  licet  vitula  aut  cervu- 
lofacerey  pluribus  argumentis  confirmat. 

Can,  6.  Formulae  ipsae  conciliorum  ad 
stylum  etbarbariem  saeculi,  quo  celebrata 
sunt,  exigendae  eruntj  neque  enim  com- 
munioy  impositio  manuum,  aliaque  id  ge- 
nus  sexcenta,  idem  omnibus  saeculis  signi- 
ficarunL  Quamobrem  Glossarium  Cangii 
a  maurinis  patribus  egregie  locupletatum 
usui  maximo  esse  poterit  morali  theologo 
in  canones  conciliorum  diligentius  inqui- 
rere  volenti. 

Can.  7.  Editionesconciliorumsunt  ma- 
xime  consulendae,  quae  nostro  aevo  pro- 
diere,  Cossartii,  inquam,  et  Labbei,  Har- 
duini  et  Coleti  ac  Mansii.  Nam  in  veteres, 
vel  editorum  incuria  vel  subsidiorum  ad 
illas  ornandas  defectu  plura  sphalmata  ir- 
repserc.  Nota  est  eruditis  controversia  quae 
saeculo  scxtodecimo  in  Galliisefferbuit  Sir- 
raondum  inter  et  Larvatum  Petrum  Aure- 
liura  de  genuina  lectione  primi  canonis  arau- 
sicani  i.  concilii.  Quid?  Quod  audendum 
quandoque  aliquid;  neque  post  tot  docto- 
rum  virorum  labores  dubitandum  quin  ali- 
qui  canones  etiamnum  male  vexati  sint,  et 
corrcctoria  nianuindigcant.  Quamobremo- 
ptimo  consilio  factura  vidcmus  ab  erudi- 
tissimo  loanne  Doniinico  Mansio,  ut  acces- 
siones  emendationesquc  plurimae  suo  stu- 
dio  ac  diligentia  prodirent  ab  labbeanam 
vuiicilioriiiucditioneraYenetiisrecusamlo- 


PROl.EGOSIKWA 

cupletandam  et  corrigcndam.  Cave  autem 
potissimum  ne  multum  fidas  canonibus  con- 
ciliorum  quos  Gratianus  in  suum  decretum 
ex  depravatis  utique  libris  intulit,  sed  illos 
cum  maioribus  illis  amplissimisque  editio- 
nibus  confer. 

Can.  8.  Non  orania  quae  in  conciliis 
repereris  ad  mores  spectantia,  praecepta 
fuisse  credito,  sed  eorum  multa  ex  pio  con- 
silio  prodiere,  atque  adhortationem  magis 
sapiunt  quam  praeceptionem.  Id  maxime 
tenendum.  Nara  moralis  theoiogi  est  in- 
quirere,  quid  tuta  conscientia  fieri  possit, 
non  vero  quid  perfectius  sit  et  christiano 
horaine  dignius.  Quod  si  animadvertissent 
ex  iis  plures  qui  theologias  ex  pp.  et  con- 
ciliis  nostra  aetate  emiserunt  in  lucera  , 
casuistis  invidiam  conflaturi,  non  tam  sae- 
pe  ab  instituto  moralis  theologi  aberras  • 
sent.  Egregie  monet  concilium  mediola- 
nense  v.  p.  i.  de  his  quae  ad  dies  festos 
et  sacra  tempora  pertinent:  Quadragesi- 
malibus  aliisque  ieiunii,  poenitentiae  et 
publicae  supplicationis  diebus^Jideles  se 
vitae  disciplina  severiore  adstringant , 
sanctisque  institutis  et  moribus  sacro  illi 
tempori  convenientibus ,  se ,  suosque  qui 
patresjamilias  sunt,  quam  rectissime  in 
omnes  partes  con/brment.  Quid  hac  in- 
stitutione  praeclarius  ?  Nemo  taraen  theo- 
logorum  haec  in  medium  attulerit  ut  pro- 
bet,  eum  violati  ieiunii  ecclesiastici  reum 
futurum,  qui  isthaec  haud  servarit.  Inqui- 
rant  interea  alii  in  hanc  propositionem  p. 
Besombes  qui  illo  testimonio  utitur  t.  1 . 
tract.  I.  c.  4-  '^t^f^-  4"  ^o'*  solum  ieiunium 
enclesiasticum  observandum  est  modo  ab 
ecclesia  praescripto,  sed  etiam  ea  adiun- 
cta  observanda  sunt  ( praeceptum  ne  an 
coiisilium  haec  significent  quis  divinet  iu 
eiu^modi  libris?)  sine  quibus  ieiunium 
nori\  potest  esse  vel  salutare  vel  merito- 
riurtf  vel  virtuosum.  Disiunctio  haec  vel 
salutare  vel  meritorium  vel  virtuosum, 
digna  ne  sit  theologo  non  quaero ;  etsi 
scio  jdera  esse  theologis,  actionem  quam- 
piara  \meritoriam  ac  salutarem  esse.  IUud 
libentius  inquirerem,  cur  ieiunium,  nisi 
motivQ  supernaturali  assumptum  Juerit, 
cumqufi  atiis  virtutibus  christianis  con- 
iunctuin.,  atque  adeo  cum  aliis  mortifica- 
tionibui,  cum  silentio,  cum  solitudine  , 
cum  vieiliis  ( haec  enira  adiuncta  sunt 
quae  ib]dem  observanda  Besombes  prae- 
scr\hit)\virtuosum  esse  non  possit;  vir- 
tuosum ,( inquam  ,  eo  sensu,  qui  meritum 
aeternae  Ipalutis  non  includat,  et  quem  dis- 
iunctio  i)la  vel  salutare  vel  meritorium 
vel  virt^osum  palara  indicat  ?  Sed  odiosa 
isthacc  qliaestio  aliis  fortasse  videbitur , 
certe  non  huius  loci.  Ad  alia  transco. 


S»AHS 


/pfRSBll   l.   1'»   IBBE   OTROQDB   CAWOVtCO   KT  Cmtl 
DEQUE   BIDS    S?r7   IH  MORAII  THEOLOGU 


^.  I.  Iriris  ntritisque  canonici  ei  vtuius 
notitiam  Iheologo  7norali  necessariam  esse. 

Alvarus  Pelagius  ordinis  minorum  iu 
libi^is  de  planctu  ecclesiae  quos  a  se  Gom- 
postellae  recognitos  an.  iS^o.  ipsemetscri- 
bit,  ait  lib.  ii.  cap.  9  0. :  Recurrat  ergo 
quilibet  pro  casibus  ad  iurisperitos,  non 
ad  religiosos,  cum  isti  communiter  igno- 
rent  canones.  Quae  sane  ignorantia  op- 
pido  turpis  noxiaque  erat,  multis  de  cau- 
sis.  Nam  Caelestinus  papa  relatus  c.  Nulli, 
dist.  38.  pronunciat:  Nulli  sacerdotum 
(  multo  igitur  minus  confessariorum  )  li- 
ceat  canones  ignorare.  Praeterea  (  quod 
cx  Augustino  citatur  de  poenit.  dist.  i. 
cap.  1.  §.  caveat):  Cavcat  spivitualis  iu- 
dex  ut  sicut  non  commisit  crimen  ne- 
quitiae,  ita  non  careal  munere  scientiae. 
Oportet  ut  sciat  cognoscere  quidquid  de- 
het  iudicare;  iudiciaria  enim  potestas  hoc 
postulat,  ut quoddebet  iudicare discernat. 
At  pene  innumera  sunt  in  morali  theologia 
quae  sine  canonum  scientia  de6niri  non  pos- 
sint.  Ut  si  exempli  causa  veniatindubium, 
an  hic  aut  ille  homo  irregularis  vel  excom- 
municatus  vel  interdicto  aut  suspensioni 
obnoxius?  Item  an  delegatus  possitsubdele- 
gare  ?  An  episcopus  in  his  illisve  possit  di- 
spensare?  An  ecclesiae  pastor  rite  sit  electus? 
Num  iudex  ecclesiasticus  causam  in  iudicio 
legitime  definierit?  In  his  aUisque  sexoen- 
tis  huius  generis,  theologus  insolentissimus 
erit  si  absque  canonibus  atque  iurisperitis 
inconsultis  sententiam  ferre  ausus  fuerit. 
PKira  vide  apud  Canum  de  locis  theolo- 
gicis  lib.  8.  cap.  6.  Ineptit  autem  iure- 
consultus  Michael  Ferro  ManriqUe ,  qui 
theologis  litem  intentat,  quod  ad  quaestio- 
nes  iuridico-morales  excurrant  et  canones 
interpretentur.  Cavillosum  hominem  bene 
carminatum  dimisit  p.  Georgius  Gobat  in 
vindiciis  theologicis  Friburgi  helvetiorum 
editis  an.   iGS^.  quas  videsis. 

Atque  hinc  constare  puto,  iuris  quoque 
civilis  notitiam  non  utilem  modo  theologd 
morali  esse,  sed  et  necessariam.  Nam  multa 
sunt  in  theologia  morali  quae  ex  iuris  ci- 
vilis  institutis  pendent,  neque  ahtcr  dcfi- 
niri  possunt,  quam  legibus. 

|.  2.  De  usw  utriusque  iuris  in  morali  theologia. 

lUud  heic  primum  officii  nostri  esset 
ut  quae  ad  citationes  legum  pertinent  dc- 
scribcreraus.  At  La-Croix  in  dudum  tra- 
didit  Z.  I.  tract.  2.  num.  8^8..  ut  ex  hac 
partc  nihil  in  eo  desidercs ,  quod  in  Bc- 
sombcs  thcologia  nonnulli  suspiciimt  prac- 
>licantque.  Si  pori'©  ^'^^'^•^-oe  ad;eii.xs  auos 


II.    DIDAGT  Ll^ 

ille  citat  sub  fincm  n.  879,,  multa  disccs 
ad  usum  utriusque  iuris  in  morali  theo- 
logia  maxime  utilia. 

Interea  quae  nuper  de  usu  conciliorura 
pracscripsiraus ,  in  iure  canonico  et  civili 
servanda  quoque  erunt.  Exemplis  remcon- 
firmo.  Canone  6.  diximus,  id  maxime  cu- 
randum  ut  formulas  conciliorum  ex  tem- 
poris,  quo  illa  celebrata  sunt,  usu  ac  si- 
gnificatione  intei'prctemur.  Id  dictum  esto 
de  iuris  utriusque  formulis.  Lepidum  est 
quod  pridem  animadvertit  Lamindus  Pri- 
tanius  seu  Ludovicus  Antonius  Murato- 
rius  vir  celebeiTimus ,  in  libro  inscripto  : 
Riflessioni  sopra  il  buon  gusto,  part.  a. 
cap.  <].  Statuunt  magni  nominis  theologi 
quibus  assentitur  Busembaura  lib.  -i.  cap. 
!\.  dub.  3.  heic  num.  92.  laico  horaini  ve- 
titara  esse  cura  acatholico  de  fide  tracta- 


tionera,  idque  ex  iure  probant.  Legimus  e- 
nira  cap.  Quicumque,  §.  inhibemus,  de  hae- 
reticis  in  6.:  Inhibemus  quoque  ne  cui- 
quam  laicae  personae  liceat  publice  vel 
privatim  de  fide  catholica  disputare.  At 
canonera  hunc  Alexandri  iv.  perperam 
trahi  ad  hanc  quaestionem ,  intellexissent 
viri  illi  caeteroqui  doctissirai,  si  xiii.  sae- 
culo,  quo  canon  ille  editus  est,  clerici  et 
laici  noraina  alio  oranino  sensu  quam  quo 
a  nobis  hodie  usurpantur,  adhibita  fuisse 
perpcndissent.  Clericus  nempe  is  dicebatur 
qui  litteris  eruditus  esset;  contra  laicus 
qui  litterarum  plane  rudis.  Plura  in  hanc 
rem  ibidera  docuraenta  illius  aevi  afFert 
Muratorius ;  plura  invenies  apud  Cangium 
in  Glossario  mediae  et  infimae  latinitatis. 
Quamobrera  longe  aliter  canon  ille  inter- 
pretandus  neque  putandura  ,  saecularibus 
eo  prohiberi  disputationcs  cum  infidelibus 
de  nostris  religionibus,  sed  illiteratis  sive 
saeculares  ii  sint  sive  ecclesiastici,  quos  nos 
ex  recepto  apud  nostrates  vocabulo  cle- 
ricos  dicimus,  Idquidemnon  probatur  Da- 
nieli  Concinae.  Quis  enim,  ait  ille  t.  i. 
theol.  dogm.  pag.  ^i3.,dixerit  ecclesiam 
adhibuisse  voces  clericus  vel  laicus  iuxta 
significatus  peculiares  cuiusdam  natio- 
nis  et  plebis,  iuxta  acceptiones  varias  ad- 
ductas  in  Glossario  Du-Fresne  ?  At  nihii 
hac  ratiuncula  imbecillius.  Galli ,  itali 
angli  (  quod  ex  testimouiis  constat  a  Mu- 
ratorio  ac  Du-Fresnio  citatis)  clerici  et 
laici  nomina ,  quo  tempore  decretum  A- 
lexandri  editum  est,  passim  ad  eruditum 
indoctumve  virum  significandum  usurpa- 
bantur.  Et  mirabimur  pontificem  hoc  laici 
noraen  sensu  adhibuisse?  Sienim  Honorius 
III.  cap.Exparte  de  cler.  coniug.  lilterati 
noraine  usus  est,  quo  sacros  homines  a  no- 
bis  clericos  dictos  designaret,  quidni  eius- 
dci"  .«aecBli  x^ontifex  Alexander  laici  nO' 


LX 


DISSERTATIO 


mine  hominem  *ine  litteris    denotaverit? 

Illud  etiam  canone  vii.  statuimus  ut  in 
▼eritatem  conciliarium  sanctionum  dili- 
genter  inquireremus,  eas  cum  accuratis  e- 
ditionibus  conferendo.  Quid  ad  utrumque 
ctiam  ius  de  quo  agimus,  in  moralibus 
materiis  allegandum  opportunius?  Certe 
cod.  Theod.  de  sententiis  ex  periculo  re- 
citatis  vel  in  ipso  hoc  titulo  mendum  la- 
tere  suspicatus  est  non  iniuria  eruditissi- 
mus  Sirroondus  qui  ex  pariculo  legendum 
monet ;  legem  quoque  de  nuptiis  cete- 
brandis  a  Triboniano  lantum  non  fabri- 
catam  ac  Theodosio  perperam  suppositam, 
idem  Sirmondus  in  quaestione  triplici  sen- 
sit,  etsi  lacobus  Gothofredus  germanam 
putat  atque  Arcadio  tribuit. 

Praeterea  haec  tria  praescripsimus.  Vi- 
olendum  I.  num  leges  quas  proferimus  vcl 
consuetudine  vel  recentiore  lege  antiqua- 
tae  non  sint  ?  Tum  enim  eruditionis  ia- 
ctandae  causa  afferri  poterunt,  non  autem 
ad  conclusionem  comprobandam.  II.  Con- 
siderandum  an  ius  civile  a  canonico  sit  e- 
mendatum,nec  ne?  111.  In  decretis  pon- 
tificum  duo  cumprimis  distinguenda  sunt 
cum  Cano  de  locis  theol.  lib.  6.  cap.  8. 
IJnum  est  tamquam  intentio  conclusioque 
decreti,  idque  nefas  est  erroris  insimula- 
re :  alterum  quasi  ratio  et  causa  a  ponti- 
fice  reddita  eius  rei  quam  constituerit : 
quae  non  necessaria  quandoque  esse  po- 
test  ac  parum  apta  et  probabilis. 

In  canonibus  vero ,  quos  in  decreto 
Gratiani  repereris,  ut  alias  monui,  critica 
opus  est.  ]Nam  bonus  ille  multa  sine  de- 
lectu,  vel  "ex  apocriphis  libris  aut  certe 
corruptis,  interpolatisque  exemplis  hausit. 
Tandem  in  universum  moneo  in  iure  ca- 
nonico  citari  scripturas,  patres,  pontifices, 
concilia.  Quamobrem  de  textuum  vel  au- 
ctoritate  vel  sensu,  ex  iis  quae  circa  sin- 
gulos  hosce  theologicos  locos  statuimus, 
diiudicandum  erit.  lurisperitorum  quoque 
consensio  concorsque  sententia,  ubi  de  mo- 
libus  ecclesiasticis,  deque  religiosiscaere- 
moniis  et  officiis  ministrorum  ecclesiae 
disseritur ,  quatenus  haec  omnia  dispo- 
nuntur  legibus  positivis,  theologo  magnani 
fidem  facere  potest,  atque  adeo  debet,  ut 
probat  Canus  lib.  8.  cap.  7.  et  Gobat.  in 
vindiciis  theologicis  sect.  i5. 

ApPE})DIS   II.  De  tlBBIS   POENirEnuLIBCS 

Can.  I.  Veterum  librorum  poenitentia- 
lum  utilis  est  lectio  confessariisadaliqua- 
)em,  ut  loquitur  Benedictusxiv.  Desynodo 
dioecesano  lib.  11.  c.  ii.  num.  5.  pro- 
portionem  servandam  inter  diversas  pec- 
catoriun  species  et  poenitentiam  pro  sin- 
gulis  imponcndam;  ac  praeterea  ut  iidem 


fROLEr.oMESA 
confessarii  inde  argumenlum  desumanl  ad 
aperiendam  poenitentibus  admissorum  sce- 
lerum  gravitatem.  Hinc  in  pluribus  syno- 
dis  eorum  lectio  commendata.  Confer  Be- 
nedictum  xiv.  de  syn.  loc.  cit.  n.  6. 

Can.  1.  Veteres  libros  poenitentialcs 
magnificare,  ut  praesentis  ecclesiae  disci- 
plinam  reprehendas,  irapium  est  ac  dete- 
standum.  Vide  Francohnium  toto  egregio 
opere  inscripto:  Clericus  romanus  contra 
nimium  rigorem  munitus. 

Can.  3.  Damnandi  sunt  qui  veteris  ec- 
clesiae  disciplinam  circa  poenitentes  in- 
staurare  conantur. 

ClP.  V.  QdAE  ET  QTJANTA  SIT  CASmSTABCM  ACCTOBITAS 
QITAEQCE  IN  EOBDM  USI]   SEBTANDAE  BEGDLAG  SINT 

Can.  i.  Si  qua  in  quaestione  universi 
casuistae  eadem  inter  se  concinunt,  aien- 
tes  aliquid  licitum  esse,  haeresi  proximum 
est  ab  eoram  opinione  discedere.  Plura  in 
hanc  rem  ex  Cano  lib.  8.  cap.  4-  trans- 
fcrri  possent.  Sed  illud  sufficiat  theologos 
universos,  si  in  ea  re  errant,  ecclesiain 
itera  eiTandipericulo  exponere.  Sive  enim 
qui  confessiones  audiunt,  sive  qui  ad  po- 
pulum  habent  conciones,  utrique  plebem 
instruunt,  ut  a  theologis  acceperunt.  Ita 
fit,  ut  ecclesia  eorum  in  doctrina  morum 
communem  errorera  dissimulando  Chri- 
sti  6deles  suo  silentio  deciperet,  Error 
enim  cui  non  resistitur  approbalur  ^  et 
veritas^  quum  non  dejenditur^  opprimi- 
tur,  ut  Innocentius  ait  83.  dist.  error. 
Dixi  autem:  aientes  aliquid  licitum  esse; 
nam  minor  errandi  et  peccandi  occasio 
erit,  si  licere  universi  negent,  quod  revera 
Hceat,  quam  si  licere  affirment,  quod  mi- 
nime  liceat,  In  eo  enim  casu,  qui  eoruni 
doctrinam  sequetur,  tutiorem  eliget,  nul- 
lique  salutis  periculo  sese  obiiciet. 

Can.  1.  Ex  auctorum  ffere  omnium  ca- 
suistarum  communi  sententia  usque  adeo 
proI>abilia  sumuntur  argumenta,  ut  (nisi 
plane  gravis  et  nemini  observata  ratio 
aut  iuctoritas,  sed  clara  atque  perspicua 
obstmillis  refragari  temerarium  sit.  Vidc 
Canum  liit/em,  La-CToix  lib.  i.  tract.  1. 
num.  Ufig. 

Can-  3.  Theologorum  casuistarum  etiam 
multotum  testimoniura,  si  alii  contra  pu- 
gnant  riri  docti,  non  plus  valet  ad  facien- 
dam  fiiem,  quam  vel  ratio  ipsorum,  vel 
gravior  I  etiam  aucloritas  comprobarit.  Ex 
Cano  ibidem  et  La-Croixio  ibidem  n. 
i36.  et  seq. 

Can.  4.  Non  idep  praecise  probabilis 
censeri  4ebet  opinio  quaepiam  quod  ab 
aliquo  iqnioreauctore  doceatur.  INam  Ale- 
xander  vh.  hanc  27.  propositionem  da^ 
mnavit:  Si  liber  sit  alicuius  iunioris  et 


PABS   II.   DIDACTICA 


LXl 


mouerni,  debet  opinio  censeri  probabilis, 
dummodo  non  constet  reiectam  esse  a  se- 
deapostolicatamquam  improbabilem.  Adi 
Vivam  in  eam  propositionem,  et  La-Croix 
ibidem  num.   i53. 

Can.  5.  Unicus  auclor  si  sit  omni  ex- 
ceptione  maior  (quis  porro  eiusmodi  di- 
cendus  sit,  disces  ex  La-Croixio  n.  160. 
et  seqq.)  afferatque  rationem,  quam  alii 
non  considerarint,  vel  non  satis  solverint, 
ipse  autem  aliorum  rationes  commode  sol- 
vat;  quamvis  doceat  contra  communem, 
poterit  reddere  opinionem  probabilem.  Id 
innuimus  can.  3.  et  conBrmat  citatus  La- 
Croix  n.  i55.;  sed  ne  cavillis  locus  sit, 
adverte  omnia :  non  dixi,  Unicus  auctor^ 
si  sit  omni  exceptione  maior,  et  doceat 
contra  communem  opinionem  ;  id  enim 
pugnat  cum  eodem  nostro  can.  2.  ac  in 
damnatam  ab  Alexandro  vii.  27.  proposi- 
tionem  delaberetur :  5e<i  «j^erat  rationem 
quam  alii  non  considerarinty  etc.  Ait 
quidem  Cbristianus  Lupus  in  dissertatio- 
ne  de  opinione  probabili  cap.  2.  Caele- 
stium  haeresiarcbae  Pelagii  coUegam  ita 
sensisse.  Etenim  in  cartbaginensi  synodo, 
quum  dixisset  circa  originale  peccatum 
utramque  contradictionis  partem  esse  pro- 
babilcm,  et  negativam  probari  variis  ca- 
tholicae  ecclesiae  doctoribus,  a  s.  PauU- 
no  diacono  rogatus  ipsorum  nomine  re- 
spondit:  Sanctus  presbyter  RuffinuSy 
Momae  qui  mansit  cum  s.  Pammachio. 
■El^o  audivi  illum  Jiceutem  quia  tradux 
peccati  non  sit.  Et  rogatus  alios  nec  va- 
lens  adducerc  plures,  denuo  reposuit  c. 
3.  non  tibi  siifficit  unus  sacerdos  ?  At 
quid  haec  ad  rem  praesentem  .■*  B.uffini 
sententia  cum  scripturis  aperte  pugnabat : 
praeterea  quam  suae  assertionis  rationem 
afferre  poterat  a  reliquis  patribus  non  sa- 
tis  consideratam  ?  Tandem  quei  catboli- 
corum  ceterorum  argumentis  faciebat  sa- 
tis?  Si  quid  intelligo  27.  propositio  ab 
Alex.andro  vii.  confixa  stulto  Coelestii  e- 
xemplo  infirmari  potest,  non  autem  c^non 
hic  noster. 

Can.  6.  In  re  tamen,  quae  maxime  ob  ■ 
scura  sit,  unlus  auctoris  contra  commu- 
ncm  opinionem  sententia  examen  diligens 
postulat,  antequam  ea  duci  te  sinas.  £- 
gregium  est  in  hauc  rem  Augustini  te- 
stiraonium  de  baptismo  lib.  3.  cap.  4.  Quid 
ad  lubaianum  scripserit  Cyprianus  iam 
legi.  Et  profecto  issem  in  eamdem  sen- 
tentiamy  nisi  me  ad  diligentiorem  con- 
siderationem  revocaret  tanta  auctoritas 
aliorum,  quos  vel  pares  gratia  doctri- 
nae,  vel  etiam  fortasse  doctiores  pertot 
gentes  latinas ,  graecas ,  barbaras  et 
ipsam  hebraeam^ecclesia  toto  orbe  dif- 


fusa  parere  potuit,  quae  ipsum  quoque 
pepererat,  qui  mihi  quoque  nullo  modo 
videri  possunt  frustra  noluisse  istam 
sententiam:  non  quia  fieri  non  potuit, 
ut  in  obscurissima  quaestione  verius  plw 
ribus  unus  (binc  conBrma  canonem  su- 
periorem  )  paucive  seniirent ;  sed  quia 
non  facile  pro  uno,  vel  pro  paucis  ad- 
versus  innumerabiles  eiusdem  religio- 
nis  et  unitatis  viros  et  magno  ingenio 
et  uberi  doctrina  praeditos,  nisi  per- 
tractatis  pro  viribus  atque  perspectis 
rebus  ferenda  sententia  est. 

Can.  7.  Casuistarum,  qui  post  damna» 
tas  propositiones  scripsere,  maior  haben- 
da  ratio  est  quara  antiquiorum,  in  iis  quae 
ad  ipsas  confixas  sententias  spectant,  yel 
cum  illis  adSnia  sunt. 

PARS  III.  APOLOGETICA. 

PRO   CASUISTIS 

CiV.  I.    BSBVIS  BlSIOaU  BELLI  AB  BiEBETICIS, 

ITQDB  EIIAH    k  CAIHOLICIS   QDIBDSDAil 

CASDISTICAE  THEOLOGIAS  ILLAII 

L  Ut  lutberani  et  calvinistae  in  catbo- 
licam  ecclesiam  debacchari  coepere,  tbeo- 
logiam  quoque  non  scbolasticam  modo, 
sed  etiam  casuisticam  insectati  sunt,  et 
quod  sane  oppido  ridiculum  benignitatis, 
qua  morum  disciplinam  laxari  quereban- 
tur,  immoderatae  causa.  Francolinus  in 
clerico  romano  contra  nimium  rigorem 
munito  lib.  2.  disp.  11.  num.  i.  Lutheri 
verba  adfert  theologistas  uostros  arguen- 
tis  in  lib.  Resol.  contr.  conclus.  Echian. 
concl.  2.  quod  primum  extinguerunt  ti- 
morem  Dei  in  hominibus,  deinde  pulvil- 
los  et  cervicalia  sub  manibus  et  capitibus 
eorum  ponerent,  ut  Ezechiel  dicit ,  ac 
orationes  eorum  remitterent,  ac  spiri- 
tum  extinguerent.  Sed  praestat  sub  T)io- 
mae  Didymi  nomiue  latitautem  Melan- 
chthonem  audire:  Onerata  est,  inquit, 
respublica  christiana  theologastrorum 
sententiis  de  conscientiae  casibus  inextri' 
cabilibus,  ubi  numquam  non  ex  quae- 
stione  quaestio  nascitur.  Fidem  faciunl 
velbibliopolia,  ubi  tantum  summarum  {^sic 
enim  vocant),  tantum  commentariorum 
in  quartum  seutenttarum  est  reperire,  ut 
eorum  nomenclaturam  nemo  facere  pos- 
sit.  Atque  haec  sunt  illa  conscientiarum 
cauteria,  quae  iam  olim  prudenter  ca- 
veri  iussit  apostolus.  Neque  enim  uUa 
ratione  certius  Christum  aediscas,  quam 
iUo  ipso  doclrinae  genere  quo  solo  aiunt 
theoloeastri  formari  posse  conscientias. 

II.  iNon  alia  calvinistarum  sententia  fuit. 
Sufficeret  ad  id  demonstrandum  catalo- 
gus  aut  recensio    traditionum  romana* 


LXII 


DISSERTATIO 


rum,  auclore  Petro  Molinaeo.  ■Verum  Lu- 

dovici  Bail  in  sunima  conciliorum  tom.  3, 

pag.  tnihi  811.  seqq.  extat  hac  de  re  lu- 

culenta  dissertatio,  quam   nefas   sit  prae- 

terire.   «  Renovatum,  inquit,  est  bellum 

iam  antea  identidem   repetitum  adversus 

theologiam  moralem  summistarum,  quos 

casuistas  dicunt,  nec  non  gravissimos  ple- 

rosque  theologos,  tam  ex  antiquis,  quara 

ex  modernis,  qui  quaestiones  de  moribus 

definierant.    Eximium  quoddam    talionis 

genus  visum  iis  qui  arguebantur,  arguere 

de  minime  sana  doctrina  in  moribus  ar- 

guentes  se  de  fidei  erratis.  Quem  autem 

exitumhabueritistudbellumspiritualeape- 

riemus,  cum  illius  prima  initia  a  calvinistis 

deprehenderimus.  Nam   ut  primam  illius 

originem  attingamus,  ab  haereticis  maxime 

calvinistis  sicut  a  lutheranisrepetenda,  qui 

ex  quatuor  maxime  Deo  odibiles  se  red- 

diderunt.   1.  Quod  nulli  umquam  haere- 

tici   hierarchiam   ecclesiae   ita  impugna- 

runt,  ac  in  partes  dilacerare  conati  sunt. 

a.  Quod  nulli  umquam  haeretici  univer- 

sam  ecclesiae  traditionem  ut  illi  reiece- 

runt   et   erroris    damnaverunt.  3.   NuUi 

umquam  tot  haereses  coniunctim  in  ec- 

clesiam  coacervarunt,  ut  polius  censeudi 

sint  apostatae  quam  haeretici.  4.Nulli  um- 

quam  tot  dogmatibus  spurcam  carnis  li- 

bertatem  stabilierunt,  et  ad  peccata  quae- 

libet  sine  metu  iudicii  divini,  si  unum  in- 

fidelitatis  peccatum  excipias,  perpetranda 

induxerunt  homines:  ea  quippe  docent  de 

Dei  providentia,  ac  regimine  super  homi- 

nes  quae  mentes   eorum    valde   corrum- 

punt,  et  ad  peccatum  quodvis  alliciunt; 

cum  ex  taliumpersuasione  et  ductu  actio- 

nes  suas  dirigere,  ac  componere  moliun- 

tur.  ludeestquod  ipsis  exprobratum  sae- 

pius  a  catholiois,  eorum  doctrinam  liber- 

tati  parnis  pataocinari  et  laxare  conscien- 

tias    ad  quaelibet   flagitia,    cum    dicunt, 

unam  fidem  satis  esse  ad  iustitiam,  opera 

virtutum  meritoria  nou  esse,    legem  na- 

turae  observatu  impossibilem,  Deura  ne- 

nessitatem  actibus  humanis  imponere,  etc. 

I)  Ut  autem  ab  hoc  improperio  se  li- 

lierarent,  recriminando  dixerunt,  id  po- 

tius  convenire  theologis  moralibus  eccle- 

siae  cathohcae  et  romanae,  qui  multa  re- 

solvunt  esse  licita  inter  casus  conscien- 

tiae,  ut  ipsi  potius  peccatoribus  flagitiosis 

adulari  viderentur,    dum  plerasque  ipso- 

rum  actiones  in   speciem   turpes,  et  legi 

divinae  conti^rias  a  peccato  excusant.  Inde 

inquisierunt  in  ipsorura  libros,  et   indi- 

culos  texuerunt  propositionum  huiusmodi 

peccato  patrocinantium,  ut  putarunt.  Ini- 

liura  fecerunt  ab  insigui  voluraine  Tho- 

mae  Sanchcz  el  quicquid  in  eo    cximium 


prolegom::na 
est,  praetermittentes,  dubia  illa  quae  a<t 
debito  matrimonii  apud  alios  tractantur 
impune,  in  catalogum  suum  concluserunt 
cum  ipsius  ad  ea  dubia  i-esolutionibus. 
De  quo  indiculo  meminit  cbiter  Servinus 
advocatus  regius  in  parlamento  parisiensi 
in  una  disertarum  illarum  orationum  quas 
in  eodem  pax-laraento  habuit.  Ludiraagi- 
ster  bernensis  Christophorus  Luthardus 
petulanter  admodura  illud  ipsum  voluraen 
irapetit,  non  obstante  coufirmatissima  eius 
eruditione  et  utilitate  ipsis  perspecta  qui 
sunt  de  salute  et  puritate  animarum  sol- 
liciti,  cui  simile  opus  vix  sperari  potest 
intra  quingentos  annos  a  quoquara  scri- 
ptore  aeque  doctum  in  lucem  emitten- 
dum :  et  licet  quaedam  de  materia  foe- 
dorum  actuum  tangat,  turpior  taraen  est 
infcrnus:  et  si  foedus  cst  serrao,  foedius 
est  in  peccato  putresceie,  ut  Petrus  ble- 
sensis  aiebat  tractatu  de  confessione.  lUe 
auctor  medicus  est  aniraarum  qui  aliquas 
spurcitias  movet,  sed  ad  aegrotantium  cu- 
rationem.  Si  angeli  essent  homines,  tali- 
bus  non  indigerent.  Facto  autem  initio  a 
Thoma  Sanchez  progressi  sunt  ulterius  , 
quibus  etiam  alii  in  fide  sani  se  adiun- 
xerunt  sub  praetextu  reforraandi  laxio- 
rem  vitam  hominum.  Unde  plures  indi- 
culi  alii  postea.  Nec  ulla  ratio  habita  est 
casulstarum  in  eamdera  sententiam  con- 
spirantium,  et  plurium  ac  ingentium  vo- 
iuminum,  quae  hoc  sacculo  prodierant. 
Nam  in  toto  saeculorum  quindecim  de- 
cursu  non  numerari  plusquam  duodecim 
casuistas,  cura  res  admodum  lubrica  sit 
de  conscientia  et  de  distinctione  venia- 
lium  a  mortalibus  disputare :  nunc  vcro, 
ut  conquerebantur  ,  casuistarum  nubem 
exortam  esse,  qui  tamquam  aegyptiacae 
lanae  in  ecclesiam  incubuerunt,  et  nihil 
pen^  iam  in  moribus  iutegrum  relique- 
runt,  Extat  de  his  gravissiraa  querela  R. 
Yprensis  in  suo  libro  prooemiali  cap.  8. 
Tam  laxas,  inquit,  ejfecere  conscientias 
sub  praetextu  accommodandi  se  infirmi- 
tatibus  hominum,  ut  nihil  opus  sit  nisi 
sceleratiores  Jieri  homines,ut  nova  ali' 
qua  ei  licentiosa  regula  Jabricetur...  ut 
reveravplerisque  christianis  scientia  re- 
centior^s  theologiae  ad  nihil  deservial, 
nisi  ut  sensa  diversa  diversorum  suis 
apta  cupidilatibus  noscenda  et  sequenda 
deposita  simplicitate  christiana,  versa- 
tiores  e\  probitate  nequiores  Jiant. 

»  Quibus  ab  aliis  repositum  est.  Quod 

suave  Christi  iugum  humano  generi  invi- 

derent,  cui  more  pharisaico  onera  gravia 

imponunt,  quae  ipsi  digito  suo  ne  movere 

I  quidem    yelint.    At   contra  ilH   urgebaut 

'  arclara  cssc  viam  quae  ducit  ad  vitam.ac 


PARS   ni.    APOLOGET 


paucos  esse  qui  eam  inveniant.  Inde  cx 
una  parte  multi  catalogi  casuum  et  mul- 
tae  censurae,  sicut  ex  parte  altera  apo- 
logiae  plures,  et  post  istas  conflictationes 
in  ecclesia  gravissimas  iudicium  summi 
ponti6cis.  Tales  autem  controversias  o- 
mnes  complexus  est  auctor  innominatus 
operis  illiusposthumi,  quod  anno  1667. 
e  praelo  exiit,  et  sequenti  flammis  devora- 
tum  est  auctoritate  iudicis:  in  quo  auctor 
moralem  theologiam  casuistarum  confun- 
dens  cum  morah  theologia  scriptorum 
asceticorum  quos  vulgo /«/«t/coi  aut  spi- 
rituales  dicimus,  ait  initio  finem,  ac  sco- 
pum  theologiae  moralis  casuistarum  in  co 
reponi  ut  homines  ad  viitutem  promo- 
veant  et  ad  laudabiles  actiones,  et  cos  de- 
terrendos  a  vitiis  et  peccatis. 

»  A  quo  scopo  etsi  non  deflectat  thco- 
logia  moralis  casuistarum,  uon  tamen  est 
proprium  illius  munus  id  spectare  prae- 
cise,  sed  magis  quid  licitum  ct  non  illici- 
tum,  ubi  leges  silent  etnihil  dicuntosten- 
dere:  ut  magi»  in  epicheia,  et  in  aequi- 
tate  diiudicanda  rehnquendo  verba  ipsa 
legis,  et  menlem  legislatoris  magis  inten- 
dendo  sita  sit,  si  proprie  et  stricte  suma- 
tur,  quatenus  a  theologia  scholaslica  ct 
canonica  discernitur.  Cum  non  sit  dubium 
iuxta  axioma  iurisconsulti  eum  peccare, 
qui  sequendo  verba  legis  contra  legis- 
latoris  nititur  voluntatem.  Est  enim 
theologia  illa  morahs  quasi  iurispruden- 
tia  ac  scientia  civilis,  quae  si  bene  definia- 
tur,  non  in  eo  sita  est,  quod  quispiam  me- 
moria  leges  omnes  scriptas  teneat,  quam- 
vis  et  id  non  sit  extra  ipsam,  sed  quod 
abi  leges  nihil  dicunt,  norit  id  quod  re- 
ctum  est,  invenire.  Quod  bene  advertit 
Alpharabius  in  compendio  scientiarum. 
Quamvis  de  omnibus  legibus  sine  exce- 
ptione  non  sit  intelligendum,  cum  quae- 
dam  sint  quae  nuUam  patiantur  exceptio- 
nem  aut  interpretationem,  nisi  ipsismet 
terminis  cohaerentem.  Sed  id  discernit 
illa  theologia,  ut  verbi  gratia  in  praecepto 
non  occidendi,  quod  videtur  urgentissi- 
mum,  novit  excipere  occisionem  hominis 
ex  moderamine  inculpatae  tutelae,  et  cx 
auctoritate  iudicis  perpetratam  ;  ac  si  re- 
prehensioni  obnoxium  non  est,  sed  ae- 
quum  et  rectum  habetur,  et  si  a  verbis 
tegis  sit  alienum,  si  idem  fiat  circa  plures 
alias  leges,  non  debct  statim  iudicaii  im- 
pium,  iniquum,  scandalosum  et  tcmera- 
rium,  et  aUis  censurarum  notis  dignum 
aestimari. 

»  Quod  cum  plures  non  observent,  et 
scientiani  moralem  a  reminiscentia  ter- 
minoruin  legis  noUnt  discernere ,  da- 
mnanl  facilc  quidquid  a  saliva,  quam  se- 


mel  imbiberunt,  dissidere  deprehenderint. 

»  Quod  non  adeo  mirum  videri  debet 
cum  moralis  pura  et  impermixta  thcolo- 
giae  scholasticae  aut  canonicae,  si  dare- 
tur,  terribiHs  statim  appareret,  ut  quae- 
dam  legum  et  dogmatum  praevahcatio. 

»  Inde  est  quod  auctor  illius  Centonis 
minime  attingens  scopum  proprium  et  fi- 
nem  pecuUarem  moralis  casuisticae,  quic- 
quid  fere  pietatcm  et  perfectionem  asce- 
ticam  non  sapit,  ferula  sua  castigandum 
ceuseret.  Et  ut  horrorem  incuteret  ma- 
ximum ,  quam  fieri  posset,  ilUus  mo- 
raUs,  ordine  methodico  illam  in  tres  pai- 
tes  dividit,  seu  tres  Ubros,  sicenim  squam- 
ma  squammae  adhaeret:  nec  est  spatium 
inter  eas;  partes  omnes  coUigatae  sunt. 

»  Primus  Uber  est  de  principiis  pecca- 
torum  tam  internis,  ut  sunt  variae  cupi- 
ditates  hominum,  ignorantia,  intentio:  et 
exteruis,  quaUa  sunt  auctoritas  humana, 
consuetudines,  probabiUtas  opinionis :  ac 
de  iis  principiis  agit,  ut  ostendat  theolo- 
gos  morales  ista  principia  sic  fovere  et 
tueri,  ut  homines  ad  omnia  peccatorum 
genera  inducant. 

»  Secundus  Uber  tractat  de  remediis 
peccatorum  tam  internis  quae  sunt  gratia 
Christi,  poenitentia,  sacramenta  ac  bona 
operaj  quam  externis  quae  notitiam  inge- 
uerant  peccati,  quaUa  sunt  scriptura  sa- 
cra,  praecepta  Dei  et  ecclesiae :  et  prae- 
tendit  coUector  Centonis  iUius  theologos 
morales  ista  omnia  dogmatibus  suis  de- 
pravasse,  ut  nuUum  supersit  remedium 
hominibus  contra  peccata,  tam  funesta 
sunt  iUorum  consiUa  ad  claudendum  vi- 
tae  acternae  ostium,  ne  quisquam  salutem 
consequatur. 

»  Tertius  Uber  est  de  obUgationibus 
particularibusomnium  slatuum:  exordium 
ducendo  ab  ecclesiasticis  viris  et  reUgio- 
sis,  tum  ad  principes  progrediendo,  iudi- 
ces,  mercatores,  uxoratos,  patres,  filios,  do- 
minos,  servos.  Ue  quibus  agit  eo  fiue,  ut 
probet  theologiam  moralem  quoruraUbet 
debita  officia  depravasse,  ul  impune  Uceab 
quibusvis  obUgationi  legitimae  proprii 
status  deesse  absque  uUo  metu  peccato- 
rum  scptem  mortaUum  quae  fere  in  ve- 
niaUa  desierunt  etc.  Quin  etiam  toUit  o- 
muia  mcdia  quae  Christus  subminislravit 
peccatoribus,  ut  ad  bonam  frugem  re- 
deant. 

»  Tandem  concludit  manifestando,  pu- 
ritatem  suae  intentionis  non  aUam  fuisse, 
quam  toUere  abusus  simpUcium,  et  iis,  qui 
sibi  obcaecare  oculos  noluerint  et  rebel- 
les  esse  lumini,  propalare  totam  doctri- 
nam  morum ,  et  iUam  casuistarum  non 
aUo  tcndcr»   nuam  Ucentiae  peccandi,  et 


1X17  DISSEBTATIO 

lotius  mundi  corruplioni  favere.  O  zelo- 
sum  compilatorem ! 

j)  Sed  si  iudir;ium  ferre  velimus  de  isto 
opere,  primam  eius  propositionem,  a  qiia 
orditur,  inspiciamus.  Certe  error  est  a 
summis  pontificibus  damnatus  inter  erro- 
res  Michaelis  Baii:  Caritas ,  inqiiit,  et 
cupiditas  totam  vilam  nostram  inter  se 
fariuntur.  Duae  sunt  arbores  evange- 
licae,  quarum  una  semper  bonos  Jructus 
producit,  altera  non  nisi  malos  potest 
producere.  Quae  propositio  aequivalet  isti 
38,  propositioni :  Omnis  amor  creaturae 
rationalis,  aut  vitiosa  est  cupiditas  qua 
mundus  diligilur,  quae  a  loanne  prohi- 
betur,  aut  laudabilis  illa  caritas  qua 
per  Spirilum  sanctum  in  corde  dijffusa 
Deus  amatur.  Haec  enim  propositio,  etsi 
pia  in  specicm  videatur,  damnat  tamen  o- 
mnes  actus  virtutum  ex.  speciali  ipsarum 
motivo  elicitos  ,  excepta  una  caritate. 
Damnat  virtutem  ipsam  religionis,  actum 
adorationis  Dei,  fortitudinem,  prudentiam, 
iustitiam,  temperantiam,  quibus  in  vita 
nihil  est  melius  hominibus. 
'  »  Huic  autem  axiomati  innixus,  quid 
non  inter  fructus  malae  arboris  compu- 
tabit  postea?  Atque  si  in  ipso  ingressu  ita 
cespitat,  quid  sperandum  de  progressu  li- 
bri  in  quo  videre  est  rerum  coUuvium, 
sententias  a  propria  sede  deiectas  aucto- 
rum  sensum  saepe  non  rcddentes,  verbo- 
rum  salebras,  reticentias  dictionum,  quae 
difEcuItatem  saepe  toUerent,  columbarum 
vexationem,  calumniarum  seriem  ordine 
digestam,  ut  non  mirum  sit,  auctorem  ta- 
lis  sabyrae  nomen  suum  tacuisse.  Si  ita 
rcs  se  se  haberent,  non  possct  ipse  dac- 
mon,  si  libros  ederet,  poteutiori  methodo 
peccati  regnum  erigere,  quam  sic  priuci- 
pia  omnia  peccatorum  stabiliendo ,  re- 
media  omnia  eorumdem  peccatorum  de- 
struendo,  et  ad  particulares  personas  de- 
scendendo,  unumquemque  a  propriae  obli- 
gationis  executione  variis  fallaciis  dimo- 
vendo.  At  si  credimus  homini  innomina- 
to,  foedere  iuncti  sunt  theologi  morales, 
ut  idem  moliantur.  Quis  hoc  sibi  persua- 
dere  valeat  ?  Quis  in  mentem  inducere , 
quod  theologi  ex  omni  parte  Europae  in 
hoc  conspirent,  ut  universi  orbis  homi- 
nes  in  laxis  moribus  corrumpantur,  quo- 
rum  potius  labor  assidue  in  hoc  impen- 
ditur ,  ut  destruatuT  corpus  peccati ,  et 
sit  hic  ij[*uctU8  omnis  ut  auferatur  pec- 
catum?  Et  vere  illud  deslruunt  in  se  ipsis 
prinio  per  meditationes  quotidianas,  stu- 
dia  perpetua  et  multa  poenitentiae  opera 
Deo  nota  quibus  peccata  purgautur.  Qui 
pcccata  destruunt  in  fidelibus  per  iiislru- 
«lioneui, catechesim,  collatioiiem,  pracdi- 


PROLEGOUENl 

cationem  et  quemcumque  modum  aptio» 
rem  ad  tollenda  mundi  peccata,  quantum 
fieri  potesl,  depulsis  ignorantiae  tenebris. 
Quandoquidem  vox  est  prophetae :  Non 
est  scientia  Dei  in  terra:  maledictum, 
et  mendacium,  et  Jurtum,  et  adulterium 
inundaverunt.  Quorum  denique  zelus  ad 
extrema  mundi  se  porrigit;  ut  etiam  de- 
struatur  peccatum  in  infidelibus,  ad  quos 
tamquam  viriapostolici  destinantur.  Quara 
longe  haec  dissita  sunt  ab  innominato 
Centone,  quem  excutere  magis  cogitave- 
ram,  nec  pauca  ad  id  idonea  parata  habe- 
bam  ex  varia  lectione  et  collatione  loco- 
rum  ad  tollendam  larvam  qua  obtegiturj 
nisi  quod  verius  illi  adaptari  potest,  quam 
theologiae  morali,  in  quam  desaevit,  il- 
lud  d.  Augustini  psal.  22.:  Talibus  malis 
magis  prolizi  gemitus  ac  Jletus,  quam 
prolixi  Itbri  debentur.  Nam  et  sic  ex  o- 
mnibus  antiquis  doctoribus  seligendo  ca 
solum  quae  in  ipsis  infirmiora  sunt,  Cento 
impurus  et  odio  habendus  conficeretur. 
Hactenus  Bail.  ». 

III.  Mirum  est,  virum  doctum  Montal- 
tii,  seuPaschalislitteras  praetermisisse.  Ut 
enim  hae  prodierunt  in  lucem  ad  arma 
undique  contra  casuistas  clamatum  est 
tum  ab  iausenianis  omnibus  eorumque  as- 
seclis,  tum  a  catholicis  quibusdam  domi- 
nicanae  praesertim  familiae,  Contensonio, 
Vincentio  Baronio,  Natali  Alexandro.  Q ua 
de  re  vide  historiam  provincialium  (tom. 
I .  carumdem  coloniensis  editionis )  (  seu 
potius  genevensisja.  ijSg.  praemissam,di- 
ctionarium  iansenistarum,  Daurigny  mo- 
numenta  chronologica  et  dogmatica,  Da- 
nielis  dialogos,  et  ad  Natalem  Alexandrum 
epistolas,  Despreaux  epistolas  duas  ad- 
versus  apologiam  proviucialium  littera- 
rum,  Houorati  Fabri  apologeticum  etc. 
Accessit  Thyrjii  Gonzalez,  aliorumque  ie  ■ 
suitarum  ab  ipso  stantium  adversus  pro- 
babilismum  dimicatio,  de  qua  neConcinae 
et  Patuzii  mendacia  te  in  errorem  abdu- 
cant  Philiberti  Ballae  epistolas  consulc. 
Reuovatum  porro  in  Italia  est  acerrimum 
bellum  a  Daniele  Concina,  qui  edito  qua- 
dragesimae  appellantis  libro  in  casuistas, 
iesuitas  praesertim,  livoris  pleno  illud  in- 
dixit.  Innumeri  hinc  ex  utraque  parte 
prodiere  libri;  neque  Concinae  obitu  pax 
rediit,  immo  Patuzii  et  Dinellii,  quibus 
nuper  additus  est  cremonensis  quidain 
Camillus  Miglioli,  libellis  instaurari  po- 
pulorum  scandalo  bellum  videtur.  Interea 
breves  accipe,  sedinvictas  casuisticae  theo  - 
logicae  vindicationes,  illas  primum,  quas 
Ludovicus  Abelly  ruthenensis  episcopus, 
opusculo  de  libris  et  opinionibus  casui 
iiarum  concinnavit :  deinde  qnas   Fran 


fAtts  ni. 
coliiuis  ▼.  cl.  (ledit  de  poentteiitiete  disei- 
plinalib.  2.  cap.  8.  seqcf.  postremo  quas 
jpsi  in  libro  ad  La-Croixii  moralem  theo- 
logiam  prodromo  variis  locis  conscri- 
psimus. 

CaP.  n.  LdDOVICI  WEILT  BCTBENBNSIS  BPI3C0P! 
krOLOGU  PBO  CASDISTIS  SDHllATlM  EXBIBITA  %\  fBAN- 
COiral  DB  POKNITENTIAR  DISCIFIIN  A  LIB.  III.  CAP.  7.  $.23. 

«  Art.  I.  narrat  uti  quidam  iuvenisle- 
gens  praedictum  cius  tractatum  de  prin- 
cipiis  theologiae  moralis  indignatus  eifue- 
rat,  quod  in  confirmationera  suae  doctri- 
nae  casuistas  citaret,  doctores  videlicet,  ut 
ipse  dicebat,  doctrinae  laxioris  et  evange- 
licis  institutionibus  contrariae  magistros: 
quales  vere  esse  casuistas  acceperat  ab  ho- 
mine  clarissimo  a  quo  etiam  id  consilium 
acceperat  ut  si  vellet  unquam  operam  dare 
facultati  niorali,  id  genus  theologorum  ne 
legeret  unquam ,  sed  solos  sanctos  patres. 
Addit  ab  eodem  iuvene  firmissimo  in  tuen- 
da  hac  iniquissima  de  casuistis  opinione 
provocatura  se  fuisse  ad  ea  litteris  tra- 
denda  quae  ipse  contra  hunc  errorem  sen- 
tiret  et  persuasionibus  amicorum  compul- 
sum  ut  quae  scripserat  in  favorem  casui- 
starum  ederet  in  lucem. 

»  Art.  2,  dicit  casuistas,  quorura  hic  de- 
fensionem  suscipit,  fuisse  homines  doctri- 
na  nec  paucos  ex  ipsis  etiam  pietate  insi- 
gnes,  et  aut  primas  in  acaderaiis  cathedras 
adeptos  aut  ob  illustria  in  remp,  merita 
ad  summa  in  ecclesia  munia  vocatos,  non 
paucos  divorum  numero  adscrip'os,  eam 
praeterea  fuisse  omnium  mentem  ut  fide- 
les  docerenl  quidagendum,  quidcavendum 
essetj  idque  vere  eos  effi^cisse  libris  suis 
post  longam  experientiam,  quod  ftcerunt 
post  multara  navigationem  nautae  seler- 
tissimi  raappis  suis,  in  quibus  diversorura 
marium  pericula,  scopulos,  syrtes,  infestei 
pyratis  loca  descripserunt,  ac  proinde  ut 
his,  ita  illis  gratias  habendas,  nec  minus 
quara  aliis  qui  in  ecclesia  populos  in  fide 
et  moribus  instruunt,  iraprudenterque  fa- 
cere  qui  eos  despiciunt  creduntque  sine 
illorum  opera  posse  se  difiicillimas  de  mo- 
ribus  quaestiones  e.\tricare. 

»  Hoc  autem  iudicium  suum  confirmat 
auetoritate  trium  insignium  episcoporum 
quos  sequi  omnes  debeant. 

Hi  sunt  (inquit)  5.  Carolus  BorrO' 
maeus,  archiepiscopus  mediolanensis,  s. 
Franciscus  Salesius  episcopus  genevensis, 
eminentissimus  cardinalis  PaUeotlus  ar- 
chiepiscopus  bononiensis,  qui  casuistarum 
Libros  non  probarunt  modo,  sed  eorum 
eiiam  lectionem  et  eonfessariis  et  clericis 
teminariorum  alumnis  impense  admodum 
Kommendarunt. 

S.  Carolus  Borromaeui,  praeter  aliai 

MOR.  I, 


APOLOGETICA  LX? 

j  consuelas  teminarii  sui  exercitationei  , 

j  casuum    conscientiae    studinm    exigebai 

singulare,  tanquam  omnibus  apprime  ne- 

cessarium  ;  maxime  vcro  lectionem  sum- 

\  mae  s.    Antonini  landabat,  committens 

curae  rectoruni  ut  alios  quos  iudicasseni 

idoneos  seligerent,  et  alumnis  seminario- 

rum  legendos  praeberent. 

Sanctus  vero  Franciscus  Salesius  /rt 
instruclione  conjessarioruni  suae  dioece- 
sis,  eisdem  etiam  atque  etiam  commendat 
lectioneni  tractatus  de  prudentia  con- 
Jessarii  quem  scripsit  p.  f^alerius  Regi- 
naldus  societ.  lesu,  et  in  epistola  ad 
quemdam  praesulem  Instructionem  sa- 
cerdotum  cardinalis  Toleti  vehementer 
laudat  tanquam  perutilem  muneri  recte 
obeundo  quod  ei  erat  impositum. 

Cardinalis  Palleottus  in  regulis  et  or- 
dinationibus  clericorum  sui  seminarii  li- 
bros  enumerans  quorum  lectio  erat  iis 
necessaria,  inter  alios  summam  proponit 
quae  ArmilLa  inscribitur  et  directorium 
conjessariorum  p.  PoLanci  societ.  lesu. 

«  Art.  3.  Expendit  consilium  quod  a- 
liqui  dant  confessariis  legendi  solos  san- 
ctos  patres  ut  inde  sciant  respondere  ca- 
sibus  conscientiae.  Ostendit  autem  opti- 
mam  et  perutilem  esse  sanctorum  patrun» 
lectionem  :  non  inde  tamen  sequi  aut  eos 
solos  esse  legendos  aut  esse  legendos  in 
hunc  finem ,  ut  ex  ipsis  hanriatur  tota 
facultas  moraUs  ,  nirairum  notitia  iu- 
rium,  contractuum,  censurarum  aliorum- 
que  huiusmodi.  Ecqui  sunt  enim  (in- 
quit )  isti  sancti  patres  qui  tractatus  de 
restitutione  habeant,  qui  Latentes  sub  spe- 
ciosis  nominibus  iniurias,  usitatos  in  li- 
tibus,  in  venditione,  emptionereliquisque 
contractibus  dolos  detegant,  qui  doceant 
mgnoscere  paLlialas  usuras?  Quibus  m 
Lihris  sancti  patres  de  benejiciis  eccle- 
siasticis  agunt  aut  prope  quotidiana  cir- 
ca  eadem  dubia  solvunt?  Ubijictos  quae- 
sitosque  pro  tegenda  simonia  tituLos  a- 
periunt  ?  Ubi  denique  alia  id  genus  con- 
fessariis  necessaria  agitant  quae  tamen 
omnia  in  casuistarum  libris  leguntur  etc? 
Multura,  ut  reor,  Laborabunt  isti  censo- 
res,  si  velint  unum  ex  sanctis  palribus 
exhibere  aut  indigitare,  in  quo  ea  quae 
numeravi  tractentur.  Sed  iLlis  satis  est 
patrum  Lectionem  commendare  nec  pensi 
habere,  quanto  conjessariis  tempore  opus 
esset  si  quoties  in  sacro  tribunaLi  du- 
bium  aLiquod  occurrit,  patres  consuLendi 
essent.  Projecto  qui  Laboresjerendi,  quac 
taedia  superanda,  quoties  voLvendi  re- 
voLvendique  Libri  priusquam  propositae 
dijficultatis  seu  quaestionis  veitigiuw 
aliquod ,  nedum  iolutio  ri^periretur  cLc 


tXVl  DISSKRTATIO 

tJt  igitur  qui  iurisprudentiae  se  dederit 
eos  praecipue  libros  versat  qui  leges  ex- 
plieant  et  quaestiones  ipsas  agitant  quae 
versantur  circa  causas  civiles  aut  cri- 
minales;  et  qui  medicinae  peritiam  cu- 
pit,  libros  illos  in  primis  Jamiliares  ha- 
bet,  qui  de  arte  medica ,  qui  de  variis 
morbi  generibus,  causis ,  remediis  tra- 
ctant,  quod  idem  in  omni  scientia  atque 
arte  contingitj  ita  quisquis  theologiae 
moralis  stuaiosus  extiterit,  ut  illos  au- 
ctores  scrutetur  necesse  est,  qui  omne 
studium  atque  diligentiam  in  eo  posue- 
runt  ut  ad  aliorum  doctrinam  eos  con- 
scriberent  conscientiae  casus,  quos  par- 
tim  propria  experientia,  partim  labore 
improbo  collegissent  etc. 

a  Art.  4-  Ostendit  facultatem  moralem 
csse  antiquissimam  et  primum  casuistam 
fuisse  Moysem,  casuistas  pariter  in  lege 
nova  fuisse  apostolos,  deinde  qui  ipsis  suc- 
cessere,  episcopos  solitos  aliquando  adcon- 
servandam  unitatem  et  ad  conciliandam 
suis  senten-tiis  auctoritatem,  consulere  sum- 
mum  pontificem :  aucto  vero  fidelium  et 
quaestionum  moralium  numero ,  deman- 
datum  ab  episcopis  fuisse  id  munus  expe- 
diendi  casus  conscientiae  presbyteris  do- 
ctoribus,  suarum  ecclesiarum  poenitentia- 
riis,  qui  litteris  mandarunt  quae  proprio 
studio  et  experientia  didicissent:  hincin- 
gens  ille  numerus  huiusmodi  moraUum 
tractatuura  hbroruraque  qui  nunc  extat. 

»  Art.  5.  Observat  et  monet  a  praedi- 
ctis  censoribus,  qui  redarguunt  casuistas, 
redargui  multos  viros  sanctos  in  aibum  di- 
vorum  ab  ecclesia  relatos  qui  fuere  casui- 
stae,  nimirum  d.  Thomam  qui  in  secunda 
et  terlia  parte  suae  summae  moralem  theo- 
logum  agit,  s.  Bonaventuram  qui  id  munus 
explicandi  casus  conscientiae  alienum  a  se 
esse  minime  putavit ,  s.  Antoninum  qui 
tractatus  de  casibus  conscientiae  reliquit 
adeo  utiles,  ut  s.  Carolus  Borromaeus  sui 
seminarii  clericis  eorum  lectionem  potis- 
simum  commendarit,  demum  s.  Rayraun- 
dum  cuius  operam  adeo  utilem  expertus 
fuit  Gregorius  ix.  ut  nihil  ageret  eo  in- 
consulto,  quique,  impetrata  ab  eodemGre- 
gorio  missione  ab  aulae  negotiis  curisque, 
et  Barcinonem  regressus  ut  convalesceret 
ex  morbo  in  quem  (ea  erat  sancti  viri  hu- 
militas)  inciderat  ex  moerore  concepto 
propter  episcopatum  tarraconensem  sibi  a 
pontifice  destinatum,  totum  se  dedit  quae- 
stionibus  moralibus  et  casibus,  qui  unde- 
quaque  ad  eum  afferebantur,  resolvendis , 
resolutionibus  iam  datis  coUigendis,  ex 
quibus  eam  summam  compegit,  quae  fuit 
ultimura  eius  opus  et  reliquoruiu  quae 
5CU{.*\t,  facile  j>ra«atpuum. 


PROLEGCMENA 

»  Hic  observare  mihi  liceat  hos  quos 
recenset  is  auctor  aliosque  plures,  quos  re- 
censere  poterat,  viros  sanctissimos  eosdem- 
que  casuistas  aut  homines  privatos  fuisse 
aut  casus  conscientiae  resolvisse  antequam 
ad  infulas  eveherentur  nec  essent  decla- 
lati  doctores  ecclesiae  aut  a  pontificibus 
huic  murieri  destinati :  non  igitur  dedecet 
privatos  doctores,  ut  inscite  garriunt  ali- 
qui,  quaestionibus  dubiisque  moralibus  re- 
spondere;  non  enim  qui  id  faciunt  arro- 
gant  sibi  clavem  scientiae  et  potestatis  qua 
fruuntur  episcopi,  nec  responsa  praebent 
quae  vim  legis  habeant,  sed  consihi  quod 
ex  ingenti  doctrina  qua  praediti  sunt  au- 
ctoritatem  habet,  et  subinde  cum  certior 
regula  in  dubiis  quae  passim  incidunt  ha- 
beri  non  possit,  satis  est  dirigendis  fir- 
mandisque  animis  fideliura  dubitantium. 
Hinc  episcopi  ipsi  cum  dubitant  praedictos 
doctores  consulunt  auteorum  tractatusle- 
gunt  eorumque  consiliis  acquiescunt.  Sed 
hoc  obiter  monere  ipse  volui. 

»  Art.  6.  Dividit  fideles  in  tres  classes, 
primara  eorum,  qui  sunt  in  peccato  unde 
volunt  aut  debent  emergere ;  alteram  eo- 
rum  qui  sunt  in  gratia  in  qua  perseverare 
debent;  tertiam  eorum  qui  volunt  susci- 
pere  aut  ministrare  sacramenta,  et  his  o- 
mnibus  esse  casuistas  perutiles  aut  etiam 
necessarios  ostendit^  cum  ea  vel  praecepta 
vel  instructiones  quibus  indigent  in  scri- 
pturis  ita  lateant  ut  perspici  a  multis  non 
possint;  in  amplissimis  vero  voluminibus 
iuris  canonici  sint  ita  dispersa  aut  involuta 
ut  reperiri  pariter  nequeant  a  plerisque  j 
a  patribus  tandem  sint  obiter  tantttm  sub- 
inde  tradita,  a  casuistis  vero  sint  facili 
methodo  clarissimeque  cunctis  proposita  : 
hinc  illi  ipsi  qui  casuistis  succensent,  in- 
terrogati  unde  hauserint  eam  doctrinam 
qua  se  in  examine  aut  concursu  dignos 
sacris  ordinibus  aut  administraUone  sacra- 
mentorum  probarunt,  si  velint  vera  fateri, 
dicent  se  lectione  ac  studio  casuistarum 
adiutos  et  ex  lumine  ab  ipsis  accepto  pro- 
positis  quaestionibus  respondisse. 

»  Art.  7.  Ostendit,  ab  his  qui  casuistas 
eorumque  libros  daranant,  nonsolum  pri- 
vari  ecclesiam  ingenti  commodo,  sed  affici 
multis  gravissimis  dctrimentis.  Et  i.  Gon- 
fessariihorumlibrorumethominumauxilio 
privati,  nec  legentes  scripta  patrum  quae 
sunt  innumera  ,  aut  in  ipsis  non  repe- 
rientes  dubiorum  quae  nascuntur  in  dies 
dilucidas  responsiones,  iudicabunt  ipsi  solo 
ingenio  suo  quid  agendum,  quid  cavendum 
sit:  quale  autem  erit  hoc  iudicium  homi- 
num  imperitorura  ?  Si  magni  illi  viri  qui 
casuistae  fucre,  post  totam  vitam  in  ethi- 
cac  studiis  insumptam,  post  longam  expe- 


PAUS    iii- 

neiiHani,  qiiatflvis  ingenio  praestarcnt,  er- 
rarunt  tamen,  ut  piaedicti  eoruin  censo- 
res  contendunt,  qui  erunt  errores  homi- 
num  qui  nec  simili ,  imo  vix  ullo  studio 
adiuvantur,  nec  praestant  ingenio  ?  Nonnc 
timendum  est  ne ,  cuni  caeci  ipsi  sint , 
cum  eis  quos  ducunt  cadant  in  foveam? 
2.  Si  namerus  casuistarum  eorumque  in 
senteritiis  discordia  detrimento  estet  con- 
f  usionem  parit,  ut  iidem  dicunt,  longe  maior 
erit  discordia  et  confusio,  cum  singuli  con- 
fessarii,  ut  sua  cuique  ratio  suggeret,  iu- 
dicabunt :  ut  enim  in  huiusmodi  iudiciis 
evenire  solet,  quot  erunt  capita,  tot  erunt 
sententiae.  3.  Qui  ad  examen  vocantur  ab 
episcopisjpropositis  quaestionibus,  e.gr.  cir- 
ca  simoniam ,  circa  contractus,  circa  censu  - 
ras,  respondere  non  poteruntj  cum  respon- 
sa  in  patribus  non  reperiant,  ex  libris  ca- 
suistarum  petere  non  debeant.  Igitur  id  e- 
samen  tollendum  erit.  4-  Tollentur  con- 
fessarii  ipsi  qui  si  sapient,  nolent  se  expo- 
nere  periculo  errandi  cum  tanto  anima- 
rum  detrimento,  quale  periculum  certe 
subeunt  qui  sine  doctrina  morali  sacra- 
menta  ministrant.  Si  enim  in  hac  admi- 
nistratione  errant  aliquando,  nec  raro  du- 
bitant  etiam  periti  morum  doctores  qui 
libros  eosque  multos  legunt  et  perlegunt, 
quoties  errarent  hi  qui  essent  hoc  prae- 
sidio  destituti?  Igitur  qui  casuistas  eorum- 
que  libros  ablegant,  sunt  auctores  mali 
longe  maioris  eo  cui  mederi  contendunt. 
»  Art.  8.  Quaerit  utrum  vere  noxii  sint 
numerosi  casuistarum  libri  ?  Dicit  autem 
loqui  se  non  de  omnibus  casuistis,  sed  de 
iis  qui  sive  amplissimis  dignitatibus,  sive 
eximia  doctrina,  sive  susceptisinacademiis 
gradibus,  insignes  sunt  et  boni  vulgo  aucto- 
res  habentur.  Propositae  quaestioni  re- 
spondet  immerito  de  horum  numero  et  va- 
rietate  conqueripraedictos  censores,  utim- 
merito  de  numero  et  varietate  ferculorum 
quereretur  qui  ad  lautas  epulas  invitatur ; 
quemadmodum  enim  principis  alicuius  viri 
epulum  apparantis  est  magnam  ferculorum 
eopiam  invilatis  apponere,  ita  convivarum 
est  e  propositis  dapibus ,  meliores  utilio- 
resque  prudenler  moderateque  seligere.  At- 
qui  haec  tanta  eorumque  diversorum  11- 
brorum  eopia,  quibus  praesens  abundat  ec- 
clesia,  diviuae  munificentiae  pars  est,  tot 
modis  sua  nobiscum  consilia  communican- 
tis  quae  fideles  animas  pascant:  parendum 
tamen  apostolo  monenti  ne  velimus  plus  sa  - 
pere  quam  oportet  sapere ,  sed  sapere  ad 
•obrietatem ;  ac  proinde  aut  non  legenda 
quae  non  oportet,  aut  legenda  eo  modo 
quo  oportet,  quo  non  legunt  illi  qui  libros 
male  masticatos  devorant,  aut  doctriuis  a- 
|ias    saluheniinis   abutuntiir.    Caeteriun 


APOi.oaETICA  I.XVTl 

quamvis  ipse  non  improbet  imo  laudet  ut 
varios  de  re  morali  Iibx'os  in  promptu  quis 
habeat  ut,  cum  opus  fuerit,  consulere  eos 
possil,  hortatur  tamen  ad  selectum  et  pe- 
culiare  studium  paucorum,  dicitque  id  con- 
silium  dare  consuevisse  discipulis  suis  gra- 
vissimos  doctores  sorbonicos,  ut  studiose 
legerent  instructionera  sacerdotum  quam 
scripsit  cardinalis  Toletus,  idemque  fuisse 
s.  Francisci  de  Sales  consiliura.  Ut  autem 
datur  omnibus  seligendi  aliquem  ex  multis 
plena  libertas,  ita  nulli  permittitur  alios 
despicere  eorumque  copiam  damnare,  quod 
nemo  facit  in  reliquis  facultatibus.  Quis 
enim  queritur  quod  tot  de  legibusaciuris- 
prudentia,  tot  de  medicina  Ubri  iique  varii 
et  in  aliquibus  dissidentes  prodeant  in  lu- 
cem  quotidie?  Imo  quis  non  videat  id 
fieri  perutiliter,  cum  posteriores  e.  gr.  me- 
dici  ea  morborum  remedia  repererint,  quae 
fuere  prioribus  ignota  ?  Gur  ergo  in  facul- 
tate  morali  noxium  sit,  quod  utile  sit  in 
reliquis  disciplinis  ?  Opponenti  autem  sen- 
tentiarum  discordiam  respondet,  casuistas 
in  multis  quae  certa  sunt  convenire,  dis- 
sentire  in  aliquibus  incertis  circa  quae  in 
suo  quisque  sensu  abundat,  ct  sequi  licet 
quod  videtur  similius  vero. 

»  Art.  9.  et  ultimo  agit  de  libris  eorum 
casuistarum  qui  laxiores.dicuntur.  Et  1. 
monet  mirum  non  esse  quod  aliqui  casui- 
stae  errarint:  permisisse  Deum  ut  aliquan- 
do  viri  etiam  sanctissimi  doctissimique  er- 
rarent  ut  inde  discamus  minus  fidere  iu- 
dicio  nostro,  ipsi  Augustino  aliqua  exci- 
disse  quae  postea  retractavit.  Monet  2.  non 
esse  temere  iudicandum  de  aliorum  sen- 
tentiis,  cum  saepe  laxum  non  sit  quod  no- 
bis  videtur ,  et  aliquando  laxae  sint  aliae 
nostrae  seutentiae,  iudicio  eiusdem  illius 
auctoris  cuius  sententiam  ,  quia  nostrae 
contrariam,  laxam  aut  benigniorem  voca- 
mus.  Monet  3.  cavendum  ne  animo  prae- 
occupato  iudicemus  ut  faciunt  hi  qui  pro- 
bant  quidquid  dixerint  aut  scripserint  ii 
quos  diligunt;  contra  reiiciunt  quidquid 
eorum  est,  a  quorum  ingenio  et  studiis  di- 
scordant.  Monet  4-  si  qua  in  re  ab  aliquo 
scriptore  fuerit  erratum,  non  illico  totum 
librum  damnandum,  ut  nemo  sapienspoma 
sana  atque  integra  abiicit  quod  inter  ea 
putridum  unum  corruptumque  deleget,  nec 
arborem  totam  bene  vigentem  succidit  quod 
aridum  in  ea  i^amusculum  intuetur :  pro- 
pterea  audieMidum  Augustinum  dicentem, 
botrum  carpe,  spinam  cave ;  imo  Spiritura 
sanctum  admonentem  ut  pretiosum  a  vili 
separemus.  Monet  d^um  hanc  in  iudi- 
cando  de  aliorum  senteutiis  praecipitatio- 
uem  oriri  ex  superbia  qua  iudex  se  prae- 
fert  viris  doctriua  ac  scic»Ua  praeclari» 


Lxvn. 


eiSSTEhi A iio  proieqomewa 


eaque  despicit  quae    ab  ilHs  probata  csse 
non  ignorat. 

u  His  praesul  iste  sapientissimus  vin- 
dicat  casuistas  non  antiquos  tantum,  Ray- 
mundum,  Thomam,  Bonaventuram  alios- 
que,  sed  etiam  recentiores ;  quae  enim  af- 
fert  utrosque  complectuntur  ut  utrosque 
feriunt  adversariorum  querelae :  quam- 
vis  enim  dicant  se  non  agere  de  antiquis  , 
revera  accusant  utrosque,  cum  recentio- 
res,  de  quibus  agimus,  secuti  sint  antiquos, 
cumque,  ut  inter  recentiores  aliqui  beni- 
gniores  fiiere,  sic  inter  antiquos;  nec  nova 
sit  doctrina  probabiiitatum  ( quae  tamen 
est,  ut  dicunt,  fons  omnium  laxitatum,  et 
est  praecipuum  caput  accusationum)  sed 
perantiqua,  et  in  eo  casu  poenitentis  o- 
perantis  ex  opinione  probabili  contraria 
opinioni  confessarii  communi  doctorum, 
quos  allegavi,  suffragio  propugnata:  nun- 
quam  enim  opinionem  probabilem  a  pro- 
babiliori  distinguunt,  sed  absolute  usum 
probabilis  poenitenti  permittunt  et  per- 
mittendum  docent.  » 

Cap.  III.  Francolini  apologia  pbo  casdisiis 
bx  tlb.  11.  cap.  ix.  et  x.  db  poenitentiab  disc1plin4 

«  Ea  quae  adeo  execrantur  casuistarum 
mala  aut  nec  mala  sunt  aut  aliquorum  tan- 
tum,  eaque  casuistis  antiquiora.  Et  primo 
£a  quae  estinaliquibusdubiorum,  casuum, 
quaestionum  et  allegationum  copia,  quae 
iacit  eorum  libros  aut  nimis  prolixos  aut 
nimis  spissos,  vel  malum  non  est  vel  ma- 
9um  innocens,  cum  non  desint  qui  brevius 
quique  brevissime  in  idem  argumentum 
scripserint,  ut,  si  viae  sint ,  breviores  aut 
brevissimae,  malum  innoxium  est  quod 
sint  etiam  longissimae,  immo  commodum 
id  est  si  quae  longae  sunt  sint  etiam  faci- 
les  et  expeditae:  cum  non  omnibus  pla- 
ceat  via  quae  brevior,  sed  quae  facilior, 
facilius  autem  aliqui  ad  inteliigentiam  re- 
rum  perveniunt  si  fusius  pertractentur. 
»  Secundo  sunt  quidem  aliqui  casui- 
starum  libri  sua  laxitate  perniciosi ,  hinc 
aliquae  ipsorum  propositiones  a  pontifici- 
bus  fuere  iuste  sancteque  damnatae.  At 
aliqui  immo  plurimi  olim  fuere  libri  poe- 
nitentiales  iusto  benigniores  laxique  et  ideo 
a  patribus  et  conciHis  reiecti.  Concilium 
turonicum  tertium  cap.  aa.,  cabillonense 
secundum  sub  Carolo  Magno  cap.  38,  pa- 
risiense  sextum  sub  Ludovico  cap.  32. 
graviterinvehuntur  in  quosdam  libros  poe- 
nitentiales  et  severe  sacerdotibus  mandant 
ne  eis  utantur.  Ex  his  concilium  parisien- 
se  statuit,  ut  unusquisque  episcoporum 
in  sua  parochia  eosdem  erroneos  codi- 
cillos  diligentissime  perquirat  et  inuen- 
loi  igni  tradat  ne  per  eog  uiterius  sacer- 


dotes  imperiti  homines  decipiant.  Nec  ta- 
men  contra  libros  omnes  poenitentiales  de« 
clamatum  est;  cur  crgo  modo  declamatur 
contra  omnes  summas  casuistarum? 

»  Displicet  in  his  fortasse  tanta  opi- 
iiionum  diversitas  et  contrarietas  .■*  At 
quanta  olim  iu  libris  poenitenlialibus  fuit, 
<|uanta  in  ipsis  canonibus  ?  Simplicem  for- 
nicationem  unius  auni  poenitentia  vindi- 
cat  Eusebius  papa,  ut  refert  Ivo  epist.  i6. 
At  concilium  meldense  apud  Burcharduni 
iib.  6.  cap.  68.  triennii  poenitentia  punit, 
».  Basilius  septennii ,  s.  Gregorius  Nisse- 
uus  novennii  poenitentia  castigat.  Haiic  ca- 
nonum  seu  canonistarum  contrarietatem 
uotat  concilium  moguntinum  apud  eum- 
dem  Burchardum  lib.  17.  cap.  21.  Theo- 
dorus  (inquiunt  patres)  iudicavit  eum 
qui  incestum  fecerit ,  duodecim  annos 
poenitere  debere,alii  quindecim,  aliise- 
ptem.  Cumque  discreparent  omnes  nec  ra- 
tionem  cui  inniterentur  afferrent,  haere- 
bant  saepissime  confessarii,  ignari  quem 
potius  sequerentur,  ut  constat  ex  excerpto 
Gregorii  papae  iii.  quod  affert  Labbe  t.  6. 
concil.  pag.  i^^S.  cuius  initium  hoc  est: 
Cernimus  in  ecclesia  quod  non  valde 
contristat,quoniam  ita  confusa  sunt  iu- 
dicia  circa  poenitentiam  in  presbjrtero- 
rum  nostrorum  opuscuLis,  alque  ita  di- 
versa  et  inter  se  discrepantia  et  nullius 
auctoritate  suffuLta,  ut  vix  prnpter  disso- 
nantiam  possint  discerni.  Unde  fit  ut 
concurrentes  ad  remedium  poenitentiae, 
tam  pro  librorum  conJUsione  quam  etiam 
pro  ingenii  tarditate,  nuLlatenus  eis  va- 
leant  subvenire. 

»  Tertio  cum  de  sexto  praecepto  aut 
matrimonio  agunt  nostri  casuistae,  turpi- 
tudinum  species  recensent  quidem,  sed 
non  describunt,  ut  idem  scriptor  asserit, 
aut  longe  minus  describunt  quam  eas  de- 
scribant  veteres  canonistae  scriptoresque 
librorum  poeniteniaalium ,  praesules  aut 
presbyteri  sanctissimi ,  nempe  Theodorua 
episcopus  cantuariensis  a  Vitalianopapa,  ut 
supra  dixi,  in  Angliam  missus,  Beda  uon 
doctrina  solum,  sed  et  sanctitate  celebris, 
Burchardus  episcopus  vormaciensis  et  di- 
vorum  honoribus  ac  titulis  ab  ecclesiis  de- 
coratus,  aliique  ex  quibus  Burchardus  (si- 
niilia  hubeut  reliqui)  lib.  19.  decretorunt 
cap.  5.  non  solum  omnes  species  turpitu- 
dinum  recenset,  sed  eas  distinctissime  de- 
scribit  nec  species  tantum,  sed  modos  o* 
mnes  quibus  haec  peccata  a  viris  et  foemi- 
nis  commiltuntur ,  aut  manu  sua  aut  me- 
dio  aliquo  instrumento  aut  secum  aut  cum 
aliis  aut  extra  vas  aut  alio  quovis  modo 
quem  ipsum  moduiu  non  innuit,  sed  exlii- 
bft    ucutit  ti;«ri»simc  solusque    ipse    plui 


?AK3   m.   A 
ijcit  quam  fortasse  dixerint  omnes  nostri 
casuistac,  quotquot  unquara  et  uspiam  ex- 
titerunt. 

»  Igitur  quaecumque  displicent  in  ca- 
suistis  aut  culpam  nullam  continent  aut 
eam  ex  qua  longe  magis  culpandi  sunt  an- 
tiqui  doctores  patresque.  Hos  autem  quis 
culpare  audeat?  Ergo  si  innocentes  fue- 
runt  ipsi  et  innocentes  quoque  sunt  ex  hoc 
capite  casuistae. 

»  Sed  illud  est  prorsus  mirabile  et  vix 
credibile  quod  videlicet  nonnulli  ex  iis  qui 
calamum  casuistarum  redarguunt  tanquam  ' 
parum  pudicum,  confessionibus  ipsis  pue- 
rorum  et  puellarum  interrogationes  sub- 
inde  interserunt  (ex  bono  animo  quidem  \ 
sed  non  satis  prudenti )  niiiil  pudicas  nec 
solum  miuime  necessai"ias ,  sed  aliquando 
perniciosas,  ut  constat,  eas  non  semel  fuisse 
puellis  ,  huiusmodi  foeditatum  antequaui 
interrogarentur  pi"orsus  ignaris.  Quis  non 
videat  quam  ista  secum  pugnent?  An  de- 
decet  has  spurcitias  calamo  versare,  lingua 
autera  decet  ?  An  maiori  cum  reverentia 
tractanda  est  materia  moralis  quam  sacra- 
mentum?  An  est  religiosior  mens  et  ocu- 
lus  virorum  legentiurf  quam  aures  puel- 
larum  audientiura  ?  An  periclitatur  ma- 
gis  honestas  legentis  confcssarii  quam  pe- 
liclitetur  honestas  audientis  puellae  facile 
putantis  communia  esse  ea  delicta  de  qui- 
bus  omnes  interrogantur?  An  deraum  cul- 
pa  non  caret  qui  de  peccatis  impudicitiae 
agit  cum  lectoribus,  quorum  plerique  ista 
non  ignorant  nec  ignorare  debent  ut  ea 
curai'e  sciant;  culpa  autem  carebit  qui  de 
eisdem  agit  cum  puellis  et  pueris  quorum 
plerique,  aut  saltem  non  pauci  ex  iis  quos 
suspiciosus  confessarius  interrogat ,  hoc 
prorsus  ignorant  et  utiliter  ignorant? 

»  At  ( inquiet  aliquis)  in  antiqais  col- 
lectionibus  librisque  poenitentiaiibus  de 
peccatis  irapudicitiae  interrogatur  poeni- 
teus  cuiusvis  aetatis  et  sexus.  Sic  enim 
Burchardus,  ut  supra  innuebam,  lib.  ig. 
cap.  5.;  Fecisti  fornicaUonem,sicut  so- 
domitae  fecerunt,  ita  ut  etc.  vel  intra 
coxas,  etc.  vel  ita  ut  in  manum  tuam  etc. 
Similiter  post  aliquot  paginas  interrogat 
foerainas  sic :  Fecisti  quod  quaedam  mu- 
lieres  facere  solent  ut  Jaceres  quoddam 
molimen  seu  machinamentum  etc.  Feci- 
sli  quod  quaedam  mulieres  Jacere  so- 
lent,  ut  iam  supradicto  moLimine  etc.  Fe- 
cistiquodquaedam  muLieres  facere  solent 
quando  etc.  Parco  exscribere  totara  pe- 
riodum  quia  noa  est  necesse.  Igitur  sunt 
de  his  iuterrogandi  pocnitentes  etiam  pueri 
puellaeque;  liuius  enira  aetatis  potissimum 
liaec  peccata  sunt. 


1'OLOGETICA  1X1% 

»  Sic  obiicienti  respondco,  de  his  aliis» 
que  innumeris  interrogari  poenitentes  in 
praedictis  Iibris  antiquorura  canonistarum, 
non  (juidem  ut  confessarius  sic  interroget 
poenitentes,  siquidem  nec  una  dies  satis 
esse  scrutando  audiendoque  unico  poeni- 
nitenti ,  sed  ut  discat  ipse  species  omnes 
morborum  quibus  uterque  sexus  urgetur, 
et  aliquid  interroget  aliquando,  cum  vide- 
licet  poenitens  titillatum  se  fatetur  aut  in- 
nuit  aut  ipse  detegere  incipit  scabiem  suam 
quam  tamen  non  augeatinterrogatio  quam- 
que  responsio  poenitentisnon  atfricet  con- 
fessario. 

»  Quamvis  autem  damnandi  non  sint 
praedicti  veteres  canonistae  librorumque 
poenitentialium  scriptores  qui  omnis  ef- 
frenatae  aut  praeposterae  libidinis  spurci- 
tias  per  has  interrogationes  descripsere  , 
laudabiliorestamenfuissentsieasinnuissent 
tantum  aut  saltem  minus  fuse  descripsis- 
sent  ut  faciunt  casuistae,  isque  etiara  quem 
DallaeusuamnatThoraasSanchez,  quinihil 
forte  de  peccatis  irapudicitiae  scripsit  quod 
scribere  necesse  non  fuerit  ei  cuius  finis, 
et  quidcm  sanctissimus  erat,  docere  quae 
sint  in  usu  matrimonii  vetita,  quae  per- 
missa ,  quae  debita  eaque  occasione  quae 
sint  et  cuius  pravitatis  sint  peccata ,  suo 
vel  alieno  corpore  abutentiuni,  cuius  pro- 
fecto  scriptoris  opus  spissum  non  verbis 
sed  rebus,  non  textibus  inutilibus,  sed  so- 
lida  doctrina,  totus  orbis  litterarius  recte 
seHtientium  laudat  et  laudabilius  facit  vi- 
luperatio  Dallaei,  quiquamvis  eruditum  se 
faciat ,  fateri  tamen  cogitur  a  se  minime 
lecta  quae  in  graUam  fori  poenitentialis 
scripsere  Theodorus,  Beda,  Burchardus 
aliique  veteres  scriptores.  Hos  enim  si  le- 
gisset,  eam  Thoraae  Sanchez  notam  inu- 
rere  fortasse  ausus  non  fuisset. 

»  Sed  hic  mihi  propositum  non  est  ca- 
suistam  uilum  pecuiiariter  laudare  aut  vin- 
dicare ;  sed  facuitatera  ipsam  moralem,  ut 
coepit  a  quinque  saeculis  tradi,  utque  tra- 
dita  his  potissunum  duobus  postremis  sae- 
cuiis  fuit  a  permultis  theologis,  quorum  li- 
bros  perutiies  foro  iuterno  esse ,  satis  ul 
arbitror,  ostendi  ,  ut  facere  constitue- 
ram. 

»  Nunc  faciam  quod  non  proposuerai», 
sed  quod  omittere  non  debeo,  tum  in  gra- 
tiam  optimac  facultatis,  tum  ut  praesenteni 
ecclesiam,  cuius  iaus  est  pluris  semper  ae- 
stimes,  semper  ames  magis;  id  enira  mih: 
potissiraum  propositum  est.  Ostendam  i- 
gitur  hanc  facultatem,  quosque  eius  nobi- 
liores  professores  scripsere  libros  p erutilei 
tuti  ecciesiae  fuisse.    » 


LXX 

Cir.  IV,  FBiNCOiim  riNDiciTiosB»  alub,  iw  qui- 

BOS    OSTERDITWB,    LIBBIS    CA30ISTAB1IU    ACCTAM  FDISSB 
ECCIESIASTICAJI   EBUDITIOITEII   BT    FIDBI  DOCTBINAU  IL- 

HJSTBATAM. 

«  Id  ut  via  faciliori  et  iucundiori  de- 
monstrein,  ostendam  quam  fuerit  maior  in 
ecclesiae  ministris  eruditio,  postquam  scri- 
bere  coepere  casuistae,  quam  inde  fuerit 
in  doctrina  morum  minus  erratum  et  du- 
bitatum;  quamvis  enim  id  debeatur  po- 
tissimum  posterioribus  synodis  et  ponti- 
ficum  constitutionibusper  quasmulta  quae 
erant  ignota  vel  dubia  fuere  definita,  et 
multa  quae  erant  obscura  fuere  deolarata ; 
debetur  tamen  etiara  studiis  et  libris  ca- 
suistarum  ut  ex  iis  quae  hic  afferam,  facile 
iutelliges. 

»  Percurram  sacramenta,  quorum  ad- 
ministralio  praecipua  pars  est  christianae 
disciplinae  et  modo  tam  certa,  tam  tuta  , 
tara  explicata  beneficio  utriusque  theolo- 
giae  speculativae  et  practicae,  qua  praesta- 
i'e  debent  et  praestant  casuistae,  olim  ve- 
ro  fuit  apud  multos  adeo  dubia  et  con- 
troversa. 

»  Baptismum  collatum  ab  haereticis  rc- 
peteudum  non  esse  docuit  Stephanus,  de- 
finivit  hoc  ipsum  postea  concilium  ni- 
caenum  quod  solos  baptizatos  a  paulinia- 
nJs  seu  samosatenis  iterum  tingi  voluit , 
quia,  ut  explicat  Innocentius  i.  epist.  11. 
cap.  5.  Paulianistae  in  nomine  Patris  et 
Filii  et  Spiritus  sancti  minime  baptiza- 
bant.  Adhuc  tamen  egregii  doctores  ita 
scripsere  postea  ut  ignorasse  videantur  ca- 
nonem  nicaenum  aut  eum  non  satis  intelle- 
xisse.  Lege,  cum  per  otium  lieebit,  initium 
primae  ejiistolae  canonicae  magni  Basilii 
ad  Amphilochiuin ,  cuius  meniini  lib.  i. 
cap.  4-  §•  3.  num.  3.  Lege  etiam  quae  id 
admirans  refert  Gabassutius  in  notitia  con- 
ciliorum  post  synopsim  saeculi  tertii. 

»  Videtur  postea  etiam  a  magnis  docto- 
ribus  dubitatum  ,  non  quidem  de  valore 
sacramenti  per  haereticos  aut  malos  ho- 
mines  ministrati,  sed  de  efficacia.  Nescio 
an  id  significare  voluerit  aut  potius  referre 
quod  alii  docuerant,  Augustinus,  dum  l.  3. 
(ie  baptismo  cap.  18.  loquens  de  malis  cla- 
vium  ministris  dicit,  Remissam  tamen  pec- 
catorum  non  dabant.  Non  enim  raptori- 
bus  etjbrnicatoribus  diceret  Deus^sicui 
remiseritis  ,  remittenlur  eis,  si  cui  reti- 
nueritis  et  tenebuntur. 

»  Putarunt  aliqui  sic  esse  necessarium 
baptismum  aut  aquae  aut  saiiguinis  re  ipsa 
susceptum,  ut  nunquara  sutis  sit  eius  vo- 
tum,  unde  actum  putabant  de  anima  Va- 
k^ntiniani  inipcratoris  mortui  sine  bapti- 
smo  cui  tamcn  nrofuissc  eius  votum  fuse 


msSERTATIO   PROLEGOMENA 

docet  s.  Ambrosius  de  obltupraedictt  im< 
peratoris;  ut  scias  quid  circa  hoc  sense- 
rit  s.  Augustinus,  lege  lib.  8.  conjess.  cap. 
12.  lib.  Q.  cap.  4-  et  praesertim  quod  scri* 
bit  ad  Fortunatum,  et  allegatur  ab  omni- 
bus  canonistis,  Polycarpo  lib.  3.  tit.  10. 
Burchard.  lib.  4-  cap.  16.  Ivone  part.  r. 
cap.  2H.  Gratiano  de  consecr.  dist.  l\. 
ubi  sic:  Catechumenum,  quamvis  in  bonis 
operibus  defunctum,  vitam  aeternam  ha- 
bere  non  credimus ,  excepto  martyrio  , 
ubi  tota  baptismi  sacramenta  complen- 
tur.  Forte  solum  siguificavit  non  esse  certo 
credendum,  mortuum  catechumenum  sal- 
vum  esse,  excepto  casu  martyrii. 

a  Circa  tempus  quo  suscipi  baptisraus 
debet,  quot  opiniones  fuere  aut  falsae  aut 
non  satis  tutae !  Eum  certe  in  multos  an- 
nos  differri  licite  posse  putarunt  multi , 
ut  omnes  norunt :  quin  laudabilem  quoque 
csse  hanc  dilationem  videtur  docuisse  Ter- 
tullianus  iu  lib.  de  bapt.  c.  18.  ubi  docet, 
Pro  cuiusque  personae  conditione  ac  dis- 
positione ,  etiam  aetate  cunctationem  ba- 
ptismi  esse  utiliorem.  Et  paulo  post  ad- 
dit:  Si  qui  pondus  intelligant  baptismi  ^ 
magis  timebunt  consecutionem  <juam  di- 
lationem.  Fidus  africanus  episcopus  pu- 
tavit,  ut  oonstat  ex  Sg.  Cypriani  epislola 
ad  eum  scripta ,  non  debere  baptizari  in- 
fantera  intra  secundum  vel  tertium  diem 
ab  exortu,  veluti  non  satis  a  materni  uteri 
sordibus  purgatum.  Tribus  post  nativita- 
tem  aunis  expectandum  putavit  s.  Grego- 
rius  Nazianzenus  in  orat.  ad  sanctum  la- 
vacrum.  Quid  vero  ( inquit )  de  injanti- 
bus  qui  neque  quid  gratia  quidve  sit  poe- 
na  cognoi>erunty  num  et  eos  baptizemus  ? 
Maxime  quidem  si periculum  aliqucd  im- 
minet  ....  De  aliis  vero  consilium  do  ut 
triennium  expectent  aut  paulo  minus  aut 
plus  ut  quid  myslicum  audire  et  respon- 
dere  possint,  et  si  non  perjecte,  attamen 
Jiguraliter  inlelligant.  » 

Ut  autem  Gregorius  non  satis  probavit 
quod  iufantes  recens  nati  baptizarentur , 
sic  oliqui  non  probarunt  quod  baptismus 
conferretur  statim  morituris,  si  culpa  sua 
distulissent  aut  saltem  de  huiusraodi  ba- 
ptismi  valore  dubitarunt.  Non  dejuere  ex 
antiquis  (inquit  Edinundus  Martene  de 
antiquis  ecclesiae  ritibus  lib.  1.  capit.  1. 
art.  i6.  ),  qui  de  baptismo  eorum  qui  in 
lecto  perfusijiierant  i>aliditate  addubi- 
taverint.  Huiusmodi  dubium  Cornelium 
papam  iiicessit,  ut  ipsc  innuit  in  epistoLa 
ad  Fabium  antiockenum  episcopum  apud 
Euseb.  Lib,  6.  hist.  eccLes.  cap.  ^i.  ubl 
agit  de  Nouato  qui  iam  iam  moriturus 
baptizatusjiierat  (si  tamen,  inquit,  huius- 
modi  baptismum  susccpissc  dicendus  est ), 


!»4SS    111     APOroCEt.v... 


I '[« 


Sea  forte  pontifex  dubitavit  de  solo  frucl  u 
baptismi  ab  eo  susccpti. 

«  Addit  praeterea  is  auctor,  dubitatum 
de  baptismo  aegrorum  decumbentium  fuis- 
se  etiara  saeculo  sexto  quo  vixit  Ferran- 
dus  diaconus  qui  hanc  suam  dnbitationem 
proposuit  Fulgentio  episcopo  ruspensi. 
Sed  is  non  dubitavit  de  va  ore  baptismi  il- 
lius,  eo  quod  esset  ablutis  aeger  decum- 
bens,  sed  quod  csset  ministratus  aegro  sen- 
sibus  destituto.  Haec  tauBn  ipsa  dubita- 
tio  non  est  digna  doctor».  Afferam  eius 
verba  quae  essent  etiam  aferenda  propter 
eruditionem  quam  contin^nt. 

»  R^ligiosi  cuiusdam  vri  famulus,  do- 
minorum  fidelium  diligeitia,  sacramentis 
ecclesiasticis  imbuendus  al  ecclesiam  tra- 
ditur;  fit  ex  more  catechimenus ;  post  a- 
liquantum  nibilominus  temporis  propin- 
quante  solemnitate  pasihali  inter  com- 
petentes  offertur,  scribihr,  eruditur;  u- 
niversa  quoque  religioniscatholicae  vene- 
randa  mysteria  cognoscos  atque  perci- 
piens,  celebrato  solemnito"  scrutinio,  per 
exorcismum  contra  diabdum  vindicatur  , 
cui  se  renuntiare  constantr,  sicut  hic  con- 
suetudo  poscebat ,  auditirus  symbolum 
profitetur.  Ipsa  insuper  saicti  symboU  ver- 
ba  memoriter  in  conspecli  fidelis  populi 
clara  voce  pronuntians,  pim  regulam  do- 
minicae  orationis  accepit,  anulque  et  quid 
crederet  et  quid  oraret  intUigens,  futuro 
baptismati  parabatur,  cut  subito  violen- 
tis  invaditur  febribus,  et  cescente  lethali 
infirmitate  turbatur.  Persusit  dierum  bre- 
vitas  ut  ad  fontem  caeterisibluendus  dif- 
ferretur  sive  potius  servarehr,  et  quid  plu- 
ribus  immorer  ?  Hora  exoplta  cunctis  ad- 
venerat ....  Tunc  ille  in  «Ltremo  halitu 
constitutus  sine  voce,  sine  lotu,  sine  sen- 
su,  nihil  valens  sacerdoti  iterroganti  re- 
spondere,  deferentiummanibs  adportatur, 
et  pro  eo  nobis  quasi  pro  ifante  respon- 
dentibus,  mente  absentissims  accepit  ba- 
ptismum  quem  se  accepisse  post  paulu- 
lum  mortuus,  in  hac  praeseii  arbitror  vi- 
ta  nescivit.  Quaero  nunc  u-um  nihil  ad 
aeternam  beatitudinem  cons{uendam  vox 
ablata  nocuerit. 

»  Qui  modo  ex  tam  debi  fundamento 
vocis  amissae,  et  sensus  impeli  dubitet  de 
valore  aut  de  fructu  praetcti  baptismi 
quem  constabat  esse  coUatuunomini  prius 
sic  instructo ,  sic  praeparat(cupidoque  .'* 
lUa  etiam  verba  notanda  sui:  Persuasit 
dierum  brevitas  ut  adfonteicaeteris  ab- 
luendus  differretur.  Et  curon  persuasit 
caritas  ut  nihil  differreturlmmo  quo- 
modo  non  obligavit  caritas  hil  differrc , 
cum  iam  aeger  moreretur  et  I^Hismum  pc- 
tcret.  cum  praescrtlm  canoneipsi,  quipa* 


!  schales  baptismo  dies  destinaver£»nl ,  pe- 
j  riclitantes  quovis  tempore  baptizari  prae- 
ciperent?  Certe  nuUus  quamvis  infimae 
notae  casuisla  dilationem  quamvis  brevii  - 
simam  permisisset.  Ferrandus  taraen  ca 
actate  doctus  ac  doctor  religioni  sibi  du- 
xit,  lustralibusaquis  extra  illud  tempusti» 
gere  iam  iam  moriturum. 

»  Idem  Ferrandus  sub  finem  epistolae 
hanc  aham  quaestionem  proponit:  &trum 
noceat,  quantum  noceatf  an  oninino  nihil 
noceatysi  quis  baptizatus  in  nomine  san- 
ctae  Triniiatis,  sacro  cibo  potuque  frau- 
detur,  nempe  Christi  corpus  et  sanguinem 
sumere  morte  praeventus  non  possit?  Quis 
modo  non  omnino  rudis  tam  faciles  quae- 
stiones  moveat?  Et  tamen  haec  eraut  o- 
lim  ,  cum  casuistae  nondum  scripserant 
interrogata  doctorum. 

»  Hic  similia  fuerunt  ea  de  quibus  s. 
Gregorium  ex  Anglia  interrogavit  s.  Au- 
gustinus  illius  regni  apostolus,  quae  quam- 
vis  non  omnino  pertineant  ad  baptisraum 
de   cuius  administratione  modo   agimus 
dividi  tamen  non  debent.  Fuerunt  autem 
haecinteralia.^n  clericicontinere  non  va^ 
lentes  possent  contrahere''  An  duo  germa- 
ni  fratres  possent  duas  sorores  accipere? 
Quot  essent  necessarii  episcopi  in  episcopi 
consecratione  F  Utrum  praegnans  mulier 
debeat  baptizari  aut  postquam  genuerit 
post  quantum  tempus  possit  ecclesiam  in* 
trare^  aut  etiam,ne  morte  praeoccupetur 
quod  genuerit,  post  quot  dies  hoc  liceat 
sacri  laptismatis  sacrameitta  percipere  ? 
An  post  quantum  temporis  huic  vir  pos- 
sit  in  carnis  copulatione  coniungi  ?  Aut 
si  menstrua  consuetudine  tenetur,  an  ec- 
clesiam  introire  eiliceat,  aut  sacrae  com- 
munionis    sacramentum  percipere?   An 
vir  suae  coniugi  commixtus  possit  an- 
lequam  lavetur  aqua,  ecclesiam  intrare 
vel  etiam  ad  mysterium  sacrae  commu- 
.  nionis  accedere?  An  post  illusionem  quae 
per  somnium  solet  accidere,  corpus  Do- 
mini  quilibet  accipere  valeat,  vel  si  sa- 
cerdos    sit    sacra    mfsteria    celebrare  ? 
Haec   per   se   solvere    nequit   Augustinus 
electus  ex  pluribus  millibus  monachorum 
ut  esset  gentium  apostolus  ac  doctor,  diu- 
que  Romae  ad  hunc  finem  eruditus,  quac 
modo    beneficio  casuistarum  vix  ullus  i- 
gnorat. 

»  Eidem  s.  Gregorio  visus  est  quaestio- 
nem  valde  dilBcilem  proponere  Secundi- 
nus  circa  peccatum  origJnale  puerorum 
qui  sine  baptismo  moriuntuE,  petitam  ex 
origine  aniraa,  quae,  cuin  sit  a  Deo,  non 
videtur  posse  contrahcre  culpam  ex  u- 
nione  cum  corpore  cui  in  malo  non  con- 
seniit.  Quam  quidcm    quaestionem  solvit 


I.XXH 


doctissime  s  pontifex.  sed  circa  onginem 
animae  dicit  ea  epist.  53.  lib.  7,  Begistri, 
Tua  caritas  sciat  quia  de  origine  animae 
inter  sanctos  patres  requisitio  non  parva 
versata  est,  sed  utrum  ipsa  ab  Adam  de- 
scenderit,  an  certe  singulis  detur,  incer- 


Pl??ERTATIO   PaOLECOMBriA 

ecclesiae  apamiensis  in  Syria  describenj 
ritus  in  feria  sexta  parasceves  obsei'vari 
solitos,  Divisa  hostia  (inquit)  in  trespar- 
tes,  tertiam  partem  iuxta  consuetudinem, 
in  calicem  mittat  nihil  dicens;  sic  enim 
sanctificatur  viiium  nonconsecratum  per 


tum    remansit.  Id  modo  non  vocatur  in  |  corpus  Domini  immissum.  Manuscriptum 


controversiam  apud  nostros  doctores,  et 
beneficio  theolqgiae  facile  intelligitur  et 
explicatur. 

»  Annis  posl  Gregorium  ducentis  su- 
pra  quinquaginta  responsum  bulgaris  fuit, 
quosdam  ex  ipsis  habendos  tamquam  rite 
baptizatos,  si  in  nomine  sanctae  Trinila- 
tis  vel  tantum  in  nomine  CArwtt  fuerant 
baptizati.  Post  annos  trecentos  s.  Bernar- 
dus  epist.  340.  non  est  ausus  dicere  inva- 
lidum  esse  baptismum  puero  collatum  sub 
hac  forma:  baptizo  te  in  nomine  Dei  et 
sanctae  et  verae  crucis :  cumque  in  dioe- 
cesi  claromontensi  quidam  in  forma  ba- 
ptismi  relinquerent  illud  verbura  baptizo, 
dubitavit  episcopus  an  is  baptismus  valeret, 
ut  apparet  ex  eius  epist.  quae  extat  1. 111. 
bibliothecae  patrum  ad  Mauritium  pari- 
siensem  episcopum  et  ad  Stephanum  s.  E- 
vertii  apud  Aurelios  abbatem;  quodquc 
peius  est,  is  abbas  respondit,  in  forma  ba- 
ptismi  ea  verba,  ego  te  baptizo,  non  esso 
de  substantia  sacramenti,  sed  solum  de  so- 
lemnitale  mysterii. 

»  Circa  materiam  et  formam  confirma- 
tionis  et  extremae  unctionis  quam  olim 
(nec  fortasse  sine  periculo)  aliquot  eccle- 
siae  variarunt,  dicam  postea  et  videri  po- 
test  Edmundus  Martene  de  antiquis  eccle- 
giae  ritibus.  .    . 

»  Quam  aukem  sacramenti  euchanstiae 
et  poenitentiaeinstitutionem,  constitutio- 
nem,  administrationem  illusxrarint  casui- 
-  stae  eorumque  libri  quos  aliqui  tam  facile 
despiciunt,  intelligent  ii  qui  sciunt  quot  o- 
liminhisirrepsissenterrores,  quam  darana- 

biles  praxes. 

»  Et  quidem,  ut  aliquid  dicam  de  sa- 
cramento  eucharistiae,  in  aliquibus  eccle- 
siis  infantibus  recens  baptizatis  infunde- 
batur  in  os  vinum  verum  et  naturale  ac 
si  esset  sacramentum  corporis  et  sanguinis 
Domini,  ut  patet  ex  rituali  ecclesiae  remen- 
sis  id  prohibente.  Summopere  caveat  sa- 
cerdos  ne,  quemadmodum  perverso  usu 
in  quibusdam  locis  fieri  dicitur,  vinum 
porrigat  infanti  post  baptismum,  maxime 
utendo  his  verbis :  Corpus  et  sanguis 
Domini  nostri  lesu  Christi  custodiat  te 
in  vitam  aeternam. 

»  In  aliis  et  quidem  multis  ecclesiis  ea 
sacerdotum  persuasio  fuit,  vinum  per  con- 
lactum  sacramcnti  consecrari.  Ex  hac  per- 
«iiasione  "t  videtur.  antiquum  pontificale 


ordinarium  ecclesiae  cusentinae  a  Luca 
archiepiscopocirca  annura  i2o3.  digestura 
describens  rihis  paschales :  Accipiant  do- 
minicum  coryus  in  eucharistiali  recon- 
ditum  et  sujxr  patenam  ponant  et  in  ca- 
lice  vinum  A  aquam  Jundant  et  mox  de 
hostia  dominci  corporis  in  calicem  mit- 
tanl,  ita  ut  iinum  in  sanguinem  conse- 
cretur.  Eandtra  fuisse  persuasianem  ec- 
clesiae  constaitinopolitanae ,  uticensis  et 
aliquarura  rejni  gallicani  constat  ex  ea- 
rum  pontificaitus  seu  missalibus  antiquis, 
quae  allegat  pi'(elaudatus  Martene  de  an- 
tiquis  ecclesiaentibusl.  i.capit.  ^.art.  12. 
»  Nec  paucifres  fuerunt  circa  sacra- 
mentum  poenientiae  aut  errores  aut  abu- 
sus,  quorum  alquipostea  fuere  oranes  no- 
vis  ecclesiae  onstitutionibus ,  aliqui  dili- 
genti  casuistaitm  studio  sublati.  Multo- 
rura  persiiasiofuit  confessionem  peccato- 
rum  non  esse  praeceptam ;  satisque  esse 
confiteri  soli  teo.  Id  aiiqui  docebantetiam 
tempore  Gratani,  ut  dicitur  cap.  Quidem 
Deo,de  poent.  dist.  i.  vel  illi  graeci  fue- 
rint,  ut  ibi  icitur,  vel  alii.  Graecorum 
certe  ille  abuus  fuit,  cuius  meminit  Ar- 
cudius  de  cotrov.  eccl.  oceid.  lib.  4.  de 
poenit.  cap.  i  et  ego  ex  ipso  cap.  supe- 
riori.  Pontifies  et  sacerdotes  graecijere 
nunquam  cdfitentur.  Quo  eodem  vitio 
laborant  ruiorum  presbyteri ,  graeco- 
rum  videlice  velut  haereditario  quodam 
iure  in   omr.bus  imitatores. 

»  Miiltorm  quoque  opinio  fuit  valere 
confessionen  factam  diacono,  cum  urget 
necessitas  etion  adest  sacerdos,  ut  constat 
ex  mss.  codiibus  ecclesiae  gemmeticensis 
et  noviomeds  et  ex  concilio  eboracensi 
anni  iig^-  bi  patres,  Decernimus  (in- 
quiunt )  ut  on  nisi  summa  urgenti  ne- 
cessitate ,  iaconus  baptizet  et  corpus 
Christi  cuii^am  eroget  vel  poenitentiam 
confitenti  ifonat.  Quod  etiam  in  syno- 
dis  antiquiabus  statuitur.  Poenitentiam 
autem  in  neessitate  imponens  solebat  sta- 
tim  etiam  alolvere,  ut  concedunt  omnes. 
An  vero  in  is  locis  agatur  de  confessione 
et  absolutice  quae  crederetur  esse  sacra- 
raentalis  duitari  potest.  Videtur  tamen 
certura  perasummultisfuisse,  etiamtem- 
pore  d.  AUistini,  debere  in  mortis  peri- 
culo  fieri  ccfessionem  laico  tamquam  ha- 
benti  pro  earticulo  reconciliandi  solven- 
diquG  a  peotis  potestaUra,  ut  constat  ex 


PARR    111.    APOLOQETICA 


scqtienti  facto  quod  refert  8.  doctor,  alle- 
gatus  a  Gratiano  de  consecr.  dist.  4>  cap. 
Sanctum:  Cum  in  navi  quadam  Jidelis 
nullus  esset  praeter  unum  poenitentem, 
coepit  imminere  naufragium.  Erat  ibi 
quidam  non  immemor  salutis  suae  et  sa- 
cramenti  vehementissimusflagitator,  nec 
erat  aliquis,  qui  dare  posset,  nisi  poeni- 
tens  ille.  Acceperat  enim,  sed  pro  pec' 
cato  de  quo  agebat  poenitentiam,  amise- 
rat  sanctilafem,  sed  non  amiserat  sacra- 
mentum.  Nam  si  hoc  amittunt  peccantes, 
cum  reconciliantur  post  poenitentiam  , 
quare  non  iterum  baptizantur?  Dedit  er- 
go  quod  acceperat ,  et  ne  periculose  vi- 
tam  Jiniret  non  reconciliatus ,  petiit  ab 
eo  ipso  quem  baptizaverat ,  ut  eum  re~ 
conciliaret:  et  Jactum  est.  Naufragium 
evaserunt.  Cognitum  habes  quod  Jece- 
runt.  Nemo  extitit  eorum  qui  non  piuni 
animum  ita  crederet,  ut  consiliis  eorum 
in  illo  periculo  Dominum  creder  et  af- 
fuisse.  Motus  enim  animus  religiosus  et 
supplex  ab  homine  exegit  sacramentum  : 
a  Deo  ipse  impetravit  sanctitatem. 

»  Demum,  quod  pariter  pertinet  ad  hoc 
sacramentum,  sacri  sigilli  leges  a  Christo 
Domino  institutore  sacramentorum  con- 
ditas,  a  8.  Leone  i.  in  ea  epist.  ad  episco- 
pos  Gampaniae,  Samnii  et  Piceni  explica- 
taset  ab  Innoc.  iii.  in  cap.  Omnis  utriusque 
sexus  de  poenit.  et  remiss.  iterum  incul- 
catas  quam  illustrarunt  casuistae,  quorum 
doctrinam  communem  sequentes,  nonnuUa 
reiecimus  in  cler.  rom.  tamquam  autnun- 
quam  facta  autnon  rite  facta,  quae  proinde 
male  ab  aliquibus  celebrantur  tamquam 
vere  facta  abuniversa  ecclesiaveltamquam 
laudabiliter  facta  ab  aliquibus  ecclesiis. 

»  lam  vero  de  reliquis  duobus  sacra- 
raentis,  nempe  de  ordine  et  matrimonio 
agendum  est,  quorum  aut  divinae  aut  hu- 
manae  leges  passim  latuere  sacerdotes  ipsos 
et  pastores  qui  praecessere  saeculum  ter- 
tium  decimum,  quo  exorta  est  facultas  ca- 
suistarum  quae,  ut  supra  monui,  ex  triplici 
ea  disciplina  conflatur,  nimirum  canonica, 
theologica  et  morali. 

»  Sanctus  Augustiaus  epist.  iio.  fatetur 
ingeuue  a  se,  dum  fuit  episcopus  ordina- 
tus,  et  a  Valerio  tunc  episcopo  suo,  igno- 
ratum  fuisse  canonem  nicaenum  vetautem 
duos  esse  simul  eiusdem  civitatis  episco- 
pos.  Nicaenum  autem  concilium,  nec  uno 
mtegro  saeculo  praecessit  Augustinum.  I- 
dem  s.  doctor  (ut  notat  Cabassutius  in 
notitia  conciliorum  ad  concilium  arelaten- 
se  quartum )  sardicensem  generalem  sy- 
nodum  in  qua  6des  catliolica  de  ariana 
haercsi  triumphavit, ignoravit  piorsus  so- 
tiiniquc  illud  concilium  Sardicae  coactum 


LXSIII 

credidit,  quod  fuil  conventiculum  ariauo- 
rum.  Si  canonem  tanti  moraenti  tantum- 
que  concilium  ignoravit  Augustinus,  noc 
ita  facile  crediderim  non  fuisse  haec  et  si- 
milia  ab  aliis  multis  ignorata  ;  cum  prae- 
sertim  tunc  ecclesiis  praeficerentur  saepis- 
sime  qui  aut  neophyti  erant  aut  fuerant 
aulae  vel  curiae  vel  etiam  militiae  paulo 
ante  addicti,  ut  ostendam  infra;  nec  di- 
vino  iudicio  ut  Ambrosius,  sed  propria  cu- 
piditate  aut  principum  sua  quaerentium 
favore  ad  iufulas  eveherentur. 

«  Hinc  saepissime,  ut  constat  ex  eorum 
temporum  conciliis  et  patrum  id  amare 
deflentium  scriptis  ,  sacris  ordinibus  ini- 
tiabantur  multi  qui  per  sacros  canones  e- 
rant  arcendi.  Et  quamvis  id  non  raro  fie- 
ret  ex  contemptu  regulae  canonicae  non 
ignoratae,  saepe  tamcn  fiebat  ex  vera  eccle- 
siasticae  disciplinae  ignoratione ;  ut  patet 
ex  epistola  Siricii  ad  Himerium  tarraco- 
nensem  in  qua  commemoratis  multis  huius- 
modi  pravis  clericorum  ordinationibus  sub- 
dit :  Et  quia  aliquanti,  de  quibus  loqui- 
mur,  ut  tua  sanctilas  retulit,  ignoratione 
lapsos  esse  se,  deflcnt  etc.  Et  paulo  post : 
Et  quia  in  his  omnibus,  quae  in  reprehen- 
sionem  veniunt,  sola  excusatio  ignoratio- 
nis  obtenditur.  Ecquid  tandem  ignoraba- 
tur?  Bigamos  aliosque  huiusmodi  ordi- 
nari  non  posse.  Id  ignorabant  multi  Hi- 
spaniarum  episcopi.  Sacerdotes  autem  non 
id  solum  ignorabant,  sed  quod  modo  nul- 
lus  ignorat,  nempe  se  vinculo  castitatis  ob- 
stringi ;  putabant  enim,  sibi  id  onus  impo- 
situm  non  fuisse  aut  nec  imponi  potuisse, 
eo  quod  non  fuerat  antiquae  iegis  sacer- 
dotibus  impositum.  Plurimos  sacerdotes 
Christi,  atque  levitas  (  inquit  Siricius  ea- 
dem  epist.  §.  ^.  )  post  longa  consecratio- 
nis  suae  tempora  tam  de  coniugibus pro- 
prtis,  tam  etiam  de  turpi  coitu  sobolem 
didicimus  procreasse  etcrimensuum  hac 
praescriptione  defeiidere,  quia  in  veteri 
testamento  sacerdotibus  ac  ministris  ge- 
nerandi  facultas  legitur  attributa, 

»  Non  ignorarunt  quidem  patres  con- 
cilii  turonici  primi  legem  castitatis  impo- 
sitam  sacris  ministris,  sed  ignorasse  viden- 
tur  non  posse  concilium  particulare  legi- 
bus  ecclesiae  universalis  quemquam  ab- 
solvere  ut  forte  absolverunt  ipsi  permit- 
tentes,  ut  videntur,  iis  qui  iam  erant  sa- 
cerdoles  aut  levitae,  usum  coniugii  et  so- 
lum  interdicentcs  proprii  ordinis  exerci- 
lium  ascensumque  ad  ordinem  supei'io- 
rem.  Haec  eiiim  sunt  verba  canonis.  Licet 
a  patribus  nostris  emissa  auctoritate  id 
JUerit  constitutum,  ut  quicumque  sacei'- 
dos  vel  levita  filiorum  procreationi  ope» 
restm  diwe  fuisset  convictus,  a  commun^o.- 


DISSERTATIO   PROLRGOMEW* 


ne  dominita  altstinerelur.  Nos  tamenhuic 
disirictioni  moderationem  adhibentes  et 
iustatn  constitutionem  mollientes,  id  de- 
crevimus  ut  sacerdos  vel  levila  coniugali 
concupiscentiae  inhaerens  vel  ajiliorum 
procreatione  non  desistens,ad  altiorem 
gradum  non  ascendat,  neque  sacrificium 
JDeo  qfferre  vel  plebi  ministrare  praesu- 
mat.  Sujfficiat  his  tantum  ut  a  commu- 
nione  non  efflciantur  alieni.  Igitur  non 
desistentes  ad  communionem  dominicam 
admittebantur.  Ergo  non  desistentes  mi- 
nime  peccare  putabantur;  ergo  erant  ea 
lege  a  patribus  soluti. 

•>  Demum  quam  parum  compertae  fue- 
runt  olim  non  populo  solum  sed  multis 
doctoribus  leges  pertinentes  ad  matrimo- 
nium,  coniugalis  fidei  probationem  eam- 
que  continentiam  qua  quisque  debet  a 
quibusdam  voluptatibus  abstinere?  Per- 
mittunt  quidera  iura  in  aliquibus  casibus 
post  legitimum  mati"imonium  divortium , 
separatis  autem  coniugibus,  alias  inire  nu- 
ptias  prohibent.  Id  tamen  permisere  chri- 
stiani  imperalores,  ut  constat  ex  c.  lusti- 
nianeo  tit.  de  repudiis.  Et  quamvis  Bar- 
bosa^  soluto  matrimonio  2.  par,  rubric. 
num.  10.  dicat  id  solum  fuisse  permissum 
ad  irapediendum  maius  malura,  addit  ta- 
men  iu  veteri  ecclesia  indissolubilitatem 
matrimonii  non  ita  arcte  fuisse  intellectam 
ut  intelligitur  modo,  aliosque  provinciales 
episcopos  putasse  iustam  ahquam  causam 
dare,  ex  qua  liceat  libellum  repudii  dari. 

I)  Hi  provinciales  episcopi  forte  fuere 
patres  concilii  venetici  celebrati  in  Galliis. 
ann.  465.  et  patres  concilii  postea  cele- 
brati  apud  Vermerias.  Uli  siquidem  inter 
morum  corruptelas  id  recensent  quod  a- 
liqui,  relictis  propriis  uxoribus  tamquam 
adulteris,  alias  ducerent  sine  probatione 
adulterii:  quo  videtur  innuere  id  licere 
si  probetur  adulterium,  Hi  vero,  ut  refer- 
tur  in  decreto  capit.  Si  qua  mulier  3i. 
quaest.  7.  sic  definiunt:  Si  qua  mulier 
in  mortem  sui  marili  consiliata  sit  cum 
aliis,  et  ipse  vir  se  dejendendo  aliquem 
illorum  occiderit,  si  probare  potest  ille 
vir ,  eam  ream  esse  consilii,  potest  (ut 
nobis  videtur  )  ipsam  uxorem  dimittere, 
et  si  voluerit,  aliam  ducere.  Id  non  licere 
cognovit  quidem  s.  Augustinus  lib.  de  fide 
et  operibus  cap.  19. ',  sed  rem  esse  adeo 
obscuram  putavit  ut  eius  ignorationem  ve- 
nialem  vocet. 

»  llle  etiam  multorum  error  fuit  el 
forte  ex  siraili  causa  profectus,  nerape  ex 
legibus  imperatorum,  quod  quia  ab  his 
non  aeque  vir  adultcr  ac  uxor  adultera 
puniebatur,  liceret  viris  adulterium  com- 
mittcre  ,    qviamvis  uxoribus  non  lieeret , 


quem  errorem  fuse  redarguunt  s.  Grego. 
rius  Nazianzenus  orat.  3i.  s.  Augustinus 
lib.  a.  de  adult.  eoniug.  c.  9.  et  sanctus 
Hieronymus  quiin  epitaphioFabioIae,y^/iaa 
sunt  (inquit)  leges  caesarum,  aliae  Chri- 
sti,  aliud  Papinianus,  aliud  Paulus  noster 
praecipit.  J4pud  illos  viris  impudicitiae 
frena  laxantur,  apud  nos  quod  non  licet 
foeminis  aeque  non  licet  viris,  et  eadem 
servitus  pari  conditione  censetur. 

»  Hunc  errorem  perseverasse  in  multis 
etiam  postea,  constat  ex  s.  Caesario  qui 
hom.  16.,  ut  postea  dicam,  eum  dispel- 
lere  satagit ,  idipsum  inculcans  ,  nempe  , 
quod  foeminis  non  licet  nec  viris  licere. 
Ex  eodem  constat  etiam  maioris  ordinig 
clericos  existimasse  ebiietatem  culpa  ca- 
rere ;  alios  putasse  concubinatum  praeser» 
tim  solutorum  licere,  quem  utrumque  er- 
rorem  aut  utriusque  erroris  permissionem 
deflet  Fulbertus  episcopus  carnotensis  ep^ 
83. t  loquensenimde  sui  temporis  sacerdo- 
tibus  dicit  eos  aut  nescifisse  ebriositatem 
et  libidinem  esse  mortalia  peccata  aut 
scire  dissimulasse. 

»  Illud  autem  magis  mirabile  est,  sae- 
culo  undecimo  in  florentissimi  regni  eccle- 
siis  tam  parum  fuisse  comperta  initi  con- 
summatique  matrimonii  vincula,  ut  ab  eru- 
ditis  fuerit  dubitatura  ,  an  viro  liccret  ab 
uxore  discedere  propter  fornicationem  ab 
ea  ante  matrimonium  commissam,  ncc  for- 
te  defuerint  qui  id  licere  dixerint.  Hanc 
quaestionem  proposuit  Radulphus  remen- 
sis  archiepiscopus  Ivoni  episcopo  carno- 
tensi  praeclarissimo  eius  aevi  doctori  qui 
epist.  188.  ita  respondet: 

Quaesifit  a  me  quod  melius  me  nouit 
vestra  prudentia,  utrum  mulier,  quae 
post  completa  sacramenta  et  officia  nu~ 
ptiarum  infra  duos  aut  tres  menses  pe- 
perisse  cognoscitur,  debeat  propter  foe- 
dera  nuptiarum  in  coniugio  manere  aut 
propter  patralum  ante  nuptias Jlagitium 
matrimonii  dignitatern  amittere,  cum  lex 
Moysis  huiusmodi  iubeat  lapidari;  super 
qua  re  non  memini  me  canonicam  inve- 
nisse  sententiam.  Dico  tamen  sine  PRAE- 
lUDiClO  MELlORiS  sententiae,  quia 
si  ante  celebrationem  sacramenti  coniu- 
galis  cognitafuisset  mulieris  turpitudo, 
secundumlegumsei>eritatem,nonessetho- 
nestanda  mqtrimonio ,  sed  asperis  obiur- 
gationibus ,  tamquam  lapidum  iactibus  se- 
t^era  ei  esset  adkibenda  correctio.  f^erum, 
postquam  simpliciler  praecedente  consen- 
su  contracta  sunt  foedera  nuptiarum, 
postquam  matrimoniales  tabulae  datai 
sunt  et  caetera coniugii  sacramenca  com- 
pleta  sunt,  vir  et  mulier  unum  corpus  per 
commixtionem  carnis  faeii  sunt,  non  in- 


TAHs  m. 

ieltigo,  posse  dissolvi  coniugittm,  nisi  di- 
fortii  causa  intercurrat  adulterium. 
(Et  post  aliqua) 

Cum  leges  honestati  consulere  debeant 
et  saluti,  T\}Tl\}S  mihi  esse  videtur  ut 
vir  mulierem  quam  duxit,  licet  nesciens 
impudicam ,  retineat  uxorem,  quam  suo 
divortio  et  illamjornicariam  et  sejaciat 
fornicatorem.  Beati  quoque  doctores  no- 
stri  Ambrosius  et  Augustinus  huiusmodi 
mulierum  lapsus  suadent  potius  a  viris 
debere  dimitti  quam  districte  et  sine  mi-' 
sericordia  iudicari,  cum  et  ipsi  viri  vix 
possint  a  similibus  impudicitiis  iinmu' 
nes  inveniri. 

(  Tandem  in  fine  epistolae  ) 

Si  vero  aliter  in  aliquibus  capitulis 
repertumjiierit,  severitati  disciplinae  est 
adscribendum.  Sed  ubisalus  periclitalur, 
moderatione  legum  saluti  intelligimus 
consulendum. 

«  Ex  hac  epistola  habes  i.  Archiepi- 
scopum  remensem  non  potiiisse  ex  se  re- 
spondere  ei  quaestioni,  quae  nuUam  habet 
difficultatem  nec  habere  debet,  cum  Chri- 
stus  Dormnns,  Matt.  19.  permittens  fieri 
divortium  propter  fornicationem,  loqua- 
tur  de  fornicatione  commissa  post  matri- 
monium,  adeoque  de  adulterio,  non  vero  de 
fornicatione  antea  commissa. 

»  Habes  secundo,  nec  ipsi  Ivoni  visam 
penitus  improbabilera  sententiam  eorum, 
qui  dicebant  hoc  divorlium  licere;  nam 
dicit  esse  illicitum  sine  praeiudicio  me- 
lioris  sententiae^quod  dicere  non  sole- 
inus  nec  debemus,  cum  putamus  opposi- 
tum  esse  omnino  iraprobabile :  uti  nec  di- 
cere  solemus  tutius  esse  rem  aliquara  non 
facere,  quaudo  putamus  improbabile  pror- 
sus  esse  quod  liceat  eam  facere.  Ivo  au- 
tem  dicit  tutius  esse  non  dimittere  in  al- 
lato  casu  uxorem  ante  nuptias  fornicatam. 

»  Notanda  sunt  etiam  ea  verba.  Cum 
et  ipsi  viri  vix  possint  a  similibus  im- 
pudicitiis  immunes  inveniri.  Quod  nostra 
tempora  non  parum  commendat.  Sed  de 
boc  alibi. 

»  INunc  unum  subtexam  ex  codtiii  ivo- 
ne,  quod  clarius  forte  quam  praeterita 
demonstrat,  quara  nunc  beneficio  casui- 
starum  sint  in  doctrina  morali  raagis  in- 
structi,  qui  vel  brevem  eorum  summam 
legerunt,  quam  olim  essent  postmultorum 
codicum  lectionem  et  studium  egregii  do- 
ctores.  Quamvis  autem  quod  aiferam  ad 
matrimoniura,  de  quo  modo  agiraus,  non 
pertineat,  pertinebat  tamen  ad  eospotis- 
simum  qui  erant  raatriraonio  coniuncti, 
cum  unus  erat  alteri  de  fide  violata  su- 
spectus. 

»Legib)islongobardoTum  sancitum  fuis- 


APOLOGETICA  LXXV 

se  ferunt,  ut  iu  accusatiouibus  criminum, 
praesertira  violantium  iura  coniugii,  cum 
delicti,  quod  probari  non  poterat,  fortia 
aderant  indicia,  compellcretur  reus,  aut 
aquae  ferventi  manum  immergere,aut  tan- 
gere  ferrum  ignitum,  aut  incedere  super 
candentes  vomeres,  aut  demergere  se  in 
aquam  frigidara :  et  si  ab  igne  non  laede- 
retur,  aut  ab  aqua  frigida  reciperetur,  in- 
nocens  haberetur;  reus  vero  si  laederctur 
ab  igne,  aut  aquae  frigidae,  velut  ab  ea  re- 
iectus,  supernatarct.  Si  id  genus  purga- 
tionis  adhiberi  non  posset,  litem  diri- 
meret  duellum,  ac  proinde  eligerentur  duo 
milites,  quorum  unus  pro  accusato,  alter 
pro  accusatore  confligeret,  eaque  pars  cul- 
pa  vacare  crederetur,  cuius  partis  militi 
victoriara  sors  et  virtus  adiudicaret. 
'  »  Ulicitam  et  intrinsece  malam  esse  hanc 
purgationem  constat  modo  apud  omnes 
doctores ,  eamque  ut  talem  interdicunt 
canones  conciliorum  et  definitiones  pon- 
tificum,  inter  quos  Nicolaus,  ut  refertur 
in  decreto  cap.  Monomachia  a.  quaest. 
5.  Monomachiam  in  legem  non  assumi' 
mus,  quam  praeceptam  fuisse  non  repc' 
rimus:  et  paulo  post:  Cum  hos  et  hu- 
iusmodi  sectantes ,  Deum  solummodo 
TENTARE  videantur  etc.  Et  Stepha- 
nus  papa  v.  ab  eodem  paulo  ante  allega- 
tus:  Ferri  candentis  vet  aquae  ferventis 
examinatione  confessionem  extorqueri 
a  quolibet  sacri  non  censent  canones : 
et  quod  sanctorum  patrum  documento 
sancitum  non  est,  SUPERSTITIOSA 
adinventione  non  est  praesumendum. 

n  Olim  tamen  episcopi  multi  licere  id 
gjnus  purgationis  putarunt,  quodque  mi- 
i'abilius  est,'  adhibendum  censuerunt,  et 
adhiberi  voluerunt ;  nam  triburienses  pa- 
tres  an.  896.  sic  statuunt  can.  22., ut  re- 
fert  Gratianus  in  decreto  2.  quaest.  5.: 
Nobilis  homo  vel  ingenuus  si  in  synodo 
accusatur  et  negaverit,  si  eum  constite- 
rit  fidelem  esse,  cum  duodecim  ingenuis 
se  expurget :  si  antea  deprehensus  fuc' 
rit  in  furto  aut  periurio  aut  falso  te- 
stimonio,  ad  iuramentum  non  admitta- 
tur,  sed  (sicut  qui  ingenuus  non  est)  fer- 
venti  aqua  vel  candenti  ferro  se  ex- 
purget.  Servi  enim  potissimum  ad  hane 
purgationem  adigebantur,  inde  dictam  vul- 
garera:  aut  potius  ut  distingueretur  a 
purgatione  canonica  per  iuraraeutura  co- 
ram  pluribus  super  quatuor  evangelia  aut 
sanctorura  reliquias  solemniter  eraissura. 
De  qua  purgatione  agitur  apud  Burchar- 
dum,  lib.  1.  cap.  ig^.  et  196.,  et  apud 
Ivonem  in  pluribus  epistolis. 

»  Is  autem  quaravis  epist.  74-  vulgaren 
i  purgationem  repfobet,  et  in   hunc  finem 


LXWl  DISSERTATIO 

afferat  plura  pontiScum  decrela,  in  quibus 
ea  pro  nuUo  casu  admittitur,  reiicitut- 
que  ut  inventum  populare  profectum  ex 
odio  et  invidia,  et  superstitiosum,  adhuc 
tamen,  epist.  iSa.  ad  Pxadulphum  remen- 
sem  archiepiscopum,  usurpari  eam  ali- 
quando  debere  docet:  Non  negamus  ta- 
men  quin  ad  divina  aliquando  recur- 
rendum  sit  testimonia,  quando  prae<:e- 
dente  ordinaria  accusatione  omnino  de- 
sunt  humana  testimonia,  non  quod  lex 
haec  instiluerit  divina,  sed  quod  exigat 
increduLitas  humana :  perinde  ac  si  ii- 
ceat  tcntare  Deum  ad  revincendam  in- 
credulitatem  humanam ,  quae  nec  satis 
revincitur  his  ostentis,  utpote  quae  non 
semper  praebent  certum  argumentum  ut 
ipse  idem  monet  epist.  2o5.  agens  de  quo- 
dam  milite,  quem  accusatum  coactumquc 
uti  hoc  genere  purgationis,  ferrum  candens 
ustulaverat :  Cauterium  militis  (  inquit  ) 
nullum  tibi  certum  praebet  argumentum 
cum  per  examinationem  Jerri  candentis 
occulto  Dei  iudicio  multos  videamus  no- 
centes  liberatos,  multos  innocentes  sae- 
pe  damnatos. 

»  Nec  facit  ad  rem  exemplum  et  do- 
ctrina  quam  tradit  epist.  aba.  petita  ex 
iuramento  quod  aliquando  licet,  quamvis 
Christus  Dominus  Matihaei  5.  dicat:  Ego 
autem  dico  vobis  non  iurare  omnino. 
Christus  enim  non  prohibet  absolute  iu- 
ramentum ,  ut  quid  ex  natura  sua  irreli- 
giosum  et  pravum,  sed  abusum  iurandi 
temere,  ut  hic  apud  Cornelium  a  Lapide 
interpretantur  patres.  At  canones  et  pon- 
tificum  responsa  purgationem  vulgarem 
prohibent  absolute  ut  quid  pravum  ,  su- 
psistitiosum  et  irreligiosum,  dum  sine  spe- 
cigli  Dei  instinctu  et  mandato  exhibetur ; 
hiric  idem  Cornelius  a  Lapide  loquens  de 
iudaeis  quibus  iussa  fuit  Numerorumc.  5. 
purgatio  delicti  per  aquam  maledictam,  di- 
cit:  Miraculo  stato  et  continuo  olim  a- 
pud  iudaeos  explorabatur  scelus  aduUe- 
rii,  subditque :  Simili  modo  apud  chri- 
stianos  olim  mulieres  suspectae  de  adul- 
terio  se  purgabant,  tangendojerrum  can- 
dens,  si  ab  eo  non  adurerentur  ut  con- 
tigit  sanctae  Cunegundae.  Quae  probatio 
cum  a  Deo  non  esset  instituta ,  ideoque 
esset  Dei  tentalio  ,  iure  a  canonibus  est 
DAMNATA,  Igitur  purgatio  vulgaris,  de 
qua  loquimur,  non  debuit  a  patribus  tri- 
buriensibus  permitti,  nedum  praecipi,  nec 
ab  Ivone  pro  uUo  casu  approbari.  At  un- 
de  hoc  lumen  nobis  affulsit?  Gerte  non 
ex  solis  praedictorum  pontificum  decretis 
quaenonignoratlvo,  sed  exlibris  casuista- 
rum  quieapontificunidecretaeti'emipsam, 
ut  reliqiia  omnia,  subtilius  cxpenderunt. 


Demum  (  ne  sim  infinitus  )  si  vis  acsti  - 
mare  pro  merito,  quantum  obscuritatis  et 
ignorationis  depulerint  recentes  scriptores, 
iterum  auctor  tibi  sum,  ut  legas  quae  duo- 
decim  prirais  ecclesiae  saeculis  fuere  do- 
ctoribus  circa  mores  propositae  quaestio- 
nes  ac  dubia.  Haec  enim  duo  deprehendes 
omnino,  i.  proponi  subinde  quaestiones 
quas  modoopecasuistarum  solvunt  omnes, 
olim  vero  paucissimi  poterant,  et  ideo  co- 
gebantur  quotidie  consulere  non  aliarum 
tantum  ecclesiarum,  sed  aliarum  provin- 
ciarum,  immo  et  regnorum  doctores.  2. 
Ea  non  raro  praeberi  responsa  quae  aut 
praeberi  non  possunt  aut  illis  verbis  prae- 
beri  noa  possunt,  sed  aliis  quibus  ea  prae- 
bent  recentes  doctores ;  iis  enim  (  ut  notat 
s.  Thomas  opusc.  2.  in  praefatione  ad  Ur- 
banum  papam  )  exorti  circnjidem  erro- 
res  occasionem  dederunt  ut  ea  quae  sunt 
fidei  (idem  dicendum  de  doctrina  mo- 
rum)  maiori  circumspectione  traderent, 
ut  tradiderunt  ex  eodem  s,  doctore  qui 
subdit :  Et  ideo  non  est  mirum,  si  modsr- 
ni  fidei  doctores  post  2'arios  exortos  er- 
rores  cautius  et  quasi  elimatius  loquun- 
tur  circa  doctrinam  Jidei. 

Illud  etiam  volo  colligas  ex  iis  quae  le- 
ges  ipse  et  exme  hactenus  audivisti,  quam 
falsa  scilicet  illorum  persuasio  sit  qui  pu- 
tant  ab  iis  qui  volunt  addiscere  doctri- 
nam  moralem  non  esse  consulendos  casui- 
stas ,  sed  scripturas  et  patres,  quos  certc 
consuluerat  s.  Augustinus  anglorum  apo- 
stolus  tamdiu  versatus  inter  monachos  , 
quorum  praecipua  occupatio  erat  studium 
scripturarum  et  patrum ;  consuluerat  Fer- 
randus  diaconus  qui  compendium  cano- 
num  scripserat:  consuluerant  patres  ve- 
netici,  patres  triburienses,  Radulphus  ar- 
chiepiscopus  remensis  cum  eius  aetatis  pa- 
tribus  gallicanis  non  paucis,  aliique,  quo- 
rum  responsa  vel  dubitationes  supra  pro- 
posui ,  nec  tamen  in  raultis  quaestionibus 
didicerunt  ex  illis  veram  responsionem 
quam  nos  discimus  ex  casuistis.  Hinc  au- 
tem  male  quis  coUiget  casuistas  praeferri 
scripturis  et  patribus ,  aut  in  libris  casui- 
starum  contineri  doctrinam  raagis  certara 
quara  in  scripturis  et  patribus,  sed  ab  opti- 
uiis  casuistis  tammultis  melius  esseintelle- 
ctas  scripturas  et  patres  quam  eas  praedicti 
intellexerint,  quamque  nostrum  quispiara 
intelligat,  ac  proinde  non  debere  nos  fidere 
intelligentiae  ct  interprctationi  nostrae  , 
sod  casuistarura  praesertira  celebriorum , 
qupd,  ut  vides,  non  est  praeferre  scriptu- 
ris  et  patribus  casuistas,  sed  nostro  iudi- 
cio  praeferre  iudiciura  celebriorum  casui- 
starura. 

CJcr.    Occupasti    prudenlissimc    quod 


PinS   m.   APULOGUTICA 


obiicere  p(>'tet^nt  iinA  te  audiunt  aure  noii 
satis  aequa.  Unum  videtur  obiici  adhuc 
possc  etiara  a  non  infensis,  nempe  errasse 
quidem  aliquando  doctores  in  quaestioni- 
bus  nioralibus,  autequam  inciperent  do- 
cere  et  scribere  casuistae,  scd  hos  etiam  er- 
rasse,  immo  plures  in  horum  libris  errores 
reperiri  quam  in  illis ;  non  igitur  ex  libris 
casuistarum  tam  ingens  utilitas  in  rem- 
publicam  litterariam  redundavit,  nec  fue- 
runt  ab  illorum  libris  errores  depulsi. 

Auct.  Nec  id  asserui  unquam  fuisse  a 
casuistis  omnes  errores  depulsos  sed  mul- 
tos ;  et  rursus  ostendi  id  lumen  ab  ipsis 
effusisse  quo  facile  solvimus  innumeras 
quaestiones  in  quibus  haerebant  olim  do- 
ctores  primarii.  Quod  autem  dicis  hos  er- 
rasse  magis,  nego.  Errarunt  quidem  aliqui 
ex  ipsis,  sed  forte  in  eosdem  illos  errores 
inciderunt  prius  veteres  aliqui  doctores  ; 
non  enim  scimus  omnes  antiquos  erxores, 
sed  paucissimos,  cumlongepaucioresquae- 
stioues  morales,  quam  tractamus  nos,  tra- 
ctarint  antiqui  scriptores.  Demum  laudavi 
casuisticam  facultatem,  eosque  casuistas 
qui  in  ea  facultate  praefulserunt,  qui  aut 
errarunt  nunquam  aut  vix.  unquam ,  non 
aiilem  eos  quorum  non  paucos  errores  ro- 
mani  pontifices  iustissime  confixerunt. 

Sed  vereor  ne  haec  facultatis  nobilissimae 
defensio  accusatio  sit  audaciae  meae  iam 
nimis  abutentis  patientia  tua  et  f usius  quam 
opus  esset  in  casuistarum  laudes  excur' 
rentis ;  sed  quamvis  ipse  non  egeas  tam 
multis,  ut  incipias  de  doctissimis  viris  sen- 
tire  pro  merito  ipsorum,  indigent  certe  a- 
lii  nec  pauci ,  qui  hac  nostra  aetate  sic  de 
casuistis  loquuntur  ut  non  ita  obloquan- 
tur  de  faece  hominum  pessimorum.  Ho- 
rum  calumniis  dispellendis  forte  non  erunt 
inutilia ,  quae  audivisti. 

Cap.  V.  Casdistabcm  vindiciae  aliae 

A    NOBIS     COUPOSITAE:    AC    PRIMO    OSTENDITUB 
CA3CISIA3     PATBCM      CONTEMPTOBES      NON     ESSE. 

Haec  ad  casuistarumdefensionem  abun- 
de  suiBcerent,  nisi  quorumdam  in  illos 
bodieque  debacchantium  furor  id  a  nobis 
postularet  ut  uberiore  stylo  eorum  cau- 
sam  tueremur.  Qua  in  re  a  pervulgata  illa 
odiosaque  criminatione  ordiri  placet  quae 
casuistas  veluti  patrum  contemptores  tra- 
ducit.  Nam  qui  casuistarum  Hbros  post  vi- 
rulentum  Profincialium  Litlerarum  scri- 
ptoremmordere  acdilacerare  aggressi  sunt, 
id  cum  primis  in  illis  reprehendere,  quod 
sane  ad  incautos  decipieudos  maxime  fieri 
oportuit,  studium  sanctorum  palrum  ne- 
glectum  atque  adeo  improbatum. 

Quam  qi«idem  calumniam  depulere  plu- 
rimi  atque  inter  alios  in  aureis  elegan- 
rssimisqMeClf.ii.driet  Eudoxii  dialogisad- 


versus  impudentes  iHasclialis  provincialei 
cpistolas  nuper  iudicatas  p.  Gabriel  Danicl. 
At  quum  hodie  eadem  naenia  recinatur , 
aliquid  hac  super  re,  ad  retundendam  ine- 
ptam  criminationem,  addendum  hoc  ma- 
xime  loco  quo  de  patribus  a^mus. 

Ac  primum  aio  casuistas  duas  veluti  in 
classes  dispertiendos  essc,  quarum  altera 
grandium  volurainum  scriptores  comple- 
ctitur  Suarios,  Vasquios,  Laymanos,  Bo- 
nacinas,  Dianas,  Sporeros :  Summistas  al- 
tera  et  compendiorum  auctores  quos  in- 
ter  Busembaura.  Summistas  porro  libens 
fateor  patrum  testimoniis  raro  admodum 
ac  fortasse  nunquam  uti.  Quod  tamen  qui 
patrum  contemptui  tribuerit,  nae  ilie  stul- 
tissimus  criminator  habendus  erit.  Nam 
longas  ne  patrum  citationes  ab  iis  expe- 
ctes,  quorura  unum  illud  studium  brevi- 
tati  consulere?  Hoc  profecto  idera  esset, 
quod  in  Tursellini  historica  epitorae  aut 
Cluverii  introductione  ad  geographiam  , 
velerum  recentiumque  historicorum  aut 
geographorum  sententias  requirere.  Prae- 
terea  cum  summistis  plerumque  mos  sit, 
ad  eos  qui  theologicas  res  fusiori  calamo 
persequuti  sunt,  lectores  suos  mittere,  at- 
que  hi,  ut  nunc  demonstrabimus,  patrum 
auctoritati  nitantur  maxime,  perinde  de 
illis  sentiendum,  ac  si  patrura  verba  ipsi- 
raet  redderent. 

Quod  autera  ad  priraos  illos  casuistas 
spectat,  qui  pluribus  voluminibus  theolo- 
giam  moialem  complexi  sunt  eosque  qui 
illis  accessere,  ipsos  inter  et  summistas  ve- 
Uiti  medii ,  oculis  careat  oportet  qui  pa- 
tres  ab  illis  neglectos  queratur.  In  his  e- 
nim  frequentius  nihil  quam  aut  patrum 
testimonia  describex"e  aut  locos  indicare  , 
ubi  de  hac  illav«  re  loquantur  patres.  Et 
vero  si  Suarius,  si  Vasquius,  si  Valentia  , 
Becanus,  Gobatus,  Fagundius,  Sanchez, 
singulis  locis,  ubi  patres  consulendos  mo- 
nent  eoruraque  libros  adnotant,  horura  te- 
stimonia  verbatim  addidissent ,  futurum 
censeo  ut  longe  explicatior  in  istorum  vo- 
luminibus  patrum  auctoritas  prodiret  quam 
in  Natalis  Alexandri ,  Genetti,  Pontasii, 
Besombii  et  caeterorum  libris.  lllud  etiani 
fortassis  pateret  quanti  horum  interfuerit 
casuistas  ludibi-io  exponere  ne  scilicet  tur- 
pes  plagiarios  sese  omnium  obtutibus  pro- 
derent.  Nimirura  casuistarum  scrinia  com- 
pilasse  magnos  istos  theologiae  e  patribus 
ductae  praedicatores  atque  magistros,  tam 
certum  est  quam  quod  maxirae. 

At  non  solis  patrum  testimoniis  casui- 
stae  controversias  suas  definiunt,  Ita  sane: 
at  illas  ne  sic  quidem  definiri  posse  qui 
non  videat?  Nam  ut  nihil  de  ilHs  quae- 
stionibus  dicam,  super  qnibus  inter  patroi 


LXXVm  D1SSBUTAT10 

nequaquam  conveait,  sexcenta  quotidie  du- 
bia  enascuntur,  quorum  qui  in  patribus 
quaerat  explicationem  ridiculus  sit.  IMe- 
mini  accepisse  me  ex  doctissimo  bomine, 
virum  quemdam  ecclesiastica  dignitate  con- 
spicuum,  qui  patrum  tbeologiam  singulis 
pene  verbis  inclamabat  Arimini,  dubitasse 
non  multos  ab  hinc  annos ,  num  censuris 
implicitus  esset :  quum  autem  ex  veterano 
tbeologo  percunctatus  esset  ille,  quid  ipse 
sentiret;  hic  Tero  ioci  causa  respondisset 
consulendos  TertuUiani,  Lactantii,  Augu- 
stini,  Ambrosii ,  Leonis,  Basilii  codices , 
bonum  illum  ira  exarsisse  primum,  dein- 
de  composito  nonnibil  animo  vanilatera 
suam  agnovisse  atque  abiecisse.  Quid  ad 
haec  p.  Concina?  ait(f.  i.  appar.p.  277.), 
hoc  idem  asserere  luthex'anos  et  calvinia- 
iios  de  controversiis  quae  illos  inter  et  nos 
cathoUcos  agitantur.  Quam  in  rem  adfert 
diserta  loannis  Dallaei  vei'ba  dicentis  pa- 
tres  controversias  istas  nunquamjere,  nisi 
casu  atque  obiter  et  aliud  agentes ,  at- 
tingere.  Verum  ipsemet,  quibus  protega- 
mur  ab  hoc  telo,  arma  suggerit.  Negat  e-  ] 
nim   ac  vere  negat  (p.    278.),  a  patrum  i 
scriptis  abesse  doctrinas  quibus  haeretico- 
rum  figmenta  detegantur.  At  cui  ostendet 
vir  eruditus   casuisticas   controversias  in 
patrum   libris  reperiri?    Errat  Dallaeus: 
crrare  nos  nisi  aUos  ab  iis  quos  habemus, 
patrum  libros  profcrat,  non  demonstrabit 
Concina,  ne  millenos  quidem  si  effundat 
theologiae  christianae  tomos,  Quaeso,pa- 
trem  inveniat  (  uno  contentus  hoc  exem- 
plo  causa  cedam  si  invenerit)  unum  in- 
veniat  patrera  qui  trinum  contractum  u- 
surae  arguat.  At  patres  usuram  damnant. 
Ita  sane :  hic  igitur  contractus  usurae  su- 
spicione  non  vacat?  Logici,  vestramfidem. 
Caeterum  quum  eo  demum  spectet  tanta 
theologiae  patrum  laudatio,  ut  casuistae 
probabiiismi  defensores  patrum  veluti  o- 
sores  contemptoresque  perditissimi  tradu- 
cantur,  contendo  iniquam  esse  accusatio- 
nem  huiusmodi ,  atque  adeo  ab  ipsorum 
patrum   instituto    doctriuisque    perquam 
alienam. 

Repetamus  tantisper  animo  celeberri- 
mam  illam  quae  africanas  ecclesias,  et- 
iam  asiaticas  diu  vexavit  de  rebaptizandis 
haereticis  controversiara,  quam  qui  com- 
mentitiam  esse  fabularumque  similem  cum 
p.  Missorio  contenderit,  paucos  inveniet 
suae  sententiae  suffragatores.  Iterum  ab- 
luendos  baptismate  qui  ecclesiae  catholi- 
cae  nomen  darent,  haereticos  censebat  cum 
africanis  suis  b.  martyr  Gyprianus.  Quae 
quidem  Cypriani  opinio  non  tutior  modo 
crat,  ut  compertum  cuique  esse  potest  qui 
tutioris   opinionis   nomen  intelligat;  scd 


PHOLEGOIMKNA 

etiam  contraria  probabllior  atque  adeo  cet- 
ta  videbatur  africanis.  Qua  de  causa  ad 
Pompeium  scribens  Cyprianus  ep.  74.  Ba- 
luz.  edit.  aiebat:  Quae  islaobstinatio  est, 
quaeve  praesumptio  humanam  traditio- 
nem  diuinae  dispositioni  anteponere,  nec 
animaduertere  indignari  et  irasci  Deum, 
quoties  divina  praecepta  soli>it,  et  prae' 
terit  humana  traditio?  Addit  August.  l.  2. 
de   baptismo   n.  5.  iis  argumentis  nixam 
fuisse  Cypriani  sententiam  tamque  verisi- 
milibus,  ut  sola  ecclesiae  auctoritate  in  a- 
liam  abire  se  palam  profiteatur.  En    eius 
verba :  Nec  nos  ipsi  tale  aliquid  audere- 
mus  asserere,  nisi  uniwersae  ecclesiae  au- 
ctoritate  Jirmati.  Ex    his  ducet   fortasse 
quispiam  caeteros  illorum  temporum  pa- 
tres,  qui  Stephano  romano  pontifici  assen- 
tiebantur  et  afrorum  opiuioni  refragaban- 
tur,  minus  tutam  sententiam  propugnasse 
atque  adeo  solum  probabilem.  Ego  vero, 
qui  probabilioristam  respondere  facile  pos- 
se  video,  Cjjpriani  adversariis  visara  fuisse 
sententiara  suam  Cyprianicaprobabiliorem, 
eaque  de  causa,  ab  his  defensam,  in  hunc 
modo  argumentari  malo:  Cypriani  senten- 
tia  probabilior  ne  fuit  opposita  ?  an  so- 
lum  probabihs  .-*  utrumlibet  elige.  Si  hoc 
dixeris,    cur  igitur  Augustinus  niiti  uni- 
versae   ecclesiae   auctoritate  Jh'matus  a 
Cypriano   discessisset?  An  non  satis  illi 
esse  debuit  probabilem  tantum   Cypriani 
esse  sententiam  ac  oppositam  probabilio- 
rem?  Dicesiliud?  Cum  Cypriano  res  tibi 
erit  atque  adeo  cum  Augustino.  Cyprianus 
nempe  ad  suam  carthaginensera  synodum 
ita  praefatur:  Superest  ut  de  hac  ipsa  re 
singuli  quid  sentiamus,proferamus,  ne- 
minem  iudicantes,  aut  a  iure  communio- 
nis  aliquem,  si  diversum  senserit,  amo- 
ventes.  Augustinus  vero  lib.  5-  de  bapti- 
smo  Cyprianum  ea  vel  maxime  de  causa 
laudat,  quia  nemini  praescribens  ne^ue 
praeiudicans,quo  minus  quisque  episcopo- 
rum  quod putat  faciat,  habens  arbitriisui 
liberam  potestatem,  etiam  nobis  qudlibus' 
cumque  dedit  locum  pacifice  secum  ista 
tractandij  sensit  ergo  Cypriauus  ,  sentit 
Augustinus  (  siquidem  africanorum  sen- 
tentia  probabilior  fuerit)  licere  sequi  o- 
pinionem  probabilem,  probabiliore  relicta. 
Huius  simile  argumcntum  est  quod  ex 
Hieronymo  profero.  Sed  Christiani  Lupi 
augustiniani  casuistis  ac  iesuitis  praeser- 
tim  non  admodum  amici ,  verba  hac  in  re 
ex  cap,  3.  dissertationis  de  opinione  pro- 
babUi  recitemus:  Apud  antiquos  patres  ... 
fuit  et  alia  quaestio.  Quidam  censebant 
a  solis  post  baptisma  iteratis  nuptiis  quem 
fieri  irregularem  ;  alii  censebant  fieri  a 
quibuscumque,praesertim  si  alterae  saZ- 


f>ARS    III.   APOLOGGTirA 
temfuissent  initaepost  sacrum  iauacrum 


LlXIX 


Ethatic  sententiam  constantissime  tenuit 
romana  ecclesia  et  plures  latinae.  Est 
res  omnibus  eruditis  exploratissima.  Ast 
Hispaniarum  ecclesia  tenuit  oppositum 
et  plures  ipsi  assenserunt  (hos  inter  s. 
Hieroiiymus  in  epistola  ad  Oceanum  ),  et 
adi>ersus  istam  Hispaniae  dpinionem  Si- 
ricius  pontijex  suas  ad  Himerium  tar- 
raconensem  archiepiscopum  decretales 
litteras,  in  quibus  omnino  agit  adversus 
unum  baptismo  prius  aliud  ipso  posterius 
coniugium.  Lucet  ex  s.  Innocentii  i.  ad 
toletanam  synodum  similibus  litteris 
palam   asserentibus    istam    solum   biga- 

miam  in  Hispaniis  reprobari Interim 

his  omnibus  non  commotus  s.  Hierony- 
mus  permansit  Jirmus  in  sua  sententia. 
Imo    etiam   in   commentario  apostolicab 

ad  Titum  epislolae communem  sen- 

tentiam  constanter  affirmat  esse  super- 
stitiosam  potius  quam  veram :  quod  i- 
psum  docuit  firmus  etiam  in  aliis  locis... 
Et  nescio  cui  Chrysogono  Rufini  disci- 
pulo,  istam  doctrinam  culpanti  in  libris 
adversus  Rufinum  {lib.  i.  c.  7.)  lauda- 
tus  Hieronjrmus  respondet . . .  Kabent  li- 
bellum  quem  in  crimen  vocant.  llle  re- 
spondeat.  Hunc  sua  disputatione  subver- 
tat.  Quid  austeritate  frontis  et  contractis 
rugatisque  naribus  concava  verba  trutina- 
tur  et  sanctitatem  apud  vulgus  ignobile  si- 
mulato  rigore  mentitur?  Audiat  nos  ite- 

rum  etc Haec  dicimus  non  quod  ipsi 

propitio  Christo  hac  quaestione  teneamur, 
sed  interrogati  a  fratribus  quid  nobis  vi- 
deretur,  respondimus  nuUi  praeiudicantes 
sequi  quod  velit,  nec  alterius  decretum 
nostra  sententia  subvertentes.  Mature  no- 
tanda  sunt  haec  verba :  Quid  austeritate 
frontis  etc.  Etenim  quadrant  et  in  nostra 
tempora.  Notanda  sunt  et  haec  verba : 
NuUi  praeiudicantes  sequi  quod  velit,  Sunt 
desumpta  ex  erratica  sancti  Cyprianisy- 
nodq.  Notanda  sunt  item  haec  :  Nec  al- 
terius  decretum  etc.  Inter  Siricium  pon- 
tificem  ac  sanctum  Hieronymum  inter- 
cessit  aliquid  humani  diei.  Hinc  quae- 
dam  huius  dicta  sunt  veneranda  quidem: 
attamen  admiranda  potius  quam  imitan- 
da.  Interim  constanter  docuit  probabi- 
lem  sententiam  esse  securam  ac  tutam, 
etiam  minus  probabilem.  Quis  enim  non 
videat  praesentem  illius  sententiamfuis- 
le  huiusmodi?  Haec  Lupus.  Quod  si  ve- 
lis  Hieronyrao  tamen  probabiliorem  visam 
fuisse ,  contentionis  funem  non  traham  ; 
inferam  enim ;  igitur  vel  Hieronymo  teste 
qui  scribit :  nulli  praeiudicantes  sequi 
quod  velit,  licet  sequi  opinionem  proba- 
bilem ,  relicta  probabiliore. 


Aliud  exempluiSS  ex  /tuguseino  duca- 
mus.  Disparitatem  cultus  dirimere  coniu» 
gium,  veteres  patres,  Tertullianus  aliique 
sensere,  quibus  nos  hodieque  adhaeremus. 
De  suo  tamen  saeculo  sanctus  Augustinus 
scribit  ia  libro  de  fide  et  operibus  cap. 
19.:  Quae  nostris  temporibus  iam  non  pu- 
tantur  esse  peccata.  Utique ,  inquit  ci- 
tatus  Lupus  cap.  2.,  per  inductam  ab  ad- 
versa  consuetudine  sententiam  probabilem. 
Et  hanc  Augustinus  non  fuit  ausus  im- 
probare.  Hinc  subiungit:  Quoniam  revera 
in  novo  testamento  nihil  inde  praece- 
ptum  est;  et  ideo  aut  licere  creditum  est 
aut  velut  dubium  derelictum.  At  librum 
hunc  Augustini  dejide  et  operibus,  et  19, 
cap.  antea  non  dimittamus  quam  aliud  in 
rem  nostram  duxerimus  argumentum.  Ait 
ergo  sanctus  doctor:  Quisquis  uxorem  in 
adulterio  deprehensam  dimiserit  et  aliam 
duxerit,  non  videtur  aequandus  eis  qui, 
excepta  causa  adulterii,  dimittunt  et  du- 
cunt.  Et  in  ipsis  divinis  sententiis  ita 
obscurum  est  utrum  et  iste,  cui  quidem 
sine  dubio  adulteram  licet  dimittere,  a- 
dulter  tamen  habeatur,  si  alteram  duxe- 
rit,  aut  quantum  existimo,  venialiter  ibi 
quisque  fallatur.  Audi  hunc  Lupum  ibi- 
dem:  AJfirmat  Augustinus  quodsuo  lem- 
pore  sententia  fuerit  revera  probabilis ; 
nec  eam,  licet  cdntrarium  senserit,fuit 
ausus  damnare.  Adeo  verum  est  patribus 
quoque  probabiles  tantum  opiniones  suas 
fuisse,  aut  si  aliis  probabiliores,.  non  ne- 
cessario  tamen  amplectendas. 

Sed  ne  longior  sim  quam  par  est,  Ber- 
nardi  testimonium  sufEciat  tract.  de  ba- 
ptismo  cap.  5.  ubi  hanc  regulam  et  cano- 
nem  statuit:  Sane  ibi  unusquisque  in  suo 
sensu  securus  abundat^  ubi  aut  certae 
rationi,  aut  non  contemnendae  auctori- 
tati  quod  sentit  non  obviat.  Argue  iara. 
Atqui  ubi  solum  probabilior  opinio  con- 
traria  est  nec  certae  rationi  nec  conte- 
mnendae  auctoritati,  quod  sentit  proba- 
bilista  obviat.  Igitur  probabilista  in  suo 
sensu  securus  abundat,  si  Bernardo  fides 
quocum  sapere  malo  quam  desipere  cum 
Wendrochio,  Paschale  eorumque  secta- 
toribus. 

Ca».    VI.    NoM    CASQISTABtTH    LECTIO    INDTILIS 
ET    ACCTOBITAS    NtniA. 

Tres  examinandae  supersunt  contume- 
liae  ne  dicam ,  an  accusationes  ?  Prinia 
ea  est  quam  hoc  capite  aggredior  ad  con- 
futandum,  inutilem  esse  casuistarum  le- 
ctionem  Ulorumque  auctoritatem  levcm 
plane  atque  triobolarem. 

Atque  in  hoc  argumento  rersatos  ante 
\ae  magna  cum  laude  fuisse  moneo  Abcl" 


i  ^jj  mSSKUTATlO 

liiim  in  defenaione  recenliwn  cnsitista- 
"um,  et  FraRColinum  de  discipl.  poenit. 
lib.  3.  c.  7.  §.  25  qnibus  adde  Danielem 
in  dialogis  suis  adversus  famosas  impias- 
que  Paschalis  provinciales  littcra;:. 

Ego  vero,  ne  longior  sim,  uno  hoc  ar- 
gumento  utar  quo  olim  Canus  lib.  8  cap. 
4.  scholasticorura  oranium  causam  defen- 
dit.  Crederem  nempe  casuistarum  lectio- 
nem  irritam,  vanam  auctoritatem  esse,  uisi 
rx  horum  sententia  ecclesia  res  pliirimas 
de6nisset.  Quippe  trecentos  ab  hinc  annos, 
si  quae  ecclesia  de  moribus  decrcta  tulit , 
in  his  casuistarum  subsidio  et  diligentia 
vehementer  adiuta  est.  Id  quoniam  con- 
stat  inter  omnes  quibus  vel  conciliorum 
nostrae  aetatis  gesta  vel  negotia  cognitio- 
nis  fidei  vel  rotae  romanae,  sacrae  poeni- 
ientiariae  et  sacrarum  congrcgationum  e- 
minentissimorum  cardinalium  decisiones, 
atque  instituta  sunt  cognita,  fateamur  ne- 
t.esse  est  aut  utilem  esse  casuistarum  le- 
ctionem  neque  auctoritatem  illorum  par- 
vi  faciendam  ,  aut  episcopos,  cardinales, 
pontifices  oranes  a  trecentis  amplius  annis 
insanisse.  Quid  vero  de  Benedicto  xiv.  di- 
cemus,  pontifice  illo  post  avorum  memo- 
riam  doctissimo?  Quaecumque  ex  tanti  ec- 
clesiae  raagistri  eruditione,  antequara  ad  a- 
postolatus  apicem  eveherelur,  prodiere  vo- 
lumina,  nulla  unquam  aut  saeculorum  0- 
blivione  aut  invidiae  morsu  dclenda,  atque 
ea  praesertim  quae  bononiensis  ecclesiac 
archiepiscopus  edidit  dioecrsis  illius  suae 
moribus  et  disciplinae  restitucndae  apprj- 
me  utilia  decreta,  si  consulas;  casuislas  ma- 
gno  nuraero  citari  coraperies  a  Lambcr- 
tino,  atqueillos,  quosoderuntmaximeprac- 
r.lari  nostri  casuisticae  theologiae  irrisores, 
Sancios,  inquam,  Tamburinos,   Vivas. 

Adde  his  sanctissimum  de  casuistis  iu- 
diciura  bb.  Caroli  Borromaei  et  Francisci 
Salesii  «ti  et  mcchliniensis  synodi  an.  1607. 
Horum  oraniura  vcrba  rcfert  noster  auctor 
lib.  I,  tract.  i.  n.  463.  Quamobrem  ab 
his  recitandis  abstineo.  Abstineant  tamen 
a  tam  perdito  casuistarum  contemptu  lo- 
quaces  isti  quos  utinam  honoris  causa  no- 
minare  possem!  neque  hiscereaudeantcon- 
tra  theologos  ecclesiae  tantorumqne  viro- 
rum  suffragiis  honestatos. 

C*P.    Vn.    CaSDISTAS    NON    ES9E   ABIICIEKDOS 

CIOD  AlIQnAS  THESES  A  POVTIFICIBUS  POSTEA  DAUNAIAS 

DKFENDERINT. 

Quae  altero  loco  refellenda  est  casul- 
slarum  accusatio,  ea  est,  aliquas  proposi- 
♦iones  ab  illis  propugnatas  fuisso,  quae  ni- 
ijro  Iheta  a  suinmis  pontificihus  fiierc  post- 
!i  notatae.  Atqiic  hac  quideni  accnsalionc 
iiihil  inepius.  iil  noster  quoqne  La-Crbix 


PKOLEGOniit'.^ 
paucis  indicat  lih.  c.  Uact.  1.  n.  iGi.  Li- 
bens  cnim  fateor  in  casuistis  proscriptas 
theses  legi.  At  quid  tum  ?  Igitur  caeteri  in 
quibus  nihil  eiusmodi  aut  ipsi  illi  qui  in 
eos  scopulos  impegere ,  plane  abiiciendi ! 
Proh  stultissimam  consecutionem !  quae  si 
vim  habere  dicatur,  patres  omnes  impro- 
bandos  esse  abiiciendosque  cur  non  dica- 
mus?  Audi  elegantissimura  Canum  lib.  7. 
cap.  3.:  Nemo  quantumvis  eruditus  et  san- 
ctus  non  interdum  hallucinatur ,  non  a- 
licubi  caecutit ,  non  quandoque  labitur. 
Sanctus  vero  is  fuit  qui  credidit  ab  hae- 
reticis  baptizatos  esse  vebaptizandos.  San- 
ctus  fuit  qui  in  Christi  corpore  et  sen- 
sum  poenae  et  dolorem  fuisse  negavit. 
Sanctus  fuit  qui  in  chiliastarum  dogma 
descendit.  Sanctus  fuit  qui  viro,  ob  a- 
dulterii  culpam  uxorem  repudianti,  altC' 
rum  matrimonium  concessit.  Sanctusfuit 
qui  animis  piorum  usque  ad  iudicii  diem 
veram  felicitatem  ademit.  Sanctus  fuit 
qui  animam  hominis  ex  traduce  esse  pu' 
tauit.  Sanctus  fuit  qui  animam  Adae  an- 
te  corpusfuisse  editam  opinatus  est.  San^, 
cti  fuere  qui  angelos  multis  ante  mun»\ 
dum  corporeum  aeternitatibus  creatot 
esse  existimarunt.  Quos  si  propterea  in«i 
sectahimur  nullaque  reverentia  tractabi-! 
mus,  lutheranis,  calvinianis  et  caetcriseius» 
modi  pestibus  romanam  ecclesiam  proscia- 
dendara  sanctaque  omnia  proculcanda  dc- 
nius,  necesse  est. 

Sed  ex  Christiano  Lupo,  augustiniani  or- 
dinis  scriptore  egregio,  neque  casuistarum 
vituperatoribus  admodum  suspecto,  ali- 
qua  in  eandera  Cani  mentem  commentc- 
mur.  In  disseitatione  de  opinione  proba- 
bili  cap.  14.  quaerit  eruditus  Lupus,  an 
omnes  sanctorum  patrum  sententiae  sint 
vere  probabiles  ?  Respondet  autem  qnac- 
stioni  negatiue.  Quod  responsum  suum  ut 
probet,  cum  alias  et  Hicronymi  praeser- 
tim ,  lura  has  in  medium  affei  t  veterum 
sententias.  Reddo  Liipi  verna:  Paradoxam 
quorumdam  suo  tempore  episcoporum  o- 
pinionem  refert  in  sacris  Isaiae  prophe- 
tae  commentariis  b.  Hieronymus.  Pleri- 
que  nostrorum  cliirotoniam ,  id  est  ordi- 
nationein  clericorum,  quae  non  solum  ad 
impi-ecationem  vocis,  sed  ad  impositionem 
impletur  manus,  ne  scilicct,  ut  in  quibus- 
dam  vidiraus,  vocis  imprccatio  clandcstina 
clcricos  ordinet  ncscientcs,  sic  intelligunt, 
ut  assumant  testimonium  Pauli  scribentij 
ad  Timotheura:  Manus  cilo  nemini  im- 
posueris.  Est  opinio  vere  ridicula,  ipsam 
tamen  tenuerunt  magni  viri.  Etenim  s 
Phaedimus  amasenus  cpiscopus,  ioiiii\ 
tunc  Ponti  metropolita, pa^auis  itaeucc- 
narisf.aibi-.c  vole/is  imooncrs  cpiscopuni 


PARS  II!.  APOLOGETICA 
diidum  et  frequenter  precalus  fiiit  san- 
ctum  Gregorium  Thaumaturgum.  Verum 
ille  perstilit  fugere  per  saltus  et  latebras 
et  non  potuit  comprehendi.  Hincin  ipsius 
encomio  scribit  sanctus  Gregorius  Nys- 
senus  episcopus :  Posteaquam  nihil  non 
intentatuni  relinquensillevirmagnusPhae- 
dimus  et  orani  machinatione  atque  soler- 
tia  utens,  non  poterat  viruni  ad  sacerdo- 
tium  adducere,  innumeris  oculis  praeca- 
ventem,  ne  quando  sacerdotis  manu  cape- 
retur  atque  utrique  inter  se  studio  certa- 
rent,  illo  quidem  capere,  hoc  vero  perse- 
quentis  manus  effugere  cupiente;  idcirco 
irapetu  quodam  divino  Phaedimus  ad  pro* 
jiositum  studium  provectus ,  nihil  curans 
interiectum  spatium  ,  quo  a  Gregorio  di- 
rimebatur,  quique  illo  aberat  itinere  tri- 
dui,  sed  ad  Deum  suspiciens,  precatusque 
ut  et  ipse  et  ille  pariter  in  illa  hora  a  Deo 
respicerentur,  loco  manus  impositionis  a- 
dhibet  Gregorio  sermonem  ,  Deo  ipsura 
consecrans  qui  corpore  praeseus  non  ad- 
esset.  Hanc  sibi  intimatam  consecratio- 
nem  admisit  Gregorius ,  nec  fuit  denuo 
consecratus.  Ferum  quod  sanctus  Phae- 
dimus  peccarit  mortaliter  ,  quis  au- 
dent  vel  cogitare  ?  palam  contradicet 
sancto  Gregorio  Nysseno.  Distinguenda 
sunt  tempora;  veritas  pedetentim  eluci- 
datur.  Post  haec  aliud  exemplum  profert 
Lupus  ex  Hilario  in  Matth.  cap.  33.  Am- 
brosio  in  symboli  expositione  cap.  i3. 
Epiphanio  haeresi  20.  cap.  •2,  et  clarius 
haeresi  69.  cap.  62.  et  Leporio  secundae 
narbonensis  Galliae  monacho  epistola  ad 
Proclummassiiiensem  et  Cilinium  episco- 
pum  aquensem,  loamiisii.  poutificis,  loan- 
nis  Cassiani,  Facundi  hermianensis  episco- 
pi,  Gennadii  massiliensis,  atque  adeo  car- 
thaginensis  synodi  suffragio  comprobata; 
qui  omnes  docuerunt,  in  obitu  Christi  ab 
cius  corpore  non  animam  modo,  sed  etiam 
divinitatem  fuisse  seiunctam,  idque  Chri- 
stum  ipsum  significare  clamantem :  DeuSy 
Deus  meusy  quare  me  dereliquisti  ?  Tum 
haec  addit  Lupus :  Non  dico  hunc  epi- 
stolae  articulum  fuisse  probatum  ah  o- 
ntnibus,  aut  omnes  ita  consensisse.  Ab- 
sit.  Dumtaxat  dico  istum  articulumy  li- 
cet  omnino  deviantem,  ab  ipsorum  nullo 
fuisse  damnatum  ,  proiectum,  notatum. 
Quod  nempe  esset ,  quamvis  non  vere 
probabilis ,  tamen  magnorum  doctorum. 
Et  quin  ex  ipsorum  populis  mulil  sint 
sequuti  istam  opinionem,  non  est  dubi- 
tandum.  Et  tamen  nunquam  credidero 
vel  hos  T'el  illos,  per  hunc  errorem  de- 
liquisse  mortaliter.  Quis  enim  istud  cre- 
dat  de  Hilario  aut  sancto  Ambrosio  ? 
Ouis  dicat,  ipsis  credentem  popn^J'^'  ««- 

UOR.  1. 


LXXSI 

cidisse  in  crimen  ?  Haec  quidem  maieria 
licet  speculaliva,  est  tamen  dogmatica , 
ideoque  omnis  circa  ipsam  lapsus  est  gra- 
vis  ac  momentosus.  Et  ex  his  concludo 
tria.  Primo,  quod  etiam  magni  patres 
sint  quandoque  lapsi  in  male  fundatas 
sententias.  Secundo,  quod  etiam  tales , 
dummodo  libere  ambulent  per  ecclesiam 
opiniones ,  nemo  damndre  possit ,  nea 
quempiameiussequacemasacramentisex' 
cludere.  Tertio  quod  cunctiprobabilium, 
licet  solum  probabilitatis  fucum  habeant, 
opinionum  auctores  aut  patroni,  non  sint 
universaliter  arguendi  de  gravi  peccato. 
Locum  omnino  hic  habet  antiqua  regula: 
Facta  vident  homines,  intentio  iudicat 
omnes.  Sincera  mentis  simplicitas  excu- 
sat  multa  peccata.  Hactenus  Christianus 
Lupus.  Ego  vero  quartam  ex  his  conse- 
cutionera  duco,  nerape  auctores  proscri- 
ptarura  thesium  non  esse  ea  de  causa  con- 
temnendos  improbandosque  quod  illas  do- 
cuerint,  dum  ecclesiae  iudicio  causa  non- 
dum  finita  erat ;  ne  idem  telum  in  patres 
intorqueamus.  Quid  huic  tam  certae  ra- 
tiocinationi  responderi  possit,  non  video. 
Neque  vero  mirandum  aut  casuistas  licet 
doctissimos,  aut  sanctissimosillos,  quostra» 
ditionis  custodes  veneramur,  patres  ali- 
quando  a  recta  doctrina  abeiTasse.  Hanc 
siquidem  felicitatera  (Cani  verba  suntioco 
antea  citato  )  Deus  in  solis  divinis  volu- 
minibus  inesse  voluit  \^  ut  in  eis  non  es- 
setquicquam  erroris)  quemadmodum  Au' 
gustinus  gravissime  ct  verissime  tradidit 

CiP.  VIII.  CASUISTAa  NOK  BSSE  LAXlTATIS   BEOS 
QUOD     PBOBABILISUUM    IN     SUIS     LIBaiS     PaOPDGnENT 

Superest  ut  tertiam  in  casuistas  accu- 
sationem  diluamus:  quae  illos  laxitatis  ar- 
guit  quod  probabilismum  doceant  alque 
defendant.  Censent  nirairum  anticasuistac, 
probabilismura  laxitatis  universae  scele- 
rumque  fontem  esse  praecipuum.  Enim- 
vero  si  de  probabilismo  longe  aUter  sen  - 
tiendum  esse  deraonstravero,  atque  illi  gai- 
riunt,  casuistas  ab  hac  crirainatione  libe- 
ravero.  Qua  in  re  parcam  probabiliori- 
starum  nomini,  neque  eorura  sententias 
piurimas  longe  iaxissimas  heic  proferara 
aut  in  eorum  mores  severius  inquirara. 
Haec 'odiosa  niraiumsunt,  neque  desunt 
alii  qui  in  hac  re  versati  sint  verius  quam 
feiicius  ob  adversariorum  suorum  poten- 
tiam  auctoritatemque.  Tribus  rera  totara 
argumentis  conficiara,  quorum  priraum  i- 
nitia  progressusque  probabiHsmi ,  altcrura 
ecciesiae  de  illo  iudicia,  tertium  gailiarura 
mores  persequetur, 

Itaque  illud  attcnte  consideremus,  quci 
fieri  Dotuerit    ut  ex  omiii  gencre  instilu- 


toque  doctores  probabilismum  passim  de- 
fenderent  ubi  omnium  malorumorigo  Iiinc 
repetenda  esset,  quodque  haereses  Bdei, 
id  christianis  moribus  foret  ille.  Num  tam 
exitialis  doctrinae  eflfectaconsecutionesque 
homines  ingenio  doctrinaque  praestantes  la- 
tuere?  Equidem  scio  eam  esse  afFectuum 
nostrorum  calliditatem  ut  in  maximam  ae- 
temae    salutis    perniciem    veluti    prisma 
quoddam  oculis  nostris  obiiciat ,  ne  quo 
res  quaeque  colore  sunt,  perspicere  vere 
possint.  At  illud  etiam  scio  nuUam  laudis 
famaeque  cupiditate  vehementiorem  in  no- 
bis  esse  affectionem,  qua  ad  ea  maximo 
studio  vitanda  compellimur,  unde  nomini 
nostro  labes  metui  possit.  Ut  vero  homi- 
num  indolem  penitus   nos   agnoscamus  , 
notum  cuique  est,  laxiores  sententias  con- 
ciliandae  gloriae  minus  idoneas  esse.  Nara 
homines  (quocumque  demum  ad  id  ducan- 
tur  argumento)  severioris  doctrinae  praece- 
pta  audire  student,  etquamvis  ab  illis  disce- 
dere  in  instituenda  vitae  ratione  haud  ye- 
Teantur,   ea  profiteri  tamen   gloriae  sibi 
vertunt  ab  iisque  facile  imponi  sibi  pa- 
tiuntur  qui  illa  praedicent  edoceantque, 
quod  cum  semper  evenisse   scimus ,  tum 
maxime  aetate  nostra  contingere  quotidie 
dolemus.  Quamobrem  laudis  amori  tribui 
certe  nequit  tanta  in  probabilismo  tuendo 
doctorum  hominum  consensio.  Quid  ergo 
eos  in  hanc  sententiam  pertrahere  potuit! 
Insanit  profecto  Paschalis  qui  foedissimae 
adulationi  id  verlit  perditissimorum  con- 
fessariorum,  ut  nimia  doctrinarum  suarum 
facilitate  scelestos  allicerent,  in  eosque  at- 
que  adeo ,  si  superis  placet,  in  universum 
hominum  genus  tyrannidem  quamdam  e- 
xercerent.  Fac  enim  ita  animo  corapara- 
tos  fuisse  confessarios  eiusmodi.  Nonne 
raulto  consultius  atque  ad  nefarium  hunc 
finem  longe   utilius   fuisset  hisce  artibus 
ac  sententiis  clara  uti  quam  illas  toti  orbi 
libris  editis  patefacere.?  Sed  haec  mitta- 
mus.  Primus  qui  scholastica  methodo  pro- 
babilismi  quaestionemtractaritproque  tam 
perniciosa    doctrina  suffragium  palam  et 
clarissimis  verbis  tulerit  (nam  caeteri  ante 
jpsura  aut  obscure  loquuti  f uerant  aut  cer- 
te  quaestionem  ea  super  re  non  institue- 
rant)  fuit  ex  celeberrirao  praedicatorum 
crdine  Bartholomaeus  Medina,  Qui*ergo 
erurapens  incendium,  tantara  christianae 
reipublicae  cladem  mox  allaturum  ,  sacer 
hic  ordo  ac  de  ecclesia,  si  quis  alius,  opti- 
me  meritus,  Medinae  libris  oblivioni  da- 
mnatis  non  extinxit?  imo  vero  vires  ad- 
didit  praecepto  reverendissimi  patris  gene- 
ralis  Seraphini  Gavalli  ut  aureas  exposi- 
tiones  suas  quantocius  in  huce  ederet  Me- 
dina.  Quid  porro  de  loanne  Baptista  Hac- 


OISSERTATIO   PtROlEGOMENA 


quet,  quid  de  Mercado,  quid  de  Ludovico 
Lopez,  de  loanne  Ildephonso  Baptista  a- 
liisque  illustribus   dominicanis  scriptori- 
bus  sentiemus  ?  Eosne  illorum  numero  ad- 
censebimus ,  qui  evangelicas  leges  labefa- 
ctare  ac  perdere  christianos  mores  insti- 
tuere?  Generale  dominicanorum  capitulum 
formali  praecepto  iussit  loannera    Ilde- 
phonsum  Baptistam  commentarios  suos  ty- 
pis  vulgare.  Dicemus  ne  praeclaros  hoscc 
ex  universo  ordine  patres  in  lesura  Ghri- 
stum,  in  ecclesiam  inque  sanctiora  omnia 
tlagitipse  coniurasse?  Quid  vero  de  Di- 
daco  Alvarez  sentieraus,  egregio  illo  tho- 
mistarum  heroe  in  disputationibus  de  au- 
xiliis  ?  Fieri  ne  potuisse  putabimus  ut  qui 
lesu  Christi  gratiam  adversus  molinista- 
rura  coraraenta  (ut  eorum  sententiara  non- 
nullis  placet  appellare)  adeo  strenue  vin- 
dicaverat,  moralem  deinde  eiusdem  lesu 
Christi  doctrinam  veritus  non  sit  proQiga- 
re,  sese  probabilistis  adiungens?  Praeterea 
cum  initia  probabilismi,  qua  nuper  expli- 
cabamus  ratione,  >  Medina  repetenda  sint, 
paulo  post  tridentinum  concilium  haec  pe- 
stis  erupit,  quo  scilicet  tempore  plurimi 
adhuc  in  vivis  agebant  ex  iis  doctissimis 
ac  sanctissimis  patribus  qui  lutheranae  et 
calvinianae  perfidiae  delendae  et  christia- 
nis  moribus  ad  evangelii  patrumque  apo- 
stolicorura  normam  coraponendis  opcram 
dederant.  Neque  tameu  vel  unum  ex  ipsis 
invenias  qui  mutire  ausus  fuerit  adversus 
novara  hancce,   quae  raalorura   omniuin 
colluviem  in  christianara  rempublicam  in- 
tulit,  probabilismi  doctrinara;  Quis  eorura 
artus  occupavit  stupor,  ut  studio  omni  non 
contenderent  tanto  malo  occurrere  ?  Idem 
dictum  esto  de  sorbonica  academia,  de  lo- 
vaniensi  universitate,  de  episcopis,  de  do- 
ctoribus  omnibus  qui  ea  aetate  probabi- 
lismum  sibi  sequendum  duxere.  Fuerunt 
ne  hi  omnes  a  Deo  caecitate  perculsi  ut 
irent  in  adinvenlionibus  suis?  et  agmine 
facto  ecclesiara  prava  doctrinainficcrent? 
Apage   nugas  quae   omnera   fidera  supe- 
rant.  Et  vero  mirandum  id  minus  csset,  si 
haec  probabilismi  doclrina  aut  arcano  quo- 
piara  consiHo  aut  aperta  seu  schismatis  scu 
armorum  vi  aut  etiam  diaboli  praestigiis 
scholas  omnes  et   academias   oblinuisset. 
At  ridicula  isthaec  sunt  et  delirantium  so- 
mnia.  Regulares,  presbyteri,  episcopi  do- 
ctrinae  praestantia ,  ingenii  acie,  raoruia 
sanctitate  conspicui,  angli,  galli ,  hispaiii , 
gerraani,  itali,  Deus  bone!  quam  inter  sese 
moribus  atque  indole  discrcpantes,  augu- 
stiniani,   dominicani,  scolistae,  icsuitae , 
studio  suarum  scholarum  in  contraria  a- 
cti,  nullius  artibus,  nuUius  iussibus,  nul- 
lius  veneficiis  in  hanc  sentcntiain  conscn- 


PAR8  m.   APOtOGETICA 


LXXXIU 


•erc,  atquc  uf,  de  dominicanis  et  iesuitis 
aliquid  dicani,  eo  vel  inaxime  tempore 
quod  ob  dissidia  controversiamque  de  aii- 
xiliis  aptissiraum  accusationibus  videba- 
tur.  Quid  rairabilius  atque  ad  averten- 
dam  a  probabilismo  laxitatis  notam  e(H- 
cacius  ? 

Agc  iara,  sanctissimum  de  probabilistis 
ecclesiae   iudicium  consideremus.  Koma- 
nos  pontifices,  quibus  pascendas  oves  suas 
tradidit  Christus  quis  credat  eo  seu  vecor- 
diae  seu  nequitiae  devenisse  ut  tantum  vi- 
rus   a  christianarum  ovium  pascuis  evel- 
lere  negligant  aut  etiam  nolint,  nisi  optime 
intelligerent,  nihil  omnino  a  probabilista- 
rum  doctrina  timendum  ?  Profecto,  quid- 
quid  garriant  loquaces  aliqui  antiprobabi- 
listae,  probabilismum  iis   saltem   finibus 
conclusum ,  quos  ipsi  statuere  iesuitarum 
primores  ,  numquam  improbarunt  ponti- 
fices.  Quandonam   dixere   hi :  f^isum  et 
Spiritui  sancto  ef.nobis,  in  concursu  dua- 
rum  opinionum  vere  probabiliumy  proba- 
biliorem  sententiam  sequendam  esse,  uti 
Merenda  et  Fagnanus  docuere,  atque  a- 
deo  semper  eam  amplectendam  quae  ad- 
versus  libertatem  legifauet,  ac  tiitior  est, 
ut  Paschalis,  Wendrokius,  Natalis  Ale- 
xander  censuit?  Nisi  ita  disertis  verbis 
statuant   pontifices,  inanibus  declamatio- 
nibus  aera  verberabunt  antiprobabiHstae. 
Quales  eae   sunt    quibus  utitur  Concina 
in  praej'.  adprimum  tnmum  appar.  p.  55. 
et  seq.   adversus  hanc  ipsam   propositio- 
nem  a  p.  Danicle  Natali  Alexandro  ante 
nos  vere  ac  soKde  obiectam.  Quid  porro 
ab  hac  sancienda  lege  prohibet  pontifices  ? 
Parebunt  probabilistae ,  neque  tutiorista- 
rum  exemplo  abripi  sese  patientur  ut  in 
pontificum   bullas  libellos  edant  maledi- 
centiae  et  audaciae  plenos.  Neque  vero  i- 
gnorarc  pontifices  putaverim,  quid  rei  pro- 
babilismus  sit.  Notum  est  quot  artibus  eius 
damuationem  ab  Innocentio  xi.  conati  sint 
quidam  extorquere;  et  ut  nulla  in  hanc 
vem  suppeterent  raonumenta ,  nemo  pru- 
dcns  crediderit,  tot  in  probabilismura  cla- 
niores,  quibus  Galliarum  regnum  Italiaque 
universa  centum  ferme  ab  hinc  annis  per- 
sonuit,  nunquam  ad  apostolicam  sedem  de- 
latos  fuissc.  Quaraobrem  viderint,  quaeso, 
qui  popellum  in  probabilistas  libris  verna- 
culo  idiomate  conscriptis  ciere  student  , 
quam  ipsi  erga  romanam  ecclesiam  reve- 
rentes  sint.  Nam  quo  atrioribus  probabi- 
lismum  ipsi  coloribus  pingunt,  eo  graviore 
silentem  ecclesiam  contumelia  amciunt. 

Tandem  Galliarum  regnumponamusno- 
bis  ob  oculos  ac,  ne  videar  gallis  iniurius , 
utar  fermc  verbis  galli  scriptoris  scu  P.  D. 
Aurigiiy  in  chronologicis  inonumenlis  t. 


II.  ad  ann.  i656.  pag.  mi^i  Sa^.  Ab  anno 
i656.  quo  Paschalis  provinciales  damnatas 
litteras  in  lucem  emisit,  coepere  galli  pro- 
babilismum  eo  habere  loco  quo  bonorum 
morum  luem  haberi  maxime  decebat,  ac 
tandem  eo  deventum   est   ut  anno  1700. 
proscriptus  fuerit  in  generalibus  cleri  gal- 
licani  comitiis  quae  concilium  galliarum 
nationale  a  quodam  nupero  scriptore  sa- 
tis  inepte  dicuntur,  ut  apud  rerum  harum 
imperitos  auctoritatem  adderet  eorum  con- 
stitutionibus  quas  pontificiae  potestatis  pro- 
pugnatores  non  multi  faciant.  De  quo  pp, 
GhezziusetBichelmius  consulendi.  Quam- 
obrem  gallis  oranino  gratulandum  videtur 
atque  ab  his  digni  apostolico  aevo  mores 
expectandi  forent ;  quidquid  enim  nefariae 
licentiae  florentissimi  regni  provincias  cor- 
rumpebat,  sublata  causa,  desivisse  necesse 
est.  At  consularaus  concionatores  qui  ab 
anno  1700.  apostolico  munere  apud  gallos 
functi  sunt.  Eadem  plane  vitia  comperie- 
mus   ab  illis  exprobrari  auditoribus  suis 
quae  olim,  vigente  probabilisrao,  notabant 
antiquiores  divini  verbi  praecones.  An  non 
in  paradoxo  siraile  videri  posset?  Ita  sane 
si  probabilismus  is  sit  quem  eius  osores 
praedicant,  criminura  oranium  pater.  Ridet 
hanc  collectionem  praeclarus  Concina  at- 
que  adeo  (Appar.   t.  t.  p.  57.)  clamat, 
imbecillitati  suae  (quae  demissio  animi 
esset,  uisi  hic  revera  imbecillem  se  prode- 
ret  christianus  hic  theologus )  praejatam 
doctrinam  viderifalsam,  perniciosam  el^ 
ut  mitissime  loquatur  (  quid  si  loquere- 
tur  immitissime  ?  )  scandali  plenissimam, 
iniuriosam  non  patribus  gallicanis  modo, 
verum  etiam  conciliis  omnibus,  univer- 
sae  ecclesiae,  viamque  erroribus  omnibus 
aperire  latissimam.  Atque  ad  haec  equi- 
dem  inhorrescerem,  nisi  concinianis  hisce 
cantilenis  aures  pridera  adsuetas  haberem. 
Sed  rationem  audiaraus  tantorum  malo- 
rum:  Concilia  tum  provincialia,  tum  na- 
tionalia,  tum  oecumenicaab  ecclesia  con- 
ditainnumerasproscripsere  opiniones  mo- 
rum  corruptrices  ;  nihilosecius  patres  et 
verbi  dii>inipraecones  cuiuscumque  aeta- 
tis  in  eadem  detonat'unt  vitia  quae  ante 
proscriptos   errores    insectabantur  alii. 
Hacc  argumenti,  quod  suo  more  detonans 
amplificat  Conciua,  sumraa  est.  Ad  populum 
phaleras,  mi  reverende  christiane  theologe. 
Etsi  concilia  plures  proscripsere  opiniones 
morum  corruptrices,  eadem,  ad  quae  per 
illas  patebat  aditus,  vitia  ab  aliis  non  mi- 
nus  perniciosis  opinionibus  enasci  potue- 
runt.  Nam  quae  hactenus  proscriptae  sunt 
quod  ad  mores  attinet  propositiones,  sin- 
gulares  ferme  sunt  quae  unum  alterumve 
vitiurae  aut   unam  altcramve  adraittendi 


LXXtlV 


JISSCSTATIO    PKOLEGOMENA 


«uiuspiain  accleiis  rationcra  spectabant. 
*>ODge  alia  estprobabilismi  conditio.  Quum 
euim  universam  doctrinam  morum  infi- 
ciat,  quum  omniura  scelerum  procreatrix 
eententia  sit,  christianae  omnis  theologiac 
pestis,  et  siquid  peius,  iUo  sublato ,  atque 
antiprobabihstica  theologia  late  pervaga=,a 
per  GalHarum  regnum,nihil  reliquura  iara 
esse  debuerat,  quominus  vitia  oninia  inde 
in  miseras  illas  regiones  quae  probabiHsmo 
etiamnum  parent,  stragem  allatam  diflFuge- 
rent.  Vis  huiusce  argumenti  declinari  non 
potest  interrogatiunculis,  dicteriis,  convi- 
ciis.  At  vel  hinc  discant  tandem  vanilo- 
qui  homines  os  suum  comprimere,  neque 
a  probabihsmo,  sed  a  lapsae  naturae  no- 
Btrae  infirmltate ,  et  affectuum  nostrorum 
vi  atque  intemperantia  vitiorum  originem 
intelligant  esseducendam,  Ad  aliapropero. 

CaF.  IX.  (1)  AlIA  IN   CASniSTAS   CBIMINATIO  DEPELLlIDa 

BOBDMQCE    IN     PONTIFICIAS     SANCT10NE3      aEVEBENTIA 

DEUONSTBATDB. 

At  quid  de  querela  iila  quae  nostris 
hisce  temporibus  percrebuit  maxime,  ca- 
suistas  cx  illorum  classe  qui  probabih- 
smum  tuentur,  minus  reverentes  esse  erga 
pontificura  constitutiones?  Mihi  quidera 
nihil  ea  iniustius  visum  est  unqiiun,  im- 
pudentius  nihil.  Etenira  ,  ut  de  huius  ac- 
cusationis  falsitate  primum  dicara,  consule, 
quaeso,  casuistas  eiusraodi  omnes  quipost- 
oa  decreta  scripsere ,  ac  vel  unum  si  re- 
pereris,  qui  confixas  theses  tutatus  fuerit, 
casuistas  veluti  christianorum  morum  pe- 
stes  exitiosissimas  execrabor. 

Ita  sane,inquies;  at  plures  non  desunt 
qui  damnationem  emoUiant,  ictasque  va- 
ticano  fulmine  propositiones  mitius  inter- 
pretentur  ut  callidis  hisce  artibus  laxita- 
tem  in  catholicis  schoHs  confirment.  Ac- 
cusatio  istaec  praecipue  p.  Dorainicum  Vi- 
vam  ferit,  theologum  illum  a  Benedicto 
XIV.  summa  cum  laude  saepius  citatum  in 
grayissimis  pereruditisque  sanctionibus  ab 
ipso  editis,  quum  bononiensem  ecclesiam 
archiepiscopus  regeret.  Nempe  ut  gallura 
quemdam  mittam,  cuius  impudeatem  li- 
brum  nuper  vidimus  italicis  fctrmis  lingua- 
que  editum  anno  1740.  (si  tamen  gailus 
est ,  nam  librum  in  Italia  compositum  ab 
italo  homine  advirussuum  liberalius  spar- 
gendum,  gallicum  nomen  patriaraque  men- 
tiente,  non  defuere  qui  suspicarentur  )  in 
iesuitam  illura  exarsisse  scimus  magno,  ut 
videtur,  zelo,  recentem  historicum  proba- 

(1)  In  editione  boaonlinsi  heic  Inseritar  aliud 
(a|)iit  nuUius  momenti,  cvtius  liic  csttilulus:  Spe- 
cimen  apologiae  i«suitarum  adversus  libellum  Rhc- 
nis  editum  anno  1731.  inscripluoxjufi:  Truite  du 
Hoymc  Ue  la  probabiliie. 


bilismi.  At  undenam  tantae  religioao  ani« 
mo  irae  ?  Nimirura  Viva  ab  iesuitis  aver- 
tere  conatur  iniquissimam  crirainationem, 
quod  ex  eorum  schola  daranatae  proposi- 
tiones  prodierint,  atque  adeo  ab  homini- 
bus  alterius  plane  instituti  faeces  illas  in 
moralem    theologiam    invectas    ostendit. 
Quod  quam  verum  sit,  non  est  huius  loci 
demonstrare.  Id  tamen  tantam  Vivae  con- 
flavit  invidiara.  Itaque  lapis  omnis  moven- 
dus  fuit  ut  non  modo  fides  moroso,  ni- 
miumque  infenso  scriptori  adimeretur,  ve- 
rum  etiam  odioso  laxi  et  pontificura  con* 
temptoris  theologi  nomine  notaretur.  Quid 
non  mortalia  pectora  cogit  vindictae  araor? 
Sed  rumpatur,  quisquis  rumpitur  invidia. 
Vivae  in  damnatas  propositiones  commen- 
tarii  sanis  hominibus  prohabuntur  semper, 
ac  sumrais  laudibus  efferentur.  Aliquot  in 
Vivam  calumniarum  speciraen  atque  con- 
futationem  habes  in  iis  Hbris  qui  contra  hi- 
storiam  probabilismi  prodiere.  Unura  ego 
proferam  exeraplura.  Ubi  daranatam  pec- 
cati  philosophici  propositionem  explicat 
ac  refellit  Viva,  ait  eam  thesim  ab  Arnaldo 
delatorem  vitiatam  fuisse  atque  interpola- 
tam,  eiusque  auctorem  iesuitam  Musnier 
divionensem   theologura  in   conditionaLo 
sensu  loquutum  fuisse,  nempe  si  fieri  pos- 
set   ut  quis  eo  peccato    se  obstringeret , 
non  autera  absolute  statuisse  ut  fert  da- 
mnata  assertio,  eiusmodi  peccati  ,   quot 
aiunt,  possibilitatem.  Vere  scriptura.  Id  sci- 
Hcet   disertis  verbis  Musnier  ipse  palara 
professus  est,  edito  super  ea  re  sthedia- 
smate  quod  in  sua  chronologica  monumen- 
ta  intulit   p.  d.  Aurigny  ac  Berninus  ia 
suam  historiam  haeresura,  aliique  passira 
descripsere.  Fuit  autem  qui  p.  Vivam  men- 
dacii  reum  vellet  scriberetque  (  Storia  del 
probabilismop.  90.);  II  p.  Kiva  perben  di- 
fendere  ilprofessore,  dovea  riportare  qual' 
che  testo  o  della  conclusione  pubblica' 
mente  dijesa  o  de^  manoscritti,  onde  ri- 
mostrare  esser  diwersa  dalla  dannata  la 
dottrina  del  professore. 

Sirailis  huius  altera  accusatio  est,  qua 
laesae  pontificiae  maiestatis  arguit  casui- 
stas  historicus  probabilismi.  Eos  nerape , 
ait,  iansenianis  hominibus  quarasimillimos 
esse;  nam  quemadmodum  illi  olim  inficie* 
bantur,  in  lansenii  libro  extare  celeberri- 
mas  quinque  haereses  a  pontificibus  con- 
fixas,  ita  hi  negant  in  Taraburrino ,  San- 
ctio  aliisque  scriptoribus  suis  legi  proposi- 
tiones  quas  Alexander  vii.  et  Innocentius 
XI.  anathemate  perculerunt.  Nolim  in  ac- 
cusatione  diluenda  longior  esse;  adi  p.  Ni- 
colai  Ghezzi  dialogos.  Unum  illud  addam 

3uod  ad  criminationis  vanitatem  ostendcn- 
am  maiime  facit,  ncmpe  romanos  ponti 


PARg  III. 
fices  saepius  dcclarafise  quiaque  iansenia- 
nas  propositiones  in  yprensis  Augustini  li- 
bris  extare,  atque  in  eos  qui  secus  opina- 
rentur  anatheroatis  sententiam  edidisse. 
Ubinam  vero  Alexander  vn.  ubinam  In- 
uocentius  xi.  docuit  has  iliasve  a  se  da- 
mnatas  theses  Laymanni  esse,  esse  Lessii, 
Fagundi  etc.  in  eorumque  voluminibus  re- 
periri?  Tumenimvero  iansenianorumper- 
ditos  mores  sectarentur  casuistae,  quuni 
ita  definientibus  pontificibus  minime  ob- 
temperarent  pergerentque  auctores  illos  a 
proscriptis  thesibus  defendere.  At  dura  ro- 
mani  pontifices  nihil  eiusmodi  pronun- 
ciant,  quid  ineptius  excogitari  possit ,  ea 
casuistarum  cura  iansenianis  coraparatio- 
iiei'  Quid  plura?  lapsura  suum  agnovit  el 
ipsc  Concina.  Quare  quum  tomo  ii.  theol 
christ.  p.  633.  eamdem  in  casuistas  cri- 
niinationem  intorsisset,  deleri  illam  ius- 
sit  p.  io6.  praef.  ad  primum  tom.  appar., 
atque  locum  iilum  sic  refringi :  Factum 
quod  quinque  propasitiones  reperiantw 
in  libro  Jansenii,  definitum  ab  ecclesia 
estj  secus  Jactum  quod  opiniones  casui- 
sticae  damnatae  exstent  in  isto  aut  in 
illo  casuista.  Quare  latum  discrimen  est 
inter  defensores  facti  ianseniani  etfacti 
casuistici:  illiecclesiaedefinitioni,  istiar- 
tiscriticae  duntaxat  iudicio  adversantur. 
Sed  iam  imprudentiara  istiusmodi  ac- 
cusationis  ostendamus.  Nimirura  qui  ca- 
suistas  hoc  crimine  arguunt,  atque  Alexan- 
dri  VII.  et  Innocentii  xi.  sanctiones  ab  il- 
lis  flocci  fieri  expostulant,  minime  ani- 
muJvcrtuut  quanto   verius  criminatio  i- 


APOLOfiETICA 


IXXXT 


sthaec  in  ipaos  retorqueri  possit  qui  A« 
lexandri  viu.  decretum  super  3i.  proposi- 
tionibus  nihil  habent.  Audi  quaeso  quei 
lueninus  ex  rigidioribus  theologis  unus  /.  j. 
de  sacram.  art.  3.  dissert.  i.  quaest.  5. 
cap.  a.  hac  super  re  sentiat.  Agens  de  in- 
tentione  ministri  in  saciamentis  admini- 
strandis  obiicit  sententiae  suae,  quae  Ca- 
tharini  et  Salraeronis  est,  proscriptam  ab 
Alexandro  viii.  propositionem.  Valet  ba- 
ptismus  coUatus  a  ministro  qui  omnem 
ritum  externum  formamque  baptizandi 
observat ;  intus  vero  in  corde  suo  apud 
se  resolvit:  non  intendo  facere  quodfa- 
cit  ecclesia.  Quid  autera  respondet  lue- 
ninus?  Respondent  canonistae  galli,  in 
Francia  multisque  aliis  in  provinciis 
christianis,  non  tiabere  vim  ullam  decre- 
tum  transalpinum,  nisi  ab  ipso  papa  im- 
mediate  emanaverit;  unde  iudicia  a  ro- 
mana  inquisitione  lata  per  se ,  etiam 
quoad  forum  internum,  gallos  non  obli- 
gare  concludunt.  Haec  tamen  levissima 
sunt.  Negat  ipsemet  historicus  probabili- 
smi,  de  probabilissima  opinione  damnatara 
assertionem  legi  in  Sannichio ,  ciii  il- 
lara  caeteri  adscribunl.  £t  id  levius  est. 
Quot  a  Gerberonio,  a  Quesnello,  et  a 
caeteris  eorumdem  asseclis  prodiere  scri- 
pta  in  hoc  Alexandri  vu.  decretum !  Quot 
lacessivere  conviciis  praeclarum  pontifi- 
cem!  Quot  eius  sanctionera  discerpsere 
dictcriis  contumeliisque !  Adi  causam  que» 
snellianam,  et  p.  La  Fontaine  prolcgome» 
na  ad  coDstitutioueia  Uni^enitu». 


THEOLOGIA 

MORALIS 


THEOLOGIAE    MORALIS 

LIBER  PRIMUS 


TRACTATUS   PRIMUS 
DE  CONSCIENTIA 


MONITUM  AUCTORIS 

Adverte,  lector  benevole ,  quod  pri- 
mum  hunc  tractatum  de  conscientia, 
quo  aditus  ad  universam  moralem  theo- 
logiam  aperitur,  speciali  studio  a  me 
elucubratum  pro  faciliori  alumnorum 
meorum  instructione  apponere  volui. 
Hoc  dico,  quia  deinde  omnes  alios  ope- 
ris  tractatus  ab  alieno  auctore  virgulis 
signatos  invenies,  meis  tamen  adno- 
tationibus  adiunctis.  Elegi  autem  illos 
alterius  auctoris  tractatus  inserere,  ut 
ordinem  rerum  ab  eo  servatupi  seque- 
rer,  eo  quod  talis  ordo  propter  rerum 
distinctionem  et  connexionem  optimus 
universe  a  pluribus  reputatus  est. 

Cap.  I.  Quid  conscientia  et  quotuplex. 
et  quaenam  sequenda. 

\.  De  regula  remota  et  proxima  actuum  hu' 
manorum. 

2.  De  conscientia  et  synderesi. 
5.  De  conscientia  recta  et  erronea. 

4.  De  eo  qui  sequilur  conscientiam  vincihiliter 
erroneam. 

5.  De  eo  qui  sequitur  conscienliam  invincihi- 
liter  erroneam. 

6.  yin  sic  operans  meritum  acquirat  in  ope- 
rimdo. 

7.  Respondetur  ohiectioni  adversariorum. 

8.  An  detvT  conscientia  invincihiliter  erronea 
circa  praecepta  naturalia.  Remissive  ad  tract. 
2.  de  legib.  n.  170. 

9.  De  eo  qui  putat  erronee  desiderium  malum 
non  esse  peccalum. 

•)  0.  De  conscientia  perplexa. 

ii.  De  conscientia  scrupulosa.  Signa  scrupulo- 

sorum. 
<2.  Remedia  et  praesertim  obedientiae. 
i  3.  De  periculo  scrupulosi  qui  non  ohedit. 
14.  De  regulis  generalihus  assignandis. 
i  5.  Quomodo  confessarius  gerere  se  debet  cum 

scrupulosis  qui  timent  assentiri  cuilibetpra- 

vae  cogitationi. 
16.  Quomodo  cum  iis  qui  semper  dubitant  de 

confessionibus  praeteritis. 

{1}  1. 2.  qu.  19.  art.  A.       (2)  Quodiib.  5.  art.  27. 


47.  Quomodo  cum  iis  qui  in  omni  aetione  pee 
care  formidant. 

48.  Quid  de  iis  qul  operantur  cum  actuali  tl» 
more. 

49.  Scrupulosi  non  peccant  scrupulos  vineendOf 
quin  illos  prius  deponant. 

i .  Duplex  est  regula  actuum  huma- 
norum,una  dicitur  remota,  altera  pro- 
xima.  Remota  sive  materialis  est  lex 
divina,  proxima  vero  sive  formalis  est 
conscientia;  quia  licet  conscientia  in 
omnibus  divinae  legi  conformari  de- 
beat,  bonitas  tamen  aut  malitia  hu- 
manarum  actionum  nobis  innotescit , 
prout  ab  ipsa  conscientia  apprehendi- 
tur,  uti  docet  s.  Thomas:  Ratio  humana 
est  regula  voluntatis  humanae^  ex  qua 
eius  bonitas  mensuretur  <.  Et  clarius 
alio  in  loco:  Actus  humanus  iudicatur 
virtuosus  vel  vitiosus  secundum  bonum 
apprehensum^  in  quod  per  se  voluntas 
fertur ,  et  non  secundum  materiale  oh~ 
iectum  actus  2.  Prius  agemus  de  regula 
proxima,  nempede  conscientia,  deinde 
de  remota,  nimirum  de  legibus. 

2.  Conscientia  definitur  sic:  Est  iu- 
dicium  seu  dictamen  practicumrationis, 
quo  iudicamus  quid  hic  et  nunc  agendum 
ut  bonum  aut  vitandum  ut  malum.  Di- 
citur  autem  conscientia  dictamen  pra- 
cticum^  ad  diflFerentiam  synderesis  quae 
est  cognitio  speculativa  principiorum 
universalium  ad  bene  vivendum,  scil.: 
Deus  est  oolendus:  Quod  tibinon  vis^  alteri 
ne  feceris  etc,  ut  habetur  ex  s.  Thoma  3. 

3.  Dividitur  autem  conscientia  in  re- 
ctam,  erroneam,  perplexam,  scrupu- 
losam,  dubiam  et  probabilera.  Recta 
est  ea  quaedictat  verum;  peccat  ideo 
qui  contra  eam  operatur,  cum  dicat 
apostolus:  Omne  quod  non  est  ex  fide 
(nempe  ex  dictamine  conscientiae ,  ut 
explicant  Estius  et  alii)  peccatum  est  *, 

1^3)  P.  1.4u.".<st.79.  arl.  12.         (4)  Rom.  14,  S2. 


2  LIB.  I.  TRACT.  I 

Confirmat  Innocentius  iu  ';  Quidquid 
fit  contra  conscientiam  aedificat  ad  ge- 
hennam.  Conscientia  vero  erronea  est 
ea  quae  dictat  falsum  tanquam  verum. 
Haec  autem  alia  est  vincibilis,  alia  in- 
vincibilis.  Vincibilis  est,  quae  cum  de- 
beat  et  possit  vinci  ab  operante,  vel 
quia  errorem  iam  advertit,  vel  saltem 
dubitat  de  errore,  advertitque  simul 
ad  obligationem  illum  vincendi,  tamen 
negligit  illumviucere,utdocent  s.  An- 
tonin.2  Navarr.3  Salmant.''  et  Suarez^ 
cum  Silvio  Caietano  aliisque  commu- 
nissime  ex  s.  Thoma  6.  Notant  autem 
Salmant. '  et  Castr.  8  cum  Azor.  Suar. 
Vasq.  Bonac.  etc.  et  Wigandt  »  non 
esse  opus ,  ut  diligentia  adhibenda  ad 
v^ihcendum  errorem  sit  maxima,  sed 
sufflcere  ut  sit  communis  et  ordinaria. 
Invincibilis  vero  est,  quae  moraliter 
vinci  nequit ,  cum  nuUa  cogitatio  nec 
dubium  erroris  veniat  in  mentem  ope- 
rantis,  nec  etiam  in  confuso,  dum  ope- 
ratur,  vel  dum  actionis  causam  ponit, 
prout  latius  explicabitur  in  lib.  2.  tr. 
de  peccatis,  ubi  agetur  de  advertentia 
ad  peccatum  requisita. 

4.  Hin®  dicimus  1 .  Qui  conscientiam 
vincibiliter  erroneam  habet,  semper 
peccat,  sive  iuxta  eam,  sive  contra 
eam  operetur.  Peccat  enim  agendo  con- 
tra  eam,  eligendo  malum  quod  iudicat 
esse  maium:  peccat  vero  agendo  iuxta 
eam,  quia,  cum  errorem  debeat  et  vin- 
cere  possit,  illum  non  deponendo  te- 
mere  operatur. 

5.  Dicimus  2.  Qui  conscientiam  in- 
vincibiliter  erroneam  habet ,  non  so- 
lum  non  peccat  iuxta  eam  operando , 
sed  etiam  aliquando  tenetur  illam  se- 
qui.  Ratio  utriusque  est:  non  peccat, 
quia  licet  in  se  actio  recta  non  sit,  re- 
cta  est  tamen  iuxta  conscientiam  ope- 
rantis;  tenetur  autem  iuxta  eam  ali- 
quando  operari ,  si  conscientia ,  quae 
est  regula  proxima ,  sic  ei  suggerit  a- 
gendum. 

6.  Non  solum  autem  qui  operatur 

(1)  In  cap.  LiUeras,  de  rest.  spol.  (2)  2.  p.  tit.  S. 
c.  1.  S-  3.  (5)  Prael.  9.  n.  9.  (.4)  Tract.  20. 
e.  14.  punct.  2.  n.  9.  (S)  De  bonit.  et  mal.  d.  12. 
sect.  2.  n.  2.  (6)  De  veiit.  q.  17.  art.  4.  ad  10. 
(7)  L«c.cil.      (8)  Tr.  2.  de  pecc.  d.  1.  p.  IS.  n.  6. 


BE  CONSCIENtlA 

cum  conscientia  invincibiliter  erronea 
non  peccat,  sed  etiam  probabilius  ac- 
quirit  meritum,  ut  recte  sentit  p.  Ful- 
gentius  Cuniliati  lo  cum  aliis  commu- 
nissime.  Ratio  quia  ad  dicendum  ali- 
quem  actum  bonum,  saltem  inadae- 
quatum,  sufficit  ut  ille  dirigatur  per 
rationis  et  prudentiae  dictamen.  Cum 
ergo  operans  prudenter  agit,  procul 
dubio  mereri  debet  propter  bonum  fi- 
nem  quo  operatar,  nempe  gloriae  Dei 
aut  charitatis  erga  proximum  etc:  sic- 
ut  contra  demeretur  qui  bonum  opus 
facit,  sed  apprehensum  ut  malum,  pro- 
pter  malum  finem  quo  opus  illud  exe- 
quitur. 

7.  ObiicitFranzoiaii  nunquam  ma- 
lam  actionem  posse  esse  causam  me- 
riti,  affertque  pro  ses.  Thomam,  qui  12 
sic  ait :  Bonum  causatur  ex  integra  cau' 
50,  malum  autem  ex  singularibus  defe- 
ctibus.  Et  ideo  ad  hoc  ut  dicatur  ma- 
lum  id  in  quod  fertur  voluntas,  suffi- 
cit  sive  quod  secundum  suam  naturam 
sit  malum ,  sive  quod  appreheudatur 
ut  malum.  Sed  ad  hoc  ut  sit  bonum  re- 
quiritur  ut  utroque  modo  sit  bonum. 
At  respondetur,  quod  s.  doctor  loqui- 
tur  hic  de  bono  absolute  et  simpliciter 
sumpto,  non  autem  de  bono  respective 
et  per  accidens,  prout  a  conscientia , 
quae  est  regula  proxima  agendi,  in- 
vincibiliter  apprehensum  est,  iuxta  id 
quod  idem  Angelicus  docet  ( ut  supra 
retulimus)  diceus:  Actus  humanus  iu~ 
dicatur  virtuosus  vel  vitiosus  secundum 
bonum  apprehensum,  in  quod  voluntas 
fertur^  et  non  secundum  materiale  obie- 
ctum  actus^^.  luxta  quod  p.  Concina  ^* 
quamvis  in  argumento  dicat  opera  ex 
conscientia  erronea ,  etsi  invincibili , 
nuUa  praedita  esse  bonitate  aut  me- 
rito,  postmodum  tamen  i^  nobiscum 
sentit  dicens:  Potest  enim  quis^  dum 
exercet  opus  materialiter  malum^  ha- 
bere  plures  actus  bonos  ,  intentionem 
nempe  bonam  Deo  placendi.  Hos  bonos 
et  meritonos  dicimus^  quamvis  actus 

(9)  De  coiisc.  ex.l.  qu.  5.  n.  7.  (10)  De  consc^ 
c.  l.J.S.  n.  6.  (ll)Theol.  mor.I.l.  c.l.aaimad.  i, 
(12)  1. 2.  qu.  19.  a.  6.         (13)  Quodlib.  3.  art.  27. 

(14)  Theol.  christ.  t.  2.  !ib.  2.  de  consc.  diss.  1.  c.  S. 

(15)  Ibidcm  niim.  3G. 


CAP.  1.  QUrn  CONSC.  et  qdotuplex 


qui  per  se  tunc  exercetur,  sit  materior- 
liter  malus  ,    non  imputabilis  ad  cul- 

pam quia  opus  materialitcr 

malum  ,  cum  non  sit  voluntarium^  re- 
fundere  in  istos  actus  malitiam  non 
valet.  Id  fortius  confirmatur  a  s.  Ber- 
nardo ,  qui  docet  *  subditum  prae- 
lato  obedientem  ex  recta  intentione, 
meritorie  agere,  quamvis  materialiter 
erret  contra  legem.  Et  sic  scribit :  Et 
quidem  laude  dignam  dixerim  vel  so~ 
lam  intentionem  piam,  nec  plane  con- 
digna  remuneratione  fraudabitur  in  o- 
pere  quoque  non  bono  ipsa  bona  vo- 
luntas. 

8.  Quaeritur  \.  An  dari  possit  con- 
scientia  invincibiliter  erronea  circa 
praecepta  iuris  naturae.  Respondetur 
hic  breviter  ,  quod  potest  dari  circa 
conclusiones  mediatas  et  remotas  a 
primis  principiis,  non  vero  circa  con- 
clusiones  immediatas  et  proximas;  ut 
esset,  auferre  alienum  invito  domino, 
occidere  innocentem  ,  etc.  Est  com- 
munis  sententia ,  quam  infra  probabi- 
mus,  auctoritate  praesertim  s.  Tho- 
mae2. 

9.  Quaeritur  2.  An  dari  possit  con- 
scientia  invincibiliter  erronea  in  eo 
qui  cupit  aliquod  patrare  malum,puta 
iornicatiouem ,  iudicans  per  errorem 
solum  desiderium  fornicandi  non  esse 
mortale,  si  fornicatio  facto  non  sequi- 
tur.  Alfirmant  id  ut  probabilius  San- 
chez  et  Cardenas,  dicentes  hunc  pec- 
care  tantum  mater ialiter ,  quia  licet 
ipse  velit  malum  illud  obiectum,  ta- 
men  invincibiliter  credit  desiderium 
suum  iniuriam  Deonon  irrogare.Hanc 
tamen  opinionem  nunquam  probabi- 
lem  censere  potui ;  nunquam  enim  in- 
telligere  valui,  quomodo  qui  vult  de- 
liberate  actionem  exercere ,  qua  scit 
Deum  offendi,  possit  inculpabiliter cre- 
dere,  Deum  non  offendere,  dum  effi- 
caciter  cupit  illam  exequi,  qua  certe 
agnoscit  averti  aDeo.  Seddices:  Quo- 
modo  iste  peccabit  formaliter  illo  suo 
desiderio,  si  malitiam  eius  igaorat  ? 
Respondetur  :  Quamvis  detur  ,  quod 
ignoret  malitiam  illius  actus  interni , 

(1)  Dc  f  tacccpt.  et  Uis^ cusat.  c.  14.  n.  21. 


certo  tamen  agnoscit  malitiam  actus 
externi ;  si  ergo  vult  illum  exequi  , 
iam  cognitum  ut  malum,  quomodo  a 
peccato  excusabitur?  Omnes  quidem 
ex  ipso  lumine  naturae  dignoscunt , 
se  teneri  ad  obediendum  suo  Creatori; 
quando  igitur  quis  deliberate  vult  a- 
gere  id  quod  scit  a  Deo  sibi  vetitum , 
necessario  simul  agnoscit,  quod  male 
agit:  et  quamvis  reflexe  tunc  non  pec- 
cet,  putando  solum  actum  externum 
esse  peccatum ;  exercite  tamen  et  ia 
facto  iam  peccat,  volens  negare  Deo, 
tempore  quo  cogitat  peccatum  con- 
summare,  debitam  obedientiam.  lu- 
stabis:  Plures  rustici  ideo  non  con- 
fitentur  de  his  pravis  desideriis,  quia 
credunt  tum  tantum  peccare  ,  cum 
peccatum  externe  consummant.  Re- 
spondeo:  isti  potius  falso  decipiuntur 
in  credendo  quod  non  tenentur  con- 
fiteri  peccata  quae  non  consummant ; 
sed  prudens  confessarius  iudicare  de- 
bet,  quod,  cum  consenserunt  in  pec^ 
catum  consummandum ,  vere  et  for- 
maliter  peccaverunt,  voluntate  prava 
se  a  Deo  avertentes.  Ex  his  omnibus 
opinionem  contrariam  cum  aliis  doctis 
recentioribus  parum  probabilem  cen- 
seo. 

10.  Pergamus  ad  alias  conscientiae 
species  discutiendas.  Conscientia  per- 
plexa  est  ea,  qua  quis  in  medio  duo- 
rum  praeceptorum  constitutus  pec- 
care  credit,  quamcumque  partem  eli- 
gat,  ex.  gr.  si  quis  periurio  posset  in 
iudicio  servare  vitam  rei,  et  ex  una 
parte  angeretur  a  praecepto  religionis 
non  peierandi ,  et  ex  alia  (errore  du- 
ctus)  a  praecepto  charitatis  erga  pro- 
ximum  ,  nec  resolvere  se  valeret , 
quaeritur  quid  agere  deberet  in  hoc 
casu.  Respondetur:  Sipotest  actionem 
suspendere  ,  tenetur  illam  differre  , 
donecconsulat  sapientes:  si  vero  sus- 
pendere  nequeat,  tenetur  eligere  mi- 
nus  malum,  vitando  potius  transgres- 
sionem  iuris  naturalis,  quam  humani, 
aut  positivi  divini.  Si  aulem  non  pos- 
sit  discernere  quidnam  sit  minus  ma- 
lum  ,  quamlibet  partem  eligat ,   non 

(2)  1q  tr.  2.  i\c  loyibus.  n.  170. 


4  LIB.  I.  TEACT.  I 

peccat,  quia  in  huiusmodi  casu  deest 
libertas  necessaria  ad  peccatum  for- 
male. 

4 1 .  Agamus  hic  ultimo  de  conscien- 
tia  scrupulosa,  de  qua  longioremopor- 
tet  habere  sermonem.  Conscientia 
scrupulosa  est  ea  quae  ob  levia  mo- 
tiva  absque  rationabili  fundamento 
(scrupulus  enim  est  inanis  apprehen- 
sio)  saepe  formidat  de  peccato,  ubi 
revera  non  adest.  Signa  conscientiae 
scrupulosae  haec  sunt :  1 .  Pertinacia 
iudicii  ,  qua  scrupulosus  sapientum 
consiliis  parere  renuit ,  varios  consu- 
lit,  sed  nullius  iudicio  acquiescit;  imo 
quanto  magis  plures  audit,  eo  plus 
perplexus  evadit.  2.  Frequens  iudicii 
mutatio  ex  levibus  motivis ;  unde  o- 
ritur  inconstantia  in  agendo,  mentis- 
que  perturbatio,  praesertim  in  opera- 
tionibus  externis,  puta  in  celebratione 
missae,  in  horarum  recitatione  ,  aut 
sacramentorum  administratione  ,  vel 
perceptione.  3.  Habere  reflexiones  im- 
pertinentes  plurium  circumstantia- 
rum  quae  in  actione  adfuerint  vel 
adesse  potuerunt.  4.  In  omnibus  for- 
midare  de  peccato ;  et  mente  haerere 
contra  sapientum,  ac  etiam  proprium 
iudicium,  et  ideo  numquam  conten- 
tum  esse  una  confessarii  assertione  , 
sed  saepius  eodem  actu  eumdem  ex- 
quirere,  an  in  agendo  iuxta  consilium 
datum  conscientia  esse  possit  immu- 
nis  a  culpa. 

42.  Remedia  autem  pro  huiusmodi 
scrupulosis  adhibenda  sunt  haec.  Post- 
quam  confessarius  ex  signis  supra  al- 
latis  iam  perceperit  poenitentem  esse 
scrupuIosum,praescribatei:1.Utvalde 
humilitatis  virtutem  colat,  saepe  enim 
scrupuli  ex  superbiae  vitio  ortum  ha- 
bent.  2.  Ut  caveat  a  lectione  librorum 
scrupulos  excitantium  et  scrupuloso- 
rum  conversationem  evitet.  3.  Ne  diu 
moreturin  examine  conscientiae,prae- 
sertimcircaeainquibusmagisvexatur. 

4.  Ut  fugiat  otium,  ex  quo  saepe  mens 
iuanibus  apprehensionibus  impletur. 

5.  Ut  instap.ter  Deo  se  commendet,  ad 
opem  obtineudam  pareodi  praeceptis 

(l)  Thcol.  dogiu,  uior.  1.  5.  c.  4.  r.  1. 


DE  CONSCIENTrA 

sui  directoris;  hoc  enimsuper  omnia 
praecipuum,  imo  unicum  potest  dici 
remediumhuiusmodi  infirmorum  esse, 
omnino  acquiescere  iudicio  sui  supe- 
rioris  sive  confessarii ,  ut  omnes  do- 
cent  patres  ,  theologi  et  spirituales 
raagistri.  Hinc  valde  proderit  ad  se- 
dandas  conscientias  scrupulis  agita- 
tas ,  ut  confessarius  eis  ante  oculos 
exponat  has  egregias  sapientura  au- 
ctoritates,  quas  hic  subdo.  Natalis  A- 
lexander  *  dicit :  Quod  autem  scrupuli 
sperni  debeant ,  accedente  prudentis  , 
pii  doctique  directoris  iudicio,  et  con- 
tra  illos  sit  agendum,  constat  ex  cap. 
Inquisitioni  ^  de  sent.  exc.  uhi  dicitur: 
Quod  si  quis  autem  habet  conscientiam 
ex  credulitate  levi...  ad  sui  pastoris 
consilium  licite  potest  agere.  Id  con- 
firmat  s.  Antoninus  ex  loanne  Gerso- 
ne ,  qui  2  sic  scribit :  Qui  renuunt  cre- 
dere  superiorum  et  prudentum  consi- 
lio  ad  tales  scrupulos  deponendos  ,  et 
agendum  contra  eos  ,  errant  multipli- 
citer.  Decipiuntur  in  hoc  multi  ex  sim- 
plicibus^  distinguere  nescientes  inter  ea 
quae  portio  animae  superior  et  ea  quae 
inferior  patitur  absque  superioris  as- 
sensu.  Hinc  afiert  illud  b.  Bernardi, 
qui  dixit  discipulo  cuidam  scrupulo- 
80 :  Vade^  et  in  fide  mea  celebres.  At 
dicet  aliquis,  utinam  esset  mihi  s.  Ber- 
nardus!  nuno  vero,  dum  superioris 
mei  mediocrera  sapientiam  inspicio  , 
non  audeo  illi  conscientiam  meara 
committere.  Respondet  s.  Antoninus 
ex  eodem  Gersone :  Quisquis  ita  dicis., 
erras;  non  enim  commisisti  te  in  ma- 
nibus  hominis ,  quia  litteratus  ,  quia 
pius^  efc,  sed  quia  tibi  estpraepositus. 
Quamobrem  obedias  illi ,  non  ut  ho- 
mini,  sed  ut  Deo...  Caveas  ad  extre- 
mum^  ne  dum  quaeris  securitatem,  in 
gravem  ruas  praecipitationis  foveam. 
Hinc  s.  Philippus  Nerius  suis  poeni- 
tentibus  '  sic  aiebat :  Qui  proficere  in 
via  Dei  cupiunt,  submittant  se  confes- 
sario  docto,  cui  obediant  ut  Deo.  Qui 
ita  operatur  fit  securus  a  reddenda  ra- 
tione  cunctarum  actionum  suarum.  Di- 
cebat  item^  fidem praestandam  esse  con- 

(2)  Tract,  de  i^racp.  ad  miss.      (3)  In  vUa  1. 1,  c.  10 


CAP.  I.  QUID  C0N9C.  ET  QUOTUPLEX 


fessario^  quia  Dominus  eum  errare  non 
permittet.  Nihil  esse  securius^  quam  in 
operando  voluntati  directoris  obtempe- 
rare;  nihilque  periculosius^  quam  sui- 
Jpsius  iudicio  se  dirigere.  Pariter  s. 
Franc.  Salesius  *  loquens  de  directione 
patris  spiritualis,  scribit  ex  p.  Avila: 
Nullo  meliori  modo  de  Dei  voluntate  a- 
perte  nos  certos  fieri^  quam  per  humi- 
lem  obedientiam  ipsius  praeceptis.  Hoc 
etiam  confirmat  Glossa  2;  Si  vero  du- 
bium  sit  praeceptum^  propter  bonum  o- 
bedientiae  excusatur  a  peccato^  licet  in 
veritate  sit  malum.  S.  Bernardus  ^  ait: 
Quidquid  vice  Dei  praecipit  homo^  quod 
non  sit  tamencertum  displicere  Deo,  haud 
secus  omnino  accipiendum  est,  quam  si 
praecipiat  Deus.  S.  Ignatius  Loiola  *  : 
Obediendum  in  omnibus,  ubipeccatum 
non  cernitur,  id  est,  in  quibus  nullum 
manifestum  est  peccatum.  B.  Humber- 
tus  5 :  JVm  aperte  sit  malum  quod  prae- 
cipitur  ,  accipiendum  est  ac  si  a  Deo 
praeciperetur.  B.Dionysius  Cartus.  ^: 
In  dubiis  an  sit  contra  praeceptum  Dei, 
standum  est  praecepto  praelati ,  quia 
etsi  sit  contra  Deum,  attamen  propter 
obedientiae  bonum  non  peccat  subditus. 
Idem  docet  s.  Bonaventura  '. 

43.  Quapropter  confessarius  enixe 
curet  poenitentibus  scrupulis  vexatis 
suadere,  quod  omnino  tutus  incedit 
qui  sui  directoris  consiliis  acquiescit 
et  obtemperat  in  omnibus,  in  quibus 
evidens  peccatum  non  apparet;  tunc 
enim  non  homini  obedit,  sed  ipsi  Deo 
dicenti  :  Qui  vos  audit  me  audit;  et 
qui  vos  spernit  me  spernit  s.  Contra 
vero  inculcet,  magno  suae  salutis  di- 
scrimini  se  committere,  qui  praeceptis 
sui  confessarii  renuit  obedientiam 
praestare;  tunc  enim  pericul»  se  ex- 
ponit  amittendi  non  tantum  cordis  pa- 
cem,  devotionem  et  in  virtute  pro- 
gressum ,  verum  etiam  mentem  (quot 
enim  scrupulosi  obedientiae  non  ac- 
quiescentes  in  amentiam  ceciderunt!) 
item  corporis  valetudiM3m:  imo,  quod 
deterius  est ,   etiam  animae  iacturam 

(1)  Inlroil.  c.  4.        (2)  C.  Ad  aures,  <le  temp.  ord. 
ilt.  f.  in  (Ine,  ct  c.  Qiiid  culpatur,  caus.  25.  q.  1. 
(5)  Do  praGC.  ct  disp.  c.  9.    (4)  Ib  const.  Soc.  lesu. 


faciendi ,  nam  eo  possent  scrupuli  de- 
venire,  ut  ad  tantam  eum  redigerent 
desperationem ,  qua  vel  sibimet  mor- 
tem  inferret,  ut  pluribus  contigit,  vel 
ut  sic  de  sua  salute  desperans,  habe- 
nas  ad  omnia  vitia  amplectenda  la- 
xaret. 

44.  Praeterea  satagat  prudens  con- 
fessarius  huiusmodi  poenitentibus  re- 
gulas  potius  generales,  quam  particu- 
lares  praescribere ,  regulis  enim  par- 
ticularibus  scrupulosi  fere  numquam 
se  resolvere  valent  ad  operandum  ; 
quia  semper  dubitant,  an  regula  illa 
praescripta  possit  valere  pro  casu  oc- 
currenti,  qui  saepe  videbitur  ei  diffe- 
rens  a  casu  praeterito  cum  confessario 
collato.  Hinc  recte  ait  Concina  ^ :  Ac- 
ceptis  semel  regulis  directionis,  non  de- 
bent  (poenitentes)  mporfttne  directorem 
adire,  et  molestissimisinterrogationibus 
vexare:  sed  regularum^  quas  accepe- 
runt,  beneficio  abigere  scrupulos  debent^ 

45.  Tripliciter  autem  scrupulosi  ut 
plurimum  a  scrupulis  vexantur.  Alii 
anguntur  a  pravis  cogitationibus,  qui- 
bus  assentiri  saepe  timent.  Alii  pro- 
pter  confessiones  praeteritas ,  quibus 
satis  numquam  fecisse  dubitaut.  Alii 
propter  timorem  peccandi  in  qualibet 
operatione,  quam  acturi  sunt.  Hinc  4 . 
poenitenti ,  qui  pavet  cuilibet  malae 
cogitdtioni  (puta  contra  fidem,  casti- 
tatem  aut  charitatem)  assensum  prae- 
bere,  imponat  confessarius ,  ut  huius- 
modi  scrupulos  omnino  despiciat,  af- 
firmans  non  pravas  cogitationes,  sed 
tantum  pravos  consensus  esse  peccata. 
Et  in  hac  materia  non  omittat  semper 
uti  regula  illa  a  doctoribus  sapienter 
tradita,  nempe  eos  qui  sunt  timora- 
tae  conscientiae ,  nisi  moraliter  certo 
sciant  se  in  grave  peccatum  consensis- 
se,immunes  a  peccato  esse  iudicandos; 
nam,  ut  ait  p,  Alvarez  ,  impossibile 
est  peccatum  in  animam  ab  illo  ab- 
horrentem  ingredi,  quin  ab  ea  clare 
agnoscatur.  Qua  de  re  saepe  expediet 
scrupulosis  expresse  imponere  ,  ut  a 

(o)  L.  de  erud.  rel.  c.  1.        (6)  2.  dis.  59.  q.  5. 
(7)  Spec.  disc.  c.  4.  (8)  Luc.  10.  16. 

(9)  CoinpeoU.  tU«oi.  1.  i.  diss.  1.  c.  6.  u.  7. 


6  MB.  I    TRAGT.  f. 

confessiGne  huiusmodi  cogitationum 
se  abstineant,  nisi  tam  certo  sciant,  se 
in  illas  consensisse,utid  iurarepossint. 
46.II.Poenitenti,  qui  semperanxius 
est  de  praeteritis  confessionibus,  quia 
formidat  defecisse  in  integritate  vel 
in  dolore,  si  ipse  generalem  confes- 
sionem  iam  alias  expleverit,  aut  per 
aliquod  notabile  tenipus  confessiones 
suas  diligenter  peregerit,  huic  impo- 
nat,  ne  amplius  cogitet  de  culpis  prae- 
teritis,  nec  de  iis  verbum  faciat  in  con- 
fessione,  nisi  iurarepossitcertopecca- 
ta  illa  mortalia  perpetrasse,  et  insuper 
numquam  de  illis  confessum  esse.Imo 
docent  Azor.  Bonac.  Becan.  Coninch. 
Layman.etalii,  quod  aliquando  potest 
quis  taliter  scrupulis  angi,  quod  licet 
ei  videatur  certo  aliqua  non  dixisse  , 
adhuc  ad  ea  confitenda  non  teneatur. 
Coufirmat  id  Wigandt  apposite  scri- 
bens :  Minime  audiendum  scrupulosum, 
qui  vellet  repetere  confessiones  ;  nam 
dato,  quod  aliqua  peccata  non  sit  con- 
fessus,  tamen  ob  grave  suum  damnum^ 
et  ob  periculum  perpetuo  haerendi  in 
tanta  anxietate^  excusatur  ab  integri- 
tate  confessionis.  In  hoc  autem  vehe- 
menter  instet  confessarius ,  ut  ei  poe- 
nitens  obediat :  quod  si  obedire  recu- 
set,  eum  obiurget,  communione  pri- 
vet  et  quantum  potest  duritiem  eius 
retundat.  Cum  scrupulosis  obedieuti- 
bus  blande  agendum  est;  cum  iis  au- 
tem  qui  in  obedientia  delinquunt,  ma- 
ximus  exercendus  est  rigor  et  austeri- 
tas :  hac  enim  obedientiae  anchora  de- 
stit\iti  nunquam  ipsi  sanari  possunt. 

17.  III.  Illis  deniquescrupulosis,  qui 
in  omni  actione  peccare  formidant , 
iraponat,  ut  libere  agant,  scrupulosque 
despiciant ,  et  contra  illos  operentur , 
ubi  evidens  peccatum  non  apparet  ; 
quia  ordinarie  ipsi  ob  rationem  per- 
turbatam  ex  nimio  timore  timent  ad- 
esse  peccatum,  ubi  non  est.  Ideo  o- 
portet  eis  praecepto  iniungere ,  ut 
scrupulos  vincant,  ne  amentes,  aut 
omnino  inutiles  ad  operandum  eva- 
dant;  et  postea  de  talibus  aclionibus 

(l)Deca5. 1. 1.  c.  10. 11.8I.  (2)Ti'.20.  c.7.iiiinct. 
■i.  11.  10.   (5)  T.  2. 1.  2.  Uc  cousc.  diss.  1.  c.8.  11.  IS. 


nE  CONSCIENTJA 

abstineant  in  confessfone  te  accusare: 
licet  enim  aliquando  errentsic  agendo, 
tamen  non  peccant  ratione  obedien- 
tiae,  quam  confessario  praestare  de- 
bent.  Imo  sapienter  docent  Sanchez  * 
cum  s.  Antonin.  Gerson.  Valent.  Cor- 
duba  etc.  Item  Salmant.  2  cum  Caiet. 
Navar.  Castrop.  Bonac.  Filliuc.  etc. 
dicunt  scrupulosum  teneri  aliquando 
obligatione  gravi  adversus  scrupulos 
operari ,  cum  ex  scrupulorum  anxie- 
tate  possit  grave  damnum  timere  in 
profectu  spirituali  ,  aut  in  valetudine 
corporis  vel  mentis. 

48.  Nec  refert  quod  ipse  cum  con- 
scientia  scrupulosa  ,  seu  cum  actuali 
timore  peccandi  operetur;  nam  ex 
communi  et  vera  sententia,  quam  do- 
centConc.  ^  Ronc.  ^  Anacl.^s.  Anton.5 
Salm.  '  cum  Nav.  Caiet.  Bonac.  et  a- 
liis  plurimis  ,  scrupulosus  ita  agens 
minime  peccat.  Ratio,  quia  conscientia 
scrupulosa  ,  seu  dictamen  mentis  ex 
scrupulis  ortum,  non  potest  auferre 
assensum  de  actionis  honestate  prius 
efformatum  ex  confessarii  iudicio  vcl 
alio  modo;  nam,  ut  ait  p.  Concina  : 
Dubium  suspendit  assensum^  secus  vero 
scrupulus  ,  utpote  a  dubio  distinctus. 
Scrupuli  ergo  sunt  quaedam  animi  nu~ 
beculae.,  quae  obscurare  aliquantulum 
possunt  iudicium  intellectus^  nullo  ta- 
men  modo  illud  praefocare  valent.  Id- 
que  praesertim  valet,  si  urget  obe- 
dientia  confessarii  agendi  contra  scru- 
pulos  ,  ubi  evidenter  culpa  ncn  cer- 
nitur,  ut  habetur  ex  cap.  Inquisitioni 
44  de  sent.  excom.  ubi  securum  de- 
clarat  Pontifex,  qui  pastoris  sui  cou- 
silium  sequendo  scrupulos  abiicit;  sic 
enim  ibi  dicitur :  Ad  sui  pastoris  con- 
silium  [conscientia  levis  et  temerariae 
credulilatis  explosa)  licite  potest  agere. 
Nec  officit  textus  ab  aliquo  allatusSubi 
Pontifex  praescripsit  cuidam  habenti 
conscientiam  nimis  scrupulosam,  ne 
ascenderet  ad  ordines  superiores,  nisi 
conscientia  illa  prius  deposita.  Nam 
respondetur  ,   ibi   non  agi  de  mero 

(4)  F.oil.  lit.  c.  4.  q.  2.        (S)  Eod.  lit.  q.  3.  n.  72. 
((i)  !.i..lit.5.  c.10.5. 10.  (7)Tr.  20.  c.7.n.l0. 
\fi]  CaiiVS^ei'  tiias  55.  lic  siiiion. 


CAP.  r.  QUID  CONSC.  ET  QDOTCPLEX 


t 


scrupulo,  verum  etiam  de  errore,  quo 
tenebatur  ordinandus ,  ut  explicat 
Glossa  :  Conscientiam  habebat  erro- 
neam.  Et  sic  etiam  exprimitur  in  te- 
xtu:  Nisi  deponat  errorem. 

\9.  Hinc  pro  praxi  concludendum , 
scrupuloso  prae  oculis  semper  obe- 
dientiam  habendam  esse,  ut  scrupulo- 
rum  suorum  timorem  fortiter  abigens, 
Mbere  operetur.  Nec  opus  est ,  ut  in 
quolibetparticulari  actu  hoc  iudicium 
efformet,  nempe  quod  scrupulos  con- 
temnere  debeat  ex  praecepto  confes- 
sarii-,  satis  enim  est,  quod  ex  iudicio 
prius  formato  contra  scrupulum  agat ; 
quia  propter  experienliam  praeteritam 
In  eius  conscientia  iudicium  illud  vir- 
tualiter  sive  habitualiter  existit,  licet 
tenebris  obscuratum.  Tanto  magis 
quod,  cum  scrupulosus  in  illa  confu- 
sione  operatur  ,  non  certe  operatur 
cum  conscientia  formata  et  deliberata 
quaerequiriturquidem  ad  constituen- 
dum  peccatum ,  ut  recte  scribit  loan- 
nes  Gerson  i  his  verbis :  Conscientia 
formata  est,  quando  post  discussionem 
et  deliberationem  ex  definitiva  senten- 
tia  rationis  iudicatur,  aliquid  facien- 
dum  ,  aut  vitandum  ;  et  contra  eam 
agere  est  peccatum.  Timor  vero  seu 
scrupulus  conscientiae  est,  quando  mens 
inter  dubia  vacillat,  nesciens  ad  quid 
potius  teneatur  ;  non  tamen  vellet  o- 
mittere  quod  sciret  esse  placitum  di- 
vinae  voluntati;  et  contraistum  timo- 
rem  seu  scrupuluni  facere  non  semper 
est  peccatum  ,  licet  periculosum  valde 
sit  (intellige  nisi  timor  contemnatur 
ut  vanus,  maxime  si  accedat  directo- 
rum  consilium) ;  ideo  addit  Gerson  : 
Et  quantum  fieri  potest^  abiiciendus  et 
extinguendus.  Hinc  idem  Gerson  2  sic 
scribit:  Scrupulosis  contra  scrupulos 
agendum  est^  et  fixo  operis  pede  cer- 
tandum.  Scrupulos  compescere  melius 
quam  per  contemptum  nequimus  ,  et 
regulariter  non  absque  alterius  et  prae- 
sertim  superioris  consiUo.  Alioquin  ti- 
mor  immoderatuSj  aut  inconsulta  prae- 
simptio  praecipitat.  Denique  pro  scru- 
pulosis  Natalis  Alexander  ait  servan- 
fiam  esse  regulain  Ulam  a  b.  Albertn 


Magno  et  a  s.    Antonino    traditam  : 

Inter  duram  et  benignam  sententiam 
circa  praecepta,  benigna  interpretatis 
caeteris  paribus  faciendaest.  Dicendum 
remanet  de  couscientia  dubia  et  pro- 
babili.  De  his  in  sequentibus  duobus 
capitibus  seorsim  disseremus. 

Cap.  II.  De  conscientia  dabia, 

20.  Quaenam  sit  conscientia  dubia.   Quodnam  sit 
dnbium  positimnt  et  negatwum. 

21.  Quodnam.  dubium  speculatii>um  etpracticum. 

22.  Numquam  licet  operari  cum  conscientia  practice 
dubia, 

25.  De  eo  qui  scit  aliquid  esse  malum,  sed  dubitat, 
an  sit  yrave  aut  leve. 

24.  Quid  debeat  agere  qui  est  practice  dubius. 

25.  Jn  liceat  operari  citni   conscientia   speculatwe 
dnbia. 

26.  De  pluribus  principiis  reflexis,  ex  quibus  for- 
mari  potest  conscientia  (iractice  certa. 

27.  De  lege  dubia  vel  dubie  promulgata^  et  de  lege 
certa  dubie  abrogata. 

28.  Ue  voto  dubie  emisso,  et  de  voto  certe  emisso  et 
dubie  impleto. 

29.  Quid  deeoqui  iudicat  probabiliter  implesse  vo- 
tum. 

50.  Quid  si  quis  opus  voti  iam  praestitit,  sedvoti  im- 
memor. 

51.  An  subditus  teneatur  obedire  superiori  in  re  quae 
est  dubie  mala. 

52.  Dubia  de  diversis  rebus. 

53.  Quid  in  dubio  de  valore  matrimonii.  Rcmissive 
ad  lib.  6.  n.  905.  et  904. 

34.  Quid  in  dubio  de  solutione,si  debitum  est  cerlnm. 
33.  Qxiid  in  dubio  de  debilo,  si  qu>s  rem  possidet  bo- 

na  fide. 
56.  Qnid  si  contra  possessorem  urgeat  ratio  proba- 

bilis,  et  nulla  pro  ipso. 
37.  Quid  si  possessor,  superfcniente  dubio,  neglexe- 

rit  inquirere  veritatem. 
58.  j4n  possit  Encharistiam  accipere,  qui  dubitat  an 

aliquid  cibi  vel  potus  deglutiverit. 
39.  Qnid  si  dubilat  an  deglutiverit  ante  vel  post  me- 

diam  noctcm. 

20.  Conscientia  dubia  est  ea ,  qiiae 
suspendit  assensum  pro  utraque  parte 
dubii,  remanetque  ancepset  haesitans. 
Dividitur  autem  conscientia  dubia  in 
practice  dubiam  et  speculative  du- 
biam,  Dubium  vero  dividitur  in  nega- 
tivum  et  positivum.  Negativum  est , 
quando  ex  neutra  parte  occurrunt  ra- 
tiones  probabiles,  sed  tantum  leves, 
Positivum  est ,  quaudo  pro  utraqiie 
parte  vel  saltem  pro  una  adest  grave 
motivum,  sufficiens  ad  formandam  con- 
scientiam  probabilem ,  licet  cum  for- 
niidine  de  opposito;  ideo  dubium  po- 
sitivum  fere  semper  coincidit  cuni  o- 


^l)  Tr.  de  coiisei  ot  sc-rup. 


C2)  Cons.  6. 


8  IIB.  I.  TRAOT.  I 

pinione  probabili,  de  qua  in  capite  se- 
quenti  loquemur. 

21 .  Deinde  dividitur  dubium  in  spe- 
culativum  et  practicum.  Speculativum 
est,  quo  quis  dubitat  de  rei  veritate, 
V.  g.  an  bellum  aliquod  sit  iustum 
vel  iniustum :  an  pingere  die  festo  sit 
opus  servile  vel  liberale:  an  baptis- 
mus  cum  aqua  distillata  sit  validus 
aut  nuUus,  et  similia.  PracficMm  autem 
dubium  est,  quo  dubitatur  de  rei  ho- 
nestate,  v.  gr.  an  liceat  mihi  in  tali 
bello  dubie  iusto  militare :  an  hac  die 
festivapingere:  anhuncpuerum  aqua 
distillata  baptizare.  Semper  itaque  di- 
stinguendum  verum  a  licito-,  dubium 
enim  speculativum  ,  licet  in  obliquo , 
et  potius  consequenter  respiciat  lici- 
tum ,  tamen  in  recto ,  et  principaliter 
speculativum  respicit  verum ,  practi- 
cum  autem  respicit  licitum. 

22.  His  positis,  dicimus  I.  numquam 
esse  licitum  cum  conscientia  practice 
dubia  operari :  et  casu  quo  aliquis  o- 
peratur,  peccat,  et  quidem  peccato  e- 
iusdem  speciei  et  gravitatis ,  de  quo 
dubitat ;  quia  qui  se  exponit  periculo 
peccandi,  iam  peccat  iuxta  illud:  Qui 
amat  periculum  in  illo  peribit  *.  Quare 
si  dubitat  an  illud  sit  mortale,  mor- 
taliter  peccat. 

23.  Quid  si  sciat  quis,  aliquid  esse 
•  malum,  sed  dubitat  an  sit  mortale  aut 

veniale  et  cum  tali  dubio  operatur? 
Alii  censenthunc  peccare  graviter  vel 
leviter,  prout  in  specie  obiectum  pec- 
cati  est  grave  aut  leve.  Ita  Vasquez 
Sanchez  etc.  Alii  cum  Azor.  Bonac. 
Castropal.  etc.  putant  semper  peccare 
graviter.  Alii  tandem  cum  Navar.  Va- 
lent.  Granad.  et  aliis  plurimis  salis 
probabiliter  tenent  tantum  venialiter 
peccare,  si  homo  ille  minime  advertit 
nec  etiam  in  confuso  ad  periculum 
graviter  peccandi ,  neque  ad  obliga- 
tionem  rem  examinandi,  et  modo  ob- 
iectum  non  sit  certe  per  se  peccatum 
grave :  adderem ,  modo  etiam  homo 
sit  limoratae  conscientiae. 

24.  Qui  igitur  est  practice  dubius 
circa  aliquam  actionem,  debet  ulique 

.  (1)  Eccli.  3,  27  12.)  C.  4.  Jc  coasc. 


»E  GONSeiENTIA 

priusdubium  deponereper  principium 
certum ,  vel  reflexum  de  honestate  a- 
ctionis  illius ,  iuxta  id  quod  expone- 
mus  in  dissertatione  de  usu  opinionis 
probabilis ;  modo  homo  ille  sit  suffi- 
ciens  ad  formandam  sibi  conscientiara 
practice  certam  et  deinde  potest  ope- 
rari.  Si  vero  insufficiens  sit  (puta  quia 
rudis),  tenetur  parochum  aut  confes- 
sarium ,  vel  alium  pium  ac  doctura 
consulere  et  iuxta  consilium  agere, 
Qui  vero  dubius  esset ,  sed  omnibus 
ponderatis  adverteret ,  dubium  esse 
inane,  hicbene  potest(ut  recte  scribit 
CoIIet  ContinuatorTournely  2)  dubium 
suum  deponere  sine  alia  reflexione,  et 
sic  actionem  exequi;  tunc  enim  si  ma- 
litia  illius  ignoratur,  ignorantia  illa  est 
omnino  involuntaria,  utpote  quae  stu- 
dio  superari  non  potest,  prout  docet 
Angelicus. 

25.  Dicimus  II.  licitum  esse  operari 
cum  conscientia  speculative  dubia  , 
semper  ac  operans  per  alias  rationes 
sive  principia  reflexa,  iudicat  practice 
actionem  suam  esse  certe  moraliter 
honestam.  Aliae  enim  (ut  sapienter 
ratiocinatur  episcopus  Abelly)  sunt  ra- 
tiones,  quibus  iudicamus  de  rei  veri- 
tate,  nempe  de  probabilitate ,  sive  de 
dubietate  alicuius  opinionis,  v.  gr. 
quod  bellum  hoc  sit  probabiliter  aut 
dubie  iustum :  aliae  quibus  iudicamus 
de  honestate  actionis,  scilicet  quod  ia 
hoc  bello ,  imperante  principe,  liceat 
subdito  praeliari,  iuxta  doctrinam  s. 
Augustini  supra  allatam  3.  Quod  au- 
tem  ex  principiis  reflexis  possit  bene 
formari  conscientia  moraliter  certa  de 
honestate  actionis,  clare  patebit  infra 
ex  dissertatione  opinionis  probabilis, 
quam  in  fine  huius  tractatus  affere- 
mus  ^. 

26.  Horum  principiorum  principa- 
lissimum  est  illud,  quod  lex  dubia  non 
potest  certam  inducere  obligationem. 
Veritas  huius  principii  (quod  non  ne- 
gatur  neque  ab  ipsis  rigidae  senten- 
tiae  fautoribus)  evidenter  in  disserta- 
tione  mox  enunciata  probabitur.  Vide 
ibi  dicenda.  Ex  hoc  autem  primo  ef- 

(3)  Cit.  can.  Quid  ctil[iatiu-.   (4)  V.  luf.  ii,  So.  ol  G9. 


CAP.  II.  DE 

formatur  secundum  illud  principium: 
Melior  est  conditio  possidentis.  Quoties 
enim  lex  dubia  minime  ligat  homi- 
nem,  homo  utique  remanet  solutus  et 
liber  ab  obligatione  legis,  eoque  casu 
licite  potest  uti  sua  libertate,  quam 
vere  possidet,  cum  lex  est  dubia ;  ait 
enim  s.  Thomas :  Illud  dicitur  licitum^ 
quod  nulla  lege  prohibetur  i.  Hoc  au- 
tem  secundum  principium,  licet  aliqui 
illud  infirmare  conentur,  dicentes  quod 
valet  tantum  pro  foro ,  vel  tantum  in 
materia  iustitiae ;  ego  tamen  nescio, 
quomodo  in  omnibus  negari  possit. 
Quaestio  tantum  esse  potest ,  an  in 
quolibet  dubio  morali  possideat  lex, 
an  libertas.  Antiprobabilistae  dicunt, 
semper  legem  possidere ;  nos  vero  di- 
cimus,  aliquando  possidere  legem,  a- 
liquando  libertatem,  nempe  cum  lex 
non  est  adhuc  promulgata.  Haec  (dico) 
quaestio  est ,  sed  nemo  negare  potest 
principium  ,  meliorem  semper  esse 
possidentis  conditionem.  Casu  igitur 
quo  possidet  lex,  pro  ea  standum  est; 
si  vero  possidet  libertas,  standum  pro 
libertate.  Ad  dignoscendum  autem  , 
pro  qua  parte  in  dubiis  stet  possessio, 
videndum  pro  qua  stet  praesumptio. 
Praesumptio  vero  stat  pro  ea  parte 
quae  non  tenetur  ipsa  factum  probare, 
sed  onus  probandi  illud  transfert  in 
alteram:  Factum  enim  non  praesumi- 
tur^nisiprobetur;  quod  estaliud  prin- 
cipium  approbatum  a  l.  2.  de  Proba- 
iion.  In  dubio  igitur  factum  non  prae- 
sumitur,  sed  est  probandum.  Si  vero 
factum  est  certum,  puta  si  matrimo- 
niuna  certe  est  initum,  et  dubitatur  an 
rite  initum  sit,  aliud  principium  ser- 
vari  AQhet-.Indubio  omne  factum  prae- 
sumitur  recte  factum.  Sive:  In  dubio 
praesumitur  factum,  quod  de  iure  fa- 
ciendum  erat,  Sive:  Standum  pro  va- 
lore  actus. 

27.  Ex  praefatis  infertur  \ .  quod  si 
lex  est  dubie  condita,  vel  dubie  pro- 
mulgata ,  non  obligat,  quia  possessio 
non  stat  pro  ipsa,  sed  pro  libertate. 

(1)  In  4.  scnt.  ilist.  IS.  q.  2.  a.  4.  ad  2. 
(2)  Thcor.  iiir.  I.  1.  e.  8.  n.  19.  rg^Dc  relie 

i.  2.  tr.  6.  I.  4.  c.  S.  n.  17.  (4)  Dce.  1.  1,  c.  10* 
D.  .>6.         (S)  De  volo  q.  2.  concl.  3, 


CONSO,   DHBIA  9 

Idem  dicendum ,  si  dubitatur,  an  in 
lege  promulgata  comprehendatur  vol 
ne  aliquod  onus ;  tunc  enim  non  tc- 
nemur  illud  implere  ;  quia  pro  illa 
parte  de  qua  lex  est  dubia  ,  lex  non 
possidet.  Contra  vero,  si  lex  est  certc 
condita  et  certe  pronaulgata,  et  indc 
oritur  dubium  an  sit  abrogata  vel  rc- 
vocata  aut  dispensata,  est  observanda; 
quia  tunc  ipsa  possidet.  Sic  etiam  in 
dubio,  an  lex  per  se  iusta  fuerit  ac- 
ceptata ,  etiam  observari  debet ;  quia 
praesumendum  est ,  eam  fuisse  rece- 
ptam  ex  illo  alio  principio :  In  dubio 
praesumitur  factum,  quod  de  iure  fa- 
ciendum  erat. 

28.  Infertur  2.  id  quod  de  lege  di- 
ctum  est,  dicendum  esse  etiam  de  voto; 
votum  enim  est  instar  legis  particu- 
laris  quara  homo  sibi  imponit.  Hinc 
si  quis  dubitatan  emiserit  votum,non 
tenetur  illud  implere,  ut  communiter 
docent  Cabassutius  2  Suar.  3  Sanch.  ^ 
Anacl.  5  Salm.  6  cum  aliis  innumeris. 
Sic  pariter  qui  dubitat  an  in  voto  e- 
misso  comprehendatur  aliquid  ,  vel 
non  ,  non  tenetur  ad  votum  ,  quoad 
partem  de  qua  dubitat :  pro  illa  enim 
parte  votum  non  possidet,  ut  habetur 
ex  cap.  Ex  parte  18.  decensibus^  ubi, 
cum  aliqui  quaedam  vota  emisissent, 
et  postea  dubitarent  an  tenerentur  ad 
maius  vel  ad  minus  promissionis  fa- 
ctae,  sancitum  fuit  teneri  eos  tantum 
ad  minus;  ideoque  notat  ibi  Glossa  : 
In  dubiis  liberum  est  sequi  quod  ma- 
gis  placuerit.  Contra  vero,  si  quis  est 
certus  de  voto  et  dubitat  de  satisfa- 
ctione,  tenetur  quidem  ad  votum,  quia 
tunc  votum  possidet. 

29.  Dicunt  tamen  plures  auctores, 
quod  si  quis  probabiliter  iudicat  iam 
voto  satisfecisse,  an  teneatur  hoc  non 
obstante  illud  implere.  Negant  plu- 
res  aa. ,  nempe  Roncagl.  '  Salm.  8 
cumLaym.  Lugo  9  et  alii;  quia  {ut 
aiunt),  cum  obligatio  legis  eo  casa  sit 
dubia,  fit  dubia  etiam  legis  possessio. 
Olim  probabilem  hanc  opinionem  pu- 

(6)  Eod  tit.  tr.  17.  c.  1.  piinct.  6.  §.  2.  u.  145. 

(7)  De  prace.  dcc.  c.  2.  De  voto  q.  4. 
(8)Eod.  lit.  tr.  17.  c.  1.  piincl.  6.  §.  2.  n.  14«. 

(9)  Dc  pocnit.  disp.  IG.  u.  60. 


10  LIB.  r.  TRACT.  1 

tavi,  ductus  magis  a  probabilitate  ex- 
trinseca  quam  intrinseca;  sed  reme- 
lius  perpensa ,  nunc  minime  illam 
probabilem  censeo.  Hinc  oppositam 
dico  tenendam  cum  Concina  *  Antoi- 
ne  2  Fill.  Leandr.  et  aliis.  Ratio,  quia, 
cum  votum  est  dubie  emissmn,  recte 
dicitur  non  adesse  obligationem  illud 
implendi,  tunc  enim  possidet  libertas; 
cum  tamen  votum  est  certum,  libertas 
haec  remanet  ligata  ab  obligatione  voti, 
donec  votum  certe  non  sit  impletum. 
Tum  tantum  prima  sententia  admitti 
posset ,  cum  probabilitas  esset  talis , 
quodpraesumere  faceret  quadamcer- 
titudine  morali,  voto  iam  fuisse  satis- 
factum.  Quod  autem  diximus  de  voto 
intelligendum  est  etiam  de  satisfactio- 
ne  poenitentiae  sacramentalis  3. 

30.  Si  quis  autem  votum  emisisset  *, 
et  postea  opus  promissum  iam  prae- 
stitisset,  immemor  tamen  obligationis 
ex  voto  contractae,  valde  probabiliter 
non  tenetur  opus  illud  iterum  prae- 
stare,  ut  docent  Suarez  ^  Laym,  6 
Sanch.  ',  Bonac.  »  cum  Azor.  Less. 
et  aliis  communiter.  Hoc  tamenpro- 
cedit  semper  ac  vovens  certe  iudi- 
care  potest,  quod  si  memor  voti  fuis- 
set,  pro  illius  satisfactione  applicas- 
set  opus  illud:  quod  utique  commu- 
niter  praesumendum  est;  quisque  e- 
nim  generalem  voluntatem  habet  prius 
oneri  ex  obligatione  debito  faciendi 
satis,  proinde  opera  supererogationis 
addendi. 

31 ,  Infertur  3.  quod  subditus  quam- 
vis  non  teneatur  obedientiam  prae- 
stare  superiori  praecipienti  in  iis  quae 
sunt  certe  illicita,  tenetur  vero  in  iis 
de  quibus  dubium  est  an  sint  licita  vel 
ne;  quia  in  dubiis  standum  est  pro 
superiore  possidente  iubendi  potesta- 
tem,  qua  in  dubio  expoliari  nequit; 
ita  communiter  Caiet;  9  Contin,  Tour- 
nely  lo  et  alii  plures  cum  s.  Antonia. 
s.  Bonavent.  Cabassut.  Soto  etc.  Li- 
mitant  vero  Sotus  Cont.   Tourn.   " 

(1)  T.  5.  diss  .2.  de  voto  c.  4.  n.  10.  (2)  De  relig. 
c.  5.  de  voto  q.  S,       (3)  V.  1.  S.  n.  700.  in  line. 
(4)  'Vide  Homo  apost.  tr.  8.  n.  31.  ubi  s.  Alphonsus 
eamdeni  quaestionom  discutit.       (S)  De  rei.  I.  4.  c. 
».  n.  l*.    (6)  L.  1.  t.  4.  c.  4.  n,  7,    (7)  Dec.  J,  *. 


OB  CONSCIENTIA 

Less.  Sanch.  Salmant.  etc.  commu- 
nissime  quoties  res  praecepta  essel 
valde  difficilis  et  molesta,  nempe  si 
subditus  obediendo  deberet  se  vel  al- 
terum  exponere  periculo  gravis  da- 
mni  spiritualis  vel  temporalis.  Haec 
fusius  exponemus  tractaudo  de  prae- 
ceptisparticularibus  lib.i.  cap.  1  .n.  47. 
32.  Infertur  4,  quod  adolescens  du- 
bitans,  an  vigesimum  primum  annum 
expleverit,  non  tenetur  ad  ieiunium. 
Dubitans  vero  an  pervenerit  ad  annum 
sexagesimum ,  quo  completo,  proba- 
biliter  homo  deobligatur  a  ieiunio,  ut 
dicemus  lib.  3.  n.  1036.,  tenetur  ad 
ieiunium ,  quia  tunc  possidet  ieiunii 
praeceptum .  Idem  dicendum  de  eo  , 
qui  dubitat  de  aetate  requisita  ad  sa- 
crum  ordinem  vel  beneficium  susci- 
piendum  ;  tunc  enim  stat  possessio 
pro  praecepto.  Idemque  dicendum  de 
eo,  qui  est  in  S£d)bato,  et  dubitat  an 
transierit  hora  mediae  noctis;  tunc 
enim  nequit  vesci  carnibus,cum  ad- 
huc  possideat  praeceptum  abstinen- 
tiae,  Secus  vero  si  quis  dubitat  de 
hoc  in  feria  quinta  ,  quia  tunc  post 
adhibitam  diligentiam  licite  potest  e- 
dere  carnes,  cum  adhuc  possideat  li- 
bertas,  Ita  Laym.  12  Sanch.  13  Bu- 
semb.  i"*  et  aiii  plures. 

33.  Infertur  5.  quod  si  post  matrimo- 
nium  bona  fide  contractimi  supervenit 
dubium  de  valore  illius,  ante  inquisi- 
tionem  veritatis  dubitans  non  potest 
petere,  sed  tenetur  reddere  is,  quia  con- 
iux  dubium  ignorans  adhuc  possidet 
ius  petendi.  Post  vero  inquisitionem 
dubitans  potest  etiam  petere ;  ut  pro- 
babilius  tenent  Soto  Habert  Wigandt 
Roncaglia,  Sanch.  Salm.  etc.  Vide  di~ 
cenda  lib.  6.  n.  903.  et  904. 

34.  Infertur  6.  quod  certus  de  de- 
bito,  et  dubius  de  solutione,  tenetur 
solvere,  ut  communiter  docent  Suar. 
Vasq.  Lugo  et  aliicum  Sanch.  i^.  Casu 
vero  quo  etiam  creditor  de  suo  iure 

c.  15.  n.  10.       (8)  De  leg.  q.  1.  p.  10.  n.  15. 
(9)  Q.  169.  a.  2.  ad  4.        (10)  De  praecip.  siatiium 
oblig.  p.  2.  c.  2.  a.  5.  q.  B.  r.  2.  (11)  Loc.  cit. 

(12)  L.  1.  tr.  1.  c.  S.  n.  36.  (13)  De  matr.  1.  3. 
disp.  41,  n.  40.  (14)  L.i.  tr.l.c.  2.d.  3.  (iS)Cap, 
Dominus, 2.  dc  sec.  nupt.     (1 6)  Dec  1. 1.  c,  10. n.  12 


CAP.  11.  liK  CONSC.  DUBIA. 


n 


iubitaret,  ceaset  Layman  <  Diana  2 
et  Sporer  3  cum  Tamburin.  debitorem 
teneri  tantum  ad  partem  pro  rata  du- 
bii.  Subdit  tamen  Layman,  quod  non 
auderet  condemnare  creditorem,  si  to- 
tum  exigeret. 

35.  Sed  hic  quaeritur  L  An  posses- 
sor  bonae  fidei,  superveniente  dubio, 
teneatur  aliquid  pro  rata  dubii  resti- 
tuere.  Si  dubium  est  aequale  pro  et 
contra ,  communis  est  sententia  cum 
Sanch.  ^  adversuspaucos,  possessorem 
ad  nihil  teneri:  In  re  communi  melior 
est  conditio  possidentis  5.  In  pari  cau- 
sa  possessor  potior  haberi  debet  ^.  Sed 
quid,  si  rationes  contra  possessorem 
sint  validiores? 

Prima  sententia  dicit,  quod  licet  ipse 
habeat  rationem  probabilem  pro  se , 
tenetur  tamen  in  eo  casu  ad  restitu- 
tionem  pro  rata  illius  maioris  propen- 
sionis  ,  quia  conditio  possidentis  est 
quidem  melior  in  pari,  non  autem  in 
dubio  inaequali.  Ita  Sanch.  '  cum  Cp- 
ninch.Valent.  et  Ledesma  apud  Salm.  s. 

Secunda  tamen  communior  et  pro- 
babilior  sententia  docet  ad  nihil  eum 
teneri,  nisi  moraliter  constet  rem  esse 
alienam.  Ita  Palaus  9  Lugo  10  Ronca- 
glia  11  cum  Laym.  Carden.  Dicast. 
Tamb.  Dian.  Burg.  et  aliis  apud  Croixi2 
Mazzot.  13  Sporer  i^  cum  Molina  et  s. 
Aug.  15  qui  ait:  Possessor  rectissime 
dicitur,  quamdiu  se  possidere  ignorat 

(1)  L.  1.  tr.  1.  c.  S.  n.  42.  (2)  P.  4.  tr.  5.  r.5o. 
(3)  De  consc.  c.  1.  n.  8S.  (4)  Dcc.  1.  l.c.40.n.  9. 
(i>)  Reg.  S6.  de  reg.  iur.  in  6.  (6)  Reg.  6S. 

(7)  De  matr.  1.  2,  disp.  41.  n.  19.  (8)  Tr.  13.  de 
rest.  c.  1.  punct.  3.  §.  3.  n.  67.  (9)  Tr.  1.  d.  3. 
p.  2.  n.  11.  (10)  De  iust.  d.  17.  n.  93.  (11)  De 
rest.c.2.q.3.r.  2.  (12)L.3.p.2.n.363.  (15)  De 
consc.  c.  3.  (14)  De  consc.  c.  1.  sect.  4.  n.  76. 

(IS)  Lib.  de  fid.  et  op.  c.  7.  relato  in  can.  Si  virgo, 
caus.  54.  q.  1.  (16)  Dec.  dict.  n.  9.  (17)  Reg. 
sac.  1.  §.  20.  n.  11,     (18)  De  lest.  c.  2.  q.  3.  r.  2. 

(19)  Saepissime  a  s.  Alphonso  hic  num.  5S.  in 
cuisu  huius  operis  citatur,  cuius  tamen  materia  non 
convenit  cum  piaesenti,  nec  alicubi  ex  ordine  inve- 
nitur  tractata.  Ratio  diversitatis  haec  est.  S.  auctor 
tractatum  de  conscientia  in  posterioribus  editionibus 
omnino  immutavit,  quin  citationes  numerorum  in  a- 
liis  tractatibus  correxerit.  Optimum  esse  itaque  du- 
ximus,  ex  edit.  Rom.  1757.  numerum  5o.  in  opere 
frequenter,  uti  l.  4.  n.  521.  544.  999.  1001.  etc.  et 
quaest.  1.  rejorm.,  laudatum,  hic  ex  integro  in  forina 
notae  adducere: 

N.  55.  «  Sic  etiani  defenditur  sententia,  quoJ  in 
»  cnm]icnsatione.  Ucet  legulariter  fieri  compcnsalio 


alienum.  Dum  autera  certo  non  con- 

stat  (ait  Sporer)  rem  esse  alienam , 
tamdiu  possessor  ignorat  se  possidere 
alienum.  Ratio  praecipua  huius  sen- 
tentiae  est,  quia  per  possessionem  bo 
nae  fidei  acquiritur  verum  ius ;  pos~ 
sessio  enim  a  iuristis  sic  definitur  : 
lus  insistendi  in  re  non  prohibita  pos- 
sideri.  Quapropter  dominium  rei  do- 
nec  dubium  est,  possessor  retinet  ius 
insistendi-,ita  tamen  utantediligentiam 
adhibendam  ad  veritatem  assequendam 
ipse  tenetur  rem  servare;  atpostdi- 
ligentiam,  et  veritate  non  assecuta  , 
possit  illam  consumere  et  etiam  alie- 
nare,  admonito  rerum  emptorededu- 
bio  vertente  super  re.  Etpropter  hanc 
potissimam  rationem  Sanchez  is  xnu- 
tavit  sententiam  alibi  defensam  ,  et 
secundam  est  secutus.  Etiam  Cardi- 
nalis  Sfondratus  i''  dicit  non  esse  pro- 
cedendum  contra  possessorem,  nisi  ex 
certitudine.  Hinc  parum  probabile  vi- 
detur  id  quod  hic  addit  Roncaglia  is^ 
nempe  quod  si  rationes  possidenti  fa- 
ventes  sint  tantum  tenuiter  probabi- 
les,  tunc  ipse  teneatur  rem  restituere, 
saltem  quoad  maiorem  partem  ;  nam 
si  contra  possessorem  rationes  sint 
tfiliter  probabilissimae ,  ut  fundent 
contra  ipsum  moralem  certitudinem , 
tunc  ipse  tenetur  totam  rem  resti- 
tuere;  si  autem  secus,  ad  nihil  tene- 
tur  19. 

»  nequeat,  nisi  creditum  sit  liquidum:  attamen  do- 
»  cent  dd.  quod  in  aliquibus  casibus  potest  Geri  tan- 
»  tum  cum  probabililate  crediti,  si  adsit  probabilitas 
»  iuris,  ut  tenent  Salm.  de  rest.  c.  1.  n.319.  et  520. 
»  ubi  vocaut  hanc  probabililatem  iuris  probabilita- 
1)  tem  proximam. 

»  Hinc  1.  probabile  dicunt  posse  difTamatum  pe- 
»  cunia  sibi  compensare  famam  ablatam  a  diflaman- 
»  te,  cum  probabile  sit  diffamantem  teneri  cum  pe- 
»  cunia'  compensare  famam  ablatam,  si  nolit  vel  no- 
»  quit  famam  restituere. 

»  Ita  probabile  putat  Lugo  de  iust.  d.  16.  n.  95. 
»  et  96.  cum  Tanner.  Dian.  et  Salm.  n.  521.  cum 
»  Tamb.  Less.  Mol.  Arag.  Led.  etc. 

»  2,  Probabile  esse  dicunt  Salm.  eof2.n.321.cum 
»  Bon.  Rebell.  Sylvio  Dicast.  Vill.  item  Lugo  n.  9S. 
»  dilTamatum  ab  alio,  quem  ipse  infamavit,  posse  uti 
»  compensatione  sequendo  opinionem  probabilem  id 
»  asserentem  quoad  restitutionem ;  saltem,  ut  ait 
»  Dicast.  apud  Croix  /.  3.  p.  2.  n.  453.,  excusatur 
n  is  a  fama  restituenda,  donec  fama  ci  ablata  ab  al- 
»  tero  restituatur. 

»  3.  Probabile  etiam  esse  dicunl  Salm.  l.  c.  cum 
»  Lcs,  Mol.  Gran.  etc.  cum  Lugo  (,  c,  legatarium  et 


)|2  LIB.  I.  TRACT.  I 

36.  Quaeritur  II.  QuiJ  si  conlrapos- 
sessorem  adsit  ratio  probabilis  ,  et 
nulla  pro  ipso? 

Prima  sententia  tenet,  quod  si  ra- 
tio  illa  probabilis  generat  assensum 
opinativum  unicum ,  quod  res  sit  a- 
liena,  ita  ut  possessor  nullum  habeat 
assensum,  quod  res  sit  sua;  tunc  te- 
netur  restituere.  Secus  si  adhuc  pro- 
babiliter  putaret  rem  esse  suam.  Ita 
Sanch.  *  citans  Vasquez  Palaus  2  Ren- 
zi  3  Tamb.  ^  Viva  &  qui  dicit ,  quod 
cum  possessor  habet  rationem  proba- 
bilem  contra  et  nullam  pro  se ,  tunc 
habet  moralem  certitudinem,  quod  res 
sit  aliena. 

Secunda  sententia ,  quam  tenet  Sa- 
las  6  dicit  quod  adhuc,  quando  rationes 
pro  contraria  parte  assensum  gene- 
rant ,  modo  non  convincant,  nec  as- 
sensus  sit  certus  moraliter,  sed  mere 
opinativus  ,  includens  formidinem  , 
quae  necessario  in  opinione  includi- 
tur,  tunc  possessor  potest  rem  reti- 
nere,  quia  possessio  praeponderat  om- 
nibus  rationibus  non  convincentibus. 

Praefatae  opiniones  videntur  sic 
posse  conciliari.  Certum  est,  quod  le- 
gitima  possessio  cuique  tribuit  ius 
certum  rem  retinendi,  donec  noncon- 
stet  de  iure  alterius,  ut  dicunt  com- 
munissime  Palaus  ,  Laym.  Sporer  et 
alii  cit.  ut  sup.  cum  Croix  '.  Et  ipse 
Viva  8  id  concedit,  dicens  quod  pos- 
sessio   bonae   fidei  parit  ius  certum , 

»  testamento  Don  solemni  posse  compcnsare  legatum 
»  sibi  reliclum. 

»  £t  quaie  in  liis  casibus  et  non  in  aliis  possit  fleri 
»  compensatio  cum  probabili?  Kespondeni  Salm.  hic 
«  n.  323.  quia  in  his  casibus  dicti  dd.  poluerunt 
»  habere  raliones  speciales  quas  ipsi  dicunt  nescire, 
»  ideoque  acquiesctiit  probabilitali  extrinsccae  prae- 
j>  fatorum  aa.  classicorum.  Sed  in  eodem  tractat.  de 
»  rest.  c.  4.  n.  148.  rationem  produnt  dicentcs,  quod 
»  cum  dd.  dicunt  neminem  posse  sibi  compensare 
»  creditum  quod  non  est  certum,  iDteUigurit  loqui 
VI  \a  eo  casu  quo  ipsum  creditum  est  dubium,  non 
«  autem  quando  creditum  est  certum  et  dubium  vcr- 
0  «atur  tantum  circa  modum  satisfaclionis,  aa  pos- 
»  eit  ille  satisfaccre  sibi  per  compeiisaiioiiera  vel  a- 
*  liter,  quia  tunc  bciie  potest  uti  opinione  probabili 
»  circa  modum.  Ila  Salra.  et  Lugo  d.  16.  n.  47.  ex 
»>  Suar.  et  Sanch. 

»  Atlamen  Croix  l.  5.  p.  i.  n.  962.  omnino  ne- 
»  gat  in  Iribus  catibus  supra  relatis  posse  fleri  com- 
r  pensalionem,  cum  nemlui  liccat  compensare  cre- 
»  «lilum  r  si  Kerlum.  Ego  aulpm,  ut  falear  quid  seu- 


DE  CONSCIENTIA     s 

quod  praevalere  debet  iuri  prohabili 
et  non  moraliter  certo  alterius.  Ratio 
est,  quia  possessio  legitima  fundat  do 
se  praesumptionem  certam  de  iustitij 
possessoris  ,  ut  dicunt  Wigandt  9  el 
Lugo  10.  Ergo  etiamsi  adsit  iudiciuni 
probabile  contra  possessorem,  et  nullj 
probabilitas  illi  assistat,  adest  tamen 
praesumptio  orta  ab  ipsa  possessionc, 
quae  tribuit  ei  ius  certum,  quod  ne- 
quit  superari,  nisi  a  iure  certo  alte- 
rius  per  rationes  certas  convincentes. 
Quapropter  prima  sententia  dicens, 
quod  possessor  teneatur  restituere  , 
quando  habet  assensum  opinativum 
contrarium,   et  nullum  pro  se,  sane 
est  intelligenda,  quando  possessio  es- 
set  ex  aliqua  parte  infirma,  utpote  du- 
bia,  vel  incoepta  cum  dubia  fide  ,  ita 
ut  nulla  legitima  praesumptio  ex  ea 
oriri  videatur   pro  possessore  ;  tunc 
enim  vere  nulla  probabilitas  ipsi  as- 
sisteret,  unicumque  iudicium  opina- 
tivum  tunc  ipsa  haberet  rem  esse  a- 
lienam.   Secus  vero,  si  haberet  pos- 
sessionem  certam  ac  legitimam  bonae 
fidei;  quia  tuncsolapossessio,  etiamsi 
nuUa  alia  ratio  ei  sufTragaretur,  prae- 
beret  illi  ius  certum,  quod  superari 
non  potest  nisi  a  rationibus  certis  op- 
positis  ,   non  autem  ab  opinione  pro- 
babili  ,  quae  necessario  formidinem 
includit.  Et  hoc  clare  innuit  Lugo  ", 
ubi  ait,  possessionem  de  se  parere 
praesumptionem    praevalentem    pro 

»  tiam,  dico  quod  in  primo  casu  compensationis  fa- 
»  mae  cum  pecunia  sequor  quod  tenet  Croix  ...lu 
»  secundo  autem  casu  probabilius  mihi  videtur  non 
n  teneri  detractorem  famam  restituere ,  donec  sua 
»  fama  ipsi  restituatur,  cum  ibi  suum  ius  non  so- 
»  lura  sit  certam,  sed  etiam  iu  eodem  geuere,  sal- 
»  tem  si  diffamatio  es  utraque  parte  sit  eiusdem 
»  speciei.  In  tertio  casu  nou  valeo  acquiescere  re- 
»  latae  opinioni,  gravissima  enim  est  seutentia  (licet 
»  alii  probabiliter  etiam  contradicant)  quod  ex  te- 
»  stamento  nullo  nullum  ius  acquiratur,  ut  tenent 
»  Mol.  Lugo  Vasq.  Sanch.  Salm.  etc.  Ideo  cum  ius 
»  legatarii  sit  prorsus  incerium,  nescio  quomodo  pos- 
»  sit  ipse  compeusare  adversus  haercdem  possidou- 
»  tem». 

(l)Dec.l.l.c.l0.n.9.  (2)  T.l.  tr,l.disp.3.p.2. 
(5)  De  7.  praec.  c.  5.  sect.  2.  q.  IS.  (4)  Dec.  lib.l. 
c.  3.  §.  7.  verb.  Restitutio  u.  7.  (8)  Op.  de  consc. 
dub.  q.  2.  arl.  1.  n.  8.  iu  fin.  (6)  1.2.q.  2i.tr. 

8.  disp.  unic.  soct.  23.  n.  251.  (7)  Dict.  u.  S65. 
(8)  Loc.  cit.  (9)  Exam.  3.  dc  consc.  (10)  Do 
iust.  d.  17.  B.  94.         (11)  Luc.  cit. 


^  CAP.  n.  DE 

possessore,  ne  ipse  sit  privaadus,  do- 
nec  non  constet  de  iure  alterius  per 
probationem  superantem  praesum- 
ptionem  possessionis.  Unde  recte  con- 
cludit  Croix  i,  quod  licet  pro  posses- 
sore  non  sit  probabile  argumentimi , 
si  tamen  pro  petitore  non  sit  argu- 
mentum  nisi  probabile,  possessor  ad- 
huc  licite  retinet,  quia  possessio  est 
ius  certum  retinendi,  contra  quod  non 
praevalet  nisi  certitudo.  Hoc  idem  di- 
cetuT  pariter  de  matrimonio  probabi- 
liter  nullo.  Vide  1.6.  n.  904. 

37.  Quaeritur  III.  Quid  si  possessor 
bonae  fidei,  dubio  superveniente,  ne- 
gligat  culpabiliter  diligentiam  adhibe- 
re,  sed  postea  non  possit  verus  do- 
minus  amplius  adinveniri  ?  La-Croix^ 
Ronc.  3  et  Salm.  ^  cum  Sanch.  Less. 
etc.  dicunt  tunc  possessorem  teneri 
rem  restituere  pro  rata  dubii.  Contra 
vero  Palaus  5  Bcnac.  ^  Tamb.  '  cum 
Diana  et  Reb.  probabile  putant  quod 
possessor ,  quamvis  peccarit  mortali- 
ter,  diligentiam  omittendo  ,  tunc  ta- 
men  ad  nihil  tenetur,  cum  ex  una 
parte  damnum  illatum  sit  dubium,  et 
ex  alia  ius  possessionis  bona  fide  ac- 
quisitum  ipse  adhuc  retineat.  Verius 
autem  censeo  dicendum  ,  quod  talis 
possessor  teneatur  aliquid  restituere 
(vel  domino,  vel  pauperibus,  si  do- 
minus  sit  incertus).  Ratio  est ,  quia 
cum  ipse  culpabiliter  dominum  pri- 
varit  spe,  quam  dominus  ad  rem  ha- 
bere  poterat,  et  illa  spes  erat  quidem 
pretio  aestimabilis,  iam  damnum  cer- 
tum  est  illatum  domino  ,  qui  spem 
illam  etiam  certe  possidebat.  Puto  ta- 
men  non  esse  faciendam  restitutionem 
pro  quantitate  dubii,  ita  ut,  si  ratio- 
nes  ex  utraque  parte  essent  aequa- 
les,  res  sive  eius  pretium  pro  medie- 
tate  sit  restituendum  ,  sed  minus  et 
forte  valde  minus;  quia  illa  spesdo- 
mini  non  poterat  aestimari  pro  me- 
dietate  valoris  rei  sed  multo  minoris, 

(1)  Lib.  1.  n.  SOl.  (2)  Lib.  3.  p.  2.  n.  S64. 

(5)L.c.  (4)Tr.l3.dercst.c.l.punct.3.§.5.n.64. 
(3)  T.  1.  tr.  1.  d.  3.  p.  2.  n.  9.  (6)  De  contr.  d.  1. 
«).  2.  p.-2.  n.  8.  (7)  De  consc.  c.  3.  §.  7.  v.  Rcbti- 
ln(io,n.9.  (8)L.  c.  n.7.  (9)  L.  S.  p.  2.  n.  S62. 
[10)  Dict.  q.  2.  c.  2.      (11)  L.  2.  de  malr.  dis.  41. 


CONSC.  DOBIA  13 

stante  aequali  probabilitate  rationis  ex 
una  parte  et  certo  iure  possessionis 
ex  alia ,  quae  possessori  favebat,  et 
adhuc  favet :  possessio  enim  rei  multo 
quidem  maioris  aestimatur,  quam  pos- 
sessio  spei. 

Notat  autem  I.  Tamb.  8  cum  Villal. 
et  aliis,  quod  si  possessor  incipiat  du- 
bitare  per  rationes  probabiles,  tenetur 
quidem  inquirere  veritatem,  secus  ve- 
ro  si  dubitaret  per  rationes  tantum  te- 
nues.Notatll.Croix^cum  Vasq.  Laym. 
Pal.  Sanch.  Mol.  etc.  et  non  impro- 
babile  putat  Ronc.  i^',  quod  cum  pos- 
sessor  (etiam  qui  cum  dubio  incoepe- 
rit  possidere)  rem  habuerit  a  posses- 
sore  bonae  fidei,  si  postea  diligentia 
fit  impossibilis  ,  nihil  tenetur  resti- 
tuere;  ipse  enim  in  omne  ius  illius 
legitime  tunc  succedit. 

38.  Quid  denique  dicendum  indu- 
bio,  si  aliquid  cibi  vel  potus  degluti- 
veris,  an  possis  tunc  eucharistiam  ac- 
cipere?  Negant  Sanchez  *i  Roncaglia  *2 
et  Salmant  13  cum  aliis;  tum  quia  (ut 
aiunt)  legi  certae  non  communicandi 
sine  ieiunio  non  satisfacit  per  dubiam 
satisfactionem  ;  tum  quia  id  videtur 
gravi  irreverentia  non  carere.  Alii  ta- 
men,ut  deLugo  i^Castropal.isLaym.i^ 
Diana  17  La-Croix  *»  Sporer  19  Bus .  20  cum 
Sa  Carden.  Med.  Gobat.  Boss.  et  aliis 
dicunt,in  tali  dubio  bene  te  posse  com- 
municare.  Ratio  horum  est,  quia  lex 
ieiunii  non  est  positiva,  ita  ut  praeci- 
piatur  ieiunium  tamquam  requisitum 
absolute  necessarium  ad  communican- 
dum ;  sed  est  prohibitiva  ,  qua  pro- 
hibetur  quisque  accedere  ad  commu- 
nionem,  si  aliquid  cibi  aut  potus  sum- 
pserit,  ne  coniungatur  terrenus  cibus 
cum  divino.  Id  enim  ait  Lugo  21  con- 
stare  ex  conc.  Bracharensi  II.  22^  ubi 
prohibetur,  ne  aliquis  quocumque  ci- 
bo  praesumptOy  oblationem  consecret  in 
altari.  Item  in  conc.  Toletano  VII.  23 

n.  40.  (12)  Dc  tuch.  tr.  4.  c.  S.qu.  1.  (13)Eod. 
tit.  tr.  4.  c.  7.  punct.  4.  n.  69.  (14)  De  Euchar. 
disp.  IS.  n.  43.  (IS)  Disp.  3.  punct.  8.  n.  9. 

(16)  L.  1.  tr.  1.  c.  S.  n.  36.  (17)  T.  2.  tr.  4.  de 
saciament.  resol.  29.  (18)  L.  6.  p.  1.  n.  S66. 

(19)  Dc  sacr.  iniss.  c.  6.  n.  274.  (20)  L.  1.  tr.  1, 
c.  3.     (21)  L.  c.     (22)  Can.  10.     (25)  Can.  3, 


M  tlB.  I.  TflACT.  I 

habetur:  Nullus  post  cibum,  potumque 
quemlibet  minimum  sumptum  missam 
facere  praesumat.  Item  in  concilio  oe- 
cumen.  Constantiensi  *  dicitur:  Sacro- 
rum  canonum  auctoritas  et  approbata 
consuetudo  ecclesiae  servavit  et  servat 
quod  huiusmodi  sacramentum  non  de- 
bet  confci  post  coenam^  nec  a  fidelibus 
recipi' non  ieiunis,  nisi  in  casu  infir- 
mitatis,  aut  alterius  necessitatis  a  iure 
vel  ecclesia  concesso  vel  admisso.  Ita 
apud  Lugo  2.  Posito  igitur  quod  lex 
ieiunii  est  prohibitiva,  nempe  ne  quis 
communicet  post  cibum  sumptum  , 
probandum  est  factum  ieiunii  fracti, 
ut  quis  communicare  prohibeatur.  In 
dubio  autem  an  factus  sit  casus  quo 
vigeat  prohibitio  legis,  non  tenetur  is 
abstinere  a  communione,  dum  adhuc 
tunc  possidet  sua  libertas ;  praecepto 
enim  ecclesiare,  inquit  Lugo,  ne  quis 
commimicet  post  cibum,  non  adver- 
satur,  qui  facto  examine  non  scit  se 
aliquid  sumpsisse.  Licite  igitur  in  du- 
bio  de  fractione  ieiunii,  ille  commu- 
nicat,  etenim  cum  ipsi  eo  casu  tan- 
tum  vetita  esset  communio  ,  quo  ie- 
iunium  fregisset,  bene  possidet  liber- 
tas  communicandi,  usquedum  de  fra- 
ctione  non  constat.  Ratio  haec  non 
videturcontemnenda  utfutilis:  saltem 
eo  casu  lex  prohibens  communionem 
non  videtur  certa,  et  tamquam  dubia 
non  oWigat ,  iuxta  dicenda  n.  55.  et 
seq.  Ad  secundam  autem  rationem  ir- 
reverentiae  oppositam  respondent , 
non  censeri  irreverentem,  qui  utitur 
iure  suae  Ubertatis,  maxime  si  ex  de- 
votione  ad  communionem  accedit. 

39.  An  autemidem  dicendum,  quod 
possit  communicare,  qui  dubitat  an 
post  mediam  noctem  cibum  aut  potum 
sumpserit.  Negat  Lugo,  quia  (ut  ait) 
cum  quis  scit  se  comedisse,  et  dubitat 
an  comederit  post  mediam  noctem,  vi- 
detur  ipsi  incumbere  onus  probandi, 
post  mediam  noctem  non  comedisse. 
Sed  pace  tanti  viri  dicimus,  quod  ra- 
tio  super  adducta,  quod  lex  sit  pro- 
hibitiva ,  non  positiva,  si  valet  pro 
primo  casu,  valet  etiam  prosecundo; 


(I)  Sess. 


io.  §.  In  nomine  sancltic  clc. 


DE  CONSCIENTIA 

prohibitio  enim  est  nun  communicandi 
illis  qui  aliquid  sumpserint  post  me- 
diam  noctem;  si  ergo,  ne  ipsi  com- 
municare  possint,  probandum  est  fa- 
ctum,  quod  aliquid  sumpserint,  pro- 
bandum  est  etiam  factum  quod  sum- 
pserint  post  mediam  noctem.  Caeterum 
aliirmativam  sententiam  tenentaliidd. 
supra  citati,  quibus  accedit  doctus  p. 
Eusebius  Amort  3,  ubi  inquirens  an  co- 
medens  in  dubio,  utrum  iam  sonuerit 
hora  duodecima  noctis,  possit  sequenti 
diecommunicare?Sic  respondet-  Potest 
communicare,  quia  melior  est  conditio 
possidentis,  quamdiu  in  contrarium  non 
dantur  praesumptiones  tam  fortes,  ut 
operans  ipsemet  probabilius  credat  iam 
sonuisse  duodecimam. 

Cap.  III.  De  conscientia  proljabili. 
-59.  Qiiae  sit  conscicntia  probabills,  Quotquc  cnume- 
rentur  diversae  probabilitattim  species. 

41.  Quaenam  sit  probabilitas  facli  etquaenam  iuris. 

42.  Numqtiam  licct  uti  probabilitate  facti  ctim  peri- 
ctilo  damni  altcritis. 

•53.  Qitamnam  opinionem  sequi  teneamur  in  mate- 

ria  fidei. 
44.  Qtiamnam  opinionem  seqni  debeat  medicus. 

43.  An  possit  uti  remedio  mintis  tuto. 

46.  Quid  si  desperatur  de  salute  inprmi. 

47.  Quamnam  opinionem  dcbeat  sequi  ittdex, 

48.  Qtiamnam  ministerin  collatione  sacramentorum, 

49.  Quid  si  adsit  necessitas, 

50.  An  liccat  uti  opinione  probabili  qtioadcontrahen- 
dtim  matrimonium  et  quoad  iurisdictionem  con- 
fessarii,  casu  quo  pracsumitiir  supplcri  ab  cccle- 
sia,  De  hoc  vide  dicenda  lib.6.  n.S73.  et  dicenda 
de  errore  communi  n.  S72. 

31.  An  qtiod  dicitur  de  administratione  sacramen- 

torum  circa  ttsum  sententiac  tutae  idcm  diccndittn 

sit  de  stisceptione  sacramentortim. 
82.  Qiiid  si  vcnator  dubitat  an  animal  feriendum  sit 

fcra  vel  homo, 
i>3.  An  liceat  uti  opinione  probabili probabilitalc  tit- 

ris.  De  opinione  tenuiter  probabili. 
J}4.  De  opinione  probabilissima. 
BS.  Disscrtatio  dt  usu  moderatae  opinionis  probabi- 

lis,  usqiie  ad  num.  89.  ^ 

40.  Conscientia  probabilis  est,  qua 
quis  innixus  aliqua  opinione  proba- 
bili,  format  sibi  jjracticum  dictamen 
rationis  ex  certis  principiis  reflexis  , 
sive  concomitantibus  ad  licite  ope- 
randum.  Hic  tamen  advertendum  di- 
versas  dari  probabilitatum  species  : 
alia  enim  est  opinio  tenuiler  proba- 
bilis,  alia  probabilis,  alia  probabilior, 
alia  probabilissima,  alia  certa  mora- 

(2^1  h.  c.  n.  18.  ct  19. 

(5}  flv-ul.  t.  '.;,.  dc  Euch.  disp.  S.  q.  4. 


CAP  111.  DE  CO? 

liter,  alia  tuta,  alia  tutior.  Opinio  te- 
nuiter  probabilis  est,  quae  aliqno  fun- 
damento  nititur,  sed  non  tali,  ut  va- 
leat  assensum  viri  prudentis  ad  se 
trahere;  hac  autem  opinione  nequi- 
mus  licite  uti  expropos.  3.  proscripta 
ab  Innoc.  xi.  quae  dicebat :  Genera- 
tim  dum  probabilitate  sive  intrinseca, 
sive  extrinseca,  quantumvis  tenui,  mo- 
do  a  probabilitatis  finibus  non  exeatur^ 
confisi  aliquid  agimus,  semper  pruden- 
ter  agimus.  Probabilis  est,  quae  gravi 
fundamento  nititur,  vel  intrinseco  ra- 
tionis  vel  extrinseco  auctoritatis,  quod 
valet  ad  se  trahere  assensum  viri  pru- 
dentis,  etsi  cum  formidine  oppositi. 
Probabilior  est ,  quae  nititur  funda- 
mento  graviori,  sed  etiam  cum  pru- 
denti  formidine  oppositi,  ita  ut  con- 
trariaetiam  probabilis  censeatur.  Pro- 
babilissima  est,  quae  nititur  funda- 
mento  gravissimo,  quapropter  oppo- 
sita  censetur  vel  tenuiter,  vel  dubie 
probabilis ;  hac  autem  opinione  sem- 
per  licite  utimur,  ut  constat  ex  prop. 
damnata  ab  Alexandro  viii.  quae  di- 
cebat :  Non  licet  sequi  opinionem  vel 
inter  probabiles  probabilissimam.  Opl- 
nio  sive  sententia  moraliter  certa  est, 
quae  omnem  prudentem  formidinem 
falsitatis  excludit,  ita  ut  opposita  re- 
putetur  omnino  improbabilis.  Opinio 
demum  tuta  est,  quae  recedit  ab  omni 
peccandi  periculo.  Tutior  vero,  quae 
magis  a  tali  periculo  recedit,  tametsi 
rationibus  firmioribus  non  nitatur. 

41 .  Deinde  advertendum,  aliam  esse 
probabilitatem  facti,  aliam  iuris.  Pro- 
babilitas  facti  est  quae  versatur  circa 
rei  veritatem,  sive  rei  substantiam  , 
nempe  an  sacramentum  cum  tali  ma- 
teria  collatum  sit  validum  aut  nullum: 
an  contractus  cum  tali  pacto  initus 
sit  usurarius  vel  ne.  Probabilitas  au- 
tem  iuris  versatur  circa  honestatem 
actionis,  id  est,  an  liceat  sacramentum 
cum  tali  materia  conferre:  an  contra- 
ctum  cum  tali  pacto  inire  *. 

42.  His  positis  dicimus  numquam 
esselicilum  utiopinione  probabili  pro- 
babilitate  facti  cum  periculo  damni 

(1)  Cour.  liU.  4.  n.  700.  oiusquc  aanotalionem.      | 


SC.  Pn0D.\BILI  45 

alterius  aut  suipsius;  quia  huiusmodi 
probabilitas  minime  aufert  periculum 
damni;  si  enim  opinio  illa  est  falsa, 
non  evitabitur  proximi  aut  operantis 
damnum;  nam  si  exempli  gratia  ba- 
ptismuscum  saliva  collatus  revera  est 
nullus ,  ita  ut  infans  sine  baptismo 
remaneat,  probabilitas  in  oppositura 
non  potest  utique  efficere,  ut  sit  va- 
lidus. 

43.  Hinc  infertur  1.  non  esse  lici- 
tum  in  materia  fidei  et  in  omnibus  ad 
aeternam  salutem  necessitate  medii 
spectantibus,  sequi  opinionem  nec  mi- 
nus  probabilem  (ut  inepte  dicebat  pro- 
pos.  4.  ab  Innoc.  xi.  proscripta)  ne- 
que  probabiliorem;  sed  tenemur  se- 
qui  sententiam  tutiorem,  ac  per  con- 
sequens  amplecti  debemus  religionera 
magis  tutam,  qualis  est  procul  dubio 
nostra  catholica;  cum  enim  quaevis 
alia  religio  falsa  sit ,  etiamsi  aliqua 
videatur  alicui  probabilior,  tamen  am- 
plectens  eam,  relicta  tutiori,  nequa- 
quam  damnum  suae  aeternae  salutis 
eflfugiet. 

44.  Infertur  2.  quod  medicus  tene- 
tur  adhibere  medicamenta  tutiora  in- 
firmis  profutura,  necpotest  uti  reme- 
diis  minus  probabilibus,  relicto  pro- 
babiliori  sive  tutiori :  in  medicamentis 
enim  probabilius  est,  quod  est  tutius 
pro  sanitate  infirmi. 

45.  Sed  dubitatur  1.  Utrum  quando 
non  apparet  medicamentum  certum  , 
possit  medicus  uti  remediominus  pro- 
babili,  probabiliori  relicto?  Affirmant 
Azor.  Arag.  Montes.  Salas  etc.  apud 
Salmant.  2,  Sed  probabilius  negant 
Sanch.  3  et  ipsi  Salm.  ^  cum  Soto 
Suar.  et  Bonac,  quia  medicus  non  so- 
lum  ex  charitate  sed  etiam  ex  iusti- 
tia,  ratione  officii  et  taciti  contractus, 
tenetur  providere  meliori  modo  sa- 
luti  infirmi,  a  quo  stipendium  accipit. 

46.  Dubitatur  2.  An  quando  despe- 
ratur  de  salute  infirmi,  possit  medicus 
applicare  illi  remedia,  quae  ipse  du- 
bitat  an  prosint  vel  obsint?  Certumest 
et  coramune  1 .  quod  si  probabile  sit 

(2)De  S.praec.dec.ti-.aS.c.l.puncl.G.  §.2.n  145 
ip)  Dcc.  1.  I.  c.  9.  «.  41.         C4J  L.  c.  u.  t5l! 


16  LIB,  I.  TRACT.  I. 

remedium  fore  profuturum,  tunc  po- 
test ,  imo  tenetur  illud  appiicare  , 
quando  certius  non  habet.  Vide  Sal- 
mant.  i..  Certum  est  2.  nonlicereap- 
plicare  infirmo  etiam  desperato  reme- 
dium  de  quo  ignoratm*  an  sit  salu- 
tare  vel  noxlum,  ad  experimentum 
faciendum  super  infirmo.  Ita  com- 
muniter  Salm.  2  cum  Navar.  Azor. 
Castrop.  Salas  Perez  etc.  Ratio,  quia 
illicitum  est  experimentum  quaerere 
cum  periculo  mortis  infirmi  vel  acce- 
lerationis  illius.  Certum  est  3.  cum 
Sanch.  3  et  Salm.  *,  quod  si  remedium 
est  dubie  profuturum  et  certo  non 
nociturum,  omnino  infirmo  est  appli- 
candum.  Quoad  quaestionem  autem 
duplex  est  sententia. 

Prima  negat,  quia  (ut  supra  dictum 
est)  nunquam  licet  exponere  infirmum 
periculo  mortis,  nec  illam  accelerandi; 
ita  Salmant.  5  cum  Azor.  Castrop. 
Sylv.  Villal.  etc. 

Secunda  tamen  sententia  quaesatis 
probabilis  est,  et  forte  probabilior  , 
eamque  tenent  Sanch.  ^  cum  Valent. 
item  Busemb.  '  et  Bonac.  Filliuc,  Re- 
gmald.  Bardi  apud  Salm.  s  affirmat 
esse  licitum,  quia  cum  de  infirmo  de- 
speratur,  conformius  est  prudentiae  et 
voluntati  Infirmi  (praesertim  si  ipse 
expresse  in  hoc  consentiat)  applicare 
illi  remedium  dubium,  quam  illud  o- 
mittere  cum  certitudine  mortis.  Id- 
que  ut  certum  habet  Antoine  9.  Notat 
praeterea  Sanchez  10  cum  Navarro, 
quod  etsi  medicus  non  potest  contra 
suam  opinionem  auctoresse  remedii, 
si  tamen  illud  ab  aliis  doctoribus  ap- 
probatur  et  inffi-mus  consentit,  licite 
potest  eo  uti. 

47.  Infertur  3.  quod  iudex  tenetur 
iudicare  iuxta  sententiam  probabilio- 
rem  ;  ipse  enim  tenetur  ex  praece- 
pto  divino  et  humano  ius  suum  cui- 
que  tribuere  pro  maiori  pondere  ra- 
tionum ,  quae  cuique  favent.  Hinc 
damnata  fuit  ab  Innoc.  xi.  propos.  2, 
quae  dicebat :  Probabiliter  existimo  , 

(1)  L.  c.  u.  ISO.  in  fine.  (2)  N.  148, 

(3)  L.  c.  n.  42.     (4)  N.  ISO,  in  fine     (S)  Cit.  c.  1, 
n.  ISO.    (6)  Dec.  1. 1.  e.  a.  n.  S9.     (7)  L,  4.  infr. 


DE  CONSCIENTIJL 

iudicem  posse  iudicare  iuxta  opinionem 
minus  probabilem.  Recte  vero  advertit 
Cardenas  cum  aliis,  quod  si  reus  est 
in  legitima  possessione  rei  controver- 
sae,  et  habet  pro  se  rationem  proba- 
bilem  ,  nequit  iudex  eum  expoliare  , 
etiamsi  actor  probabiliores  rationes 
pro  se  adducat;  possessio  enim  legi- 
tima  (ut  diximus  n.  35.)  dat  possessori 
ius  certum  rei  retinendae,  donec  con- 
stet  de  iure  alterius.  Vide  dicenda  lib. 
4.  n.  210.  Qu.  II.  ubi  id  fuse  proba- 
bitur. 

48.  Infertur  4.  quod  in  collatione 
sacramentorum  nequit  minister  uti 
opinione  nec  probabili  nec  probabi- 
liori  circa  eorum  valorem,  sed  tene- 
tur  sequi  sententiam  tutam,  quae  est 
illa  quae  vel  est  tutior  vel  moraliter 
certa.  Constat  id  ex  prop.  1 .  ab  Innoc. 
XI.  proscripta  quae  dicebat :  Non  est 
illicitum  in  sacramentis  conferendis  se- 
qui  opinionem  probabilem  de  valore 
sacramenti^  relicta  tutiore^  nisi  id  ve- 
tet  lex^  conventio^  aut  periculum  gravis 
damni  incurrendi.  Hinc  sententia  pro- 
babili  tantum  utendum  non  est  in  col~ 
latione  baptismi^  ordinis  sacerdotalis , 
vel  episcopalis. 

49.  Dixi,  nisi  adsit  necessitas;  ete- 
nim  in  extrema  necessitate  bene  uti 
possumus  qualibet  opinione  non  so- 
lum  probabili,  sed  etiam  tenuiter  pro- 
babili  pro  valore  sacramenti,  ut  recfte 
dicunt  Holz.  ^  Antoine  *2  CuniUat.  <3  et 
alii  communiter,  modo  sacramentum 
conferatur  sub  conditione ;  quia  con- 
ditio  satis  reparat  sacramenti  iniu- 
riam,  si  forte  invalide  conferatur ,  et 
contra  necessitas  sufficiens  et  iusta 
est  causa  sacramenti  conditionate  con- 
ferendi.  Vide  dicenda  lib.  6.  c.  1.  de 
bapt.  n.  103.  v.  Materia  autem  dubia 
et  de  poen.  n.  482.  in  fin. 

50.  Dicunt  autem  plures  aa.  quod 
licite  uti  possumus  opinione  proba- 
bili,  ubi  praesumitur  ecclesia  supple- 
re;  ut  evenire  potest  in  sacramento 
matrimonii  ad  convalidaudum  contra- 

n.  291.  ad  4.  (8)  N.  149.  (9)  Tr.  de  oblig.  c.  7. 
(10)  N.  42.  (11)  De  bapt.  a.  2.  n.  97.  (12)  Da 
bant.  ",,  l.       (15)  De  sacr.  iu  gen.  c.  1,  §.  3.  n.  5. 


CAP.  III.  DE  CONac. 


n~ 


ctum  probabiliter  tantum  validum,  si 
forte  contractus  ille  est  nullus  ob  im- 
pedimentum  quod  ecclesia  suppiendo 
aufert,  et  in  sacramento  poenitentiae 
ad  supplendam  iurisdictionem  con- 
fessarii,  si  forte  illa  desit.  Hanc  sen- 
tentiam  vocantcommunissimam  Viva^ 
et La-Croix  2  cum  Suar.  Less.  Coninch. 
Regin.  etc.  Imo  Sporer  '  cum  Dicast. 
vocat  moraliter  certam :  hancque  te- 
statur  esse  praxim  totius  ecclesiae  de 
Lugo  ^  cum  Arriaga  Suar.  et  Diana 
apud  Carden.  5.  Sed  vide  lib.  6.  n.  573. 
ubi  plura  dicentur  circa  iurisdictio- 
nem  confessarii,  quomodo  et  quando 
praesimiitur  ipsa  suppleri  ab  ecclesia. 
An  autem  ,  stante  errore  communi , 
semper  ecclesia  suppleat  iurisdictio- 
nem  in  sacramento  poenitentiae,  vide 
ibid.  n.  572. 

51 .  Quaeritur  praeterea  ,  an  quod 
dictum  est  de  administratione  sacra- 
mentorum,  dicendum  etiam  sit  de  su- 
sceptione,  ita  ut  nullus  possit  susci- 
pere  sacramentum  cum  opinione  pro- 
babili. 

Prima  sententia  affirmat  et  hanc  te- 
nent  Carden.  6  Viva  '  et  La-Croix  s. 
Ratio  eorum,  quia  specialis  reveren- 
tia  debita  sacramentis  exposcit,  ut  ea 
non  exponantur  periculofrustrationis. 
Hinc  dicunt  ex  prop.  1 .  damu.  ab  In- 
noc.  XI.  quoad  ministrationem,  vir- 
tualiter  damnari  etiam  quoad  susce- 
ptiouem,  cum  in  utraque  idem  subsit 
periculum. 

Secunda  vero  sententia  negat,  quam 
tenent  Pontius  9  Sanch.  i"  cum  Vasq. 
Salon.  Sayr.  Perez  etaliis  apud  Card.  » 
Item  Spor.  12  et  Viva  in  sua  Theol. 
mor.  13  ubi  videtur  se  revocare,  sal- 
tem  quoad  opiniones,  quae  ex  parte 

(1)  In  prop.  1.  damu.  ab  Innocent.  ii.  n.  20. 
(2)  L.  6,  n.  117.  (3)  De  consc.  c.  1.  n.  86. 

(4)  De  poenit.  disp.  19.  n.  31.  (S)  In  prop.  1. 

damn.  ab  Innocent.  xi.  diss.  2.  n.  166.  et  seqq. 

(6)  In  prop.  1.  damn.  ab  Innoc.  ii,  diss.  2.  n.  28. 

(7)  Sup.  ead.  prop.  1.  n.2S.  (8)  L.  6.'p.l.n.l0a. 
(9)  De  matr.  1.  4.  c.  3S.  n.  9.  (10)  Dec.  1.  1.  c. 
9.  n.  S3.  (11)N.  27.  (12)  De  consc.  c.  1.  n.  S7. 
(15)  Depoenit.q.  5.  a.  3.  n.9.  (14Mb  ead.  prop.l. 
ap.  Carden.  n.  27.  (13)  Vide  lib.  6.  n.  -iBO.  et 
Hom.  ap.  tr.  16.  n.  26, 

'16)  I.  Quod  ia  boc  nuniero  sequilnr,  sicuti  e.i- 
M  )K.    I. 


suscTpientium  passim  a  fidelibus  iri 
praxim  deducuntur.  Ratio  quia  nul- 
lam  censetur  iniuriam  sacramento  ir- 
rogare,  qui  utitur  opinione  probabili: 
nec  videntur  sacramenta  exposcere 
maiorem  reverentiam,  quam  proba- 
bilem,  quam  exposcunt  alia  praecepta 
divina.  Et  hanc  sententiam,  ait  Mag. 
Hozes  *''  non  amisisse  suam  probabili- 
tatem  ex  damnatione  Pontificis ;  quia 
non  constat,  propositionem  potius  pro- 
scriptam  fuisse  respectu  reverentiae 
erga  sacramenta,  quam  respectu  cha- 
ritatis  ergasuscipientes.  His  tamennon 
obstantibus,  censeo  non  recedendum 
a  prima  sententia,  saltem  quia  secun- 
da  fere  nunquam  poterit  deduci  iu 
praxim  a  suscipientibus  sine  proprio 
animae  detrimento  is. 

52.  Infertur  5.  et  ultimo  ,  quod  si 
quis  dubitat,  an  id  quod  videt  in  syl- 
va,  sit  fera  vel  homo,  non  potest  il- 
lud  ferire  ,  etiamsi  probabiiiter ,  aut 
probabilius  existimet  illam  esse  fe- 
ram;  nam  si  revera  illud  animal  esset 
homo  ,  probabilitas  illa ,  sive  maior 
probabilitas,  non  liberaret  hominem 
a  morte.  Itaque  universe  dicendum  , 
numquam  esse  licitum  uti  opinione 
probabili  probabilitate  facti  ubi  est  pe- 
riculum  damni  vel  iniuriae  proximi. 

53.  Secus  tamen  dicendum  de  opi- 
nione  quae  est  probabilis  probabili- 
tate  iuris;  tunc  enim  quisque  licite 
uti  potest  opinione  illa,  formans  sibi 
conscientiam  moraliter  certam  de  ho- 
nestate  suae  actionis*^.  Quiatunc,  cuni 
dubia  sit  lex,  et  non  satis  manifeste 
proposita,  "huiusmodi  lex  vel  non  est 
lex  vel  saltem  non  est  lex  quae  obligat, 
ut  infra  videbimus  in  dissertatione  de 
usu  opinionis  probabilis,  n.  57.  etseqq. 

merl  sequentes  84.  SS.  S6.  et  87.  ex  edit.  sexta 
Rom.  ann.  1767.  ad  verbum  excerpli  et  hic  inter- 
positi  sunt,  cum  brevissime  ac  valde  logice  omnes 
facies  probabilismi  seu  gradus  probabilitatis  simul 
exhibentes  mentem  auetoris  de  suo  systemate  cla- 
rius  ostendere  viderentur. 

2.  Cum  s.  Alphonsus  de  Ligorio  suum  traclatum 
de  conscientia  aliquolies  quoad  formam  immutavit, 
factum  est  ut  numeri  56.  uimirum  numeri  omnes  ali 
hoc  n.  33.  exulusive  usque  ad  u.  90.  quocum  in- 
choatur  tr.  2.  de  legibus  peuitus  defecerint.  Opti- 
muiu  ilaque  esse  duxinius,  nameros  omisios  clari- 
tati»  eausa  gio   *ifibus  reitiluere. 

2 


HS  LID.  r.  TRACT.  I 

5.i.  Remanet  nunc  videndum,  qua- 
nam  probabilitate  poliri  debeat  opi- 
nio,  ut  ea  licite  valeamus  uti .  Duo 
sunt  certa,  ex  n.  40.  Primum  est,  il- 
licitum  esse  uti  opinione  tenuiter  pro- 
babilijUtpatet  ex  propos.  3  proscripta 
ab  Innocent.  xi.  Haec  autem  propo- 
sitio  merito  damnata  fuit;  tenuis  e- 
nim  probabilitas  nequit  dici  vera  pro- 
babilitas,  sicut  tenuis  fortitudo  aut  te- 
nuis  peritia  dici  nequit  vera  fortitudo 
et  vera  peritia,  sed  potius  dicenda  est 
imbecillitas  aut  imperitia.  Et  idem  di- 
cimus  de  opinione  ,  quae  notabiliter 
et  certe  minus  est  probabilis :  etenim 
dum  opinio  pro  lege  v.  g.  est  longe 
maioris  ponderis  (ut  infra  distinctius 
explicabimus  n.  56.),  illa  evadit  mo- 
raliter  certa,  efficitqueut  opposita  pro 
libertate  reddatur  vel  improbabilis  , 
aut  dubie  probabilis ,  et  ideo  illa  uti 
non  possumus.  Alterum  est  certe  lici- 
tum  esse  uti  opinione  probabilissima, 
ut  constat  ex  propos.  3.  damnata  ab 
Alexandro  viii.  quaeque  relata  fuit  di- 
cto  n.  40, 

Duae  remanent  nunc  quaestioues  di- 
scutiendae,  de  quibus  oportet  pecu- 
liariter  in  sequenti  dissertatione  ser- 
raonem  habere. 

DISSERTATIO 

DE    DSn    MODEBiTO    OPINIONIS    PaOBABILlS 

SEO    UOUALE    SYSTEMA    PHO    DELECTU    OPINIONUU 

QUAS    LICITB    SECTABI  POSSUMUS 

55.  Praesenti  dissertalione  duas  no- 
bis  proponimus  quaestiones  discutien- 
das.  Prior  est,  an  licitum  sit  sequi  o- 
pinionem  minus  probabilem,  relicta 
probabiliori ,  quae  stat  pro  lege.  Po- 
sterior,  an  concurrentibus  duabus  opi- 
nionibus  contrariis  ,  aequaliter  ,  aut 
quasi  aequaliter  probabilibus ,  liceat 
minus  tutam  amplecti.  Dicitur,  aequa- 
liter  aut  quasi  aequaliter  probabilibus, 
quia  {sicut  omnes  et  probabilistae  et 
antiprobabilistae  conveniunt)  cum  inter 
utramque  opinionem  modica  est  prae- 
ponderantia,  ita  ut  valde  tenuiset  du- 
bius  sit  excessus,  tunc  ambae  opinio- 
nes  aeque  probabiles  existimantur  , 
iuxta  commune  illud  axioma :  paruin 
pro  nihilo  reputatur. 


DS  CONSCIENTIA 

56,  Circa  primam  quaestionem  ci- 
tius  me  expediam  •,  resolutio  enim  est 
patens. 

DicoigiturI.,quodsi  opinioquae  stat 
prolege,videatur  cerie  probabilior,  ip- 
samomnino  sectaritenemur:  netepossu- 
mus  tunc  oppositam,  quae  stat  pro  liber- 
tate,  amplecti.  Ratio,  quia  ad  licite  o- 
perandum  debemus  in  rebusdubiisve- 
ritatem  inquirere  et  sequi :  at  ubi  ve- 
ritas  clare  inveniri  neqult,  tenemur 
amplecti  saltem  opinionem  illam,  quae 
propius  ad  veritatem  accedit,  qualis 
est  opinio  probabilior. 

Dixi  certe  probabilior :  quia,  dum  o- 
pinio  pro  lege  est  certe  et  sine  uUa 
haesitatione  probabilior,  tunc  opinio 
illa  non  potest  esse  nisi  notabiliter 
probabilior,  Et  eo  casu  opinio  tutior 
uon  erit  iam  dubia  (intellige  de  dubio 
stricte  sumpto,  ut  in  altera  quaestionc 
dicemus),  sed  est  moraliter  aut  quasi 
moraliter  cerla;  saltemnequitdiciam- 
plius  stricte  dubia,  cumpro  se  certum 
habeat  fundamentum  quod  ipsasitve- 
ra,  Unde  tunc  fit ,  quod  opinio  minus 
tuta,  quae  certofundamentocaret,  re- 
maneat  aut  tenuiter  aut  saltem  dubie 
probabilis  respectu  tutioris;  adeoque 
non  est  prudentiased  imprudentia  velle 
eam  amplecti,  Quoties  enim  intellectui 
certe  apparet,  veritatem  multo  magis 
stare  pro  lege,  quam  pro  libertate, 
tunc  voluntas  nequit  prudenter  et  sine 
culpa  parti  minus  tutae  adhaerere;  si- 
quidem  eo  casu  homo  non  proprio  iu- 
dicio  seu  propriae  credulitati  innixus 
operaretur,  sed  potius  per  quemdam 
conatum,  quem  sua  voluntate  in  intel- 
lectum  inferret,  ut  a  parte  quae  valde 
verisimilior  sibi  apparetremoveretur, 
et  ad  partem  quae  sibi  vera  non  ap- 
paret,  imo  quae  videtur  uec  certum 
fundamentum  habere  quod  possit  esse 
vera,  inflecteretur,  Et  huc  facit  illud 
apostoli :  Omne  quod  non  est  cx  fide^ 
peccatum  est*. 

57,  Quod  ad  alteram  quaestionem 
spectat,  quam  lalius  hic  disculiemus, 
dico  quod,  cum  opinio  minus  tuta  esl 
aeque  vel  fere  aeque  probabilis,  potest 

(i)  Rom.  14,  25. 


MOJVALE 

quls  cam  Ilcite  seqiii,  ethoc  probau- 
dum. 

Ante  omnia  duo  ut  certa  supponere 
debemus :  primum  ,  quod  ad  licite  o- 
perandum  necessaria  nobis  est  moralis 
certitudo  de  honestate  actionis.  Alte- 
rum,  quod  haec  certitudo  haberi  pot- 
est,  non  tantum  ex  directo,  sed  etiam 
ex  reflexo  principio  quo  moralis  illa 
certitudo  actioni  communicatur  * ,  Hi- 
sce  praemissis, 

58.  Dico  II.  quod  si  opinio  quaestat 
pro  libertate  est  tantum  probabilis  vel 
aeque  probabilis  ac  altera  quae  stat 
pro  lege  ,  nec  etiam  ipsam  quis  sequi 
potest,  eo  quod  sit  probabilis :  nam  ad 
licite  operandum  sola  non  sufficit  pro- 
babilitas,  sed  requiritur  moralis  cer- 
titudo  de  honestate  actionis,  iuxta  il- 
lud  s.  Pauli  2  :  Omne  quod  non  est  ex 
fide^  peccatum  est.  Dicitur  ex^rfe,  nem- 
pe  ex  certo  dictamine  conscientiae,  ita 
ut  homo  in  sua  conscientia  persuasum 
sibi  habeat ,  quod  agendo  recte  agat , 
prout  explicant  illud  ex  fide  s.  Chry- 
sost.  s.  Ambros.  etahi  cum  s.  Thoma^. 
Propterea  falsum  reputo  effatum  illud 
commune  inter  probabilistas,  nimirum: 
Qui  probabiliter  agit  prudenter  agit. 

59.  Dico III.  quod,  duabus aeque pro- 
babilibus  opinionibus  concurrentibus, 
quamvis  opinio  minus  tuta  teneri  non 
possit,  quoniam,  ut  diximus,  sola  pro- 
babilitas  (nota,  sola  probabilitas)  haud 
firmum  praebet  fundamentum  ad  licite 
operandum ;  tamen  opinio  illa  quae  stat 
pro  libertate,  cum  aequali  potiatur 
probabilitate,  ac  opposita  quae  statpro 
lege,  grave  quidem  immittit  dubium, 
an  existatlex  quae  actionem  prohibeat, 
ac  proinde  sufficienter  promulgata  mi- 
nime  dici  potest ;  ideoque  dum  eo  casu 
promulgata  non  est ,  nequit  obligare ; 
tanto  magisquod  lex  incerta  non  pot- 
est  certam  obligationem  inducere.  Et 
haec  est  sententia  d.  Thomae,  quam  ego 
sequor  et  quae  certa  mihi  apparet,  tum 
ob  auctoritatem  theologorum,  ut  vide- 

(1)  Quomodo  et  quo  fuDdampnto  certitiido  mora- 
lis  de  boDestate  acliouis  etiam  ex  priaciplis  rKllexis 
oLitiDcri  possit,  vUle  in  hoc  tractatu  n.  69. 
(2)  Rom.  14.  23,  (3)  Q.  17.  de  verit.  a.  3. 


SYSTEMA  19 

liinus.  atque  patrum  (quorum  doctri- 
nae  observari  possunt  in  hac  dissert. 
n.  70.  Vide  etiara  Christian.  Lupum  * 
qui  congerit  plures  patrum  auctorita- 
tes),  tura  ob  rationes  intrinsecas  quae 
non  iam  fucatae  sunt,  sed  certae  ace- 
videntes,  ut  demonstrabitur. 

60.  Theologorum  princeps  d.  Tho- 
mas  5  sic  docet:  Lex  quaedam  regula 
est  et  mensura  actuum^  secundum  quam 
inducitur  aliquis  ad  agendum  vel  ab  a- 
gendo  retrahitur:  dicitur  enim  lex  a  li- 
gando;  quia  obligat  ad  agendum.  Hinc 
jorosequitur  s.  doctor  ad  docendum 
quod  haec  regula  et  mensura,  ut  ho- 
niinibus  applicetur,  et  ipsi  ad  eam  ser- 
vandam  teneantur,  debet  eis  promul- 
gatione  raanifestari.  Lex^  aitc  ,  impo- 
nitur  aliis  per  modum  regulae  et  men- 
surae:  regula  autem  et  mensura  impo- 
nitur  per  hoc,  quod  applicatur  his  quae 
regulantur  et  mensurantur.  Unde  ad 
hoc,  quod  lex  virtutem  obligandi  obti- 
neat  (quod  est  proprium  legis)  ,  oportet 
quod  applicetur  hominibus.,  qui  secun- 
dum  eam  regulari  debent.  Talis  autem 
applicatio  fit  per  hoc,  quod  in  notitiam 
eorum  deducitur  ex  ipsa  promulgatione . 
Undepromulgatio  ipsa  necessaria  est  ad 
hoc,  quod  lex  habeat  suam  virtutem. 

61 .  Quod  autem  lex  nequeat  subdi- 
tos  obstringere,  nisi  eissitpromulgata, 
est  axioma  apud  omnes  compertum  : 
Leges  tunc  instituuntur,  cum  promul- 
gantur.  scribit  Gratianus '.  Ratio  pa- 
let,  quia  lex  tantum  in  mente  legisla- 
toris  manens  non  est,  nisi  mera  cogi- 
tatio,  sive  intentio  constituendi  legem, 
non  vero  constitutio  legis  quae  subdi- 
tos  obliget.  Hinc  a  d.  Thoma  lex  defi- 
nitur :  Quaedam  rationis  ordinatio  ad 
bonum  commune  ab  eo  qui  curam  com- 
munitatis  habet  promulgata  ».  Nulli  du- 
bium  ,  ut  scribit  Franciscus  Heuno  ^ 
quod  promulgatio  sitdeessentia  legis; 
nam  ut  recte  ait  Lud.  Habert  •<J,  Ad  ra- 
tionem  legis  pertinent  promulgatio  et  vis 
obligandi.  Addit  card.  Gotti "  quod  pro- 

(4)  T.  11.  diss.  de  usii  serit.  probab. 

(o)  1.  2.  q.  90.  a.  1.         (.0)  Ibid.  a.  4, 

(7)  Caii.  In  istis,  dist.  4.      (»)  1.  2,  ij,  90.  a.  4. 

(9)  Tr.  de  leg.  (iKj  T.  5.  de  leg.  c.  <>,  (i.4. 

lll)  Theol.  T.  2.  tr.  S.  de  1,-g.  y.  1.  dub,  3,  ^.  3. 


20  LIB.  I.  TRACT.  I 

^ftulgatio  estindispensabiliter  requisita 
a^  subditos  obligandos :  Ad  hoc,  ut  lex 
in  actu  secundo  obliget^  requiritur  qui- 
dem  indispensabiliter,  ut  subditis  pro- 
mulgationeproponatur.  Idem  tradit  Do- 
minicus  Soto  *  dicens:  Nulla  lex  ullum 
habet  vigorem  legis  ante  promulgatio- 
nem,  sed  tunc  instituuntur  cumpromul- 
gantur.  Statimque  subiungit :  Itaque 
nullam  exceptionem  conclusio  haec  per- 
tnittit.  Idem  scribit  doctor  gallus  Du- 
Vallius  2  dicens  legem  aeteruam  non 
potuisse  homines  obligare  ab  aeterno; 
Qmc,  utait,  de  ratione  legis  est,  ut 
promulgetur  subditis;  nulli  autem  fue- 
runt  subditi  ab  oeferno.  Idem  scribitp. 
Gonet  3:  Legem  aeternam  defectu  pro- 
mulgationis  non  potuisse  obligare  crea- 
turas  ab  aeterno.  Idem  scribit  Lori- 
chius^:  Hominibus  autem  (lexaeterna) 
oromulgatur  quando  eis  innotescit.  Idem 
inquit  etiam  acer  adversarius  meus  p. 
Patutius  ^:  Consentiunt  quidem  omnes 
promulgationem  esse  omnino  necessa- 
riam,  ut  lexvirtutemobligandiobtineat. 
Mirabitur  quis,  me  studuisse  tot  aucto-» 
ritates  hic  congerere  ad  hanc  doctri- 
nam  probandam,  quae  a  nemine  in  du- 
bium  revocatur;  sedmeid  fecisse  sciat 
quia  ab  ea  sententiae  meae  firmitas 
pendet,  nempe  quod  lex  dubia  non  o- 
bligat,  ut  infra  videbimus. 

62.  Porro  s.  Thomas  id  ut  certum 
habens,  hanc  oppositionem  sibi  obii- 
cit  6;  Lex  naturalis  maxime  habet  ra- 
tionem  legis;  sed  lex  naturalis  non  in- 
diget  promulgatione:  ergo  non  est  de  ra- 
tione  legis  quod  promulgetur.  Etsicre- 
spondet:  Dicendum  quod  promulgatio 
legis  naturae  est  ex  hoc  ipso^  quod  Deus 
eam  mentibus  hominum  inseruit  natu- 
raliter  cognoscendam.  Idque  clarius  ex- 
plicando  Sylvius  ait  ^ :  Actualiter  tunc 
unicuique  ( lex )  promulgatur,  quando 
cognitionem  a  Deo  accipit  dictantemy 
quid  iuxta  rectam  rationem  sit  ample- 
ctendum,  quid  fugiendum.  Idem  docet 
loannes  Gerson  ^:  Lex  ista  est  quaedam 

(1)  De  iuit.  et  iure  lib.  1.  q.  1.  a.  4.  (2)  In  1. 
i.  s.  Th.  de  lcg.  q.  2.  (3)  Clyp.  <le  leg,  d.  2. 

,4)  Thesanr.  terb.  Lex,  n.  6.  (S)  Theol.  moi.  de 
jeg.tr    1.  e.  rn.7.       C6}.1.  2.  «•  W   ,_  4   jj  ,_ 


DK  CO!>(SCIENTIA 

declaratio  creaturae  rationali  fada^  per 
quam  illa  cognoscit^  quid  Deus  de  cer- 
tis  rebus  iudicat^  ad  quas  vel  praestan- 
das  vel  omittendas  ipse  creaturam  obli- 
gare  iJM^i.  AddittandemPetrus  de  Lor- 
ca  9:  Quemadmodum  promulgatio  esl 
intrmseoa  et  essentialis  humanis  le- 
gibus,  sic  rationis  iUidicium  et  cognitia 
intrinseca  est  legi  naturae.  Quapropter 
sine  rationis  iudicio  et  cognitione  nuUo 
modo  existit  promulgatio  legis  suffi- 
cientis  ad  obligandum. 

63.  Lexvero  ut  obliget,  nontantura 
promulganda  est,  sed  etiam  promul- 
ganda  ut  certa.  Et  hoc  punctum  firmi- 
ter  est  hic  statuendum,  ideoque  in  eo 
perpendendo  diutius  non  frustra  im- 
morabor,  cum  plura  opussithic  repe- 
tere  quae  iam  alibi  scripsi;  enimvero 
ex  huiuscemodi  fundamento  firmita- 
tem  haurit  nostra  seutentia,  nempe  nou 
posse  legem  incertam  certam  obliga- 
tionem  imponere.  Dicimus  igitur,  ne- 
minem  ad  aliquam  legem  servandam 
teneri,  nisi  illa  ut  certa  alicui  manife- 
stetur.  Posito  enim,  ut  vidimus,  quod 
lex  uecessario  est  promulganda  ut  o- 
bliget,  si  promulgatur  lex  dubia,  pro- 
mulgaibitur  dumtaxat  dubium,  opinio, 
sive  quaestio  an  adsit  lex  prohibens 
actionem,  sed  non  promulgabitur  lex. 
Hinc  omnes  ad  asserendum  conveniunt-, 
quod  lex,  ut  obliget,  debet  esse  certa 
ac  manifesta,  debetque  uti  certa  ma- 
nifestari  sive  innotescere  homini  cui 
promulgatur.  Audiamus  id  quod  com- 
muniter  inquiunt  doctores  super  hanc 
sententiam,  sive  superhocprincipium 
quod  inter  alios  maximetradit  d.Tho- 
mas ,  atque  probat.  S.  Isidorus  inter 
conditiones  legis  ut  obliget,  ait  legem 
debere  esse  manifestam.  Ita  habetur 
in  iure  canonico  lo.  Idque  certum  est 
etiam  in  iure  civili  'i:  /n  dubio  nuUus 
praesumitur  obligatus. 

64.  D.  Thomas  loquens  de  lege  ae- 
terna  et  naturali ,  docet  quod  ad  hoc 
ut  ipsa  possit  esse  nobis  mensura,  de- 

(7)  1.  2.  q.  90.  a.  4.  in  fin.       (8)  De  vila  spir.  etc. 
lec.  2.  col.  176.  (9)  In  1.  2.  disp.  6.  de  leg. 

(10)  CaB.£t'it  autem  dist. 4.  £rit  autem  lex  maaifesta 
etc.      (11)  Authent.  Quibus  modis  tiat'  f.  TTatuTa. 


MORALE 

bet  esse  certissima,  nobisque  innole- 
scere.  Attendamus  verba  s.  doctoris. 
Ipse  <  sibi  obiicit :  Mensura  debet  esse 
certissima  (nota) ;  sed  lex  aeterna  est 
nobis  ignota;  ergo  non  potest  esse  no- 
strae  voluntatis  mensura,  ut  ab  ea  bo- 
nitas  voluntatis  nostrae  dependeat.  Et 
ita  respondet:  Licet  lexaeterna  sit  no- 
his  ignota  secundum  quod  est  in  mente 
divina;innotescit  tamen  nobis  aliqualiter 
per  rationem  naturalem,  quae  ab  ea  de- 
rivatur  ut  propria  eius  imago,  vel  per 
aliqualem  revelationem  superadditam. 
Ratio  patet,  cur  lex  debet  esse  certa, 
quia  cum  lex  iuxta  s.  doctorem  sit 
mensura  et  regula,  qua  homo  mensu- 
rari  et  regulari  debet  circa  suas  actio- 
nes,  nequaquam  ille  recte  mensurari 
et  regulari  potest,  nisi  mensura  et  re- 
gula  illa  sit  certa,  ut  obliget,  quin  et 
bomini  innotescat.  Lex  enim^  scribit 
doctissimus  Petrus  Collet ,  ut  obliget , 
debet  dari  ut  regula;  ac  proinde  inno- 
tescere;  atqui  lex  non  innotescit  nisiper 
promulgationem^  cum  per  eamsolameo 
intimetur  modo^  qui  obediendi  necessi- 
tatem  inducit^.  Idem  tradit  lo.  Gerson 
dicens  quod  lex,  ut  obliget,  uecessario 
debethomini  manifestari,  alias  Deus 
eum  obligare  non  potest  ad  illam  ser- 
vandam:  Necesse  est  (valde  notabilia 
sunt  Gersonis  verba)  dari  manifesta- 
tionem  ordinationis  ac  voluntatis  Dei ; 
nam  per  solam  ordinationem^  aut  per 
solam  suam  voluntatemnon  potestDeus 
absolute  creaturae  imponere  obligatio- 
nem;  sed  ad  hoc  opus  est  ut  ei  commu- 
nicet  notitiam  uniusaeque  acalterius  3. 
Idemtradit  Gonet  dicens:  Homonon 
tenetur  conformari  voluntati  divinae... 
nisi  quando  voluntas  divina  nobis  prae- 
cepto  vel  prohibitionemanifestatur  *.  Et 
de  hoc  rationem  praebet,  scribens,  ho- 
minis  peccatum  pendere  ab  ipsius  vo- 
luntate  transgrediendi  legem:  si  autem 
peccatum  (ait)  penderet  ab  existentia 
vel  non  existentia  legis,  peccatum  es- 
set  fortunae  sive  casus,  non  iam  vo- 
luntalis;  quod  magnum  esset  absur- 

(1)  1.  2.  q.  19.  a.  4.  ad  3.       (2)  Theol.  mor.  de 
Icg.  c.  1.  a.  2.  concl.  2.  (3)  De  vit.  spir.  etc. 

lcct.  2.         (4)  Cljp.  t.  3  d.  6.  a.  2.  u,  37.  in  fio. 


STSTEMy»  2 1 

dum :  Plerumque  (scribit)  esset  fcrrtu- 
nae^  non  voluntatis^  quod  homines  peo- 
cent  vel  non  peccent,  prout  videlicet  i4 
quod  agunt  est  conforme  vel  difformb 
iuri  naturali  ab  eis  ignorato;  quod  etiam 
absurdissimum  est,  cum  vera  et  sola 
causa  peccati  sit  voluntas  creata,  ut  o- 
perans  difformiter  ad  regulas  morum^. 

Idem  tradit  Sylvius  dicens :  Actua- 
liter  tunc  (lex)  unicuique  promulgatur, 
quando  cognitionem  a  Deo  accipit  di- 
ctantem,  quid  iuxta  rectam  rationem  sit 
amplectendum  vel  fugiendum^.  Non  te- 
netur  igitur  quis  ad  legem ,  nisi  eam 
iuxta  rectam  rationem  cognoscat  esse 
necessario  amplectendam.  Idemtradit 
Fulgentius  Cuniliati,  hocabsolute  pro- 
ferens:  Legis  violatores  non  sunt  illi, 
quibus  nondum  lex  innotuit ^ .Idem  tra- 
ditlodoch.  Lonch.ius:  Hominibus  autem 
lexpromulgatur,  quando  eis  innotescit^. 

65.  Ex  omnibus  his  praefatis  eviden- 
ter  apparet  moralis  certitudo  senten- 
tiae  nostrae,  vel  potius  sententiae  d. 
Thomae  qui  pluribus  in  locis  eam  do- 
cet.  Signanter  9  hoc  morale  princi- 
pium  absolute  profert :  Nullus  ligatur 
per  praeceptum  aliquod ,  nisi  mediante 
scientia  illius  praecepti.  Ab  omnibus 
philosophis  cum  d.  Thoma  docetur  di- 
stinctio  inter  opinionem  et  scieutiam : 
Opinio  denotat  cognitionem  dubiam 
autprobabilem  alicuius  veritatis:  scien- 
tia  vero  cognitionem  certam  ac  paten- 
tem  significat.  Sed  audiamus  ipsum  s. 
doctorem;  et  quod  s.  Thomas  nomine 
scientiae  intelligat  praecise  cognitio- 
nem  certam,  patet,  quia  proponit  i^ 
hoc  quaesitum :  Utrum  conscientia  li- 
get;  ac  deinde  ait:  Ita  se  habet  im- 
perium  alicuius  gubernantis  ad  ligan- 
dum  in  rebus  voluntariisillomodo  liga- 
tionis,  qui  voluntati  accidere  potest,  si- 
cut  se  habet  actio  corporalis  ad  ligan- 
dum  res  corporales.  Actio  autem  corpo- 
ralis  agentis  numquam  inducit  necessi- 
tatem  in  rem  aliam,  nisi  per  contactum 
coactionis  ipsius  ad  rem  in  quam  agit, 
Unde  nec  ex  imperio  alicuius  domini  li- . 

(S)lb.  d.  t.  a.  4.  §.1.  (6)lQl.2.qu.90.a.4.q.4. 
(7)Tr.l.dereg.  mor.c.2.§.l.n.S.  (8)Thes. th.v. 
Lei,u.6.    ^9)Op.deTer.qi.l7.a.3.    C10)Ii«c.  cit. 


22  LIB-  I-  TRACT.  l 

gatur  aliquis^  nisi  imperium  attin{iat 
ipsum  cui  imperatur.  Attingit  autem  ip- 
sum  per  scientiam :  unde  nullus  ligatur 
per  praeceptum  aliquod^  nisi  mediante 
scientia  illius  praecepti....  Sicut  autem 
in  corporalibus  agens  corporale  non  a- 
git,  nisi  per  contactum;  ita  in  spiritua- 
Ubusnon  ligat  nisiper  scientiam.  Simi- 
litudo  a  d.  Thoma  hic  allata  nequit 
esse  magis  lucida  et  convincens  ad 
probandam  nostram  sententiam  sive 
principium  ,  nempe  quod  lex  incerta 
non  potest  certam  obligationem  indu- 
cere.  Dicit  s.  doctor,  quod  scientia 
praecepti  est  instar  vinculi  quod  vo- 
luntatem  ligat ;  unde  sicut  ad  rem  ali- 
quam  ligandam  opus  est  ut  actualiter 
funis  applicetur;  ita  ad  ligandam  ho- 
minis  voluntatem,  ut  actionem  aliquam 
exerceat  vel  omittere  teneatur,  necesse 
est  ut  ipse  praecepti  scientiam  habeat; 
alioquin  homo  ille  in  sua  libertate  re- 
manet.  Quamobrem,dQm  illeindubio 
est  an  adsit  vel  non  praeceptum  pro- 
hibens  vel  praecipiens  (sicut  accidit , 
cum  duae  opiniones  eiusdem  ponderis 
aeque  probabiles  concurrunt),  tuncnon 
habet  quidem  scientiam  praecepti,  i- 
deoque  praeceptum  servare  non  te- 
netur. 

Ad  hoc  magis  explicandum  doctor 
angelicus  eodem  loco  subdit:  Ad  vi- 
dendum  autem  quando  (conscienlia)  li- 
get,  sciendum  quod  ligatio  metaphorice 
a  corporalibus  ad  spiritualia  sumpta  ne- 
cessitatemimportat;  ille  enim  qui  ligatus 
estnecessitatem  habetconsistendi  in  loco 
tibi  ligatus  est,  et  aufertur  eipotestasalio 
divertendi.  Sicut  igitur  contra,  qui  al) 
aliquo  vinculo  actualiter  non  est  liga- 
tus  habet  potestatem  divertendi  quo 
vult,  ita  qui  non  est  ligatusper  scien- 
tiam  praecepti,  liberest  abobligatione 
praecepti.Ideo  s.  doctor  scribit,  legem 
dici  a  ligando :  Dicitur  enim  lex  a  li- 
gando^  quia  obligat  ad  agendum  '. 

Hanc  suam  sententiam  d.  Th.  valde 
confirmat  in  alio  loco  2,  ubi  quaerit : 
Utrum  necessarium  sit  voluntatem  hu- 
manam  conformari  voluntati  divinae  in 
volito^  ad  hoc  ut  sit  bona:  et  affirmat; 

(I)  1.  2.  q.  90.  a.  i.  (2)  1.  2.  q.  19.  o.  iO. 


DE  CONSCIBNTIA 

sed  et  postmodum  3  s.  doctor  hoc  sibl 

obiicit:  Videtur  quod  voluntas  hominis 

non  debeat  semper  conformari  divinae 

voluntati  in  volito;  non  enim  possumus 

velle  quodignoramus....  Sed  quid  Deus 

velit  ignoramus  i»  plurimis;  ergo  non 

potest  humana  ooluntas  divinae  volun- 

tati  conformari  vi  volito.  Et  respondet: 

Ad  primum  dicendum  quod  volitum  di~ 

vinim  secundum  rationem  communem 

quale  sit,  scire  possumus;  scimus  enim 

quod  Deus  quidquid  vult,  vuU  sub  ra- 

tione  boni.  Et  ideo  quicumque  vult  ali- 

quid  sub  quacumque  ratione  boni  habet 

voluntatem  conformem  voluntati  divinae 

quantum  ad  rationem  voliti.  Sed  (nota 

sequentia  verba)  in  particulari  nesci- 

mus  quid  Deus  velit;  et  quantumad  hoc 

non  tenemur  conformare  voluntatem  no" 

stram  divinae  voluntati.  Itaquedocet  s. 

Th.  quod  homo  semper  ac  rem  ali- 

quam  vult  sub  ratione  boni,  voluntati 

divinae  iam  conformatur :  sed  minime 

tenetur  se  conformare  voluntati  divi- 

nae  in  rebus  particularibus  ignoratis, 

et  signanter  in  praeceptis,  ubi  haec  di- 

vina  voluntas  non  est  ei  manifestata. 

Id  autem  distinctius  declaratp.  Gonet, 

dicens :  Homo  non  tenetur  conformari 

voluntati  divinae  in  volito  materiali, 

nisi  quando  voluntas  divina  nobisprae- 

cepto  velprohibitionemanifestatur^.  la 

dubio  igitur,  ubi  nescimus  an  Deus  a- 

liquo  praecepto  nobis  aliquid  in  parti- 

culari  imponat  aut  vetet,  non  tcnemur 

conformari  circa  tale  praeceptum  vo- 

luntati  divinae,  nisi  praeceptum  nobis 

manifestetur ;  etenim,  uttraditlo.  Ger- 

son,  ubi  Deus  non  manifestat  nobis 

suam  vokintatem,  non  potest  (ait)  nos 

obligare  ad  eam  sequendam.  Repeta- 

mus  hic  eius  verba  iam  alibi  supra  re- 

lata :  Necesse  est  dari  manifestationem 

ordinationis  ac  voluntatis  Dei;namper 

solam  suam  voluntatem  nondum  potest 

Deus  absolute  creaturae  imponerS  obli" 

gationem  s. 

Eamdem  sententiam  d.  Thomas  for- 
tius  confirmat  in  alio  loco^,  ubi  signan- 
tcr  loquitur  de  obedienlia,  quae  prae- 

(5)  Ibid.  ad  1.     (4)  Clvp.  t.  5.  d.6.  a.2.n.  S7.infin. 

(S)  De  vita  spir.  otc.  lccl.  2.     (^Oj  li.  2.  ^.  lOi.  a.  4. 


ccplis  diviais  debelur.  Ita  quaerit:  U- 
trum  Deo  sit  in  omnibus  ohediendum. 
S.  doclor  affirmat,  sed  <  sibi  obiicit: 
Quicumque  obedit  Deo,  conformat  vo- 
luntatem  suam  t^oluntati  divinae,  etiam 
in  volito;  sed  non  quantum  ad  omnia  te- 
nemur  conformare  voluntatem  nostram 
voluntatidivinae,ut  supra  habitum  est  2 
(ubi  habetur  textus  iam  supra  relatus) 
ergo  non  in  omnibus  tenetur  homo  Deo 
ohedire.  Et  sic  respondet  (attendamus 
hic  quomodo  s,  doctor  fuerlt  semper 
firmus  et  uniformis  In  hac  suasenten- 
tia):  Ad  tertium  dicendum^  quod  ctsi 
noH  semper  teneatur  homo  velle  quod 
Deus  vult,  semper  tamen  tenetur  velle 
quod  Deus  vult  eum  velle.  Et  hoc  ho~ 
mini  praecipue  (uota)  innotescit  per 
praeceptum  divinum.Romo  igitur  tene- 
tur  Deo  obedire,  et  ipsius  voluntati 
conformari  circapraecepta,  non  iam  in 
omnibus  quae  Deus  vult,  sed  tantum 
in  iis  quae  vult  Deus  nos  velle  {quod 
Deus  vult  nos  velle).  At  quomodo  scie- 
mus  id  quod  Deus  non  solum  ipse  vult, 
sedetiamvult  nos  velle?sciemus,inquit 
s.  Thomas,  cum  nobis  id  manifestatur 
per  sua  divina  praecepta:  Et  hoc  homini 
praecipue  innotescit  per  praeceptum  di- 
vinum.  Ergo  non  obligat  sola  dubia 
notitia  praecepti  ad  illud  servandum 
tamquam  voluntatemdivinamjSed  re- 
quiritur  certa  et  manifesta  praecepti 
cognitio,  quod  quidem  significat  ver- 
bum  illud  innotescit.  Itaque,  ubi  duae 
sunt  opiniones  aequalis  ponderis,  cum 
eo  casu  desit  sufficiens  promulgatio  le- 
gis,  ipsa  non  habet  virtutem  obligandi, 
ut  firmatum  est  sub  initio  huius  mo- 
niti.  Lex  autem  quae  non  obligat  nou 
est  lex :  Dicitur  enim  lex  a  ligando,  ait 
s.  Thomas ;  lex  ergo  quae  non  ligat, 
lex  dici  non  potest. 

Hanc  autem  sententiam,  quod,  ubi 
praeceptum  est  vereet  stricte  dubium, 
non  adest  obligatio  illud  servandi,  se- 
cuti  sunt  communiter  auctores  tam  an- 
tiqui,  quam  recentes.  S.  Raymundus 
scripsit3:  Non  sispronus  iudicaremor- 

(1)  Ad  3.  (2)  1.  2.  q.  19.  a.  10. 

(o)  L.  5.  de  pociiit.  S.  2!.       ;^i)  L.  3.  IdsIU.  c.  27. 
(S)  C.  31.  Cuui  in  iur«.  dc  ollic.  et  i>*t.  j«l.  dci<>c. 


SYSTEMA  '23 

talia  peccata.  ubi  iibi  non  conslat  per 
certam  Scripturam.  Lactantius  scri- 
psit'*;  Stultissimi  liominis  est  pracceptis 
eorum  velle  parere^  quaeutrumveraaut 
falsa  sint  duhitatur.  Tcxtus  habeturS: 
Nisi  de  mandato  certus  extiteris^  exequi 
noncogeris  quod  mandatur. Idem  scri- 
psitlo.Nyderfi  citans  Bernardum  de  Cla- 
romonte:  Ex  quo  enim  opiniones  sunt 
inter  magnos,  et  ecclesia  non  determi- 
navit  alteram  partem,  teneat  quam  vo- 
luerit.  Ideni  scripsit  s.  Antoninus:  Se- 
cundum  Cancellarium nonplus nocet  ho- 
mini  errare  in  articulo  fidei,  qui  non 
est  declaratus  adhuc  ab  ecclesia,  quod 
sit  articulus  de  necessitate  credendus ; 
quam  nec  esse  posset  actus  moralis  con- 
traaliquid  agibileperpetratus,  qui  actus 
non  dicitur  certus  ex  Scriptura,  aut  de- 
terminatione  ecclesiae^  quod  sit  illicitus. 
Sed  constat^  quod  in  materia  fidei  lici- 
tum  est  ante  determinationem  ecclesiae 
tenere  unam  velalteram  partem  sinepe- 
riculo  peccati;  ergo  a  simili  licet  unam 
opinionem  in  moralihus  tenere  iuxta  li- 
mitata  superius^  ubi  saltem  magis  sa- 
pientes  non  sentiunt  contrarium.  '.  lu- 
xta  igitur  s.  Antoninum,  et  Cancel- 
larium  ( videlicet  Gersonem )  non  te- 
nemur  sequi  opinionem  tutiorem,  ubi 
tutior  non  apparetprobabilior.  Gabriel 
Biel  scripsit»:  Nihil dehet damnari  tam- 
quam  mortalepeccatum,  de  quo  non  ha- 
betur  evidens  ratio,  vel  manifesta  aucto- 
ritas  Scripturae.  Dominicus  Soto  scri- 
bit,  quod  lex  cum  ipsa  sit  regula  a- 
ctionum,  opus  estuthomo  edm  intuea- 
tur,  nempe  quod  cognoscat  eam  ut 
certam:  Qui  regula  utitur^  eam  tntueri 
necesse  est  9.  Unde  scripsit  postea  lO; 
Quando  sunt  opiniones  probabiles  inter 
graves  doctores^  utramque  sequaris, 
in  tuto  hahes  conscientiam.  Ita  etiam 
card.  Lambertinus(qui  postea  adpon- 
tificatum  evectus  est  sub  nomine  Bene- 
dicti  XIV.)  scripsit  in  suis  notificatio- 
uibus  i<:  Non  debhono  imporsi  ligami  ^ 
quando  non  vi  e  una  manifesta  legge  che 
gVimponga. 

(0)  Iii  Cousol.  An.  p.  3.  c.  20.  (7)  P.  1.  tit.  3. 

c.  iO.  S.  10.  veili.  Rcvci  tendo.  (8)In  4.  sent.  d. 

16.  q.  4.  concl.  S.         (9)  Dp  iu5t.  I.  J.  q.  J.  a.  4, 

(10)  Ibid.  1.  fi.  q-  1.  a.  ?.  -fe«r,  1,1-.    (^li)  Koiji-.  15, 


2i  LIB.  I.  TR  ACT.  I 

66.  Doclissimus Melchior  Canas  scri- 

bens  adversus  Scotum,  qui  obstringe- 

bat  peccatores  ad  eliciendam  contri- 

tionem  in  quocumque  die  festo,  dicit : 

lus  humanum  nullum  est^  aut  evange- 

licum,  quo  hoc  praeceptum  asseratur  ; 

proferant  et  tacebimus.  Canus*  sic  scri- 

bit :  Quoniam  ignoro  unde  ad  hanc  opi- 

nionem  doctores  illi  venerint,  libere  pos- 

sum,quodnon  satis  exploratepraeceptum 

sit  et  cognitum  sine  ulla  dubitatione  ne- 

gare.  loseph  Rocafull  praepositus  Va- 

ientiae  scripsit:  Casu  quo  facta  diligen- 

tia-  non  constat,  an  lex  sit  imposita,  sed 

res dubiamanet, nonobligat,  sivesit  lex, 

vel  praeceptum  naturale^.  P.  Suarez  ita 

scribit:  Quamdiu  est  iudicium  probabile, 

quod  nulla  lex  sit  prohibens  actionem, 

talis  lex  non  est  sufficienter  proposita 

homini;  unde  cum  obligatio  legis  sit  ex 

se  onerosa,  non  urget,  donec  certius  de 

'illa  constet  3.  Idem  scripsit  p.  loannes 

Idelphonsus  dominicanus:  Si  dubium 

est  de  ipsa  existeniia  legis.  an  existat 

talis  lex?  an  sit  publicata?  an  in  tali 

lege  comprehendatur  iste  casus?  facta 

sufficienti  diligentia,  et  durante  dubio, 

non  teneris  te  conformare  tali  legi  vel 

obligationi^.  Idem  tenet  auctor  recens 

p.  Eusebius  Amort,  vir  germanus  valde 

eruditus  et  undique  notus  ob  suam  do- 

ctrinam,  et  plura  insignia  opera  vul- 

gata.  Hic  in  sua  theologia  morali  et 

scholastica,  excusa  Bononiae  anno  1 7S3, 

(quae  priusquam  ederelur  emendata 

fuit,  aut  saltem  revisa  a  papa  Bened. 

XIV,  prout  ipse  auctor  suppliciter  ab 

eo  petierat)  sic  scribit:  Quandocumque 

existentia  legis  non  redditur  credibilior, 

.  moraliter  certum  est  non  dari  legem, 

quia  ex  naturaprovidentiae  divinae  Deus 

tenetur  reddere  suam  legem  credibilio- 

rem,  etc^.  Et  alibi^  ait,  quod  cum  ad- 

sunt  duae  opiniones  aeque  probabiles, 

non  datur  lex  directe  prohibens,  quia 

hoc  casu  non  datur  sufficiens  promul- 

gatio  legis^  quae  est  character  essentia- 

lis  legis.  Idem  tenent  Vasquez  7  card. 

(1)  Praelect.  de  poen.  p.  4.  q.  2.  concl.  5.  et  concl.4. 

(2)  L.  1.  de  leg.  in  comm.  c.  4.  n.  63.  (3)  De 
cons.  disp.  12.  sect.  6.  et  vide  in  3.  p.  d.  40.n.l4. 
(4)In  1.  2.  disp.  209.  n.  1152.     (S)  T.  1.  d.  2.  §. 
;.  (j.  20.     (6)0.2.$.  4.  q.S.     (7)1.2.  disp.G2. 


DE  CONSCIENTIA 

de  Lugo  8  Mastrius  ^  Holzman .  lORonca- 
gliai<Salmant.*2etaliiplures,  quos  o- 
mittimus  brevitatis  causa. 

67.  Posito  igitur  principio  a  d.  Tho- 
ma  tradito,  ac  satis  superque  probato, 
nempe,  quod  nullus  ligatur  per  prae^ 
ceptum  aliquod,  nisi  mediante  scientia  ilf 
lius  praecepti,  quod  idem  est  ac  dicere, 
non  posse  legem  incertam  certam  ob- 
ligalionem  inducere,  necessario  eruitur 
esse  moraliter  certum,  quod  ubi  duae 
opiniones  aequalis  ponderis  concur- 
runt,  non  est  obligatio  sequenditutio- 
rem.  Si  quis  autem  de  h«ius  senten- 
tiae  certitudine  rationem  exposcat,  bre- 
viter  ei  ex  omnibusinhocraonito  pro- 
batis  respondebitur ,  quia  lex  dubia 
non  obligat.  Et  si  quaerere  pergat,  cur 
lex  dubia  non  obliget,  respondebimus 
hoc  succinto  argumento :  lex  non  suf- 
ficienter  promulgata  non  obligat :  lex 
dubia  non  est  sufficienter  promulgata 
(quia  dum  lex  est  dubia,  promulgatur 
sufficienter  dubium,  sive  quaestio,  sed 
nonpromulgaturlex):ergolexdubianon 
obligat.  Qui  argumentum  hoc  inficiari 
vellet,  probare  deberet,  vel  quod  lex 
etiam  non  promulgata  obligat;  vel  quod 
lex  dubia  est  vere  promulgata;  contra 
id  quod  expresse  docet  s.  Thomas  et 
alii  (.'ommuniter,  ut  vidimus',  sed  num- 
quam  harum  propositionum  uUam  pro- 
babit  in  aeternum.  Haec  tandem  sit 
conclusio  huius  sententiae.  Spectato 
pondere  aequali  utriusque  opinionis, 
homo  dubius  maneret,  neque  operari 
posset;  spectata  autem  vi  legis,  cum 
ipsa  eo  casu  non  sit  sufficienter  pro- 
mulgata,  non  obligat  nec  ligat.  Et  ideo 
homo,  utpote  ab  huiusmodi  lege  dubia 
non  ligatus,  redditur  certus  de  sua  li- 
bertate,  et  sic  licite  operari  potest. 

Constat  autem  ex  ipso  naturali  di- 
ctamiue,  licere  nobis  agere  omne  id 
quod  a  lege  non  prohibetur,  sicut  scri- 
bit  Heineccius  *3  sic  aiens:  Omnia  /i- 
bertati  hominis  permittit  Deus  quae  non 
praecepit  vel  prohibuit.  Sic.  v.  gr.  cum 

c.  9.  n.  4S.  (8)  De  poenit.  disp.  16.  sect.  3. 

(9)  Theol.  mor.  disp.  1.  q.  2.  a.  3.  n.  86.  (10)  Mor. 
l.  1.  p.  29.  n.  15S.  (11)  Theol.  mor.  1.  2.  c.  3, 
(12)Tr.6.depoen.  c.8.  puncU  2.  n.25.  ettr.  11.  da 
leg.c.2.punct.S. n.lOO.  (13)£lem.  iur.nat.etgeut. 


MORALB 

sola  arbore  scientiae  boni  et  mali  homi- 
nibus  interdixisset  Deus^  recte  omnino 
inferebant  protoplasti,  licere  sibifructi- 
bus  reliquis  omnino  vesci  *.  Cessante 
enim  legis  obligatione,  viget  libertas.  Id 
porro  validius  confirmatur  textibus  iu- 
ris  civilis  et  canonici:  Cuique  facere 
libet,  nisi  id  a  iure  prohibetur^.  Nisi  de 
mandato  certus  extiteris^  exequi  non  co- 
geris  quod  mandatur  3.  Quapropter  s. 
Thomas  docet  id  tenendum  tanquam 
commune  et  certum  axioma  in  lege 
natiu^ali,  sic  scribens:  Ulud  dicitur  li- 
citum^  quod  nulla  lege  prohibetur*.      J 

Hinc  inepte  arguit  quidam  auctor 
dicens:  Ubi  dubium  est,  an  adsit  lex, 
consequenter  dubium  etiam  est^  an  adsit 
libertas.  Male;(dico)  arguit,  nam  ubi 
dubium  est,  an  adsit  lex,  certum  est 
legem  non  obligare ;  docet  enim  s.  Tho- 
mas  (ut  notavimus  supra)  quod  Nullus 
ligatur  per  praeceptumaliquod,  nisi  me- 
diante  scientia  illius  praecepti.  Patet 
autem,  scientiam  importare  cognitio- 
nem  certam  de  lege:  ethuiusratio  et- 
iam  patet,  quia  lex  donec  est  dubia, 
non  est  sufficienter  promulgata;  atqui 
lex  non  sufficienter  promulgata  non 
habet  virtutem  obligandi  sive  ligandi, 
ut  ait  doctor  angelicus,  iuxta  supra  di- 
cta ;  ubi  autem  non  existit  lex  ligans 
sive  prohibens,  homo  licite  operatur, 
ut  ait  idem  s.  Thomas  ^. 

Dixi  sub  initio,  quod  ubi  opinio  pro 
lege  videtur  certe  probabilior,  eam 
sequi  tenemur ;  secus  vero  si  est  eius- 
dem  ponderis,  quod  habet  opinio  pro 
libertate.  Auctor  autem  ephemeridum 
gaUicarum  mihi  obiecit,  quod  haec  pro- 
positio  probat  nimis;  si  enim  sequi  non 
teneremur  opinionem  quae  stat  pro 
lege,  cum  opinio  pro  libertate  est  ae- 
qualis  momenti,  quia  tunc  lex  est  du- 
bia,  nec  etiam  teneremur  sequi  opi- 
nionem  pro  lege,  cum  opinio  pro  li- 
bertate  esset  minus  probabilis,  quo- 
niam  etiam  opinio  minusprobabilisef- 
ficit,  quod  lex  sit  dubia,  et  non  suffi- 
cienter  promulgata.  Sed  respondeo, 
quod  cum  opinio  tulior  est  certe  pro- 

(1)  Gcn.  3.  2. 

(2)  Instil.  Jc  iiiro  persou.  J.  1 


STSTE3IA  55  . 

babilior,  eo  casu  (ut  m  principio  huius 
moniti  praemisi)  quamvis  lex  omnino 
certa  non  sit,  attamen  propter  illam 
maiorem  probabilitatem  opinio  pro  le- 
ge  videtur  moraliter  verior,  et  conse- 
quenterapparet  moraliter  acsufficien- 
ter  promulgata;  et  ideo  nequit  dici 
tunc  omnino  dubia  dubio  stricto;  re- 
manet  tantum  eo  casu  quoddam  du- 
bium  latum,  quod  ab  opinione  tutiore 
discedere  non  permittit.  Cum  autem 
opinio  quae  stat  pro  libertate  est  ae- 
qualis  momenti,  tunc  adest  dubium 
strictum  de  existentia  legis;  ac  pro- 
pterea,  sicut  probavimus,  non  adest 
tunc  obligatio  amplectendi  opinionem 
strictiorem,  nec  servandi  legem,  de  qua 
omnino  dubitatur,  an  ipsa  existat  vel 
non  existat. 

68.  Sedpriusquamfinemponamhuic 
dissertationi ,  praeterire  nolo  duabus 
oppositionibus  respondere,  quas  inve- 
nio  obiectas  a  p.  Flaviano  Ricci  ia 
theologia  morali  p.  Anacleti  ab  ipso 
nuperrime  reformata,  ubi  sic  scribit : 
Omnes  divinae  et  humanae  leges  sunt 
certae  et  sufficienter  promulgatae;  con- 
troversia  ergo  non  cadit  super  existen- 
tiam  legis,  aut  super  eius  promulga- 
tionem,  sed  super  eiusdem  extensio- 
nem ;  ideo  in  casu  particulari  debemus 
legem  generalem  ad  illum  applicare, 
et  investigare,  an  casus  ille  compre- 
hendatur  vel  ne  a  lege.  Hinc  falso  no- 
bis  imponit,  quod  in  concursu  duarum 
opinionum  quae  sunt  aequalis  ponde- 
ris,  iudicamus  legem  certe  ad  eum  ca- 
sum  non  exlendi;  ipse  vero  auctor  duo 
supponit  eo  casu  accidere:  primum , 
quod  tunc  nostra  libertas  evenit  dubia; 
secundum^  tunc  tribuendum  esse  locum 
regulae  canouum  quae  dicit:  In  dubiis 
tutior  via  eligenda  est:  iuxta,  ut  addit, 
Scripturam  illam:  Qui  amat  periculum 
in  illo  peribit  ^. 

Respondeo  ad  primum.  Quando  du- 
bitatur ,  an  casus  comprehendatur  a 
lege  vel  non,  nequaquam  dicimus  le- 
gem  tunc  certe  non  extendi,  sed  dici- 

(3)  C.  31.  Cum  in  iure  de  olTic.  cl  potest.  iud.  deleg, 

(4)  In  4.  sent.  dist.  IS.  q.  2.  a.  4.  ad  2. 
J:'   toc.  cit.  (C)  Eccli.  5.  27. 


26  I-IB.  I.  TRACT.  I 

mus  quod  in  casu  duarum  opinioniim 
aequalis  ponderis,  quamvis  lex  gene- 
ralis  (v.  g.  non  furandi ,  non  occiden- 
di)  sit  certa  quoad  existentiam ,  et  sit 
sufficienter  promulgata ;  respectu  ta- 
men  ad  illum  casunl  est  dubia  tam 
quoad  existentiam,  quam  quoad  pro- 
mulgationem;  ac  propterea  tunc,  quia 
dubitatur  an  lex  ad  casum  illum  ex- 
tendatur,  certum  est  nonextendi  quoad 
obligationem ;  nam,  ut  late  probavimus 
supra,  eo  casu  cum  lex  dubia  sit,  ne- 
quit  ligare  certamhominislibertatem, 
quae ,  donec  a  lege  sit  ligata ,  manet 
sohita.  Id  quidem  agnovit  d.  Thomas, 
cum  dixit  legem  esse  instar  ligaminis, 
quod  donec  per  contactum  apphcatur 
ahcui,  hic  habet  potestatem  divertendi 
quo  vult,  sunt  verba  s.  doctoris  ^  Hinc 
protulit  sententiam  illam  :  Nullus  li- 
gatur  per  praeceptum  aliquod,  nisime- 
diante  scientia  illius  praecepti  2. 

Hoc  autem  maxime  alibi  confirma- 
tur  a  s.  Thoma,  ubi  sic  scripsit :  Lex 
quaedam  regula  estet  mensuraactuum, 
secundum  quam  inducitur  aliquis  ad  a- 
gendum,  vel  ab  agendo  retrahitur;  dici- 
tur  enim  lex  a  ligando,  quia  obligat  ad 
agendum^.  Mensura  autem,  ait  card. 
Gotti,  non  mensurat^  nisi  mensurabili 
applicetur ,  et  ideo  addit:  Lex  ut  actu 
obliget^  debetpromulgatione  imponi  sub- 
ditis  ^.  Quomodo  autem  poterit  quis 
suas  actiones  recte  mensurare,  nisi 
mensura  illa  sit  certa  et  non  ambigua? 
Nec  valet  dici,  quod  ubi  lex  est  dubia 
est  etiam  dubia  libertas  hominis;  quia 
libertas  manet  semper  certa.  usque- 
dum  a  lege  pariter  certa  et  manifesta 
non  ligatur.  Quantumvis  igitur  lex  ge- 
neralis  sit  certa,  certe  existat  et  certe 
sufTicienter  sit  promulgata,  donec  ta- 
men  ipsa  non  est  casui  particulari  ap- 
plicata,  libertas  utpote  non  adhuc  li- 
gata,  in  sua  possessione  remanet. 

Respondeo  ad  secundum,  nempe  ad 
regulam  canonum  a  p.  Flaviano  addu- 
ctam,  et  quaero  ab  eo:  certumne  est 

(I)  Dc  vcrit.  q.  17.  a.  3.  (2)  Ibid.  (3)  1.  2. 
I).  yO.  a.  l.  (4)  T.  2.  ir.  S.  q.  1.  i.  5.  $.  5.  ii.  22. 
[;?)  P.  2.  lil.  1.  c.  2.  §.  51.     (G)  Diss.  de  op.  iuob. 

(7)  S.  Aljiliousus  iiTactor  ilalicas,  qvns  plurcs  uu- 


DE  C0NSC1ENTI.\ 

quodpraefataregulacomprehendatom- 
nia  dubia  speculativa  et  non  tantura 
practica  aut  dubia  de  facto?  id  equi- 
dem  certum  non  est:  nam  communior 
sententia  tradit,  regulam  illam  dum- 
taxtat  locum  habere  in  dubiis  practicis 
et  de  facto.  Ecce  quod  scribit  s.  Anto- 
ninus:  Quod  autem  volentes probare  con- 
tractum  esse  iUicitum.,  inducunt  illud: 
In  dubiis  tutior  via  est  eligenda.  Re- 
spondetur  hoc  esse  verum  de  honestate 
et  meriti  maioritate ,  non  de  salutis  ne~ 
cessitate  quoad  omnia  dubia^  alioquin  o- 
porteret  omnes  religionem  intrare^ .  Idem 
scribit  Christian.  Lupus  ^  illud  arguens 
ex  doctrina  s.  Augustini:  eamdem  sen- 
tentiam  sequunturNavarrusDom.  Soto 
Nyder  Tabiena  Suarez  Angles  s.  Bo- 
navent.  Gerson  Isambertus  lo.  Idel- 
phonsus  Salas  Corneius  s.  Thomas  et 
alii,  quorum  loca  observari  possunt  a- 
pud  aliam  quamdam  meam  disserta- 
tionem ,  quam  olim  diCfusius  de  hac 
materia  edidi,  ubi  evidenter  probavi, 
quod  huiusmodi  canonum  regula  tan- 
tum  casus  practicos  et  de  facto  specta- 
bat ',  Saltem  igitur  praedicta  regula 
sive  lex  canonum  est  veredubia  extra 
casus  practicos  et  defacto:  acideonon 
sufncienter  promulgata  et  propterea 
vim  non  habetobligandi. 

Sed  demus  gratis  hanc  legem  proce- 
dere  pro  omnibus  dubiis;  rursum  pe- 
to:  Quid  dicit  lex  haec  sive  regula?  In 
dubiis  tutior  via  est  eligenda.  Ergo  cum 
homo  est  in  dubio,  nequit  agere.  Sed 
quid  si  formet  sibi  dictamen  moraliter 
certum  de  honestate  suae  actionis?  tunc 
non  est  in  dubio,  sed  est  extra  dubiuni 
et  extra  casumregulae,ob  principium 
illud  iam  plusquam  plene  probatum 
quod  lex  dubia  non  obligat,  quia  tunc 
deficit  ei  promulgatio,  quae  est  de  es- 
sentia  legis  ^. 

Textus  autem  quem  addit,  Qiiiamat 
periculum  in  illo  peribit.,  nescio  quo- 
modo  possit  suaeopinioni  favere.  Non 
ignoro ,  huiusmodi  scripturam  afferri 

mero  conscripsit,  quatuor  Jisscrtalioncs  latiuas  de 
usu  modcralo  proLabilisnii  cilitlil,  quac  sunt  anno- 
rum  1749.  17uS.  17G5.  cl  1775.  (8)  Confct 

iuria  u.  7S).  ubi  cadcm  oblcclio  fusius  coufutatur. 


JIIOIULE 

ab  omnibus  eiusdem  rigidae  sententiae 
propugnatoribus;  sed  non  valeo  iutel- 
ligere,  quidnam  cx  ea  eruere  possint 
isti  magistri  (ut  se  iactant)  sanae  et  pu- 
rioris  doctrinae.  Attendatur  Scripturae 
contextus ;  dicitur  ibi:  Cor  durum  ha- 
bebit  male  in  novissimo^  et  qui  amat  pe~ 
riculum  in  illoperibit  i.  En  qu^d  casus 
Scripturae,  in  quo  homo  graviter  pec- 
cat,  est,  cum  ipse  in  verum  se  immit- 
titpericulum  suae  salutis,  protrahendo 
usque  ad  mortem  suam  conversionem; 
sicut  pariter  verum  periculum  incurrit 
et  graviter  peccat,  qui  occasionem  pro- 
ximam  peccandi  voluntarie  renuit  re- 
movere ;  omnino  differt  ergo  casus  a 
nostro,  in  quo,  posito  quod  lex  dubia 
non  obligat  ,  nuUum  est  periculum 
transgrediendi  legem:  quia,  cumeo  ca- 
su  non  sit  ea  sufficienter  promulgata , 
nullam  habet  virtutem  obligandi. 

Ex  hac  autem  doctrina  s.  Thomae  , 
nempe  quod  lex  non  habet  virtutem 
obligandi,  nisisit  promulgata  et  iuno- 
tescat,  duo  corollaria  descendunt,  qui- 
bus  praefata  nostra  dissertatio  magis 
soiidatur :  primum  quod  lex  dubia  non 
obligat:  secundum  huic  annexum,  quod 
lex  incerta  nequit  certam  obligationem 
inducere  2.  Hiuc  subdimus 

CoROLLABiuu  I.  Lcx  dubia  non  obligat. 

69.  Exprincipio  autem  tam  firmiter 
ct  multipliciter  a  d.  Thoma  pfobato, 
nempe  quod  lex  non  promulgata  non 
habet  virtutem  obligandi,  certa  de- 
scendit  praefata  prima  conclusio ,  quod 
lex  dubia  non  obligat.  Huiusmodi  con- 
clusio  probatur  ex  eo,  quod  certum 
ct  exploratum  communiter  est  inter 
omnes  doctores,  quod  certitudomoralis 
alicuius  sententiae,  si  non  probatur  ex 
aliquo  certo  principio  d^Vecfo,  probetur 
tamen  ex  alio  principio  reflexo  pariter 
certo,  ut  probatur  primo  ex  can.  4. 

(1)  Eccli.  5.  27.  (2)  De  liis  duobus  corollariis 
i.  AlphoQSus  ia  huius  opcris  cdit.  scxta  Romae  an. 
1767.  ila  loquiUir:  «  Duo  sunt  principia  quibus  in- 
»  nixus  licitum  usum  tucor  opinioQis  probabilis. 
»  Primutn,  quod  lcx  dubia  in  counictu  duarum  o- 
»  piniouum  aeque  probabilium  non  obligat,  quia 
»  dubia  lex  non  esl  sutficienter  promulgata.  Allc- 
»  rum,  quod  lex  incerta  nequit  certam  obligationem 
»  tnducerc,  quia  legis  obligalio  postcrior  est  ad  li- 
»  ba...iatem  aui  homo  est  iloualus  a  Deo.  El  in  hoc 


SYSTEMA  27 

Quidculpalur,  caus.  23.  q.]  ubi  s.Aih- 
gustinus  scribit;  Vir  iustus^  si  forte  sub 
rege  homine  etiam  sacrilego  militct,  recte 
potest  illo  iubente  bellare,  si  vice  (alias 
civicae)  pacis  ordinem  servans.,  quodsi- 
bi  iubetur,  vel  non  essecontraDeiprae- 
ceptum  certum  est,  vel  utrum  sit,  cer- 
tum  non  est;  ita  ut  fortasse  reumfaciat 
regem  iniquitas  imperandi.,  innocentem 
autem  militem  ostendat  ordo  serviendi. 
Quamvis  igitur  subditus  sit  dubius  de 
belli  iustitia,  potest  tamen  licite  mili- 
tare  ex  iussu  sui  principis,  et  qua  ra- 
tione?  innixus  principio  reflexo  quod 
princeps  habet  ius  certum,  ut  semper 
ac  de  iniustitia  non  constat,  ei  obtem- 
peretur.  Probatur  pariter  ex  cap.  Do- 
minus^  dc  secund.  nupt.  ubi  dicitur, 
quod  si  vir  dubitet  de  morte  prioris 
viri  suae  uxoris ,  nequit  debitum  pe- 
tere,  sed  tenetur  reddere  uxori,  quae 
non  dubitans  in'bonafidepetit-,  etcur? 
ob  certum  principium  reflexum,  quod 
cuni  uxor  sit  in  bona  fide,  ipsa  in  du- 
bio  ius  habet  petcndi  debitum. 

Hanc  doctrinam  ut  certam  habet 
p.  loannes  Laurentius  Berti  3  qui  te- 
nel  illicitum  esse  sequi  opinionem 
minus  tulam,  licet  sit  aeque  probabi- 
lis;  sed  unde  id  probat?  probat  ex 
falsitate  duorum  principiorum,  quibus 
probabilistae  licitum  esse  sustinent; 
primum  enim  est  illud :  qui  probabili- 
ter  agit,  prudenter  agit.  Merito  revera 
p.  Berti  ait,  principium  hoc  non  esse 
sufficiens  ad  operandum  cum  opinione 
tantum  probabili;  etenim  cum  opinio 
adversa  pro  lege  aeque  sit  probabilis, 
certitudo  deactionishonestate  adrecte 
operandum  necessaria  nobisdeinde  non 
suppetit.  Alterum  principium  quorum- 
dam  probabilistarum  esthoc,  quod  cum 
utraque  opinio  est  probabilis,  homo  cir- 
ca  opinionem  tuiioremiudicium  suspen- 

n  advertendum  quod  ista  duo  principia  non  utique 
»  idem  sunt  sub  diverso  aspectu  exposita,  ut  p,  Pa- 
»  lutius  censct;  utrumque  enim  divcrsum  habet  fun- 
»  damentum,  cum  prius  fundctur  in  molivo,  quod 
»  lex  non  babet  virtutcm  actualiter  obligandi,  uisi 
»  sit  ccrtc  promulgata.  Posterius  fundatur  in  mo* 
»  tivo,  quod  homo  ccrlam  suac  liberlatis  possessio- 
»  uem  babens  de  illa  non  tcuetur  se  cxpoliatum  rc- 
»  pularc  propler  inccrtam  lcgera  ». 
(5)  Tbcol,  t,  2.  1.  21,  c,  15.  prop.  5.  vers.  Patroni, 


28  LIB.  I.  TRACT.  I. 

dit  et  probabililati  opinionis  benignae  se 
innitens,  operatur.  Sed  iuste  idem  p. 
Berti  tale  principiim  etiam  reprobat, 
illud  enim  nequaquam  de  actionis  ho- 
nestate  nos  certos  reddere  valet,  cum 
huiusmodi  suspensio  iudicii  sit  mere 
voluntaria,  unde  excusare  non  potest, 
quin  ignorantia  sit  vere  vincibilis,  ideo- 
que  eo  modo  nequit  equldem  dubium 
deponi.  Quapropter  concludit  Berti: 
posito,  quod  aliud  fuudamentum  non 
adest  deponendi  dubium,  quam  illa 
sola  opinionis  benignae  probabilitas , 
minime  licebit  nobis  illa  opinione  uti. 
Secus  vero  est,  scribit  ipsemet  Berti, 
casu  quo  praeter  illam  probabilitatem 
opinionis,  aliunde  se  offerat  alia  refle- 
xa  ratio,  sive  principiumcertum,  quod 
de  honestate  actionis  in  praxi  morali- 
ter  certos  nos  reddit:  siquidem  tunc 
nostri  iudicii  certitudo  non  iam  ratio- 
nibus  illius  opinionis  probabilis,  sed 
principio  reflexo  certo  supervenienti 
innititur.  Exemplumque  affert  religio- 
si,  qui  dubitans,  an  possit  ieiunium  sol- 
vere,  ut  studio  operam  praebeat,  pot- 
est  utique  solvere,  si  urgeat  superio- 
ris  praeceptum,  quo  certus  fiat  posse 
citra  culpam  cibum  sumere.  Aliud  af- 
fert  exemplum  de  possessore,  qui  prae- 
dium  bona  fide  possidens,  supervenien- 
te  dubio ,  licite  potest  possessionem 
prosequi,  si  a  viro  docto  tutus  redda- 
tur,  quod  nemo  in  dubio  re  legitime 
possessa  spoliari  tenetur.  Hinc  sic  con- 
cludit:  Proculdubio  potest  hoc  pacto  ex 
reflexione  mentis  antea  perplexae  fieri 
iudiciumpracticummoraliter. Idemscri- 
bit  p.  Wigandtordinis  praedicatorum, 
dicens:  Probabilius  est  non  esse  pecca- 
tum  operari  cum  conscientia  speculative 
dubia,  habente  annexum  iudicium  pra- 
cticum  de  honestate  operationis.  Ratio, 
quia  qui  sic  operatur,  prudenter  iudi- 
cat  in  his  circumstantiisseliciteet  ho- 
neste  operari  *. 

Consentiunt  domini  Ballerini  in  siio 
opere,  cui  titulus:  Moralium  actionum 
reyula,  sive  Quaestiodeopin.probabili^ 
qui  licet  slrenue  rigidam  sentenliam 
tueanlur,  huic  tamen  doclrinae  tam- 

(1)  Tr.  2.  cx.  1.  .j.  .H.  a.  2.    (2)  Man. «.  5.  ir.  5. 


DE  OONSCIENTIA 

quam  certae  libenter  subscribuat  di- 
cendo:  Quod  in  praxi  ex  directis  prin- 
cipiis  minime  certis  incertum  est^  ex  eer- 
to  reflexo  principio  fit  omnino  certum. 
Ipsique  pariter  de  hoc  plura  adducunt 
exempla  et  signanter  illud  mox  supra 
a  nobis  relatum  de  dubio  impedimento 
matnimonii  contracti,  quo  casu  aiunt, 
quod  licet  ob  principia  directa  incer- 
tum  sit,  an  coniux  dubitans  possit  de- 
bitum  reddere,  nihilominus  ob  princi- 
pium  reflexum,  quod  ex  canone  et  ra- 
tione  deducitur,  secure  reddere  valet. 
Unde  concludunt:  In  his  omnibus  ex- 
emplis  observandum  est^  reflexa  princi- 
pia  particularem  quaestionem  non  sol- 
vere,  sed  incertam  relinquere ;  sola  pra- 
xis  certa  est^  eo  quod  principia  reflexa 
praxis  in  eo  dubio  dirigendae  certam  re- 
gulam  figant.  Idem  scribit  p.  Gonet  2. 
Tandem  idem  p.  Lector  lo.  Vincentius 
Patutius,  qui  in  hac  controversia  du- 
plici  libello  strenue  mihi  se  opposuit, 
id  pro  explorato  admittit,  nempe  quod 
cumprincipiom  reflexum  est  certum, 
iam  reddit  actionem  certe  honestam;  sic 
euim  ait  in  suo  Mbello  ^:  Se  fosse  vero 
che  nel  caso  d'incertezza  della  legge,  la 
legge  non  vi  fosse  perche  non  promul- 
gata  abbastanza^  oh  allora  si  {come  ac- 
cennai)  avreste  unprincipio  certo,  se  non 
diretto^  almenoriflesso^  ondeformarun 
dettame  prudente  certo  di  poterlo  cele- 
brare  lecitamente  (loquitur  de  quodam 
contractu  dubie  licito),  attesochd  non 
essendovi  legge  che  lo  proibisca^  qual  ti- 
mor  saggio  potrebbevi  essere  di  trasgre- 
dire  la  legge  che  certamente  non  v'  e  ? 
Melius  dixisset,  quae  certe  non  obligat^ 
quod  alias  ad  idem  reducitur,  quia  lex 
quae  uon  obligat,  est  tamquam  non 
esset. 

Et  sic  intelligitur,  quomodo  iudi- 
cium  speculative  dubium,  sive  proba- 
bile  de  honestate  actionis,  potest  in  pra- 
xi  fieri  moralitercertum.Sed  quis  obii- 
ciet,  quomodo  rationes  speculative  tan- 
tuin  probabiles  possunt  in  praxi  mo- 
raliter  certae  evadere?  Hoc  evenit,  ut 
oplirae  tradunl  episcopus  Abelly  et  p. 

c.  10.  circa  iju.  (o)  La  causa  del  pcobabilismo 

^U.  §.  4.  I».  40.  .'i  cxiirwiu?  II.  ^r> 


MOBALE 

Eusebius  Amort,  non  ex  eo  quod  ip- 
saemet  rationes  speculative  probabiles 
alicuius  opinionis  fiunt  in  praxi  mora- 
liter  certae:  sed  quia  aliae  sunt  ratio- 
nes  ipsius  opinionis,  quae  tantum  pro- 
babiles  sunt,  aliae  vero  sunt  rationes 
principii  reflexi,  quibus  in  praxi  ulti- 
mum  formaturiudiciummoraliter  cer- 
tum  ex  illo  principio  certo ;  et  sic  actio 
quae  speculative  est  tantum  probabili- 
ter  honesta,  in  praxi  certe  moraliter 
honesta  evadit. 

70.  Ut  ergo  nostramfirmemus  conclu- 
sionem,  nimirum  quod  lex  dubia  non 
obligat,  sic  certo  tramite  arguimus: 
principium  a  d.  Thoma  superius  iam 
probatum  est,  quod  lex  non  habetvir- 
tutem  obligandi,  nisi  sufiicienter  pro- 
mulgata  sit  et  innotescat.  Casu  autem 
quo  duae  opiniones  concurrant  aequa- 
lis  ponderis,  tunc  quidem  lex  nequit 
dici  sufficienter  promulgata,  tunc  enim 
sufficienter  promulgatum  est  dubium, 
an  lex  existat,  sed  non  estpromulgata 
lex;  ac  propterea  ipsa  non  potest  ob- 
ligare. 

Hanc  sententiamnovissimeEusebius 
Amort  germanus,  vir  doctrina  undique 
perspicuus,  tanquam  certam  defendit 
in  sua  morali  et  scholastica  theologia, 
Bononiae typis data  an.  1753,postquam 
Romae  emendata  fuit  iussu  Benedicti 
xiv,  cui  ipse  auctor  supplices  preces 
dedit,  ut  curaret  opus  ante  eiuspubli- 
cationem  a  cordatis  theologis  Romae  re- 
videri,  et  ubi  oportere  censeret,  emen- 
dari.  Pontifex  votis  annuit  et  trans- 
misit  ei  aliqua  menda  in  opere  emen- 
danda,  salva  tamen  quaestionede  opi- 
nione  aeque  probabili,  ut  videreestin 
ipsius  opere.  Scribit  auctor,  quod  ubi 
opinio  pro  lege  evidenter  et  notabiliter 
probabilior  non appaiet, moraliter cer- 
tum  est,  legem  obligantemnon  existere, 
dicens,  quod  Deus  iuxta  suam  divinam 
providentiam ,  cum  ipse  vult  legem 
suam  obligare,  efficere  tenetur  ut  evi- 
denter  et  notabiliter  probabiliorappa- 
reat:  Quandocumque  (sic  loquitur)  exi- 
stentia  legis  non  redditur  credibilior  non 

(1)  Theol.  t.  1  aisp.  2.  §.  4.  q.  10, 

(2)  L.  c.  disp.  2.  q.  S,  p.  283.         (3)  O.at.  59. 


SYSTEMA  29 

ipsa,  moraliter  certum  est  non  dari  Z^- 
gem;  quia  ex  naturaprovidentiae  divinae 
Deus,  sicuttenetur  suamreligionem  red- 
dere  evidenter  credibiliorem  non  ipsa^ 
ita  etiam  tenetur  suam  legem  reddere  cre- 
dibiliorem ,  seu  probabiliorem  non  i- 
psa  1.  Td  non  ipsa^  intelligit,  non  ipsa 
lege,  sed  rationibus  quae  nobis  illam 
notabiliter  probabiliorem  reddunt.  De- 
inde  alio  loco  rationem  adducit,  quia 
lex  stricte  dubia  sufficienter  caret  pro- 
mulgatione ,  sine  qua  lex  non  est  lex, 
sive  non  est  lex  obligans :  In  hoc  casu 
(nempe  cum  utraque  opinio  est  aeque 
probabilis)  non  datur  lex  directa  prohi- 
benSf  quia  in  hoc  casu  non  datur  sufji- 
ciens  promulgatio  legis^  quae  est  chara- 
cter  inseparabilis  et  essentialis  legis^  si- 
quidem  illa  est  sola  legis  promulgatio, 
qua  lexfitcredibilior^.  Additque,  idem 
sensisse  patres :  Patres  in  dubio  stricte 
tali,  ubi  in  neutram  partem  inflectitur 
mentis  sententia,  relinquunt  homini  po- 
testatem  sequendi  benigniora;  ergo  agno- 
scunt  aliquod  generale  principium,  quo 
possit  formari  prudens  iudicium  conco- 
mitans  de  non  existentia  legis.  Et  reve- 
ra  s.  Greg.  Nazianz.  3  de  quodam  No- 
vatiano  loquens  ait:  An  iuvenibus  viduis 
propter  aetatis  lubricuminmndimatri- 
monii  potestatem  facis?  At  Paulus  hoo 
facere  minime  dubitavit,  cuius  scilicet 
te  magistrum  profiteris.  At  hoc  minime 
post  baptismum^  inquis.  Quoargumento 
id  confirmas?  aut  rem  ita  se  habere  pro- 
ba,  aut  siidnequis^necondemnes.  Quod 
si  res  dubia  est,  vincat  humanitas  et  fa- 
cilitas.  Item  s.  Leo* :  Sicut  quaedam  sun  t 
quae  nullapossuntratione  convelli  (pro- 
ut  sunt  decalogi  praecepta,  et  sacra- 
mentorum  formae,  sicut  explicat  Glos- 
sa),  ita  multa  sunt,  quae  autproneces- 
sitate  temporum,  autpro  consideratione 
aetatum  oporteat  temperari:  illa  consi- 
deratione  semper  servata^ut  in  iis  quae 
vel  dubia  fuerint  aut  obscura,  id  nove- 
rimus  sequendum,  quod  nec  praeceptis 
evangelicis  contrariur.^,  nec  decretis  san-" 
ctorumpatrum  inveniatur  adversum.Di- 
cit  sequendum,  nam  praelati  subdilis 

(4)  £p.  90.  ad  Rustic.  Naibonens.  in  praefat.  ul 
liabetur  iii  can.  Sictit  quacJam  tin.  dist.^  14. 


30  -155.  I.  TRACT.  I 

permittere  debent,  ut  possint  opinio- 
nibus  minus  rigidis  uti,  ubi  illae  nec 
evangelio,  nec  patrum  doctrinis  ad- 
versantur,  iuxta  illud  Chrysostomi  do- 
cumentum:  Circa  vitam  tuam  esto  au~ 
sterus^  circa  alienam  benignus^.  Item 
Lactantius  2  scribit:  Stultissimi  est  ho- 
minis  praeceptis  eorumvelleparere,  quae 
titrum  vera  sint  an  falsa,  dubitatur. 

Item  s.  Augustinus  brevibus  totum 
quod  dicimus  confirmat:  Quod  enim 
contra  fidem,  neque  contra  bonos  mores 
esse  convincitur  (nota  convincitur),  in- 
differenter  esse  habendum  3.  Quaelibet 
igitur  actio  nobis  permissa  est,  modo 
convicti ,  aut  moraliter  certi  non  si- 
mus,  illam  contra  fidem  aut  bonosmo- 
res  esse.  Item  s.  doctor  ^  scribens  ad 
lanuarium  improperat  animos  nimium 
timidos  habere,  qui  in  dobiis  nihil  re- 
ctum  existimant,  nisi  quod  scripturae 
auctoritate,  aut  ecclesiae  traditione, 
aut  quod  pro  vitae  corrigendae  utili- 
tate  certum  esse  dignoscitur.  En  eius 
verba:  Sensi  enim  saepe  dolens  et  ge- 
mens  multas  infirmorum  perturbationes 
fieri  per  quorumdam  fratrum  contentio- 
sam  obstinationem ,  vel  superstitiosam 
timiditatem ,  qui  in  rebus  huiusmodi, 
quae  neque  scripturae  sanctae  auctori- 
tate,  neque  universalis  ecclesiae  tradi- 
tione,  neque  vitae  corrigendae  utilitate 
ad  certumpossunt  terminum  pervenire.. 
tam  litigiosas  excitant  quaestiones ,  ut 
nisi  quod  ipsi  fdciunt.,  nihil  rectum  exi- 
stiment.  His  accedit  s.  Basilius,  qui 
de  quibusdam  loquens,  qui  iuramen- 
tum  quoddam  a  se  praestitum  invali- 
dum  fuisse  autumabant,  ita  scripsit : 
Consideranda  autem  sunt^  et  species  iu- 
risiurandi,  et  verba,  et  animus^  quo  iu- 
raverunt  et  sigillatim  quae  verba  addita 
fuerunt;  adeo  ut  si  nulla  prorsus  sit  rei 
leniendae  ratio^  tales  omnino  dimittendi 
sint^.  Dixit  igitur,  tum  dumtaxat  di- 
niittendos  (sive  non  audiendos)  esse, 
cum  nuUa  penitus  favens  benigna  ra- 
tio  eis  subesset.  Item  accedit  s.  Ber- 
nardus,  qui  generice  loquendo  de  re- 

(l)Can.Alligant,caus.26.q.7.  (2)  L.5.lHst.c.27. 
(3)  Ep.  54.  scu  1.1.  ad  inriuis.  lanuar.  (4)Ii.c.n.5. 
(S)  Ep.  188.  can.  1,  c.  10.     (6)  1.  vol.  op.  c.  8.  u. 


DE  C0N3CIENTI.\ 

bus  in  utramque  partemdisputatis,  ad 
Hugonem  s.  Victoris  sic  scribit:  Sane 
ibi  unusquisque  in  suo  sensu  securus  a- 
bundat,  ub%  aut  certae  rationi,  aut  non 
contemnendae  auctoritati,  quod  sentitur ., 
non  obviat^.  Ait  itaque s.  doctor,  quem- 
que  tuto  procedere,  eas  opiniones  se- 
quendo,  quae  certaeratiom,autaucto- 
ritati,  quae  sit  tanti  momenti,  ut  ne- 
mo  ab  illa  desciscere  possit,  se  non 
opponunt.  His  addendus  s.  Bonaven- 
tura,  qui  de  votis  agens,  super  quibus 
Papa  dispensarepossit,  tresinmedium 
adducit  opiniones,  et  deinde  concludit: 
Quae  istarum  trium  opinionum  sit  ve- 
rior^  fateor  me  nescire;  et  satis  potest 
quaelibet  sustineri;  si  quis  tamen  velit 
hanc  ultimam  acceptare,  non  occurrit  ei 
inconveniens  manifestum  '.  Non  ait  prae- 
ferendam  esse  tutiorem,  sed  quamlibet 
carum  sustineri  posse  et  acceptari. 

Audiamus  insuper  Melchiorem  Ca- 
num,  qui  impugnando  sententiam  Scoti 
obligantis  peccatores  omnibus  diebus 
festivis  ad  contritionis  actum  produ- 
cendum,  scripsit:  lus  humanum  nul- 
lum  est,  aut  evangelicum,  quo  hoc  prae- 
ceptum  asseratur;  proferant  et  tacebi- 
mus^.  Et  subdit:  Quoniamignoro^unde 
ad  hanc  opinionem  doctores  illi  venerinty 
libere  possum,  quod  non  satis  explorate 
praeceptum  sit  et  cognitum,  negare  9. 
Idem  sensisse  Scotum  certum  videtur, 
ubi  de  quadam  opinione  scripsit:  Cum 
multis  sitprobabilior  pars  negativa,  non 
sine  peccato  aliquis  se  exponit  dubio^  se- 
quendo  affirmativam  minus  probabi- 
^emio.Ergoiuxta  Scotum,  qui  sequitur 
opinionem  aeque  probabilem,  non  pec- 
cat.  Idem  pariter  scripsit  card.  Lam- 
bertinus,  deinde  creatus  pontifex  sub 
nomine  Benedicti  xiy,dicens:Nondeb- 
bono  imporsi  legami,  quando  non  vi  e 
manifesta  legge  che  gVimponga  i*. 

Sed  deveniamus  nunc  adrationes  in- 
trinsecas  nostrae  sententiae,  pro  qui- 
busremex  suis  principiis,  angelicodo- 
ctore  semper  duce,  sumamus.  S.  Tho- 

18.  edit.  Maur.  Paris.  col.  654.  (7)  In  4.  dist. 

58.  a.  2.  q.  5.  (8)  Praelect.  de  poen.  p.  4.  q.  2. 
concl.5.  (9)Concl.  4.  (lO)Iu  4.  dist.  ll.q.  G 
(ll)Notif.  15.  -V.sup.u.eS. 


MORALn 

mas  sic  legera  definit:  Lex  quaeclam 
regula  est  et  mensura  actuum^  secundum 
quam  inducitur  aliquis  adagendum,  vel 
ab  agendo  retrahitur :  dicitur  enim  hx 
a  ligando,  quia  obligat  ad  agendum^. 
Deinde  idem  docet,  hanc  regulam  sive 
legismensuram,  ad  hoc,  utsubditi  eam 
observare  adstringantur,  debere  eis  es- 
se  per  promulgationem  manifestatam; 
quapropter  2  quaesitum  proponit :  U- 
trum  promulgatio  sit  de  ratione  legis. 
Et  sic  respondet :  Lex  imponitur  aliis 
per  modum  regulae  et  mensurae;  regula 
autem  et  mensura  imponitur  per  hoc, 
quod  applicatur  his  qui  regulantur  et 
mensurantur.  Unde  adhoc  quod  lexvir- 
tutem  obligandi  obtineat,  quod  estpro- 
prium  legis,  oportet  quod  applicetur  ho- 
minibus,  qui  secundum  eam  regulari  de- 
bent.  Talis  autem  applicatio  fit  per  hoc, 
quod  in  notitiam  eorum  deducitur  ex  ipsa 
promulgatione.  Unde  promulgatio  ipsa 
necessaria  est  ad  hoc ,  quod  lex  habeat 
suam  virtutem.  Lex  igitur  ante  promul- 
gationem  vim  obligandi  non  habet :  le- 
ges  enim,  ut  scribit  Gratianus  3  tunc 
vim  legis  acquirunt,  et  legestunc  pro- 
prie  nuncupantur  et  sunt,  cum  sunt 
promulgatae:  Leges  tunc  instituuntur 
cum  promulgantur .  Hinc  a  s.  Thoma 
alibi  ita  lex  definitur :  Quaedam  ratio- 
nis  ordinatio  ad  bonum  commune  ab  eo 
qui  curam  habet  communitatis  promul- 
gata^.  Notentur  verba,  ordinatio  pro- 
mulgata. 

Haec  autem  promulgatio  est  neces- 
saria  omnino  ad  obligandum,  nedum 
in  humanis  legibus,  sed  etiam  in  divi- 
nis  et  naturalibuSj  prout  idem  s.  do- 
ctor  tradit:  namhoc  sibi  obiicits :  iecc 
naturalis  maxime  habet  rationem  legis; 
sed  lex  naturalis  non  indiget  promulga- 
tione:  ergo  non  est  de  ratione  legis  quod 
promulgetur.  Et  sic  respondet :  Dicen- 
dum  quod  promulgatio  legis  naturae  est 
ex  hoc  ipso  quod  Deus  eam  mentibus  ho- 
minum  inseruit,  naturaliter  cognoscen- 
rfam. Itaques.Thomasnonnegatjlegem 
naturalem  promulgatione  indigere,  di- 
cit  tantum,  legis  naturalis  promulga- 

(5)  1.  2.  q.  90.  a.  1.  (2)Art.  4.  (3)  Can.  lu 
islis,  ilist.  4.    (4)1.3.^.90  j.  4.    (S)  Cit.a.4.  a.ll. 


SVSTEMA  31 

tionem  non  fieri  humano  modo,  sed 
naturali  lumine  quod  Deusinhominum 
mentes  ingerit.  Hincdoctissimuscard. 
Gotti  ait :  Ad  hoc  ut  lex  in  actu  secundo 
obliget,  requiritur  quidem  indispensa- 
biliter,  ut  subditis  promulgatione  pro- 
ponatur^.  Dicit,  in  actu  secundo,  quia 
lex  non  adhuc  promulgata  habet  in  se 
vim  obligandi  in  actu  primo,  scilicet, 
ut  ipsa  actuaUter  deinde  obliget,  cum 
promulgata  fuerit;  sed  ut  in  actu  se- 
cundo,  nempe  actualiter  obliget  requi- 
ritur  indispensabiliter  eius  promulga- 
tiosubditisfacta:  Actualiter  [scrihit  Syl- 
vius)  tunc  lex  unicuique  promulgatur, 
quando  cognitionem  (homo)  o  Deo  acci- 
pit  dictantem,  quid  iuxta  rectam  ratio- 
nem  naturalexn,  sit  amplectendum,  quid 
fugiendum"^ . 

De  hac  promulgationis  necessitate,  ut 
lex  obliget,  Dom.  Soto  rationem  assi- 
gnat,  dicens:  Nulla  lex  habet  vigorem 
legis  ante  promulgationem.  Nullam  ex- 
ceptionem  conclusio  haec  permittit.  Et 
probatur  ex  natura  ipsius  legis :  est  e- 
nim  regula  nostrarum  actionum;  regula 
autem,  nisi  operantibus  applicetur,  vana 
est.  Applicari  autem  nequit,  nisiper  eius 
notitiam;  nam  quiregulautitureamin- 
tueri  necesse  habet  [notai  intueri).  Fiter- 
go  consequens,  ut  ante  promulgationem 
qua  subditis  innotescit,  non  eos  obligando 
perstringat,  sed  tuncpercipi  quandopro- 
mulgatur^.  Quapropter  ait  lo.  Gerson, 
nee  etiam  Deum  obstringere  posse 
creaturamadlegem  observandam,  nisi 
prius  praeceptum  ac  voluntatem  suam 
Deus  creaturae  manifestet:  Necesse  est 
darimanifestationem  ordinationis  ac  vo- 
luntatis  Dei;  nam  per  solam  ordinatio- 
nem  autpersolam  suam  voluntatemnon 
potest  Deus  absolute  creaturae  imponere 
obligationem,  sed  ad  hoc  opus  est,  ut  ei 
communicet  notitiam  unius  aeque  ac  al- 
terius^.  Ex  hoc  p.  Gonet  argumentum 
ducit,  bene  posse  dari  ignorantiam  in- 
vincibilem  etiam  praeceptorum  natura- 
iium  quae  a  primis  principiis  valde  sunt 
remota,  sicque  arguit:  Lex  enim  vim  ob- 

(6)  Theol.t.  2.  tr.S.  deleg.  q.l.  dub.o.  5.  3.n.21. 

(7)  lu  I.  2.  q.  90.  a.  4.  q.  4.     (8)  De  iust.  et  iiiro 
1.  I.  q.l.a.  4.     (9^  Devit.  spir.  elc  lcct.2.col.l76. 


32    «  WB.  I.  TRACT.  I. 

ligandi  non  habet,  nisi  applicetur  homi- 
nibus  per  promulgationem;  sed  lex  na- 
turalis  non  promulgatur  omnibus  homi- 
nibus  quantum  ad  omnia  praecepta  quae 
sunt  remotissima  a  primis  principiis; 
ergo  non  obligat  omnes  quantum  ad  illa 
praec.pta.  Subindeque  potest  dari  de  illis 
ignorantia  invincibilis  et  excusans  a  pec- 
cato  1. 

Sed  nunc  accedamus  ad  obiectiones 
p.  Patutii  discutiendas,  quibus  huius 
nostri  principii  certitudo  clarius  inno- 
tescet. 

71 .  P.  Lector  obiicit  1 .  contra  hoc 
principium,  ad  reddendam  legem  sat 
promulgatam  satis  esse  notitiam  tan- 
tumprobabilem,  quae  ex  opinione  pro- 
babili  stante  pro  lege,  iamhabetur .  Huic 
obiectioni  dico  primo,  verbima  notitia, 
iuxta  omnia  vocabularia,  idem  esse  ac 
cognitio.  Cognitio  autem  legis  et  opi- 
nio  probabilis  legis  omnino  differunt. 
Praeterea  respondeo  quod  si  admitti 
vellet,  sub  verbo  notitiae  intelligi  no- 
titiam  probabilem,  ad  summum  id  so- 
lummodo  admitti  potest,  casu  quo  no- 
titia  adesset  probabilis  tantum  pro  le- 
ge,  tunc  enim  legi  quaedam  moralis  cer- 
titudo  assisteret;  sed  cum  adest  ex  alia 
parte  opinio  aeque  probabilis  pro  li- 
bertate,  tunc  ex  neutraparte  aliqua  pot- 
est  superesse  probabilitas,  seu  proba- 
bilis  ratio  apta  ad  prudentem  hominis 
assensum  sibi  trahendum;  nam  exhis 
aequalibus  probabilitatibus  aliud  quam 
merum  dubium  uon  resultat,  an  existat 
vel  non  existat  lex.  Id  clare  docet  s.Tho- 
mas:  Intellectus  noster  respectu  partium 
contradictionis  se  habet  diversimode; 
qu^ndoque  enim  non  inclinatur  magls  ad 
unum  quam  ad  aliud,  vel  propter  defe- 
ctum  moventium,  sicutinillisproblema- 
tibus.)  de  quibus  rationes  non  habemus, 
vel  propter  apparentemaequalitatem  eo- 
rum  quae  movent  ad  utramque  partem, 
.  et  ista  est  dubitantis  dispositio,  qui  flu- 
ctuat  intef'  duaspartes  contradictionis^. 
Idemque  alibi  brevius  docet:  Inter  ae- 
qualitatem  etiam  rationum  et  argumen- 
torum  soli  dubio  est  locus. 

(1)  Clyp.  tlieol.  t.  3.  Uisp.  1.  a.  5.  n.  47.   (2)  Do 
Krit.  q.l4.a.t.     ^3)  Theol.t.2.i.2  .c.  14.prop.3. 


DE  CONSCIENTIA 

P.  Berti  praeterea  inquit  quod  sicut 
statera  tam  in  aequilibrio  est  cum  ei 
nuUum  pondus  imponitur,  quam  cum 
aequaliaimponuntur  onera;  eodem  mo- 
doj  cum  duae  probabiles  opiniones  oc- 
currunt,  ipsae  adeo  iudicium  suspeu- 
duut,  ac  si  nuUa  ex  utraque  parte  pro- 
babiiitas  existeret: /naegm7i6no  manet 
lanx,  sive  nullum  neutri  parti,  sive  utri- 
que  aequale  onus  imponatur^.  Idem  di- 
cunt  p .  Gonet  Vasquez  La-Groix  et  com- 
muniter  omnes  probabilistae  et  proba- 
bilioristae  idemque  tandem  fatetur  idem 
p.  Patutius  his  verbis^:  Immota  manei 
libra,  in  cuius  utraque  lance  aequalepon- 
dus  collocatur,  nec  ad  unam  inflectitur 
partem  nec  ad  aliam.  Et  alibi  confir- 
mdA^iEssendo  evidente  che  due  opinioni 
contraddittorie  egualmente  probabili  non 
possono,  se  non  generare  il  dubbio.  Ita- 
que  respectu  ad  nostram  controver- 
siam,in  quadeduabus  opinionibus  ae- 
que  probabilibus  agitur,  dici  non  va- 
let,  probabilem  legis  notitiam  sufficere 
ad  eam  promulgatam  efficiendam ;  eo 
enim  casu  neutiquam  notitia  sufficiens 
ad  legem  promulgandam  habetur,  sed 
tantum  ad  promulgandumdubium  sive 
meram  haesitationem,  an  adsit  lex  vel 
non:  quandoquidem,  cumduae  aequalis 
ponderis  opiniones  concurrunt,  evenit 
(ut  diximus)  nullam  earum  pondus 
habere. 

72.  Obiicit  11.  et  ait,  aliam  essepro- 
mulgationem  legis,  aliam  legis  divul- 
gationem,  sive  notitiamprivatamquam 
subditi  de  lege  recipiunt;  lex  enim, 
cum  iam  promulgata  fuit,  sine  hac  no- 
titia  a  subditis  accepta  eos  obstringen- 
di  virtutem  habet.  Subdit  autem,  quod 
omnes  leges  sive  humanae  sive  divinae, 
iam  satis  promulgatae  fuerunt.  Et 
primo  loco  de  humanis  legibus  lo- 
quens,  dicit,  hae  ut  obligent,  sufficere 
quod  communitati  per  banditores  aut 
per  affixionem  scripturae  in  publicis 
locis  promulgatae  fuerint. 

Concedimus,  quod,  ut  lex  humana 
vim  habeat  obligandi,  sat  est  ut  com- 
munitati  promulgetur,  nec,  ut  notitia 

(4)  iDstr.  (le  reg.  prox.  etc. 

{6)  La  causi  del  probaLilismo  ec«. 


MOBAtE 

ad  quemcumque  perveniat  subditum, 
requiritur ;  sed  advertendum  quod  id 
valet  tantum  quoad  materiale  legis  ob- 
iectum  quod  a  lege  praeceptum  aut 
vetitum  fuerit,  non  tamen  quoad  con- 
scientiae  obligationem  legem  servandi. 
Me  explico:  si  v.  gr.  quaedam  fuerit 
lex  promulgata,  qua  invalidus  contra- 
ctus  aliquis  sine  aliquibus  solemnita- 
tibus  initus  declaratur,  tunc  subditus, 
licet  legem  ignoret ,  tenetur  tamen , 
cum  de  illa  notitiam  accipit,  stare  prae- 
scripto  legis  iubentis  contractum  ha- 
bendum  esse  uti  irritum,  aut  aliquam 
poenam  solvendam  fore :  nam  in  foro 
externo,  cum  lex  iam  promulgata  fue- 
rit,  omnes  eam  scire  praesumuntur. 
Respectu  vero  conscientiae ,  profecto 
minime  peocat  qui  legem  illam  sibi 
ignotam  non  servat,  modo  ob  suam  ne- 
gligentiam  non  scivisse  acciderit.  Sic- 
que  intelligitur  textus  s.  Thomae  a  p. 
Patutio  adductus:  Illi,  coram  quibus 
lex  non  promulgatur.,  obligantur  ad  le- 
gem  observandam^  in  quantum  in  eo- 
rum  notitiam  devenit  per  alios,  vel  de- 
venire  potest,  promulgatione  facta^.  Td 
vel  devenirepotest^  intelligitur  in  quan- 
tum  legis  notitia  subditis  pervenire  po- 
terat,  et  ob  eorum  negligentiam  non 
pervenerit;  nam  alioquin,  si  eorum 
ignorantia  fuerit  inculpabilis ,  legem 
non  servando  minime  peccant.  Ita  re- 
latum  textum  recte  exphcat  Caietanus '- 
dicens,  eos  tantum  reos  offensae  legis 
esse  qui  eam  nesciunt,  vel  quia  nolue- 
runt  vel  quia  neglexerunt  facere  quod 
in  eis  erat  ad  sciendum.  Alioquin  ab~ 
sentes  nescii  promulgatae  legis  non  li- 

gantur.  Propter  quod accusari  nec 

apud  Deum  nec  apud  homines  ignoran- 
tiae  possunt.  Idiemqae  scribunt  p.  Col- 
let3  et  p.  Suar.''.  Adduntque  idem  p. 
Suarez  ^  Aravius^  Tapia'  Castr.s  fireg. 
Martin.9Sanch.iovillalob.iiSalm.i2non 
tantum  eos  reputandos  esse  nescios  qui 
legem  omnino  ignorant,  sed  etiam  illos 
qui  post  dehitam  diligentiam  de  ea  du- 

(l)S.Tli.  1.2.  q.  90.a.  4.  atl2.  (2)  L.  c.  s.Tli. 
(5)  De  lcg.  t.  3.  c.  1.  a.  2.  (4)  In  op.  de  leg.  1.  3. 
c.  17.  u.  3,  et  seq.  (8)  De  ccnsuris  t.  S.  ia 

3.  p.  ilisp.  40.  sect.  8.  n.  14.  (6)  »a  1.  2.  q.  i)7. 
disp.  3.  soci.  3.  (linic.  3.  (7)  L.  4.  «.  la  a.  ". 

MOR.    U 


SVSTEMA  33 

bitant:  lex  enim  (ut  diximus)  non  li- 
gat,  nisi  subditis  applicetur  percertara, 
non  autem  dubiam  notitiam.  Idque  tra- 
ditur  ab  eodem  s.  Thoma  qui  docet: 
Nullus  ligatur  per  praeceptum  nisi  me- 
diante  scientia  illius  praecepti  13.  Sed 
de  hoc  textu  infra  latius  disserendum 
erit. 

Sic  de  humanis  legibus;loquensau- 
temp.  Patutius  de  legibus  divinis,  dicit, 
ipsasiamabaeternopromulgatasfuisse, 
et  usque  ab  aeterno  perfectam  obli- 
gandi  habuisse  virtutem,  priusquam 
creaturae  legem  audirent  ac  cognosce- 
rent.  Idque  procedere  ait  ex  eo  quod 
lex  aeterna  habet  ab  aeterno  promul- 
gationem  causalem,  virtualem  et  emi- 
nentem^  quae  deinde  in  tempore  for- 
malem  etiam  promulgationem  infert. 
Hoc  deducit  ex  verbis  s.  Thomae  qui 
ait :  Dicendum  quod  promulgatio  fit  et 
verbo  et  scripto;  et  utroque  modo  lex 
aeterna  habet  promulgationem  ex  parte 
Dei  promulgantis,  quia  et  verbum  divi- 
num  est  aeternum,  et  scriptura  libri  vi- 
tae  est  aeterna;  sed  ex  parte  creaturae 
audientis  et  inspicientis  non  potest  esse 
promulgatio  aeterna  i^  .Verumtamen  ego 
assero  (idque  clare  probabo)  quod  lex 
aeterna  respectu  hominum  non  est  pro- 
pria  lex;  propria  enim  lex  quoad  ipsos 
est  lex  naturalis,  quae  licet  sit  partici- 
patio  legis  aeternae,  ipsa  tamen  est  ea 
quae  proprie  homines  ligat,  cum  lex 
naturalis  tantum  hominibus  promul- 
getur  et  rationis  lumine  applicetur. 
Saltem  dico  (prout  alii  theologi  lo- 
quuntur)  quod  lex  aeterna,  quamvis  in 
se  vim  habuerit  obligandi  in  actu  pri- 
mo,  attamen  non  fuit  lex  obligans  a- 
ctualiter,  et  in  actu  secundo,  donec  fue- 
rit  proposita  et  per  eius  cognitionem 
creaturis  applicata :  sicque  asseveran- 
ter  aio  a  s.  Thom.  et  ab  omnibus  Iheo- 
logis  doceri. 

En  quomodo  loquitur  Duvallius :  Po' 
stremo  dubitabis  an  ipsa  lex  (aeterna) 
semper  habuerit  et  habeat  verametpro- 

(8)  T.  1.  tr.  1.  disp.  3.  punct.  7.  n.  1.      (9)  Q.  96. 
a.  4.  dub.  S.  concl.  5.  el  4.  (10)  Dce.  1.  1.  c 

10.  n.  52.  et  53.  (11)  T.  i.  tr.  1.  diss.  24. 

(12)  Dc  lcg.  c,  2.  n.  110.  (13)  Dc  vcril. 

a.  17.  a.  3.  ;i4)  1.  2.  q.  91.a.  1.  adS. 

5 


34  J^IC.  I.  ThACT.  I 

priam  ratimem  legis.Respondeo^intem- 
pore^  qnando  productae  simt  creaturae^ 
habere  de  facto  rationem  legis,  siqui- 
dem  vere  et  proprie  omnibus  creaturis 
tamquam  subditis  est  indita  et  imposita; 
si  tamen  ab  aeterno  spectetur,  dicendum 
est  eam  non  esse  vere  et  proprie  legem, 
sed  tantum  aliquid  quod  se  habeat  instar 
legis.  Deinde  rationem  assignat:  Tum, 
quia  de  ratione  verae  legis  est^  ut  im- 
ponatur  et  promulgetur  subditis;  nulli 
autem  fuerunt  subditi  ab  aeterno :  tum 
quia  lex  essentialiter  est  regula  quae- 
dam  practica,  haec  autem  regula  non 
potuit  imponi  Verbo  et  Spiritui  sancto^ 
quia  ipsimet  sunt  regula  et  rectitudo 
ipsa  1.  Idem  scribit  Petrus  de  Lorca: 
Si  quo  modo  autem  lex  aeterna  respicit 
creaturas ,  remote  respicit^  quatenus  a 
Deo  moventur  et  gubernantur.,  non  vero 
quia  sit  imperium  in  creaturas  latum, 
aut  quia proponatur  ipsis  ut  regula^  qua 
suas  actiones  mensurare  et  componere 

possint Lex  aeterna  non  est  princi- 

pium  et  ratio  agendi  alicui  qui  legi  sub- 
ditus  sit^  neque  est  illi  regula  proxima 
suarum  actionum^  sed  est  ratio  agendi 
ipsi  Deo^  et  regula  divinarum  actionum, 
qua  mundum  gubernat;  si  cui  ergo  esset 
leXy  esset  Deo^.  Et  loquens  de  verbis  il- 
lis  s.  Thomae,  etverboet  scripto,  dicit: 
Expressio  illa  in  verbo  divino  aeterna 
fuit  in  Deo  necessitate  naturae  facta,  et 
non  relata  ad  aliquas  creaturas,  quod 
promulgatio  legis  requirit.,  semper  enim 
promulgatio  legis  ad  subditos  refertur. 
Idem  scribit  Lud.  Montesino :  Resp.  hu- 
iusmodi  legem  aeternam  promulgatam 
esse  ab  aeterno  ipsimet  Deo...  Deussi- 
bimet  est  lex  et  sibi  est  regula  et  ita  in- 
telligimus  Deumsibi  promulgare  legem^. 
Idem  scribit  Lud.  Lorichio  loquens 
de  lege  aeterna:  Hac  lege  Deus  omnia 
ordinat  ad  seipsum,  et  est  promulgata 
apud  ipsum,  ab  aeterno;  hominibus  au- 
tem  promulgatur  quando  eis  innotescit*. 
Quomodo  autem  his  doctrinis  concilia- 
ri  potest quod  asseritp.  Patutius,  nem- 
pe  legem  aeternam  ab  aeterno  per- 
fectam  obligandi  habuisse  virtutem, 

(1)  In  1.  2.  ».  Th.  de  leg.  q.  2, 

(2)  lu  1.  2.  ».  Tii.  ilisp  S,  BKiFnlT  • 


.  DE  aO^SCIENTIA 

priusquam  creaturae  legem  audirent 
ac  cognoscerent? 

Praefatis  aliorum  doctrinis  congruil 
id  quod  in  alio  loco  docet  ipse  s.  Tho- 
mas,  dicens  legem  aeternam  non  esse 
propinquam  regulam  humanae  volun- 
tatis,  sed  potius  esse  rationem  Dei;  en 
eius  verba:  Regula  autem  voluntatis 
humanae  est  duplex.  Una  propinqua  et 
homogenea,  scilicet  ipsa  humana  ratio; 
alia  vero  est  prima  regula.,  scilicet  lex 
aeterna  quae  est  quasi  ratio  Dei  s.  Nec 
obstantverbaeiusdemsuprarelata:Z,ea; 
aeterna  habet  promulgationem  ex  parte 
Dei  promulgantis  ^.  Nam  subdit  s.  do- 
ctor:  Sedexparte  creaturae  audientis  et 
inspicientis  non  potest  esse  promulgatio 
aeferna.  Nunc  quaero,  quaenam  divinae 
legispromulgatio  est  illa  quae  homines 
ligat?  Promulgatio  ex  parte  Dei  aut  pro- 
mulgatio  exparte  creaturael  Id  declarat 
idem  s.  Th.  loco  ubidixit,  quod  ut  lex 
virtutem  obligandiobtineat,  oportet  quod 
appliceturhominibus...  Talis autem  ap~ 
plicatio  fit  per  hoc  quod  in  notitiam  eo- 
rum  deducitur  ex  ipsa  promulgatione"' . 
Et  deinde  obiiciens  sibi  [ad  primum) 
legem  naturalem  non  indigere  promul- 
gatione,  respondet  quod  promulgatio 
legis  naturae  est  ex  hoc  ipso  quod  Deus 
eam  mentibus  hominum  inseruit  natu- 
raliter  cognoscendam.  Nunc  arguo :  Si 
verum  esset  quod  s.Th.  sensisset  legem 
aeternam,  eo  quod  aeternam  promul- 
gationem  habet,  ab  aeterno  homines 
obligasse,  priusquam  ipsi  legem  cogno- 
scerent,  utique  ob  hanc  rationem  re- 
spondisset,  legem  natiiralem  quae  le- 
gis  aeternae  participatio  est,  promul- 
gatione  non  indigere:  sed  ipse  respon- 
dit  promulgationem  legis  naturae  fieri 
cum  ipsa  ab  hominibus  naturali  lumi- 
ne  cognoscitur.  Nec  aliter  respondere 
poterjt;  cum  prius  in  eod.  art.  firmiter 
statuerit  quamcumque  legem  vim  obli- 
gandi  non  habere,  nisi  in  notitiam  ho- 
minum  ex  promulgatione  deducatur. 

Adde  id  quod  tradit  s.  Th.  alio  loco, 
ubi  quaerens :  Utrum  sit  in  nobis  ali- 

(3)  De  leg.  disp.  20.  q.  4.  n.  83.  (41  Thes.  dov. 
utr.  theol.  verb.  Lcx,  n.  6.  (5)  1.  2.  4.  71.  a.  6 
(6)  i.  -^  e.  91.  a.  1,  ad  2        (7^  1.  2.  q.  00.  a.  4* 


M0RAL2 

qua  lex  naturalis ,  sic  respondet :  Di- 
cendum  quod  lex^  cum  sit  regula  etmen- 
sura,  dupliciter  potest  esse  in  aliquo, 
uno  modo  sicut  in  regulante  et  mensu- 
rante,  alio  modo  sicut  in  regulato  et  men- 
surato,  quia  in  quantum  participat  ali- 
quid  de  regula...  sicregulatur...  et  talis 
participatio  legis  aeternae  in  rationali 
creatura  lex  naturalis  dicitur^.  Igitur 
s.  doctor  distinguit  hic  legem  aeter- 
nam  a  natnrali,  et  docet  quod  lex  ae- 
terna  respicit  Deum  regulantem,  lex 
autem  naturalis  respicit  hominem  re- 
gulatnm;  et  quoniam  lex  naturalis  est 
legis  aeternae  participatio ,  ideo  in 
quantum  participat  aliquid  de  regula 
per  legem  naturalem^  sic  regulatur.  Ideo 
in  tantum  lex  aeterna  homines  ligat, 
in  quantum  ipsa  hominibus  per  legem 
naturalem  participatur ,  eisque  pro- 
mulgatione  innotescit,  prout  dicit  Du- 
vallius:  Quaeres  quomodo  nobis  inno- 
tescit  lex  illa  aeterna,  quod  idem  est  ac 
fi  quaeratur  quomodo  publicetur?  Dico 
eam,  ut  est  in  creaturis  tamquam  sub- 
ditis,  pe-r  alias  leges  nobis  innotescere, 
cum  leges  illae  sint  illius  participatio- 
nes  2.  Idem  scribit  Fr.  de  Aravio:  Cum 
lex  aeterna  non  obUget  creaturas  ratio- 
nales,  nisi  mediante  lege  naturali,  vel 
positiva  divina  vel  humana,  ad  istarum 
promulgationem  illa  quoque  sufficienter 
promulgatur^.  Lex  igitur  quae  homi- 
nem  ligat  esttantumlexnaturalis,quia 
ipsatantumpotestessehominiregulaet 
mensura  qua  reguletur  et  mensuretur. 
Praeterea,  quamvis  admittamus  le- 
gem  aeternam  esse  propriam  legem 
Tespectu  etiam  hominum,  atque  ha- 
bere  vim  in  actu  primo  eos  obligan- 
di,  quid  inde?  Equidem  aeterna  lex 
non  ligat  in  actu  secundo,  quousque 
creaturis  non  promulgetur,  et  per  eius 
cognitionem  applicetur.  Sapienter  id 
ti'adit  card.  Gotti:  Sequitur  quodlex 
aeterna  ab  aeterno  in  actu  secundo  ne- 
minem  obligaret.,  non  ex  defectuvirtutis, 
sed  ex  defectu  termini...  Ita  ab  aeterno 
fuit  lex  in  mente  Dei  concepta,  quamvis 
pro  aeterno  non  promulganda  nec  im~ 

(I)  1.2.  q.91.  a.2.     (2)Iul.2.(lole£;.q.3.a.5. 
(3)  lu  i.  2.  4. 1)0.  «lisi..  1 .  soct.  5.    (4) flicol.  »r.  3. 


STSTEMA  35 

plenda,  nec  in  actu  secundo  ohligans..., 
Fuit  tamen  ab  aeterno  lex,  quia  ad  ra- 
tionem  legis  satis  est,  ut  vim  habeat  ob~ 
ligandi,  quamvis  nondum  ligat,  quia 
nondum  applicata  et  promulgata^.  No- 
tentur  verba,  quamvis  nondum  ligat, 
quia  nondum  applicata  et  promulgata. 
Idem  scripsit  Tournely  ContinuatorS: 
Quia  tamen  lex  aeterna  ante  creatura- 
rum  existentiam  vere  et  stricte  obligans 
non  fuit,  cum  nihil  esset  ad  extra  quod 
ea  obligaretur,  palam  est,  rationem  pU- 
nam  et  completam  legis  tunc  tantum  ei 
competere  potuisse,  cum  extiterunt  crea- 
turae  quibus  intimata  fuit  ac  promul- 
gata,  aut  saltem  quae  impressione  ipsius 
ordinariacmovericoeperunt.  Idem  dixit 
p.  Collet:  Quia  tamen  lex  aeternavere  et 
stricte  obligans  non  fuit,  palam  est  ra- 
tionem  plenam  legis  tunc  tantum  ei  com- 
petere  potuisse  cum  extiterunt  creaturae 
quibus  intimata  fuit  ac  promulgata  ^.  I- 
demdixitp.  Cuniliati:  Le^^i*  violatores 
nonsuntilli  quibus  nondum  lex  innotuit  «^ . 
Instat  p.  Patutius  dicens:  Sed  si  lex 
aeterna  fuit  vera  lex,  antequam  homi- 
nes  eam  cognoscerent',  vere,  prius- 
quam  lex  ipsis  innotesceret,  homines 
obligavit,  cum  sit  essentialis  proprie- 
tas  cuiuscumque  legis  obligare.  Etpro 
se  citat  card.  Gotti  qui  dicit  legem  ae- 
ternam  veram  fuisse  legem,  ac  pro- 
pterea  ab  aeterno  vim  habuisse  obli- 
gandi.  Respondeo,  et  distinguo:  Alia 
est  proprietas  legis  promulgatae,  alia 
legis  non  promulgatae.  Proprietas  le- 
gis  promulgatae  est  perfecte  obligandi 
actualiter  et  inactu  secundo.Proprie- 
tas  autem  legis  non  promulgatae  est 
obligandi  imperfecte  tantum  in  actu 
primo;  lexenim  non  promulgatahabet 
siquidem  in  se  vim  intrinsecam  obli- 
gaudi,  sed  dumtaxat  in  futuro,  pro  tem- 
pore  quo  ipsa  intimata  et  per  notitiam 
applicata  fuerit;  donec  vero  non  fuerit 
applicata  ipsa  non  obligat,  nec  virtu- 
tem  habet  actualiter  obligandi:  Ad  hoc 
quod  lex  (docet  angelicus  doctor)  virtu- 
tem  obligandi  obtineat,  oportet  quod  ap- 
plicetur  hominibus,  qui  secundum  eam 

([.  2.  dul).  1.  S.  4.  n,  15.     (S)  De  Ipg.  c.  2.  q.  .".  iti 
liu.  (6)T.2.dcles.c.2.   (7]Tr.l.dem<M.clc.c.2 


36  LIB.  I.  TRACT.  I. 

regulari  debent '.  Nihil  autem  obstat 
quod  scribit  card.  Gotti,  dicens  legem 
aeternam,  etsi  homini  non  adhuc  pro- 
miilgatam,  vim  obligandi  habere;  nam 
s.  Thomas  loquitur  de  vi  actuali  obli- 
gandi  etiam  in  actu  secundo,  Gottiau- 
tem  loquitur  de  vi  obligandi  tantum 
in  actu  primo :  hoc  quidem  importat 
obligare  in  actu  primo,  nempe  quod 
lex  apta  sit  ad  actualiter  obligandum 
cum  promulgabitur,  sed  non  ante  pro- 
mulgationem:  sicutignisin  sevimha- 
bet  comburendi ,  sed  non  comburit  a- 
ctualiter,  nisi  postquam  rei  urendae  ap- 
plicetur :  en  quomodo  nos  instruit  idem 
card.  Gotti,  de  lege  aeterna  loquens: 
Ita  ab  aeterno  fuit  lex  in  mente  Dei 
concepta^  quamvis  pro  aeterno  non  pro- 
mulganda  nec  implenda  nec  in  actu  se- 
cundo  obligans...  Et  hoc  modo^  cum  ab 
aeterno  non  fuerit  creatura  quam  obliga- 
ret  et  cuiapplicaretur,  ab  aeterno  actu 
non  obligavit;  fuit  tamen  ab  aeterno  lex, 
quia  ad  rationem  legis  satis  est  ut  vim 
habeat  obligandi^  quamvis  nondum  ligat^ 
quia  nondiim  applicata  et  promulgata^. 
Nec  potest  dici  quod  lex  aeterna  ab 
aeterno  non  obligavit  ex  defectu  ter- 
mini,  nempe  quia  creatura  ab  aeterno 
non  aderat;  nam  non  ideo  tantum  lex 
aeterna  creaturam  ab  aeterno  non  ob- 
ligavit,  quia  ipsa  ab  aeterno  non  exi- 
stebat,  sed  etiam  quia  lex  nequibat 
creaturam  actualiter  in  actu  secundo 
obhgare,  priusquam  illi  applicata  et 
promulgata  esset.  Dixerat  iam  alibi 
card.  Gotti  quod  ut  lex  in  actu  secundo 
obliget,  requiritur  quidem  indispensa- 
biliter^  ut  subditis  promulgatione  pro- 
ponatur^.  Idcirco  postmodum  scripsit, 
ut  supra,  quod  lex  aeterna  fuit  ab  ae- 
terno  lex,  quamvis  nondum  ligat^  quia 
nondum  applicata  et  promulgata.  Idera- 
que  scripsit,  ut  vidimus,  Cont.Tourn., 
loquens  de  lege  aeterna :  Palam  est  ra- 
iionem  completam  legis  tunc  tantum  ei 
competere  potuisse,  cum  extiterunt  crea- 
turae  quibus  fuit  lex  promulgata.  Idem 
scripsit  Sylvius:  Actualiter  (I^xaeter- 
na)  unicuique  p7-omulgatur,  quando  co- 

(J)  1.  2.  q.  90.  a.  4.     (2)  Thcol.  ir.  '&.  q.  2.  dub. 
i.  %.  A.  u.  13.     ,    (3)  Q.  2.  dub.  3.  $.  3.  n.  2i. 


DE  CONSCIENTIA 

gnitionem  a  Deo  accipit  dictantem^  quid 
iuxta  rectam  rationem  naturalem  sit 
amplectendum^  quid  fugiendum^. 

73.  Obiicit  III.  p.  Patutius  et  ait: 
Lex  naturalis  promulgatur  in  habitu, 
cum  Deus  animam  creat  eamque  ia 
corpus  infundit,  quia  tunc  in  ea  lumea 
rationis  imprimit.  Ex  quo  infertPatu- 
tius,  hominem  ligari  a  lege  usque  ab 
ipsius  conceptione:  Deus  enim  cum 
legem  in  anima  imprimit,  tum  illara 
promulgat.  Et  hic  citat  pro  se  textum 
s.  Thomae:  Promulgatio  legis  naturae 
est  ex  hoc  ipso  quod  Deus  eam  mentibus 
hominum  inseruit  naturaliter  cognoscen- 
dam^.  Respondetur:  Ad  mentem  s.  Tho- 
mae  indagandam  observare  oportet  id 
quod  s.  doctor  in  articuli  corpore  scri- 
bit;  ibi  docet  legem  imponi  per  modura 
regulae  et  mensurae,  unde  ait  quod,  ut 
lex  virtutiem  habeat  obligandi,  opus  est 
ut  ipsa  hominibus  applicetur.,  qui  se- 
cundum  eam  regulari  debent:  talis  autem 
applicatio  (subdit)  fit  per  hoc  quod  in 
notitiam  eorum  deducitur  ex  ipsa  pro- 
mulgatione.  Lexigitur  iuxta  s.  Thomam 
tunchomines  ligat,  cumeis  applicatur 
per  eius  notitiam  sive  cognitionem. 
Cum  autemdicit  promulgationem  legis 
esse  ex  hoc  ipso,  quod  Deus  eam  inse- 
ruit  naturaliter  cognoscendam;  id  sine 
dubio,  ne  velimus  s,  doctorem  in  eo- 
dem  articulo  sibi  contradixisse,  intelli- 
gendum  quod  lex  tunc  revera  promul- 
gatur  et  virtutem  obtinet  obligandi, 
cum  actualiter  applicatur  et  cognosci- 
tur.  Idcirco  idem  Angelicus  alibi  ^  di- 
xit :  Sed  ex  parte  creaturae  audientis  et 
inspicientis  non  potest  esse  promulgatio 
aeterna.  Tunc  igitur  lex  promulgatur, 
cum  creatura  legem  audit  per  vocem 
ecclesiae,  aut  inspicit  per  lumen  ra- 
tionis.  Hinc  '  ait,  legem  naturae  non 
aliud  esse  nisi  lumen  (super  nos  si- 
gnatum )  rationis  naturalis^  quo  di- 
scernimus  quid  sit  bonum  et  quid  sit 
malum.  Hoc  autem  lumen  quo  discer- 
nimus  bonum  et  malum,  et  in  quo  lex 
naturalis  consistit,  iuquit  s.  Antoninus, 
non  prius  ostendere  homini  bona  et 

(4)  Iii  1.  2.  q.  90,  a.  4.  q.  4.  (o)  1.  2.  q.  9-1. 

a.  4.  ad  1.     («)  1.  2.  q  01.  a.  1.  ai  2.     (7)  At4.  S. 


MORALE 

mala,  quam  homo  nsQm  rationis  lia- 
bet:  Nota  diligenter  (verbas.  Antonini) 
secundum  b.  Thomam,  quod  istud  lu- 
men  legis  naturalis  non  ostendit  homini 
quae  sint  bona^  quousque  perveniatur 
ad  usum  rationis  < .  Ergo  lex  naturalis 
non  promulgatur  homini,  nisi  cum  ipse 
ad  rationis  usum  pervenit.  Unde  con- 
cludendum  quod  proprie  et  stricte 
loquendo,  in  infusione  animae  non  iam 
inseritur  lex,  sed  inseritur  lumen,  quo 
lex  cognoscenda  erit  ab  homine,  cum 
pervenerit  ad  usum  rationis,  sive  in- 
seritur  potentia,  capacitas,  sive  habi- 
litas  ad  legem  cognoscendam  tempore 
usus  rationis.  Et  tunc,  cum  homo  le- 
gem  cognoscet,  lex  ei  perfecte  et  vere 
promulgabitur  eumque  ligabit;  alio- 
quin,  usquedum  lex  non  deducitur  in 
hominis  notitiam  ex  promulgatione , 
docet  s.  Thomas,  legem  virtutem  ob- 
ligandi  uon  obtinere.  Accedit  id  quod 
scribit  Soto,  quod  lex  applicarinequit^ 
nisi  per  eius  notitiam;  nam  qui  regula 
utitur,  eam  intueri  necesse  habet  2.  Et 
quod  dixit  lo.  Gerson  notabilibus  ver- 
bis ;  Lex  ista  sit  quaedam  revelatio  ac 
proprie  dicta  declaratio  creaturaeratio- 
nali  facta^  per  quam  illa  cognoscit  quid 
Deus  de  certis  rebus  iudicet,  ad  quasvel 
praestandas  vel  omittendas  ipse  creatu- 
ram  obligare  vult,  ut  ea  digna  reddatur 
ad  vitam  aeternam.  Hinc  tali  definitio- 
ue  divinae  legis  posita,  subiungit:  Ne- 
cesse  est  dari  manifestationem  ordina- 
tionis  ac  voluntatis  Dei;  nam  per  solam 
suam  ordinationem  aut  per  solam  suam 
voluntatem  nondum  potest  Deus  absolu- 
te  creaturae  imponere  obligationem:  sed 
ad  hoc  opus  est  ut  ei  communicet  noti- 
tiam  unius  aeque  ac  alterius.  Ex  quo 
liquet  immediate  deducibilis  conclusio, 
creaturam  rationalem  nonposse  essein- 
dignam  amicitiae  Dei,  nec  proprie  pec- 
cato  obnoxianiy  nisi  dum  sciens,  volens, 
ac  libera  ponit  actionem  sibiprohibitam 
aut  omittit  rem  praeceptam  ^.  Ergo  ex 
Gersone  nec  etiam  potest  Deushomini 
praecipere  observantiam  legis  quam 
prius  ipsi  non  manifestavit. 

(1)  V.  1.  tit.  15.  c.  12.  S.  5.       (2)  De  iiist.  I.  1. 
i\.  1.  a.  4.  el  q.  5.  a.  2.         ^5)  L.  dc  \il,  gpir.  elc. 


SYSTEMa  3*7 

Nec  obest  quod  dicit  s.  Thomas^, 
nempe  quod  lex  naturalistnesthomini 
usque  a  sua  pueritia,  nam  ipsemet  s. 
doctor  ibidem  ait,  legem  esse  proprfe 
actum,  nonhabitum.Ratio  est  quialex 
consistit  in  actu  quo  lex  enuntiatur 
mediante  rationis  dictamine  praescri- 
bente  quid  agendum  et  quid  fugiendum: 
ita  apposite  scribit  Sylvius :  Lex  natu- 
ralis  est  actus  rationis,  actuale  scilicet 
iudicium  etdictamen  rationis  practicae. 
Quia  omnis  lex  habet  se  per  modum  e- 
nuntiationis:  enuntiatio  autem  est  qui- 
dam  actus^^.-Vis  obligationis  nonest  sim- 
pliciter  ex  cognitione,  quatenus  est  talis 
aut  talis...  Sed  ex  dictamine  rationis 
praescribentis  ea  quae  secundum  se  bo~ 
na  sunt  et  agenda,  aut  prohibentis  ea 
quae  secundum  se  sunt  mala  et  fu- 
gienda  6.  id  explicat  diffusius  card. 
Gotti,  dicens:  Ex  his  patet,  nos  loqui 
de  lege  naturali ,  ut  in  actu  secundo 
denuntiante,  in  quo  essentia  legis  con- 
sistit,  quae  habetur  per  modum  denun- 
tiatiottis.  Quod  si  sumamus  legem  na- 
turalem  in  actu  primo,  sic  in  virtute,  et 
quodammodo  habitu  lex  naturalis  est, 
etiam  dum  quis  actu  principia  eius  non 
considerat,  cum  semper  maneat  in  intel" 
lectu  lumen  rationis,  quod  simul  cum 
natura  unicuique  rationali  creaturae 
Deus  indidit:  exquo,  siusu  rationispol- 
leat,  potest  formare  iudicium  et  dicta- 
men  de  agendis  vel  omittendis  '.  Itaque 
c.  Gotti  distinguit  legem  naturalem  in 
actu  primo  et  in  actu  secundo :  et  ait, 
quod  lex  naturalis  considerata  in  actu 
primo  atque  in  habitu,  consistit  in  illo 
habituali  rationis  lumine  quod  nobis 
cum  natura  inseritur :  quo  lumine  de- 
inde  practicum_  formatur  dictamen  , 
tempore  quo  homo  ad  usum  rationis 
pervenit.  Sed  considerata  lex  natura- 
lis  in  actu  secundo,  essentialiter  con- 
sistit  in  actuali  legis  denuntiatione  quae 
fit  homini  per  illud  practicum  dicta- 
men.  Nunc  quaero,  ubinam  proprieior 
veniatur  legisessentia.  Fortasse  in  hsf 
bitu  legis  inserto,  cum  anima  creatur, 

loct.  2.  col.  176.  cd.  Paris.  (4)  1.2.q.9-l.  a.  l.ad  3. 
^S)Iul.2.q.94.a.l.concl.2.  (6)Hjid.a.2.  {.rob.^ 
(7)  Theol.  tr.  ii.  de  lege  q.  2.  f.  l.  n.  9. 


38 


'•».  Vit^M^'!'»  w. 


aut  vero  in  actuali  illa  denuntiatione 
legis?Et  quidem  legem  naturalem  red- 
dit  proprie  legem  perfectam  et  obli- 
gantem  solum  lumen  illud  in  creatione 
insertum,  vel  actualis  denuntiatio  sive 
intimatio  legis.  Dicit  Gotti  (idemque  di- 
cit  Sylvius,  ut  supra  vidimus,  et  di- 
cunt  omnes:  s.  Thomas  Gerson  Soto 
Gonet  et  alii,  ut  infra  videbimus)  quod 
non  quidem  in  habitu,  sed  in  actuali 
denuntiatione  legis  essentia  consistit: 
Patet  nos  loqui  (repetamus  verba  car- 
dinalis)  de  lege  naturali,  ut  in  actu  se- 
cundo  denuntiante,  in  quo  essentia  le- 
gis  consistit  quae  habetur  per  modum 
denuntiationis.  Et  ex  denuntiatione  de- 
iude  formatur  in  homine  rationis  di- 
ctamen  eum  obligans  ad  legem. 

Nec  aliter  sentit  Sylvius,  dum  ait  i 

iuxta  verba  s.  Thomae  legem  natura- 

iem  inseri  in  homine,  cum  anima  in 

eum  infunditur-,  uam  ibidem  'diflficul- 

tatem  agnoscit,  quomodo  per  illam  ha- 

bitualemlegis  insertionem  possit  homo 

ligari,  quin  prius  ei  lex  manifestata 

fueritj  et  propterea  subdit:  Ideo  adden- 

dum  est^  legem  naturalem  quasi  pro- 

mulgari  in  habitu^  eo  ipso  quod  Deus 

illam  mentibus  hominum  imprimit.... 

Actualiter  autem  tunc  unicuique  pro- 

mulgatur,  quando  cognitionem  a  Deo  ac- 

cipit  dictantem  quid  iuxta  rectam  ratio- 

nem  naturalem  sit  amplectendum,  quid 

fugiendum.  Itaque  Sylvius  hanc  pri- 

mam  legis  insertionemin  homine  dum 

concipitur,  appellat  unam  quasi  pro- 

mulgationem  in  habitu,  vocat  autem 

absolute  promulgationem  illam  quae 

actualiter  fit  cumhominiinnotescit  lex 

qua  regularidebet.  Certeigitur  id  pro- 

ferens  intendit  dicere  quod  illa  im- 

pressio  in  homine  facta,  antequam  ho- 

mo  actualiter  legem  cognoscat,  non  est 

sufRciens  ad  eum  obligandum;  qua- 

propter  subiungit,  ideo  addendum  est 

etc.  Et  postea  dicit  actualem  promul- 

gationem  tum  fieri,  cum  homo  legis 

cognitionem  accipit,  quoniam  haec  est 

suITiciens  ac  necessaria  promulgatio, 

per  quam  homo  ligalur  a  lege  qua  men- 

(1)  i.i.  (].  90.  a.  4.  (2)  1.  2.  <].  91.  a.  1. 

(5)  1.  2.  <i.  00.  a.  4.  (lu.  4.       (4)  De  icg.  aisi).  20. 


>>lii  COKSCIENTIA 

surandus  est.  Et  quod  itasentiat  indu- 
bitanter  Sylvius,  constat  ex  eo  quod 
alibi  scribit:  Lex  aeterna  fuit  ab  ae- 
terno  lex  materialiter^  non  fuit  tamen 
ab  aeterno  formaliter.,  seu  sub  ratione 
legis  actualiter  obligantis ;  quia  tunc 
non  fuit  actualis  et  perfecta  promul- 
gatio  2.  Itaque  ait  Sylvius,  legem  ae- 
ternam  (idemque  procedit  de  lege  na- 
turali,  quae  est  participatio  quaedara 
legis  aeternae)  non  esse  legem  forma- 
liter  et  actualiter  obUgantem,  nisi  cum 
aderit  actualis  promulgatio :  quae  tunc 
efficitur,  cum  homo  discernit  quid  a- 
gere  et  quid  vitare  debet;  iuxta  quod 
ipse  Sylvius  antea  iam  expresserat: 
Actualiter  tunc  unicuique  (lex)  promul- 
gatur  quando  cognitionem  a  Deo  accipit 
dictantem,  quid  iuxta  rectam  rationem 
naturalem  sit  amplectendum,  quid  fu- 
giendum^. 

Lex  igitur  naturalis  non  promulga- 
tur  homini  nec  ipsum  ligat,  nisi  cum 
homo  pervenit  ad  usum  rationis,  qua 
sibi  lex  innotescit  et  promulgatur.  Ita 
p.  Lud.  Montesino:  Lex  naturalis  pro- 
mulgatur  in  unoquoque.,  dum  primo  ve~ 
nit  ad  usum  rationis;  et  quamvis  pro 
tunc  solum  promulgatur  ista  lex  quan- 
tum  ad  principia  communissima  iuris 
naturae,  tamen  postea  paulatim  per  di- 
scursum  promulgatur  eadem  lex  quan- 
tum  ad  alia  *.  Idem  scribit  Duvallius: 
Quaeres  quo  tempore  lex  naturae  unum- 
quemque  obligare  incipiat.  Resp.  inci- 
pere  quando  promulgatur.  Tunc  autem 
sufficienter  promulgatur.,  quando  quis- 
que  annos  discretionis  incipit  ^.  Idem 
scribit  Petrus  de  Lorca:  Quemadmodum 
promulgatio  est  intrinseca  et  essentialis 
hwnanis  legibus.,  sic  rationis  iudicium 
et  cognitio  intrinseca  est  legi  ndturae^. 
Nota,  iudicium  et  cognitio  intrinseca  est 
legi;  ergo  sine  iudicio  et  cognitione  le- 
gis  lex  non  ligat.  Idem  scribit  p.  Cuni- 
liati:  Legis  violatores  non  simt  illi  qui- 
bm  nondum  lex  innotuit...  Actualis-le- 
gisnaturalispromulgatio  evenit,  quando 
quis  a  Deo  cognitionem  accipit  dictan- 
tem  quid  iuxta  rationem  naturalem  sit 

q.  4.  II.  8o.  (S)  In  1.  2.  (lc  Icg.  tj.  5.  a.  ^ 

(6)  Ii.  1.  2.  Jisj).  G,  dc  leg.  j).  58G. 


MORALE 

vd  fugiendumvel  amplecte^idum^ .Idom 
scribit  p.  Gonet:  Promulgatio  legisria- 
turae  fit  per  dictamen  rationis  intiman- 
tis  homini  ea  quae  lege  naturae  prae- 
scripta  aut  prohibifa  sunt;  ergo  cum  de- 
est  tale  dictamen,  lex  naturae  non  obli- 
gatad  eius  ohservationem^.  Idem  scri- 
bit  doctus  p.  Mastrius:  Hoc  autem  ius 
(naturae)  haminibus  intimatur,  et  obli- 
gare  incipit  ab  eo  tempore  quo  rationis 
usum  accipiunt,  et  per  talem  legem  sibi 
intimatam  inter  bonum  et  malum  di- 
scernere  incipiunt;  his  enim  rationis  u- 
sus  est  veluti  ipsius  legis  naturalis  no- 
tificatio  et  manifestatio.  Et  hoc  intendit 
Paulus  3  illis  verbis.*  Ego  autem  vive- 
bam  sine  lege  aliquando^  sed  cum  ve- 
nisset  mandatum,  peccatum  revixit.  Un- 
de  Hieronymus  *  sic  explicat :  Cum 
mandatumvenerit,  hoc  esttempus  intelli- 
gentiae  appetentis  bona,  et  vitantis  mala; 
tunc  peccatum  reviviscere  incipit^  et  ho- 
mo  reus  est  peccati  ^. 

74.  Obiicit  IV.p.  Patutius,  et  sic  ait: 
Vt  aliqua  lex  sit  dubia,  dubitari  debet 
utrum  talis  lex  existat  an  non;  hoc  aur- 
tem  esse  non  potest,  cum  leges  tam  di~ 
vinae  quam  humanae,  quas  observare 
tenemur ,  omnes  sint  certae  et  suffi- 
cienter  promulgatae.  Dubium  igitur  re- 
stat  non  de  legis  existentia,  sed  de  ca- 
sibus  particularibus ,  sint  ne  sub  lege 
universali  comprehensi  vel  non:  qua- 
propter,  si  principio  supposito  uti  vo- 
luerimus,  nempe  quod  lex  dubia  non 
potest  obligarej  dicere  non  possumus 
quod  lex  dubia  non  sit  lex^  sed  tantum 
dicere  debemus:  Cum  ex  utraque  par- 
te  probabilis  opinio  habetur,  quod  lex 
ad  eos  casus  se  extendit,  vel  non,  lex 
certe  non  se  extendit.  At  si  hoc  dici- 
tur  redit  difficultas  principii,  cume- 
nim  dubitatur  sit  vel  ne  licita  talis 
actio ,  uti  in  lege  comprehensa  vel  non 
comprehensa,  non  potest  hoc  tale  prin- 
cipiumpro  certo  statui.  Hucusque  prae- 
fatus  p.  Lector,  in  hoc  inhaerens  illi 
quod  prius  scripserat  p.  Concina  in  sua 
Iheologia. 

(1)  Tr.  1.  de  mor.  c.  2.  %.  1.  n.  S.  et  %.  3.  n.  *. 

(2)  Clyi.  theol.  i.^d.  disn.  1.  a.  4.  §.  1.  b.  SS 
(5)  Rom.  7.  9. 


SYSTEMl  39 

Sed  pro  rcsponsione  sit  idem  quod 
scrjpsit  ipse  p.  Concina  in  oompendio 
suae  theologiae^  ubi  dlcit  quod  licel 
lex  sit  certa,  nihilominus  diversae  quaq 
accidunt  circumstantiae  efficiunt  ut  lex 
nunc  obliget  et  nunc  non  obliget :  si- 
quidem  praecepta,  quamvis  sint  im- 
mutabilia,  tamen  aliquando  non  prae- 
cipiunt  sub  hac  vel  illa  circumstantia. 
Hinc  nos  reassumimus  et  dicimus:  Non 
valet  igitur  dicere  quodlegessimt  cer- 
tae :  nam  mutatis  casuum  circumstan- 
tiis,  redduntur  non   obligantes,  vel 
saltem  dubiae,  et  tamquam  dubiae  nec 
etiam  obligant.  Ergo  (replicat  p.  Pa- 
tutius)  iuxta  vestrum  principium,  quod 
lex  dubia  nonobligat,  concluditis,  quod 
in  dubio  utrum  lex  ad  illum  casum  se 
extendat  an  non,  certe  ipsa  non  exten- 
ditur?  Sed  respondemus  retorquendo 
argumentum :  ergo  iuxta  vestram  sen- 
tentiam,  in  dubio  an  lex  ad  illum  casum 
se  extendat  an  non,  debemus  dicere 
certe  se  extendere?  hoc  autem  est  quod 
negamus.  Nos  autem  non  utique  asse- 
rimus  quod  lex  dubia  certe  ad  illum 
casum  non  extenditur;  sed  dicimus: 
quoties  ex  utraque  parte  sunt  opinio- 
nes  aeque  probaibiles,  cum  certum  non 
sit  legem  tunc  ad  casum  illum  se  ex- 
tendere,  respectu  illius  casus  legem 
reddi  dubiam,  et  uti  dubiam  non  obli- 
gare,  quia  tunc  sufficienter  promul- 
gata  non  est.  Exemplo  res  clarior  fit.' 
Legem  universalem  habemus  quaeusu- 
ram  vetat;  at  cum  ex  utraque  partc 
aequalis  est  probabilitas  quod  aliquis 
contractus  sitetnonsit  usurarius,  tunc 
nulla  lex  quae  vetet  illum  certa  appa- 
ret.  Idcirco,  usquedum  prudenter  du- 
bitatur  utrum  ille  contractus  sit  an  nou 
usurarius,  licet  adsit  opinio,  quod  ille 
contractus  a  lege  interdictus  sit,  at- 
tamen  nuUa  assignatur  lex  certa  qua 
ille  vetetur.  Respectu  usurae,  lex  eam 
prohibens  est  certa:  respectu  autem 
illius  contractus  lex  est  incerta.  Ad  quid 
igitur  obiicere  (ut  opponit  adversarius) 
quod  hic  non  agitur  utrum  lex  existat 

(4)  Ep.  ad  Agiasiam. 

(i>)  Mastiius  th.  mor.  disp.  2,'de  leg.  q.  2.  a.  2.n.  Zl 

C6)  T.  1.  dc  le^.  c.  2.  E.  tb. 


40  LfB.  I.  TKACT.  I. 

nec  ne,  dum  lex  vetans  usuram  est 
certa,  sed  solum  inquiritur  an  ad  ca- 
sum  illum  se  extendat  aut  non?  nam 
patet  responsio :  posito  quod  vere  pro- 
babile  sit,  casum  illum  a  lege  non  com- 
prehendi,  idem  est  dicere,  dubium  esse 
an  ad  casum  illum  lex  se  extendat,  ac 
dicere,  legem  respectu  illius  casus  esse 
dubiam,  proindeque  respectu  illius  ca- 
sus  non  obligare. 

AlTSBUU   COBOILABICII 

Lex  incerla  non  potest  certam  obligationem  in- 
duce7'e,  quia  hominis  libertas  anterius  ad  lecjis 
ohligationem  possidet. 

75.  Erit  autem  lex  manifesta^  ait  s. 
Isidorus".  Hinc  scripsitPanormitanus^: 
Ubi  lex  est  dubia,  excusatur  quis  a  iuris 
ignorantia.  Eadem  quidem  naturalis 
ratio  dictat,  neminem  ad  eorum  prae- 
ceptorum,  de  quibus  dubitatur  utrum 
existant  an  non,  teneri  observantiam : 
/n  dubio  nullus  praesumitur  obligatus^. 
Hoc  idem  docet  d.  Thomas,  dicens,  le- 
gem  (et  loquitur  de  lege  divina  et  ae- 
terna)  ut  obliget,  debere  esse  certam'*. 
S.  doctor  sibi  obiicit:  Mensura  debet 
esse  certissima,  sed  lex  aeterna  est  nobis 
ignota;  ergo  non  potest  esse  nostrae  vo- 
luntatis  mensura,  ut  ab  ea  bonitas  vo- 
luntatis  nostrae  dependeat.  Et  respon- 
det :  Licet  lex  aeterna  sit  nobis  ignota 
secundum  quod  est  in  mente  divina,  in- 
notescit  tamen  nobis  aliqualiter  per  ra- 
tionem  naturalem  quae  ab  ea  derivatur, 
ut  propria  eius  imago,  vel  per  aliqualem 
revelationem  superadditam.  Non  uegat 
igitur  s.  Thomas,  legem  divinam,  prout 
est  nostrarum  actionum  mensura,  de- 
bere  esse  certam;  dumtaxat  ait  non  o- 
pus  esse  ut  illa  eodem  modo  a  nobis 
ac  a  Deo  dignoscatur,  sed  sufficere  ut 
nobis  rationis  naturalis  lumine  aut  spe- 
ciali  aliqua  revelatione  innotescat. 

Sed  hoc  clarius  et  firmiusin  alio  loco 
statuit  Magister  angelicus,  ubi  quae- 
rit:  Utrum  conscientia  liget. 'Et  sic  ser- 
monem  habet :  Ita  se  habet  imperium 
alicuius  gubernantis  ad  ligandum  in  re- 
bus  voluntariis  illo  modo  ligationis,  qui 
voluntati  accidere  potest,  sicut  se  habet 

(1)  In  caQ.  Erit  autem,  dist.  4. 

(2)  In  cap.  So.  de  CousS 


DE  CONSCIENTIA 

actio  corporalis  ad  ligandum  res  corpo' 
rales  necessitate  coactionis.  Actio  autem 
corporalis  agentis  numquam  inducit  ne- 
cessitatem  in  rem  aliam ,  nisi  per  con^ 
tactum  coactionis  ipsius  ad  rem  in  qua 
agit.  Unde  nec  ex  imperio  alicuius  do- 
mini  ligatur  aliquis,  nisi  imperium  at- 
tingat  ipsum  cui  imperatur.  Attingit  aUf 
tem  ipsum  per  scientiam.  Unde  nullus 
ligatur  per  praeceptum  aliquod,  nisi  me- 
diante  scientia  illius  praecepti.  Et  ideo 
ille  quinonest  capax  notitiae,  praecepto 
non  ligatur;  nec  aliquis,  ignorans  prae- 
ceptum  Dei,  ligatur  ad  praeceptum  fa- 
ciendum ,  nisi  quatenus  tenetur  scire 
praeceptum.  Si  autem  non  teneatur  sci- 
re  nec  sciat,  nullo  modo  expraecepto  li- 
gqtur.  Sicut  in  corporalibus  agens  cor- 
porale  non  agit,  nisi  per  contactum;  ita 
in  spiritualibus  praeceptum  non  ligat, 
nisi  per  scientiam  5.  Nota  illud,  Unde 
nullus  ligatur  per  praeceptum  aliquod^ 
nisi  mediante  scientia  illius  praecepti. 
Sed  nunc  audiamus  obiectioues  p.  Pa- 
tutii  ad  hoc  secundum  principium  et 
signanter  respectu  ad  hunc  d.  Tbomae 
textum. 

76.  Obiicit  l.  sub  voce  scientiae  non 
intelligi  cognitionem  certam,  sed  tan- 
tum  simplicem  praecepti  notitiam  , 
quae  (ut  ait)  in  nostro  casu  probabili- 
ter  iam  habetur  ob  utriusque  opinio- 
nis  probabilitatem.  Respondeo  et  dico 
primo :  Quod  sub  nomine  scientiae  in- 
telligatur  probabilis  notitia,  haec  est 
novi  vocabularii  nova  significatio,  dum 
philosophi  omnes  cum  eodem  s.  Tho- 
ma  distinguunt  opinionem  a  scientia  , 
quae  accipitur  ut  cognitio  certa  aii- 
cuius  veritatis.  Sed  instat  p.  Lector, 
quod  s.Th.  snh  \oce  scientiae  intelligit 
comprehendi  adhuc  notitiam  probabi- 
lem  quae  iam  habetur  in  casu  nostro; 
Angelicus  enim  (ut  ait)  ibidem  subdit, 
et  ideo  ille  qui  non  est  capax  notitiae 
praecepti  non  ligatur.  Sed  pariter  dico 
in  omnibus  vocabulariis  notitiam  pro 
eodem  significari,  ac  cognitionem,  un- 
de  notitia  legisidemest  ac  cognitio  le- 
gis.  Caeterum,  dato  etiam  quod  no- 

(5)  Authentica,  Quibus  mod.  nat.  etc.  §.  Natura. 
(4)  1.  2.  q.  19.  a.  4.  ad  3.     (S)  De  verit.  (^.  17.  a.  S. 


HOHALE 

miae  notitiae  intelligi  jiosset  probabi- 
litas  existentiae  legis,  ad  summum  ad- 
mitti  poterit  probabilitas  illa  quaetan- 
tum  stat  pro  lege,  absque  probabilitate 
in  contrarium;  alioquin,  cum  opinio 
pro  libertateaequeestprobabilis,  tunc 
certum  est  (ut  diximus)  non  aliud  su- 
peresse  nisi  meramlegis  haesitationem 
qaae  nec  scientia  nec  notitia  dici  pot- 
est;  tunc  enim  non  legis  notitiam  ha- 
bemus,  sed  tantum  notitiam  dubii  sive 
quaestionis  an  lex  existat  vel  non.  Sed 
quod  s.  Th.,dicendo  mediante  scientia, 
intenderit  loqui  non  de  dubio  sive  de 
dubia  opinione,  sed  de  vera  scientia, 
constat  a  contextu  eiusdem  articuli , 
dum  ait:  Sicut  in  corporalibus  agens 
corporale  non  agit  nisi  per  contactum 
{coactionis  ad  rem,  ut  supra  dixerat) ; 
ita  in  spiritualibus  praeceptum  non  li- 
gat  nisi  per  scientiam.  Et  prius  dixe- 
rat:  Ad  videndum  autem  quomodo  (con- 
scientia)  ligat^  sciendum  est  quodliga- 
tio  metaphorice  a  corporalibus  ad  spiri- 
tualia  sumpta,  necessitatis  impositionem 
importat ;  ille  enim  qui  ligatus  est  ne- 
cessitatem  habet  consistendi  in  loco  ubi 
ligatus  est,  et  aufertur  ei  poteetas  ad 
alia  divertendi.  Ergo  sicut  qui  actuali- 
ter  non  est  ligatus  potestatem  habet 
divertendi  quo  vult;  ita  qui  non  ad- 
huc  est  ligatus  a  praecepto,  mediante 
illius  praecepti  scientia ,  potestatem 
habet  agendi  quod  voluerit.  Quomodo 
autem  dici  potest,  aliquem  scire  prae- 
ceptum,  si  ipse  sciat  praeceptum  esse 
dubium?  tunc  omnino  dicendum  quod 
ille  praeceptum  ignorat ,  cum  dubitat 
an  praeceptum  adsit  vel  non. 

Praeterea  obiicitsupereumdem  tex- 
xtum  d.  Th.p.  Patutius  verbailla:  Nec 
aliquis  ignorans  praeceptum  Dei  ligatur 
ad  praeceptum  faciendum^  nisi  quate- 
nus  tenetur  scire  praeceptum.  Ergo  (ar- 
guitp.  Patutius)  licet  quis  notitia  prae- 
cepti  careat,  si  tamen  eam  habere  te- 
netur,  iam  ligatur  praecepto;  nec  ex- 
cusatursi  illud  transgreditur.  Sedhoc 
minirae  quidem  s.  doctor  intelligit , 
lantum  ibi  docet  a  peccato  non  excu- 
«ari  qui  praeceptum  scire  tenetur,  et 

(1)  L.  5.  •lc  lib.  arb.  c.  19. 


3YSTEMA.  4< 

culpabiliter  illud  ignorat.  Id  patet  ex 
eo  quod  in  eodem  articulo  subiungit: 
Tunc  conscientia  erronea  non  sufjicit  ad 
ahsolvendum,  quando  in  ipso  errore  pec- 
cat.  Quomodo  in  ipso  errore  peccatur, 
nisi  cum  ipse  error  est  peccatum  ob 
voluntariam  negligentiam?  prout  idem 
s.  Thomas  ex  d.  Augustinoin  alio  loco 
aperte  declaravit.  Ignorantia  quae  esi 
omnino  involuntaria  non  est  peccatum, 
et  hoc  est  quod  Augustinus  dicit:  Non 
tibi  imputatur  ad  culpam,  si  invitus 
ignoras,  sed  si  scire  neglexeris  *.  Per 
hoc  autem  quod  ait,  sed  si  scire  negle- 
xeris,  dat  intelligere,  quod  ignorantia 
habet,  quod  sit  peccatum  ex  negligentia 
praecedente,  quae  nihil  est  aliud,  quam 
non  applicare  animum  ad  sciendum  ea 
quae  quis  scire  debet  2.  Ergo  nequa- 
quam  peccat  qui  in  duarum  opinionum 
aeque  probabilium  haesitatione  inqui- 
rit  legem,  et  debitadiligentiaadhibita, 
eam  omniuo  dubiam  invenit,  et  ideo 
non  obligantem. 

77.  Obiicit  II.  Legis  aeternaeposses- 
sionem,  nostrae  libertatis  possessionem 
antecedere;  ideoque  ait,  quod  in  du- 
biis  opinio  quae  stat  pro  lege  prae- 
ferri  debet.  Respondeo.  lam  supra 
vidimus,  quod  theologi  dicunt,  legem 
aeternam  respectu  hominum  non  esse 
vere  et  proprie  legem.  Sed  concesso 
quod  sit,  nequaquam  dici  potest  legis 
aeternae  obligationem  possidere  ante- 
cedenter  ad  libertatem  a  Domino  ho- 
mini  donatam.  Quamvis  enimnulla  sit 
inDeo  cognitionisetconsilii  successio, 
quia  omnia  Deo  ab  aeterno  praesentia 
fuerunt,  nihilominus  prioritate  ratio- 
nis  sive  naturae  homo  in  mente  divina 
ante  legem  contemplatus  est;  prius  e- 
nim  a  legislatoreconsiderantursubditi 
iuxta  propriam  naturam  et  eorum  sta- 
tum,  et  postea  consideratur  lex  con- 
venienseisimponenda.  Dico  conveniens 
siquidem  Deus  aliam  legem  statuit  pro 
angelis,  aliam  pro  hominibus:  et  pro 
his  aliam  pro  sacerdotibus,  aliam  pro 
laicis,  aliamque  pro  coniugatis,  aliam 
pro  coelibibus.  Haec  doctrina  utique 
non  est  mea,  est  d.  Thomae,  qui  3  po- 

inalo  <j.  S.  a.  7.  ad  7.     (3)  l.  2.  q.  91.  a.  1 


42  LIB.  I.  TRACT.  I. 

n!t  quaesitum :  Utrum  sit  aliqua  lex  ae~ 
terna:  et  ad  primum  sic  sibi  obiicit: 
Videtur  quod  non  sit  aliqua  lex  aeterna; 
omnis  enim  lex  aliquibus  imponitur : 
sed  non  fuit  ab  aeterno^  cui  aliqua  lex 
posset  imponi,  solum  enim  Deus  fuit  ab 
aeterno;  ergo  nulla  lex  est  aeterna.  Et 
respondet:  Ad  primum  dicendum  quod 
ea  quae  in  seipsis  non  sunt,  apud  Deum 
existunt,  in  quantum  sunt  ab  ipso  co- 
gnita  et  praeordinata^  secundum  illud  i : 
Qui  vocat  ea  quae  non  sunt,  tamquam 
ea  quae  sunt.  Sic  igitur  aeternus  di~ 
vinae  legis  conceptus  habet  rationem  le- 
gis  aeternae,  secundum  quod  a  Deo  or- 
dinatur  ad  gubernationem  rerum  ab  ip~ 
so  praecognitarum.  Adverte,  rerum  ab 
ipso  praecognitarum.  Itaque,  prioritate 
rationis,  prius  a  Deo  consideratus  fuit 
homo  tamquam  liber,  et  deinde  consi- 
derata  fuit  lex  quahomoliganduserat. 
Exempli  gratia:  Deus  ah  aeterno  pro- 
hibuit  homicidium,  ergo  prioritate  ra- 
tionis,  prius  consideravit  homines  qui 
interfici  possent,  et  postea  praeceptum 
dediteis,  nealter  alterum  interficeret. 
Ergo,  dicitp.  Patutius,  homo  nasci- 
tur  liber  et  independens?  Neutiquam, 
nascitur  potestati  divinae  subiectus  et 
consequenter  obligakis  omnibus  pa- 
rendi  praeceptis  quae  Deus  illi  impo- 
suerit;  sed  ut  homo  huiusmodi  prae- 
ceptis  ligetur  requiritur  ut  illa  ipsi  pro- 
mulgentur  et  innotescant  per  rationis 
lumen;  sed  donec  praeceptum  non  est 
homini  manifestatum,  possidet  ipse  li- 
bertatem  illi  a  Deo  donatam,  quae  cum 
sit  certa,  nonnisi  a  praecepto  certo  li- 
gatur;  et  cum  lex  sit  regula  et  men- 
sura,  qua  homo  suas  actiones  regulare 
et  mensurare  debet ,  oportet  quidem 
ut  haec  regula  etmensura  incerta  non 
sit.  Falsum  autem  est  id  quod  adver- 
sarii  autumant,  nempe,  quod  nihil 
possit  homo  agere,  nisi  certo  sciat  il- 
lud  sibi  fuisse  a  Domino  permissum. 
Nam  si  hoc  esset,  lex  divina  non  in- 
diguisset  promulgatione ,  sed  tantum 
opus  fuisset  ut  Deus  omnia  quae  nobis 
permittebat  operari,  declarasset.  Sed 

(1)  Rem.  4.  i7.  (2)  Eccli.  lii.  ii. 

(o)  i.  Cor.  7.  57.  (4)  L.  5.  de  jkvou.  §.  2i. 


DE  CONSCIENTIA 

Deus  non  ita  fecit :  Deus  ab  initio  con- 
stituit  homnem^  et  reliquit  illum  in 
manu  consilii  sui.  Adiecit  mandata  et 
praecepta  sua:  si  volueris  mandata  ser~ 
vare,  conservabunt  te,  etc.  2.  Prius  ita- 
que  Dominus  hominem  liberum  crea- 
vit,  ei  donando  ex  suo  beneplacito  li- 
bertatem,  iuxta  id,  quod  scribit  apo- 
stolus:  Potestatem  habens  suae  volun- 
tatis  3.  Et  postea  mandata  quae  tene- 
batur  servare,  adiecit  ac  imposuit;  et 
ideo  hominis  libertas ,  cum  certa  sit , 
possideatque  ante  legis  obligationem, 
ipsa  nonnisi  a  lege  certa  ligatur. 

Hinc  est,  quod  auctores  antiqui  con> 
muniter  docuerunt,  ubilex  estobscura 
nec  pro  illa  reperitur  Scripturae  te- 
xtus  aut  ecclesiae  determinatio  aut  e- 
videns  ratio,  nihil  de  gravi  peccato 
damnandum  fore ;  nam  pro  certo  ha- 
buerunt,  legem  dubiam  non  obligare. 
En  quomodo  scripsit  s.  Raymundus  : 
Non  sis  pronus  iudicare  mortalia  pec- 
cata  5  ubi  tibi  non  constat  per  certam 
Scripturam^.  Idem  scribit  s.  Antoni- 
nus  dicens :  Si  vero  non  potest  (confes- 
sarius)  clare  percipere,  utrum  sit  mor- 
tale,  non  videtur  tunc  praecipitanda  sen~ 
tentia,  ut  dicit  Guillelmus,  ut  deneget 
propter  hoc  absolutionem,  vel  illi  faciat 
conscientiam  de  mortali.  Et  cumprom- 
ptiora  sint  iura  ad  solvendum  quam  li- 
gandum  5  et  melius  sit  Domino  reddere 
rationem  de  nimia  misericordia,  quam 
de  nimia  severitate,  ut  dicit  Chrysosto- 
mus  6,  potius  videtur  absolvendus  7. 1- 
dem  scripsit  GabrielBiel  qui  vixit  an. 
4480.  dicens:  Nihil  debet  damnaritam- 
quam  mortale  peccatum,  de  quo  non  ha~ 
betur  evidens  ratio  vel  manifesta  au- 
ctoritas  Scripturae  8.  Idem  docuit  s. 
Thomas,  ubi  dixit:  Qui  ergo  assentit 
opinioni  alicuius  magistri  contra  mani~ 
festum  scripturaetestimonium,  sivecon~ 
tra  id  quod  publice  tenetur  secundum 
ecclesiae  auctoritatem ,  non  potest  ab 
crroris  vitio  excusari  9.  S.  Thomas  igi- 
tur  tantum  damnat,  qui  aliquam  se- 
quitur  opinionem  contra  manifestum 

(S)  C.  Pondcrct,  ilist.  SO.  (G)  C.  Alligaiit,  cans. 

26.  (|.  7,  (7)  P.  2.  tit.  4.  c.  S.  §.  In  qiiauUim. 

(8)  lu  4.  a.  6.  (i.  4.  concl.  S.     (9)  Quodlib.  5.  a.  10, 


MORALE  SVSTEMA 


13 


^crlplurae  testimonuim  ,  aut  contra 
communem  sententiam  iuxta  auctori- 
tatem  ecclesiae ;  non  autem  qui  sequi- 
tur  opinionem  quae  legi  certae  non 
adversatur,  ut  adnotat  loannes  Nyder: 
Haec  verba  s.  Thomae  non  possunt  in- 
telligi^nisi  de  illis^  ubi  manifeste  patet 
ex  Scriptura  vel  ecclesiae  determinatio- 
ne,  quod  sit  contralegcm  Dei;  et  non  de 
illis  ubi  illudnon  apparet^ alias  sibi  con- 
tradiceret  in  eodem  libro  *.  Idem  tradi- 
dit  alibi  s.  Thomas  scribens:  Omnis 
quaestio^  in  quade  mortali  peccato  quae- 
ritur ,  nisi  expresse  veritas  habeatur, 
periculose  determinatur:  quia  error  quo 
non  creditur  esse  peccatum  mortale,  quod 
est  mortale^  conscientiam  non  excusat 
a  toto^  licet  forte  a  tanto.  Error  vero^ 
quo  creditur  esse  mortale,  quod  non  est 
mortale^  ex  conscientia  ligat  ad  pecca- 
tum  mortale  2.  Adverte  verba  nisi  ex- 
presse  veritas  habeatur,  periculose  de- 
terminatur.  Ergo  falsum  est  principium 
adversariorum,  quodindubio  possidet 
lex,  ac  proinde  in  dubio  pars  tutior 
est  tenenda.  Sed  dicet  p.  Patutius:  Si 
possidet  libertas,  cur  s.  Thomas  scri- 
psit,  quod  indubio  partem  mitiorem  se- 
qiiens  non  excusatur  a  totot  Re^onde- 
tur,  s.  doctorem  hic  non  loqui  de  ul- 
timo  iudicio  practico  quod  certum  fieri 
potest  ex  aliquo  principio  certo  reflexo, 
sed  loquitur  tantum  de  iudiciodirecto 
quod  dubium  est,  cum  utraque  opinio 
dubia  sit,  ed  ideo  ait  non  excusari  qui 
tantum  ox  iudicio  directo  mitiorem 
partem  amplectitur.  Secus  tamen  es- 
set,  ait  s.  Antoninus,  si  quid  amplecte- 
retur  ex  opinione  probabih,  inteUige, 
formato  ultimo  dictamine  certo  ex  cer- 
to  reflexo  principio.  Audiamus  s.  ar- 
chiepiscopum :  Notandum  est,  quod  di- 
cit  s.  Thomas  in  quadam  quaestione  de 
Quodlibetis,  quod  quaestio,  in  qua  agi- 
tur  de  aliquo  actu^  utrum  sit  peccatum 
mortale  vei  non,  nisi  ad  hoc  habeatur 
auctoritas  expressa  scripturae  sacrae  , 
aut  canonis  ecclesiae,  vel  evidens  ratio  , 
nonnisi  periculosissime  determinatur. 
Nam  si  determinet  quod  sit  mortale^  et 
non  sit ,  mortaliter  peccavit  contrafa- 

(1)  In  Consv>J.  o.lc.  c.  11.  a.  5. 


ciens ,  quia  omne  quod  est  contra  con~ 
scientiam  aedificatad  gehennam ;  si  aii- 
tem  determinatur  quod  non  sit  mortale, 
et  est,  error  suus  non  excusabit  eum  a 
mortali.  Sed  hoc  secundum  videtur  sane 
intelligendum,  quando  erraret  ex  crassa 
ignorantia;  secus,  si  ex  probabili;  puta, 
quia  consuluit  peritos  in  tali  materia,  a 
quibus  dicitur  illud  tale  non  esss  mor- 
tale:  videtur  enim  tunc  in  eo  esse  igno- 
rantia  quasi  invincibilis  quae  excusat  a 
toto.  Et  hoc  quantum  ad  ea  quae  non 
sunt  expresse  contra  ius  divinum,  vel 
naturale,  vel  contra  articulos  fidei  et 
decem  praecepta,  in  quibus  ignorans  i- 
gnorabitur...  Et  si  diceretur  hic  esse  Un 
suram,  et  usura  est  contra  decalogum; 
respondetur,  sed  hunc  contractum  esse 
usurarium  non  est  clarum,  cum  sa- 
pientes  contraria  sibi  invicem  sentiant  3. 
Itaquesecundimi  d.  Thomam  et  d.  An- 
toninum,  ubi  veritas  non  est  patens, 
lex  tamquam  dubia  non  obligat. 

78.  Obiiciunt  III.  nostri  adversarii, 
nihil  fas  esse  nobis,  nisi  quod  est  con- 
forme  divinae  voluntati.  Gaudeo  hanc 
obiectionem  mihi  fieri,  quod  enim  in 
hoc  puncto  s.  Thomas  docet,  id  solum 
sufficit  ad  nostram  sententiamomnino 
firmandam.QuaeritAngelicus^:  Utrum 
necessarium  sit  voluntatem  humanam 
conformari  voluntati  divinae  in  volito, 
ad  hoc  ut  sit  bona :  et  ait,  teneri  homi- 
nes  se  conformare  voluntati  Dei  in  volito 
formali,  scilicetinvolito  boni  communis 
(  quisque  enim  non  potest  licite  aUud 
velle  ,  nisi  bonum)  sed  non  in  voli- 
to  materiali.  Deinde  s.  doctor^  sic 
sibi  obiicit:  Videtur  quod  voluntas  ho- 
minis  non  debeat  semper  conformari 
divinae  voluntati  in  volito,  non  enim 
possumus  velle  quod  ignoramus...  Sed 
quid  velit  Deus  ignoramus  in  plurimis; 
ergo  non  potest  humana  voluntas  divi- 
nae  voluntati  conformari  in  volito.  Et 
respondet:  Ad  primum  dicendum,  quod 
volitum  divinum  secundum  rationem 
communem,  quale  sit,  scire  possumus; 
scimus  enim  quod  Deus  quidquid  vult, 
vultsubratione  boni.  Et  ideo  quicumque 

v(2)  QuBdlib,  9.  a.  IS.     (3)  P.  2.  lii.  1.  c.  11.  $.  28. 

'  (4)  5.  2.  ^.  19.  a.  ^^  (S)  Ad  S. 


44  IIB.  I.  TRACT.  I 

mlt  aliquid  sub  quacumque  ratiorie  bo- 
m,  habet  voluntatem  conformem  volun- 
tati  divinae,  quantum  ad  rationem  vo- 
liti,  quod  est  volitum  formale ,  sive 
commune.  Subdit  deinde:  Sed  in  par- 
ticulari  nescimus  quid  Deus  velit;  et 
quantum  ad  hoc  non  tenemur  confor- 
mare  voluntatem  nostram  divinae  vo- 
luntati.  Ergo  non  tenetur  homo  se  con- 
formare  divinae  voluntati  in  particu- 
lari  etiam  respectu  ad  divina  praecepta, 
ubi  haec  Dei  voluntas  homini  non  est 
adhuc  manifestata  ,  prout  distinctius 
declarat  p.  Gonet  dicens:  Homo  non  te- 
netur  conformari  voluntati  divinae  in  vo- 
lito  materiali,  nisi  quando  voluntas  di- 
vina  nobis  praecepto  velprohibitione  ma- 
nifestatur^. 

Sed  instatp.  Patutius  et  ait:  Riguardo 
al  precetto  e  proibizione  (libet  hoc  ad- 
notare  suis  propriis  verbis)  sempre  dob~ 
biamo  conformarci  alla  volonta  divina, 
eziandio  quanto  al  volito  materiale , 
mentre  Dio  ci  ha  dati  i  suoi  precetti, 
affinchi  li  osserviamo,  e  questi  gia  sono 
notificati  nelle  sue  leggi.  Sed  ego  peto: 
Si  aliquod  praeceptum  est  dubium  et 
obscurum,  prout  accidit  quidem  in  con- 
flictu  duarum  opinionum  aeque  pro- 
babilium,  quomodo  dici  potest  prae- 
ceptum  sufficienter  notificatum?  Tunc 
non  est  satis  notificatum  praeceptum, 
sed  tantum  dubium  praecepti ,  prout 
supra  ostendimus,  quod  ubi  duae  opi- 
niones  concurrunt  aeque  probabiles, 
neutra  probabilis,  sed  tantum  dubia 
remanet,  Quapropter  eo  casu  solum- 
modo  potest  dici  quod  praecepti  dubium 
habemus,  non  autem  cognitionem.  Et 
revera  quomodo  unquam  dici  poterit 
nos  legis  cognitionem  habere,  cum  vere 
nescimus  an  lex  existat  vel  non?  tunc 
bene  asserere  valemus  quod  legem  ne- 
scimus,  et  ideo  non  tenemur,  iuxta  s. 
Thomam,  in  particulari  conformari  vo- 
luntati  divinae  in  eo  volito  materiali, 
quod  nobis  ignotum  est;  Deus  enim 
nobis  non  praecepit  obedire  suae  vo- 
luntati  quae  non  adhuc  est  nobis  pa- 
tefacta. 

Idque  confirmat  expressiusrespectu 

(1)  Clyp.  t.  3.  <1.  6.  a.  2.  n.  57.  iu  lin. 


DE  CONSCIENTIA 

ad  nostrum  casum  d.  Thomas  in  alio 
loco  2  ubi  quaerens:  Utrum  in  omnibus 
Deo  sit  obedimdum:  respondet  affir- 
mative ,  sed  postmodum  sibi  obiicit: 
Quicumque  obedit  Deo  uniformat  vo- 
luntatem  suam  voluntati  divinae ,  et- 
iam  in  volito.  Sed  non  quantum  ad 
omnia  tenemur  conformare  voluntatem 
nostram  voluntati  divinae,  ut  supra  ha- 
bitum  est^.  Ergo  non  in  omnibus  tene- 
tur  homo  Deo  obedire.  Et  ita  respondet: 
Ad  tertium  dicendum  quod  etsi  non  sem- 
per  teneatur  homo  velle  quod  Deus  vult, 
semper  tamen  tenetur  velle  quod  Deus 
vult  eum  vellej  et  homini  praecipue  in- 
notescit  per  praecepta  divina.  En  igitur 
s.  doctor  bene  explicat  nos  non  teneri 
sua  praecepta  servare,  nisi  postquam 
illa  nobis  sunt  manifestata.  Itaque  te- 
netur  homo  parere  Deo  et  conformari 
ipsius  voluntati,  nan  iam  in  omnibus 
quae  Deus  vult,  sed  in  eo  tautum  quod 
Deus  vult  nos  velle.  Sed  quomodo  scie- 
mus  id  quodvult  Deusnos  velle?  Scie- 
mus,  inquit  s.  Thomas,  cnm  praecipue 
innotescit  perpraeceptadivina.  Non  suf- 
ficit  igitur  dubia  notitia  praeoepti,  ut 
teneamur  servare  praeceptum  tam- 
quam  Dei  volitum,  sed  requiritur  in- 
super  notitia  praecepti  certa  et  mani- 
festata :  hoc  quidem  significat  verbum 
illud  innotescit. 

Quaero  nunc,  ut  hoc  punctum  con- 
cludamus:  Casu  quo  voluntas  divina 
quoad  particularium  praeceptorum  ob- 
servantiam  nobis  adhuc  non  innotuerit, 
tenemurne  illi  conformari?Minime,  ait 
Angelicus  dicens:  Sed  in  particulari 
nescimus  quid  Deus  velit,  et  quantum 
ad  hoc  non  tenemur  conformare  volun- 
tatem  nostram  divinae  voluntati.  Idque 
confirmat,  ut  vidimus,  expresse  p.  (to- 
net:  Homo  non  tenetur  se  conformare 
voluntati  divinae  in  volito  materiali , 
nisi  quando  voluntas  divina^iobis  prae- 
cepto  velprohibitione  manifestatur^.lmo 
scripsit  lo.  Gerson,  ut  alibi  retulimus, 
quod  nec  Deus  quidem  potest  creatu- 
ram  obligare  ad  suam  voluntalem  ser- 
vandam,  nisi  priuseam  ipsi  manifestet; 

(2)  2.  2.  q.  104.  a.  4.         (5)  l.  2  .q.  i9.  a.  10. 
(4)  CJyp.  disp.  6.  a.  2.  D.  37' 


MORALE 

Necesse  est  dari  manifestationem  ordina- 
tionis  ac  voluntatis  Dei,  nam  per  solam 
suam  voluntatem  nondumpotestDeusab- 
solute  creaturae  imponere  obligationemK 

Hinc  patet  quod  s.  Thomas  semper 
conformis  fuit,  nos  instruens,  leges  cer- 
tas  esse  debere,  ut  obligent;  in  cunctis 
enim  locis  ubi  de  hac  materia  sermo- 
nem  habuit,  semper  usus  est  verbis 
expressis,  quae  hanc  esse  mentem  suam 
clare  ostendunt.  Dixit  ipse  quod  lex, 
ut  obliget,  oportet  ut  per  ipsius  noti- 
tiam  applicetur  2.  Dixit,  promulgatio- 
nem  legis  esse  ex  hoc  ipso,  quod  Deus 
eam  mentibus  hominum  inseruit  natu- 
raliter  cognoscendam  3.  Inquit  natura- 
liter  cognoscendam,  ergo  tunc  homo 
tenetur  legem  servare,  cum  legem  co- 
gnoscit,  non  vero  cum  dubitatde  lege: 
dixit  legem  esse  mensuram  qua  homo 
mensurare  se  debet,  ac  proinde  dixit 
quod  haec  mensura  debet  esse  certissi- 
ma  ^.  Dixit  quod  sicut  funis  non  ligat, 
nisi  applicetur  rei  ligandae  per  con- 
tactum,  ita  praeceptum  non  ligat,  nisi 
per  eiusdem  scientiam.Etideosubdit: 
Undenullus  ligaturperpraeceftum,  nisi 
mediante  scientiaillius  praecepti^.Dixit 
hominem  tum  tantum  tenerl  ad  obe- 
diendum  Deo,  cmn  eius  divina  volun- 
tas  homini  praecipue  innotescit  per 
praecepta  divina  «.  Itaque  iuxta  has 
omnes  d.  Thomae  doctrinas  conclu- 
dendum,  divinam  legem  non  obligare, 
nisi  cum  est  cognita^  nisi  cum  est  cer~ 
tissima,  nisi  cum  de  illa  habetur  scien- 
tia,  nisi  ipsamet  innotescit. 

Quapropter,  his  positis,  frustra  obii- 
citur  a  nostris  adversariis,  quod  cum 
opiniones  sunt  aeque  probabiles,  opinio 
tutior,  si  non  inducit  obligationem  cer- 
tam,  inducit  saltem  obligationem  pro- 
babilem;  et  ideo  deerit  dictamen  mo- 
raliter  certum  de  actionis  honestate  , 
sine  quo  non  licet  operari.  Sed  huic 
plurico  supra  data  est  responsio,  nem- 
pe,  quod  cum  duplex  coacurrit  opinio 
aeque  probabilis,  opinio  quae  stat  pro 
lege  aliam  non  inducit  obligationem 
nisi  deponendi  dubium;  sed  huiusmodi 

(1)  Lib.  (le  vila  spir.  lcct.  2.  (2)  1.  2,  (j.  90,  a.  4. 
(5)  Ibid.  ad  1.  (-4^  1.  2.  n.  19.  a.  4.  ad  S. 


SYSTEMA  45 

dubiura,iuxtaomniumprobabilistarum 
et  probabilioristarum,ipsiusquep.  Pa- 
tutiisententiam,utvidimus,benepotest 
deponi,  non  tautum  ex  directo,  sed  et- 
iamexreflexo  principiocerto,quo  certi- 
tudodehonestate  actionis  iam  habetur. 

79.  Obiiciunt  IV.  Regulam  sacrorum 
canonum  illam:  In  dubiis  tutiorvia  est 
eligenda,  ut  habetur  in  cap.  Illud  Do- 
minus,  de  clerico  excomm.  deposito  etc. 
idemque  dicitur  in  cap.  Ad  audientiam^ 
de  homic.  et  in  cap.  Petitio  tua,  eod.  tit., 
item  in  Clement.  Exivi  (ad  vcFba,  Item 
quia),  de  verb.  signif.  et  in  cap.  luvenis 
de  sponsal.  Dicunt  adversarii:  Canones 
hi  generaliter  loquuntur  de  omnibus 
dubiis,  generaliter  igitur  accipiendi 
sunt.  Respondeo  et  concedo ,  quod  ge- 
neraliter  accipieudi  sunt  quoad  omnia 
dubia  practica  et  facti,  qualia  utique 
erant  illa  quae  occurrebant  respectu 
ad  casus  praefatorum  canonum;  sed  non 
quoad  omnia  dubia  speculativa  et  iu- 
riSjUt  dicunt  s.  Antoninus  Lupus  Ny- 
der  Soto  Suarez  Tabiena  Sylvester  An- 
gelus  Henriquez  Angles  s.  Bonaven- 
tura  Gerson  Pelbartus  et  alii  fere  com- 
muniter,  ut  mox  videbimus;  aiuntenim 
regulam  praefatam  canonum  quoad 
dubia  speculativa  esse  de  consilio,  non 
de  praecepto. 

En  quomodo  loquitur  s.  Antoninus: 
Inducunt  illud:  In  dubiis  tutior  via  est 
eligenda.  Respondetur,  hoc  esse  verum 
de  honestate  et  meriti  maioritate,  et  non 
de  salutis  necessitate  quoad  omnia  du- 
hia;  alioquin  oporteret  omnes  religionem 
intrare  '.  Verba  d.  Antonini  sunt  ni- 
mis  clara,  sedp.  Patutius  ait,  s.  archie- 
piscopum  loqui  tantum  de  eo  qui  opi- 
nionem  mitiorem  habet  pro  unice  vera, 
idque  infert  ex  verbis  illis,  alioquin  o- 
porteret  omnes  religionemintrare;  ergo, 
dicit  p.  Patutius,  s.  Antoninus  vult  hic 
loqui  de  duabus  opinionibus  aeque  tutis 
et  moraliter  certis,  et  contra  praeten- 
dit  probare,  s.  Antoninum  sentire  \i 
praefatae  regulae  in  omnibus  opinio- 
nibus  dubiis  tutiorem  esse  tenendam; 
sed  ut  res  clarescat,  hic  praemitten- 


(S)  De  verit.  q.  17.  a.  5.     (6)  1,  2.  ii.  iJ.  a. 
tJJ  P.  2.  lil.  1.  c.  2.  §.  31 


10. 


56  LIB,  I.  TRACT.  l 

dum  id  quod  praemittit  s.  Antoninus  * 
loquens  de  quodam  contractu,  circa 
quem  tunc  valde  inter  sapientes  disce- 
ptabatur,  an  esset  vel  ne  usurarius. 
Sic  scribit  sanctus:  Et  si  diceretur,  hic 
esse  usuram,  et  usura  est  contra  decalo- 
gum.  Respondetur^  sed  hunc  contractum 
esse  usurarium,  non  est  clarum,  cum 
sapientes  contraria  sibi  invicem  in  hu- 
iusmodi  sentiant.  Cum  autem  dicilm  ' 
ignorantia  iuris  naturalis  non  cxcusare, 
intelligitur  de  his  quae  expresse  per  se, 
vel  reduci^ve  sunt  circa  ius  naturale  et 
divinum,  ut  contra  fidem,  vel  praecepta 
per  evidenf.es  rationes,  vel  determinatio- 
nem  ecclesiae,  vel  sententiam  commu- 
nem  doctorum:  et  non  de  his  quae  per 
multa  media,  et  non  clare  probantur 
esse  contra  praecepta  et  articulos. 

Deinde  ait^:  Quod  autem  volentes 
probare,  contractum  esse  illicitum,  in- 
ducunt  illud:  In  dubiis  tutior  via  est 
eligenda:  Respondetur,  hoc  esse  verum 
de  honestate  et  meriti  maioritate,  non 
de  salutis  neceseitate,  quoad  omnia  du- 
bia;  alioquin  oporteret  omnes  religionem 
intrare.  S.  Antoninus  igitur  neutiquam 
sentiebat  universalem  adesse  legem, 
quod  tutiora  sequamur  in  omnibus  du- 
biis;  nam  in  speculativis  quae  occur- 
runt,  cum  duae  probabiles  opiniones 
conc\UTunt,  iuxta  casum  qui  tunc  di- 
sceptabatur,  censebat  praefatam  cano- 
num  regulam  non  esse  de  praecepto. 
Nihil  autem  obstat,  quod  ibi  exemplum 
adduxerit,  sive  absurdum,  quod  alio- 
(juin  oporteret  omnes  religionem  in- 
Irare;  namibi  non  quidem  loquebatur 
sanctus  adversus  eos  qui  dicere  prae- 
sumpserint,  omnes  de  praecepto  teneri 
propter  regulam  illam  religionem  in- 
gredi;  sed  respondetibi  directe  eisqui 
dicebant  contractum  illum  vetitum  esse 
vigore  praedictae  regulae  obligantis 
ad  tutiorem  partem  sequendam:  Quod 
autcm  volentes  /)ro6ore  (repetamus  ver- 
ba  iam  supra  relata)  contractum  esse 
illicitum,  inducunt  illud:  In  dubiis  tu- 

(1)  §.  28.  1.  c.  (2)  §.  51.  (S)  U  consolal. 
p.  3.  c.  10.  (4)  lu  summa  vcrb.  Scrupulus. 

(i;)  Maiiu.il.  c.  27.  11.  181.  (6)  De  iust.  et  iure 

l.  7.p.  5.  a.  2.     (7)  lu  cap.  SignifKiiai. 


DE  CONSGIEt^TIA 

tior  via  est  eligenda.  Hic  igitur  sermo 
fit  praecise  de  contractu  illo  specula- 
tive  dubio,  et  respondet  s.  Antoninus, 
Hoc  esse  verum  de  honestate  et  meriti 
maioritate ,  non  de  salutis  necessitate 
quoad  omnia  dubia.  Unde  non  valet 
dici:  s.  Antoninus  intendit  loqm  de  eo, 
qui  volens  contractum  inire,  reputat 
iJliuni  luui  dubitanter,  sed  certe  licitum; 
nvirr  s.  archiepiscopus  non  intendit 
nll^ue  loqui  ibi  de  opinione  habitapro 
unice  vera,  sed  de  opinione  omnino 
dubia;  alioquin  ad  obiectionem  eorum, 
qui  probare  volebant,  contractum  esse 
illicitum,  quia  canones  praecipiunt  in 
dubiis  tutiorem  viam  esse  eligendam, 
inepte  respondisset,  regulam  illam  esse 
de  honestate  et  meriti  maioritate,  non 
de  necessitate,  quoad  omnia  dubia;  sed 
debuisset  respondere,  regulam  proce- 
dere  tantum  in  dubiis,  non  vero  cum 
operans  habet  pro  vera  suam  opinio- 
nem;  sanctus  autem  ait,  regulam  ca- 
nonum  non  esse  de  praecepto  univer- 
sali  quoad  omnia  dubia:  quoad  omnia 
enim  dicit  esse  tantum  de  honestate  et 
meriti  maioritate. 

Sicut  scribit  s.  Antoninus,  sic  et- 
iam  sentit  Nyder,  dicens:  Viam  tutio- 
rem  eligere  est  consilii,  non  praecepti  3. 
Idem  sentit  Tabiena:  Non  valet,  quod 
in  dubiis  tutior  via  est  eligenda,  quia 
hoc  non  est  praeceptum,  sedconsilium  ^. 
Idem  scripserunt  Navarrus  5  Soto  6  Ab- 
bas  7  Sylvester  s  Suarez»  Angles  lo  Hen- 
riquez  ii.  Item  s.  Bonaventura  Gerson 
etc.  12. 

Et  revera  iuxta  casus  relatorum  ca^ 
nonum  omnino  servari  opus  erat  regula 
illa,  quia  dubia  erant  practica  et  facti; 
nec  haberi  poterat  principium  aliquod 
certum,  directum  aut  reflexum,  quo 
excusanda  foret  obligatio  partem  se- 
quendi  tutiorem,  propter  scandalaalia- 
que  mala  quae  in  iis  casibus  vitari  de- 
bebant.  Utque  dilucide  hoc  dignosca- 
tur,  brevibus  hic  discutere pportet,  qui 
tunc  acciderunt  casus  et  decisiones 

leiunium,  q.  10.  n.  27.         (9)  T.  5.  in  5.  p.  disp. 
40.  sect.  G.  n.  8.  (10)  P.  1.  de  ieiun.  q.  9. 

a.  1.  dul).  2   concl.  5.         (11)L.14.  de  iiTeg.  c.  5. 
n.4.mrm.      (12)  Ap.  TcriUumde  piob.  q.2G.n.2l. 


MOBALE 

lextuum  qui  nobis  oLiiciuntur.  Quoad 
cap.  Illud  Dominus.  de  clerico  excomm. 
deposito,  etc.  ibi  casus  fuit,  quod  qui- 
dam  episcopus,  non  obstante  fama  pu- 
blica  de  excommunicatione  adversus 
eumlata,  temere  celebrare  maluit,  qua 
de  re  iure  dicimus,  eum  depositione 
fuisseab  Innocentio  iii.  punitum;  nam 
persistente  dubio  de  excommuuicatio- 
ne,  ipse  diligentiam  adhibere  tenebatur, 
utde  veritate  certior  fieret,  interimque 
a  celebrationedesistere  debebat.  Idcirco 
merito  dixit  pontifex:  Quia  in  duhiis 
via  tutior  est  eligenda,  etsi  de  lata  in 
eum  sententia  dubitaret,  debuerat  tamen 
potius  abstinere,  quam  sacramenta  ec- 
clesiastica  pertractare. 

Quoad  cap.  Ad  audientiam,  de  homic^ 
casus  fuit,  quod  quidam  sacerdos  intu- 
lit  viro  cuidam  vulnus,  ex  quo  vita  de- 
cessit.  Deinde  dubitabatur,  an  ille  pro- 
pter  huiusmodi  vulnus  mortuus  fuisset. 
Clemens  iii.  decrevit  convenire,  utsa- 
cerdos  a  sacrificando  abstineret,  et  ideo 
dixit:  Cum  in  dubiis  semitam  debeamus 
eligere  tutiorem^  te  convenit  iniungere 
presbitero,  ut  non  ministret.  Hic  primo 
advertendum,  quod  non  adhuc  facti 
veritas  erat  tunc  explorata,  nimirum, 
an  tali  ex  vulnere  mors  accidisset,  qua 
de  causa  subiungit  textus :  Si  ex  alia 
inprmitate  obierit.,  poterit  divina  officia 
ministrare.  Ideoque  sapienter  statuit 
pontifex,  quod  interim  sacerdos  non 
celebraret-,  dicebat  enim  in  tali  dubio 
viam  tutiorem  eligendam.  Adverten- 
dum  secundo  cum  Navarro  et  Suarez, 
quod  eo  casu  non  agebatur  de  obser- 
vando  aliquo  praecepto,  sedtantumde 
quadam  convenientia,  ut,  si  deinde  con- 
staret  sacerdotem  fuisse  homicidam, 
populo  non  esset  scandalum  eum  cele- 
brantem  conspicere.  Idem  statutum  fuit 
in  simili  casu  dubii  homicidii  in  cap. 
Petitio  tua^  24.  de  homic.  ubi  dictum 
fuit:  Cum  sit  consultius  in  huiusmodi 
dubio  abstinerCj  quam  temere  celebrare. 
Quis  non  videt,  in  his  casibus  neces- 
sario  ad  scandalum  effugiendum,  con- 
venisse,  ut  via  tutior  eligeretur,  a  ce- 
lebratione  abstinendo? 

Ad  Clementinam  exivi  responderaus, 


SYSTEXIA  47 

quod  ibi  fratres  mlnores  Seaem  apo- 
stolicam  efflagitarunt,  an  sub  gravi  te- 
nerentur  ad  illas  religionisregulas  quae 
verbis  praeceptivis  conceptae  erant  ? 
Papa  respondit:  In  his  quae  animae  sa- 
lutem  respiciunt,  ad  vitandos  graves  re- 
morsus  conscientiae,  pars  securior  est 
tenenda.  Inprimis,  ut  censet  p.  Amort, 
cum  papa  dixerit,  pars  securior  est  te- 
nenda,  non  de  securitate  materiali  in- 
tendit  loqui  in  amplectendo  tutiorem 
partem,  sed  de  securitate  formali  con- 
scientiae  in  operando  cum  morali  cer- 
titudine  sine  dubio  practico ;  nam  si  de 
materiali  securitate  loqui  intendissetj 
utique  declarasset,  omnes  voces  impe- 
rativi  modipraeceptum  denotare,  quod 
materialiter  tutiusproculdubio  fuisset; 
at  pontifex  dixit  esse  intelligenda  verba 
imperativa  tantum  illa  quae  talia  vi- 
debantur  ex  vi  verbi^  nempe  ob  verbo- 
rum  expressionem,  vel  saltem  ratione 
materiae.  Caeterum  inquit:  Licet  fra- 
tres  non  ad  omnium  quae  sub  verhis 
imperativi  modi  ponuntur  in  regula  si- 
cut  ad  praeceptorum^  seu  praeceptis  ae- 
quipollentium,  observantiam  teneantur^ 
expedit  tamen  ipsis  fratrihus  ad  ohser- 
vandam  puritatem  regulae  et  rigorem, 
quod  ad  ea  sicut  ad  aequipollentia prae-' 
ceptis  se  noverint  obligatos^  quae  hic 
inferius  adnotantur.  Et  post  haec  papa, 
quae  tamquam  praeceptura  habenda 
essent,  adnotavit.  Ita  respondetadhanc 
Clementinam  p.  Amort. 

Sed  ego  aliam  responsionem  addo 
magis  convincentem.  Casus  erat,  ut  in 
eodem  textu  legitur :  Antecedenter  a 
fratribus  fuerat  dubitatum,  an  regula 
tantum  ad  vota  paupertatis,  castitatis  et 
obedientiae  obligaret;  sed  Nicolaus  iii. 
papa  iam  declaraverat  obligare  etiam 
ad  illa  consilia  evangelica,  quae  in  re- 
gula  exprimebantur  verbis  obligatoriis 
praecepti,  vel  praecepto  aequipollen- 
tibus.  Deinde  fratres  Clementem  v  sup- 
plicarunt,  ut  eis  declararet,  Quae  cen- 
seri  debeant  praeceptis  aequipollentia. 
Idcirco  Clemens,  priusquam  expiicas- 
set  ea  quae  praeceptis  aequipollentia 
videbantur  ex  vi  verborum,  et  ratione 
gravis  materiae  de  quaagebatur,prae- 


iS  LIB.  I.  TRACT.  I 

misit  illa  verba,  advitandos  graves  re- 
morsus  conscientiae  pars  securior  est 
tenenda.  Itaque  eo  casu  non  agebatur 
de  duabus  partibus  aeque  probabili- 
bus,  sed  tantum,  an  adesset  obligatio 
illam  sequendi  partem,  quae  iuxta  re- 
gulae  rigorem,  et  iuxta  id  quod  Nico- 
laus  III  iam  declaraverat ,  non  tantum 
tutior,  sed  erat  unice  tuta;  cum  iam 
constaret,  regulam  ex  vi  verborum  et 
gravitatis  materiae  obligare  ad  obser- 
vanda  tamquam  praecepta  non  solum 
principalia  tria  vota  religionis ,  sed 
etiam  consilia  evangelica  quae  in  re- 
gula  exponebantur,  et  ideo  ipsa  prae- 
teriri  non  poterantsine  gravi  conscien- 
tiae  remorsu.  Hinc  dixit  Clemens,  ad 
vitandos  huiusmodi  remorsus,  tenen- 
dam  esse  securiorem  partem ,  quae 
reipsa  erat  unice  vera  et  unice  secura; 
et  ex  alia  parte  nullae  rationes  suppe- 
tebant,  quae  transgressionem  illorum 
consiliorum  a  gravi  culpa  excusare  va- 
lebant. 

Tandem  quoad  cap.  luvenis.,  3.  de 
sponsal.^  casus  fuit,  quod  iuvenis  qui- 
dam  septennis  puellam  quamdam  du- 
xit,  qua  mortua,  postea  cum  consobri- 
na  illius  alias  nuptias  contraxit.  Hinc, 
suborto  dubio,  an  primum  matrimo- 
nium  fuisset  invalidum  ob  aetatis  se- 
ptennis  impotentiam,Eugenius  iii  prae- 
cepit,  ut  vir  a  praefata  consobrina  sepa- 
raretur,  propter  honestatem  ecclesiae, 
subiungens:  Quia  igitur  in  his  quae 
dubia  sunt,  quod  certius  existimamus^ 
tenere  debemus  etc.  His  positis,  dicimus 
I.,  pontificem  iure  separationem  prae- 
cepisse,  non  quiaputavitinopinionibus 
dubiis  semper  tutius  lenendum  esse, 
sed  quia  separatio  necessaria  erat  ad 
scandala  vitanda,  atque  ecclesiae  ho- 
iiestatem  sartam  tectam  servandam. 
Dicimus  II.  quod  papa,  proferendo  ver- 
hsi,quod  certius  existimamus^  tenere  de- 
bcmus,  minime  id  dixit  respectu  iuve- 
nis,  qui  utique  bene  conscius  erat,  si 
tem^ore  primi  coniugii  potens  vel  im- 
potens  esset;  sed  respectu  iudicum  qui 
in  foro,  cumpartiumrationessuntdu- 
biae,  proculdubio,  quod  certius  est 
s^^^m  tenentur;  proindeque  dixit,  cer- 


DE  CONSCIENTIA 

tius  (non  tutius)  nempe  quod  ipse  papa 
certius  iudicabat,  separationem  impo- 
nendam  esse,  quia  adhuc  persistebat 
dubietas  valoris  primi  matrimonii,  pro 
quo  possessio  potius  stabat.  Quid  au- 
tem  inter  hoc  et  quaestionem  nostram, 
ubi  de  foro  interno  agitur,  et  non  de 
dubio  facti,  sed  de  opinione  aeque  pro- 
babili?  Hinc  patet  quod  omnia  dubia 
ad  textum  casus  pertinentia  erant  dubia 
practica  et  facti,  quae  nullo  ex  reflexo 
principio  deponi  poterant. 

Tanto  magis  quod  ipsi  pontifices  in 
dubiis  speculativis  hac  regula  tenendi 
partem  tutiorem  non  semper  usi  fue- 
runt.  Adrianus  vi.,  ut  refert  Soto  *  nou 
obstante  quod  ipse  oppositum  senti- 
ret,  dispeusavitinquodam  matrimonio 
rato,  tantummodo  sententiae  Caietani 
confisus.  Praeterea  incap. Laudabilem, 
de  frigid.  et  mul.  habetur,  pontificem 
cuidam  coniugi  qui  dubius  erat  de  po- 
teutia  ad  copulam,  concessisse,  ut  eam 
per  triennium  experiretur.  Si  lex  du- 
bia  semper  est  servanda,  ut  volunt 
adversarii ,  et  tunc  dubium  vertebat 
an  mulier  illa  esset  aliena,  quomodo 
pontifex  viro  illi  permittere  poterat 
per  triennium  ad  eam  accedere  et  co- 
pulam  experiri?  Adde,  quod  silex  ista 
esset  universalis  sequendi  in  cunctis 
dubiis,  etiam  speculativis,  tutiorem 
partem,  sequeretur,  ne  probabilissi- 
mam  quidem  teneri  posse  opinionem, 
quae  utique  non  est  tutior,  sed  intra 
fiues  probabilitatis  manet ;  sed  hoc  di- 
ci  nequit,  cum  proscripta  sit  ab  Ale- 
xandro  viii.  propositio  quae  dicebat : 
Non  licet  sequi  opinionem  vel  inter  pro- 
babiles  probabilissimam.  Adde,  quod 
etiamsi  esset  res  dubia  an  praefata  re- 
gula  canouum  intelligenda  sit  de  om- 
nibus  dubiis,  et  non  tantum  de  dubiis 
practicis,  ratioues  ipsae,  quibus  sat 
clare  probatum  est,  legem  dubiam,  ut- 
pote  non  satis  promulgatam,  iion  obli- 
gare,  eaedem  probant,  hanc  canonuiu 
regulam  non  esse  legem  universaletn 
quoad  omnia  dubia,  sed  tantumquoad 
dubia  facti  et  praclica. 

Denique,  ut  praescnli  puncto  fincm 

(i)  In  4.  dist.  27.  (j.  1.  a.  4. 


UORALE 

imponamus,  quaero  (et  ad  hanc  ratio- 
nem  quam  proferam ,  ignoro  quid  re- 
sponderi  possit):  Quid  canones  prae- 
cipiunt?  praecipiunt  in  dubiis  tutiorem 
viam  esse  eligendam.  Dicitur  itaque 
in  dubiis,  sed  si  non  simus  in  dubiis? 
Quid  obstat  regula  illa,  si  homo  alicui 
principio  certo  innititur?  tuncsibi  iam 
format  conscientiam  moraliter  certam 
de  honestate  actionis,  et  a  finibus  du- 
bietatis  egreditur ,  nec  amplius  dici 
potest  eum  esse  in  dubiis.  Praeterea 
ipsimet  adversarii  concedunt,  praefa- 
tam  reSulam  sequendi  partem  tutio- 
rem  locum  non  habere  in  materia  iu- 
stitiae;  at  si  regula  canonum  sequendi 
quod  est  tiitius  esset  universalis  pro 
omnibus  dubiis,  etiam  qui  legitime  reui 
possidet,  in  dubio  an  res  sit  aliena,  de 
illa  expoliari  teneretur;  sed  d.  Augu- 
stinus  *  contrarium  docet,  inquiens:  /n 
iure  praediorum  tamdiu  quisque  bonae 
fidei  possessor  rectissime  dicitur^  quam- 
diu  se  possidere  ignorat  alienum. 

80.  Obiiciunt  V.  decisionem  cuius- 
dam  consessus  episcoporum  gallorum, 
ubi  fuit  decretum,  in  opinionibus  ae- 
que  probabilibus  tutiorem  partem  esse 
tenendam.  Horum  tantorumpraesulum 
auctoritatem  magnopere  veneror,  sed 
omues  docent,  auctoritatem  extrinse- 
cam  sapientum  magni  non  posse  esse 
ponderis,  ubi  intrinseca  ratio  certa  vi- 
detur  et  convincens;  tanto  magis,  cum 
ipsa  sufficienti  aliorum  auctoritate  non 
destituatur.  Ego  autem  animadverto, 
quod  pro  nostra  sententia  non  minor 
quam  pro  opposita  extat  auctoritas 
extrinseca,  imo  multo  maior.  Nec  ne- 
gari  potest,  nostram  sententiam  sal- 
tem  per  octoginta  aut  etiam  nonaginta 
annos  circiter  communem  fuisse  apud 
moralis  scientiae  auctores,  quos  inter 
plurimi  fuerunt  cardinales,  episcopi, 
universitatum  doctores,  et  signanter 
pluresmagistri  dominicanae  religionis, 
in  qua  semper  magna  doctrina  floruit. 
Hic  brevitatis  causa  omitto  cunctorum 
ipsorum  nomina  et  suarum  proposi- 
tionum  citationes  adnotare,  quas  iam 
attuli  in  meo  opusculo  seorsim  edito^. 

(1)  la  can.  Si  viigo,  cdv»  54.  u.  1. 
OlOft.   K 


SYSTE.M.\  49 

Nec  valet  dicere,  horum  auctorila- 
tem  in  hac  materia  parvi  aestimandam 
esse,  etiam  a  me,  dum  ipsi  habentur 
a  me  tamquam  decepti,  cum  ad  no- 
stram  tuendam  sententiam  innixi  sunt 
principio  illi  quod  egomet  reprobavi : 
Quiprobabiliter  agit  prudenter  agit.  lam 
dixi  sub  initio  dissertationis  huius, 
quod  tale  principium  solimi,  et  per  se 
directe  sumptum,  non  estsulficiens  ad 
cohonestandum  usum  opinionis  aeque 
probabilis.  Attamen  adverto,  iam  plu- 
res  auctores  (utsupravidimus)pro  no- 
stra  sententia  tutanda  innixos  fuisse 
eidem  nostro  principio,  nempe  quod 
lex  dubia  non  potest  obligare.  Prae- 
terea  dico,  quod  nec  etiam  illi  auctores 
solo  praefato  principi ;  illo,  Qui  pro- 
babiliter  agit  etc.  utebantur.Etsic  rem 
confero:  Auctores  illi  ex  unaparte  iam 
fatebantur  quod  ad  licite  operandum 
necessaria  esset  moralis  certitudo  de 
honestate  actionis.  Contra  vero  ipsimet 
auctores  eademnostraprincipiain  suis 
operibus  in  diversis  locis  iam  statue- 
runt,  nempe  quod  lex  non  sufficienter 
promulgata  non  obligat;  et  quod  ubi 
libertas  possidet,  lex  incerta  nequit 
certam  inducere  obligationem,  ex  illo 
prmcipio  adeo  abipsisacclamato,  quod 
In  dubio  melior  est  conditio  possidentis. 
Ergo  si  de  huiusmodi  principiis,  lo- 
quendo  de  opinionumprobabilium  usu, 
expressam  non  faciebant  mentionem, 
saltem  ea  indubitanter  supponebant. 
Quapropter  iuste  censendum,  quod  ipsi 
dicto  illo,  Qui  probabiliter  agit  pru~ 
denter  agit^  potius  utebantur  tamquam 
corollario  quodam  sive  consequentia 
quae  a  principiis  reflexis  inferebatur. 
Tanto  magis  quod  haec  materia  opi- 
nionum  probabilium  tunc  erat  valde 
confusa,  unde  confuse  de  ea  loqueban- 
tur ,  postquam  antiquiores  auctores 
confusius  de  illa  locuti  fuerant.  Cae- 
terum  dictum  illud,  Qui  probabiliter 
agit  etc.  dupliciter  accipi  potest:  si  ac- 
cjpitur  tanquam  innixum  aliis  prin- 
cipiis  reflexis,  vere  pruderis  et  certum 
est;  si  vero  accipitur  tamquam  prin- 

(2)  Deli'uso  uioderato  Jeiropinione  egualiiiuutd 
probabile,  -  Conli^i'  iu^>ra  uoUw  ad  d.  68.  [lusitnm. 

4 


Z(\  LIB.  I.  TRAOT.  1 

Qipiuin  dii»ctum,  seclusa  iudicii  re- 
flexioae,  falsum  est.  Etsicdeeffato  illo 
directe  sumpto  iure  merito  gallicani 
praesules  contenti  non  extiterunt,  tu- 
leruntque  decretum  quod  circumfer- 
tur,  nempe:  In  dubiis  de  salutis  nego- 
tio,  ubi  aequalia  utrinque  animo  se  of- 
ferunt  rationum  momenta,  sequamur  id 
quod  tutius  est,  sive  quod  est  in  eo  casu 
unice  tiUum;  nec  id  consilii,  sed  prae- 
cepti  loco  habeamus  dicente  scriptura:  Qui 
amat  periculum  in  illo  peribit.  Attentis 
quibus  postremis  verbis,  apparet  pro 
certo  quod  ipsi  praesules  locuti  sunt 
de  operante  cum  dubio  practico,  nul- 
lum  habente  principium  quo  dubium 
deponere  posset,  si  autem  loqui  ma- 
luissent  de  operante,  qui  ultimum  for- 
raat  iudicium,  non  ex  sola  probabili- 
tate  opinionis,  sed  ex  alio  certo  prin- 
cipio  reflexo,  aliter  quidem  puto  quod 
praesules  illi  decrevissent. 

Quod  autem  ad  plura  episcoporum 
edicta  in  Gallia  emanata,  quae  a  p.  Pa- 
tutio  in  suo  opere  *  afferuntur  et  tran- 
scribuntur,  quibusque  ipse  ait  proscri- 
ptum  fuisse  probabilismum,  illa  per- 
legi  attente,  et  consideravi  quod  omnia 
ipsa  respiciunt  praecise  quemdam  li- 
briun2  qui  merito  damnandus  erat,  ut- 
pote  asserens  propositionesnimis  laxas, 
nempe  teneri  posse  secure  quamcum- 
que  opinionem,  non  tantum  minus  pro- 
babilem,  sed  etiam  probabiliter  proba- 
bilem,  secundum  quatuor  vel  trium, 
atque  etiam  unius  auctoris  auctori- 
tatem.  Quamobrem  edicta  praefata 
nihil  aut  valde  parimi  nostram  sen- 
tentiam  adversantur.  Caeterum  quoad 
vim  rationum  intriusecam  (quae  prin- 
cipaliter  attendi  debet,  auctoritas  enim 
extrinseca  non  aliud  operatur,  quam 
afferre  vis  intrinsecae  praesumptio- 
nem),  iudico ,  et  plurimi  alii  iudicant 
mecum,  habere  iam  convincentem  et 
evidentem.  Quod  autem  ad  extrinse- 
cam  doctorum  auctoritatem  pertinet, 
censeo,  ut  supra  osteudi,  tenere  suf- 
ticientissimam.  Tanto  magis,  cum  ani- 
madvertimus,  quod  nostri  adversarii 
nihil  adaequate  ad  nostras  rationes  re- 

(1)  L.1  icgola  prossima  deUe  uciaDe  azioui. 


DE  CONSCIENTIA 

spondent;  et  ex  alia  parte,  si  eoriini 
argumenta  valerent,  probarent  utique 
tutiorismum  damnatum  necessario  es- 
se  tenendum.  Loquendo  vero  de  iis 
qui  non  iam  scribunt  de  proposito  pro 
rigido  systemate,  sed  tantum  illud  ore- 
tenus  approbant,  omnes  ego  veneror 
et  reputo  me  sapientiores;  sed  dico 
quod  tunc  hi  maiorem  auctoritatem 
mihi  afferrent,  si  scirem  ipsos  mature 
utriusque  sententiae  momenta  ponde- 
rasse;  sed  de  hoc  valde  dubito,  et  iure 
merito,  dum  video  eosdem  scriptores 
rigidae  sententiae  ab  eis  probatae,  aut 
parum  nostras  rationes  animadvertisse 
aut  respondisse  nobis  aequivocis  et 
fallaciis,  quibus  unusquisque  Intelli- 
gens  facillime  respondere  valet.  Addo 
huiusmodi  approbatores  ut  plurimura 
(sicut  supra  dixi)  directa  respiciunt  mo- 
tiva,  sed  parum  vel  nihil  ad  reflexa 
animadvertenda  animum  intendunt , 
quae  de  caetero  multam  reflexionem 
requirunt;  sed  ego  pro  certo  habeo, 
quod  huiusmodi  reflexio  ab  iis  qui 
hodie  antiprobabilistas  se  produnt  et 
iactantur  minime  adhibetur.  At  pro- 
grediamur  ultra,  quia  materia  est  odio- 
sa,  et  in  ea  parum  valeo  me  explicare. 
In  libello  autem  super  hanc  controver- 
siam  a  me  nuperrime  edito ,  plures 
episcoporum,  abbatum  et  aliarum  eru- 
ditarumpersonarum  opinionesin  eius 
calce  transcripsi  quae  nostrum  syste- 
ma  verum  ac  certum  non  dubitant  ap- 
pellare. 

81 .  Obiiciunt  VI.  textum  ecclesia- 
stici  3;  Qui  amat  periculum  in  illo  pe- 
ribit;  ergo  aiunt,  qui  in  periculum  se 
immittit  transgrediendi  legem,  iam  pec- 
cat.  Sed  hic  advertere  oportet  aequi- 
vocum  sive  ambiguitatem  quae  inter- 
cedit.  Qui  opinione  aeque  probabili 
utitur,  principio  certo  innixus,  est  qui- 
dem  in  periculo  transgrediendilegem, 
sed  non  peccandi.  Sed  cur?  replicant 
adversarii ,  quomodo  non  peccat  qui 
transgrediendi  legem  periculo  se  ex- 
ponit?  Repeto,  non  peccat;  oportet  enim 
distinguere  legem  certam  ab  incerta. 
Quando  lex  est  certa,  profecto  noa 


(2)  A^iolugia  cuiiuistaruin. 


(3)  3.  27. 


MORALE  SYSTEMA 


51 


possumus  exponi  periculo  eam  Iransgre- 
diendi,  sicut  est  periculum  propriam 
conversionem  procrastinandi  usque  ad 
mortem,  prout  in  textu  praefato  dicitur : 
Cor  durum  male  habehit  in  novissimo; 
et  qui  amat  periculum  in  illo  peribit. 
Cerla  est  lex  cliaritatis,  quam  quisque 
erga  seipsum  habere  debet,  non  ma- 
nendi  diu  in  peccato  ob  periculum  in 
suo  peccato  moriendi ;  amans  autem 
hoc  periculum  in  illo  peribit.  Pariter 
hic  obiiciunt  doctrinam  illam  d.  Tho- 
mae,  quae  in  idem  coincidit:  Quicum- 
que  committit  se  discrimini  peccati  mor- 
talis^peccat  mortaliter  *.  Haec  verba 
dupliciter  explicari  possunt,  vel  de  im- 
mittente  se  inpericulumtransgrediendi 
legem  certam  iuxta  casum  in  scriptura 
expressum,  vel  potius  de  operante  cum 
dubio  practico,  iuxta  alium  textum 
eiusdem  s.  doctoris,  ubi  dixit:  Qui  ali- 
quid  committit  vel  omittit^  in  quo  du^ 
bitat  essepeccatum  mortale,  peccat  mor- 
taliter  discrimini  se  committens  2.  No- 
tandum:  Non  dicit  angelicus,  in  quo 
dubitat  ofifendi  legem,  sed  in  quo  du- 
bitat  esse  peccatum  mortale;  alibi  enim 
ipsemet  de  incerto  praecepto  loquens 
dixit,  ut  supra  retulimus:  Nullus  liga- 
tur  per  praeceptum  nisi  mediante  scien- 
tia  illius  praecepti  3. 

82.  Dicunt  igitur  adversarii  quod , 
cum  lex  est  dubia,  qui  se  immittit  in 
periculum  eam  transgrediendi  certe 
peccat  ex  scriptura  allata:  Qui  amat  pe- 
riculumin  illoperibit.ETgo  resumo,  ad 
hoc  periculum  vitandum  semper  opus 
erit  strictum  amplecti  tutiorismum, 
non  aUter  operando  quam  cxun  morali 
certitudine  absoluta  et  immuni  ab  o- 
mni  formidine,  quod  opinio  illa  quana 
quis  sequi  vult  sit  vera.  Minime,  ipsi 
respondent,  satis  est  quod  illa  opinio 
sit  probabilissima,  cum  proscripta  iam 
fuerit  ab  Alexandro  viii.  opposita  pro- 
positio  quae  dicebat:  Non  licet  sequi  0- 
pinionem  vel  inter  probabiles  probabilis- 
simam.  Igitur,  dico  primo,  ex  hoc  de- 
duci  veram  non  esse  sententiam,  quod, 
cura  lex  est  dubia,  peccat  qui  se  expo- 
nit  periculo  eam  transgrediendi,  uam 

(1)  Q.uHl\ib.  9.  a.  13.  (.2)  I»  4.  disl.  21 .  q.  2.  a.  3. 


aJhuc  cum  probabilissima  opinione  o- 

perans  incurrit  periculum  (quamvis 

sit  remotius)  legem  transgrediendi.  Sed 

praeterea  dico  (et  hic  aliquantulum  im- 

moremur)  quod  is  qui  credit  nunquam 

esse  licitum  se  exponere  periculo  lae- 

dendi  legem,  et  contra  dicit  posse  opi- 

nionem  minus  tutam  teneri,  solummo- 

do  quando  est  probabilissima,  difficil- 

lime  et  vix  unquam  induci  poterit  ad 

eam  sequendam  cum  secura  conscien- 

tia,  nisi  eam  invenit  stricte  certam  et 

ab  omni  formidine  immunem.  Et  sic 

ratiocinor:  Opinio  probabilissima  est 

illa  quae,  etsi  supremum  occupat  pro- 

babilitatis  gradum,  tamen  fines  proba- 

bihtatis  non  excedit,  iuxta  terminos 

eiusdem  propositionis  ut  supra  damna- 

tae  quae  dicebat:  inter  probabiles  proba- 

hilissimam;  et  ideo,  prout  communiter 

doctores  aiunt,  opinio  probabilissima, 

quae  etiam  moraliter  certa  (large  tamen 

loquendo)  vocatur,  omnem  prudentem 

formidinem  non  excludit,  ne  sit  falsa: 

ad  diflFerentiam  opinionis  sive  senten- 

tiae  stricte  certae  quae  omnem  pru- 

dentem  formidinem  excludit.  Si  ergo 

opinio  probabiUssima  omnem  non  ex- 

cludit  prudentem  formidinem,  opinio 

probabUissimae  opposita  non  equidem 

est  Ula  quae  tenuiter  tantum  est  pro- 

babiUs:  tenuis  enim  probabiUtas  non 

estprobabiUtas,seddumtaxatquaedam 

falsa  apparentia  seu  vana  probabiUta- 

tis  apprehensio  quae  nuUum  pruden- 

tem  timorem  producere  potest,  sed 

tantum  aUquam  imprudentem  formi- 

dinem:  sed  imprudens  formido  non  est 

formido  quae  valeat  uUum  peccati  pe- 

riculum  secum  afferre.  Ipsimet  rigidi 

et  stricti  tutioristae  communiter  aiunt, 

quod  huiusmodi  imprudentes  formidi- 

ues  contemni  debent,  nec  de  eis  uUa 

ratio  est  habenda.  Insipientiam  revera 

esse  dicere,  quodDeus  nobis  imposue- 

rlt  etiam  futUes  et  irrationabiles  timo- 

res  vitare.  Itaque  proprie  loquendo  o- 

pinio  probabUissimae  adversa  non  est 

ea  quae  tenuiter,  sed  ea  quae  dubitan- 

ter  probabUis  est:  et  haec,  sicut  pro- 

babilissima  (ut  dixiraus)  non  caret  o- 

(5)  De  veril,  q-  *'•  a-  3. 


S2  -    LIB.  I.  TRACT.  I. 

mni  prudenti  formidine  quod  sit  falsa; 
ita  opinio  probabilissimae  opposita  uon 
caret  omni  prudenti  motivo  quod  sit 
vera.  Nunc  peto,  posito  quod  opinio 
stans  pro  lege  opposita  probabilissimae 
stanti  pro  libertate  est  dubie  probabi- 
lis,  quomodo  qui  censet  illicitum  esse 
immitti  in  periculum  transgrediendi  le- 
gem,  volensprobabilissimam  sequi,po- 
terit  unquam  in  praxi  cum  tranquilla 
conscientia  induci  ad  firmiter  creden- 
dum  quod  opinio  stans  pro  lege  non  sit 
vere  probabilis,  et  sic  probabilissima 
uti,  quin  periculo  transgrediendi  legem 
exponatur?  Ubi  stateram  inveniet  tam 
exactam,  quae  ipsum  reddat  securum, 
quod  opinio  stans  pro  lege  careat  qui- 
dem  tanto  probabilitatis  pondere  quod 
illam  efficiat  probabilem,  et  sic  ipse 
secure  et  a  periculo  immunis  opere- 
tur?  Idcirco  repeto  quod  ab  initio  dixi, 
quod  ille  qui  credit  non  posse  teneri 
in  praxi  aliquam  opinionem  minus  tu- 
tam,  nisi  probabilissima  sit,  cum  ma- 
gaa  difficultate  poterit  sibi  formare  di- 
clamen  certum  ad  operandum,  nisi  stri- 
ctum  amplexetur  tutiorismum,  quod 
solummodo  ab  omni  periculo  legem 
transgrediendi  immune  atque  liberum 
est. 

83.  Instant  adversarii  et  dicunt:  Qui 
tutiores  opiniones  amplectitur  tutius 
incedit.  Respondeo.  Nefas  quidem  est 
divinarum  legum  observantiam  rela- 
xare  plusquam  licet;  sed  non  minus  est 
malum  divinum  iugum  plusquam  o- 
portet  durum  aliis  reddere;  nimia  e- 
nim  severitas  ( scribit  Cabassutius  i ) 
dum  hommes  ad  nimis  ardua  compellit 
viam  salutis  aeternae  praccludit;  sal- 
vandos(ut  ait  d.  Bomventura)  damnat  et 
conscios  propriae  infirmitatis  ad  despe- 
rationem  adigit.  Accidit  enim,  ut  miseri 
homines^  hao  audita  rigidiore  doctrina^ 
credant  vel  dubitent  inesse  mortalem 
culpam  tibi  nulla  est;  sed  tamen  rei  dif- 
ficultate  victi  ex  erronea  conscientia  mor- 
taliter  peccent  et  damnentur.  Recte  ergo 
d.  Bonaventura  ^:  Cavenda  est  conscierir 
tia  nimis  larga  et  nimis  stricta;  nampri- 

(1)  Praor.  tLetr.  ijiii  etc.  (2)  Comp.  theol. 

vuril.  i.  2.  e.  52,  m.  6.         ^Z)  De  vik  «pir.  U«t.  4. 


DE  CONSCIENTIA 

ma  generatpraesumptionem^  secunda  de- 
sperationem;  item  prima  saepe  dicit  ma- 
lum  bonum^  secunda  e  contra  bonum 
malum;  item  prima  saepe  salvat  da- 
mnandum,  secunda  e  contra  damnat  sal~ 
vandum,  Hinc  sapienter  scripsit  Ger- 
son:  Doctores  theologi  non  debent  esse 
faciles  ad  asserendum  aliqua  esse  pec- 
cata  mortiiha  ubi  non  sunt  certissimi 
de  re:  nam  per  eiusmodi  assertiones  ri- 
gidas  et  nimis  strictas  in  rebus  univer- 
sis  nequaquam  eriguntur  homines  a  lu- 
to  peccatorum^  sed  in  illud  profundius, 
quia  desperatius,  demerguntur.  Quid 
prodesty  imo  quid  non  obest  coarctare 
plus  iusto  mandatum  Dei^  quod  est  la- 
tum  nimis  3?  Optime  nos  instruit  s. 
Chrysostomus:  Circa  vitam  tuam  esto 
austeruSy  circa  alienam  benignus^.  Ad- 
dit  p.  Suarez  et  ait:  Maius  pariculum 
animarum  incurreretur^  si  tot  vincula 
in  casibus  dubiis  eis  iniicerentur  5.  Id- 
que  fusius  card.  Pallavicinus  scite  ex- 
plicat :  Per  se  spectatum  effatum  illud, 
In  dubio  tutior  pars  est  eligenda,  ve- 
rissimum  est,  si  recte  intelligatur:  nam 
vel  agitur  de  electione  iractica,  et  haec 
semper  debet  esse  tutissima,  quia  debei 
esse  evidenter  licita:vel  de  electione  sen- 
tentiae  speculativae,  et  circa  eam  quae- 
renda  quidem  est  maior  securitas  sen- 
tmtiae,  non  maior  securitas  actionis.  Si 
induceretur  opinio,  quod  semper  tene- 
remur  facere  actionem  quae  securior  est, 
etiam  a  transgressione  materiali.,  haec 
opinio  non  esset  tuftor,  sed  maxime  ex- 
posita  pericih  frequenti  transgressio- 
nis  formalis;  quare  tutior  est  opposita^. 
Idem  scripsit  p.  Bancbel  dominicanus: 
Multa  sunt  quae  tutius  est  facere,  sed  si- 
mul  etiam  tutius  est  non  se  credere  obii- 
gatum  ad  ea  facienda^nisi  moraliter  ipsi 
constet  de  tali  obligatione  '.  Hinc  idem 
auctor  concludit:  Cum  non  debeamus 
formare  conscientiam  de  obligatioTie  ad 
aliquid  sub  poem,  nisi  moraliter  con- 
stet  de  obligatione,  non  debemus  onus 
illud  imponere^  dum  moraliter  nobis 
constat  superesse  nobis  libertatem  am- 

(4)  Can.  Aiiigant,  c.  26.  q.  7.  (S)  Oe  reiig.  tr.  S. 
t.  2.  c.  »4.  (6)  la  1.  2.  disp.  9.  c.  4.  a.  11.  d,  i'i. 
(3)  Bcev,  oBiv.  th««l,  a.  'i.,  u,  <»•  <»•  ^  »■  ^ 


MORALE 

plectendi  quamcumque  voluerimus  ex 
huiusmadi  opinionibus. 

Ego ,  ut  sincere  veritatem  fatear , 
cum  theologiae  moralis  scientiae  va- 
care  coepi,  quia  rigidioris  sen^entiae 
magistrum  mihi  audire  contigit,  pro 
hac  strenue  cum  aliis  tunc  temporis 
contendebam ;  sed  postea  melius  ra- 
tiones  huius  controversiae  discutiens, 
opposita  sententia  quae  pro  opinione 
aeque  probabili  stat,  moraliter  certa 
mihi  visa  fuit:  et  quidem  inductus  ab 
illo  pluries  hic  repetito  principio,  quod 
lex  dubia  non  potest  obligare.  Hinc 
persuasus  remansi  nefas  esse  con- 
scientias,  cum  opiniones  sunt  aeque 
probabiles,  ad  tutiorem  sequendam 
adstringere  cum  periculo  in  plurimas 
formales  culpas  incurrendi.  Praeter- 
ea  tamen,  cum  nostra  hac  tempesta- 
te  viderim  ita  acriter  adversus  mitio- 
rem  sententiam  reclamari,  multoties 
hunc  punctum  ad  trutinam  diligenter 
revocavi,  legens  ac  relegens  auctores 
omnes  quotquot  ad  manus  habere  po- 
tu4  modernos,  qui  pro  rigida  sententia 
certabant,  promtus  a  mea  sententia 
desciscere  statim  ac  non  amplius  cer- 
ta  mihi  appareret;  prout  enim  plures 
opiniones,  quas  aliquando  tanquam 
probabiles  habui,  postea  non  erubui 
reprobare;  ita  imo  tanto  magis  non  e- 
rubuissem  hanc  sententiam  quae  maio- 
ris  est  momenti  retractare.  Sed  quo 
diligentius  rationes  nostrae  sententiae 
perpendere  sategi ,  eo  magis  certae 
mihi  visae  suut.  Caeterum  si  quis  ad- 
esset  qui  me  clarioribus  momentis  il- 
luminare  posset,  falsitatem  ostenden- 
do  duorum  principiorum  *  quaehic  ex- 
ponere  curavi,  multas  ei  gratiashabe- 
rem,  atque  statim  etiam  per  publicam 
scripturam  me  revocari  polliceor.  Do- 
nec  tamen  aliter  mihi  quam  in  prae- 
sentiarum  senlio  persuasum  non  erit, 
dico  quod  sine  gravi  conscientiae  re- 
morsu  non  possem  alios  adstringere  ad 
sequendam  tutiorem,  cum  opiniones 
aeque  sunt  probabiles,  nisi  oppositum 
declararet  ecclesia,  cui  libenter  si  de- 
clarabit  iudicium  meum  submitto. 

(1)  Sc.  duoruin  coroll.  supra  b.  69.  ei  7S, 


SYSTEMA  53 

Caeterum  protestor,  quod  sicut  con- 
fessarios  illos  non  ap^obo  qui  nimiae 
austeritati  adhaerentes  facile  daranant 
usum  plurium  opinionum  quae  gravi 
fundamento  nituntur;  ita  contra  neque 
approbare  possum  eos  qui  de  facili  o- 
piniones  sine  certo  fundamento  tan- 
quam  probabiles  acclamant.  Confes- 
sarius,  antequam  aliquam  opinionem 
amplexetur,  tenetur  utique  intrinsecas 
rationes  perpendere,  et  cum  ei  occur- 
rit  ratio  aliqua  convincens  pro  tutiori 
opinione  cui  adaequatam  responsio- 
nem  suppetere  non  aspicit,  tunc  op- 
positam  minus  tutam  amplecti  non  pot- 
est,  quamvis  plurimorum  doctorum  au- 
ctoritas  ipsi  faveat;  modo  auctoritas 
non  sit  tanti  ponderis  ut  videatur  ei 
magis  quam  rationi  apparenti  deferen-  ^ 
dum,  iuxta  id  quod  docet  s.  Thomas: 
Aliquis parvae  scientiae  magis  certifica- 
tur  de  eo  quod  audit  ab  aliquo  scimti- 
fico,  quam,  de  eo  quod  sibi  secundum 
suam  rationem  videtur^.  Sed  iste  casus 
valde  rarus  erit. 

84.  Hoc  pro  theorica;  sed  quantum 
ad  praxim  spectat  deligendi  opiniones 
quaeri  solet  an  expediat  rigidas  aut  be- 
nignas  praeferre.  Respondeo:  Ubi  agi- 
tur  de  removendo  poenitente  a  peri- 
culo  peccati  formalis,  confessarius  de- 
bet,  generaliter  loquendo  et  in  quan- 
tirni  christiana  prudentia  suggerit,  be- 
nignis  opinionibws  uti;  ubi  vero  opi- 
uiones  benignae  proximius  reddunt 
periculum  formalis  peccati,  prout  sunt 
nonnullae  auctorum  opiniones,  v.  gr. 
quoad  vitandas  occasiones  proximas  et 
aliae  id  genus;  tunc  semper  expedit  ut 
confessarius  utatur,  imo  dico  quod  ipse 
ut  medicus  auimaruiu  tenetur  uti  opi- 
nionibus  tutioribus,  quae  poenitentes 
ad  se  servandos  in  statu  gratiae  con- 
ducunt. 

Nescio  autem  quomodo  possit  cum 
bona  conscientia  doceri  ( generice  lo- 
quendo)  quod  poemtenti,  qui  ob  con- 
fessionemsuarura  culparum  peractam 
ius  certum  ad  absolutiouem  iam  fuerit 
adeptus,  possit  ipsa  ei  negari  eo  quod 
poenitens  inter  duas  aequalis  ponderis 

(2)  2.  2.  q.  4.  s.  8.  ad  2. 


^4  LIB.  1.  XaACT.  I 

opiniones  nolit  tutiorem  sequi.  Hic  est 
rigor  ille  quem  immoderalum  et  iniu- 
slum  procul  dubio  reputo  et  reprobo; 
cum  austeritas  haec  caussa  esse  possit 
ut  plures  animae  damnentur;  dum  a- 
lias  plures  auctores  invenio  etiam  pro- 
babilioristas,  tam  modernos  quam  an- 
tiquos,  relatos  quldem  ab  adversariis 
uti  rigidae  sententiae  fautores,  qui  op- 
positum  docent.  En  quomodo  loquitur 
probabiliorista  Pontassus :  Fatendum 
tameriy  quod  si  confessario  persuasum 
foretj  opinionem  sui  poenitentis  esse 
probabilem  (loquitur  iam  de  opinione 
cui  tutior  opposita  etiam  est  probabi- 
lis )  tuM  ei  absolutionem  posset  imper- 
tirif  quandoquidem  tunc  contra  con- 
acientiam  suam  non  ageret '.  Si  autem 
♦  confessarius  potest  poenitentem  absol- 
vere,  tenetur,  cum  ille  ius  ad  absolu- 
tionem  habeat.  Idem  pariter  scribit  pro- 
balnliorista  Cabassutius:  Quivis  confes- 
sarius  absolvere  debet  eum  poenitentem 
qui  non  vult  ab  opere  abstinere,  quod  se- 
cundum  probabilem  piorum  et  doctorum 
aliquot  hominum  non  reprobatam  in  ec- 
clesia  auctoritatem  est  licitum:  quamvis 
iuxta  probabilem  aliorum  auctoritatem 
quam  ipse  sequitur  confessarius  habea- 
tur  minus  probabilis  (intelligendum  non 
notabiliter  miuus)  ut  ostendunt  Navar- 
rus^  Sylvius  etc.  Et  de  hoc  rationem 
dat ,  quoniam ,  esto  confessarius  agat 
contra  propriam  opinionem^  non  tamen 
contra  propriam  conscientiam^  cum  te- 
neatur  absolvere  dispositum  2.  Praeter- 
ea  Victoria,  qui  scripsit  ante  annum 
4545.,  sic  ait:  Sed  quid  faciet  (confessa- 
rius)  quando  ambae  opiniones  sunt  pro- 
babiles  et  habent  suos  proprios  asserto- 
res?  Respondeo,  sive  sit  eius  proprius 
sacerdos,  sive  non^  tenetur  eum  absol- 
vere  in  tali  casu;  ita  Paludanus  '.  Pro- 
batur  aperte,  talis  enim  est  in  gratia, 
et  confessor  liabet  probabilitatem  quod 
sit  in  gratia,  quia  scit  esse  probabilem 
eius  opinionem:  ergo  non  debet  ei  negare 
absolutionem  *.  Item  Adrianus  similiter 
scribit:  Si  a  pluribus  dodoribus  gra- 
vioris^  seu  etiam  aequalis  auctoritatis 

(1)  Vcrb.  Confessarius.  c.  2.  (2)  Theor.  iur. 

l.  3.  c.  13.  n.  i3.  (3)  4.  J.  17.  (j.  2.  a.  l. 


DB  CONSCIENTIA. 

contrarium  teneatur ,  non  debet  adeo  de 
se  praesumere  sacerdos  ut  totum  velit  in 
suam  opinionem^  quae  forsitan  erronea 
est^  coarctare  ^.Idem  scripsit  Navarrus: 
Si  sint  contrariae  doctorum  opiniones, 
et  confessarius  credit  evidenti  se  textu 
vel  ratione  niti^  poenitentem  autem  du- 
bia^  non  debet  eum  absolvcre;  at  si  poe- 
nitens  nititur  pari  ratione  vel  fere  pari, 
et  habet  pro  se  aliquem  doctorem  cla- 
rum^  poterit  eum  absolvere.  Proinde 
subdit:  Cum  dubitatur  an  poenitens  hoc 
facere  aut  dare  debeat^  benigniorem  opi- 
nionem  confessarius  eligere  debet^  et  pro 
hac  sententia  citat  Angelum  et  Sylve- 
stnun  6.  Idem  confirmat  s.  Antoninus 
pluribus  in  locis:  in  uno  scribit.  Idem 
videtur  sentire  Goffredus  de  Fontibus, 
in  his  scilicet  opinionibus  contrariis  quae 
tolerantur  ab  ecclesia,  ut  dictum  est,  et 
quod  debet  proponere  confitenti,  quodbe- 
ne  studeat  de  hoc  se  ipsum  per  pruden- 
tes  informari,  eo  quod  alii  tenent  con- 
trariam  opinionem ,  maxime  si  illius 
contrariae  opinionis  confessor  sit  inor- 
dinarius  eius,  et  sic  eum  absolvere.  Idem 
sentit  Ricardus  claro  modo,  non  distin- 
guendo  utrum  confessor  eius  sit  ordina- 
rius  vel  non  ordinarius  '.  In  alio  loco 
idem  s.  archiepiscopus  loquens  de  illo 
contractu  (de  quo  supra  sermonem  ha- 
buimus)  Florentiae  disceptato  ait,  con- 
sulendum  ei  qui  inire  illum  vellet  uV 
abstineatur;  at  postea  subdit:  Quod  si 
tale  consilium  recipere  recusaretquis... 
relinquendus  videtur  iudicio  suo ,.  nec 
condemnandus  ex  hoc  aut  deneganda  ab- 
solutio  8,  Alibi  tandem  ait:  Si  vero  non 
potest  (confessarius)  clare  percipere  «* 
trum  sit  mortale,  non  videtur  tumprae^ 
cipitanda  sententia,  ut  dicit  Guillelmus, 
ut  dineget  propter  hoc  absolutionem  vel 
illi  faciat  conscientiam  de  mortali;  quia 
faciendo  postea  contra  illamy  etiamsi  il- 
lud  non  esset  mortale,  ei  erit  mortale, 
quia  omne  quod  est  contra  conscientiam 
aedificat  ad  gehennam  ^.  Et  cum  prom- 
ptiora  sint  iura  ad  absolvendum  quam 
ligandum potius  videtur  absolven- 

(4)  De  conf.  n.  109.  (S)  De  conf.  q.  8.  dub.  7. 

(6)Manual.c.26.n.4.       C7)P.l.tU.  6.  c.  lO.S.  10. 
(8)  P.  2.  lit.  1.  c.  11.  S.  29.     (9)  28.  q.  1.  J.Kx  bis 


dum  et  divino  examini  dimittendum  <. 
Idem,  ut  supra  notavimus,  ait  lo.  Ger- 
son:  Doctores  theologi  non  debent  esse 
faciles  ad  asserendum  aliqua  esse  pec- 
cata  mortalia,  ubi  non  sunt  certissimi 
de  re2,  Nota  ubi  non  sunt  certissimi.  En 
quomodo  hi  magni  nominis  auctores, 
quos  de  laxitate  nemo  audebit  culpare, 
uno  ore  loquantur.  Idem  tandem  scri- 
bit  Domin.  Soto:  Postquam  opiniopoe- 
nitentis  est  probabilis,  excusat  eum  a 
culpa,  et  ideo  ius  habet  absolutionem  pe- 
tendi,  quam  ideo  plebanus  tenetur  im- 
pendere  3.  ipsemet  autemSoto  alibiiam 
dixit:  Etquando  sunt  opiniones  probabi- 
les  inter  graves  doctores  utramque  sequa- 
ris,  in  tuto  habes  cow^aenf  iom  ^.Hisper- 
spectis,  oportet  quod  sint  animi  valde 
audentis  confessarii  illi  qui  poenitenti 
opinionem  tutiorem,  dum  opposita  mi- 
nus  tuta  est  aequalis  ponderis,  ample- 
cti  nolenti  post  suorum  reatuum  con- 
fessionem  absolutionem  denegare  non 
dubitant.  Tandem  ab  omnibas  quae  hic 
exposita  sunt  firmiterconfirmaturprin- 
cipium  a  s.Thoma  nobistraditum,quod 
lex  nisi  sit  sufficienter  ac  certe  pro- 
mulgata  non  obligat.  Deinde  concludi- 
tur,  quod  nisi  opinio  quae  stat  pro  lege 
sit  aut  certa  aut  saltem  certe  probabi- 
lior,  prout  ab  initio  diximus,  eam  se- 
qui  non  tenemur. 

WoNiTDM  in  quo  cxponitur  Decretum  S.  C.  (ime- 
ralis  Inquisitionis  Romae  conditum  an.  ■i  761 . 
circa  usum  opinionum  probabilium. 

85.  Quidam  parochus  Avisii  tridenti- 
nae  dioecesis  anno  1760,  folium  edidit 
una  cum  undecim  thesibus  plures  con- 
tinentibus  propositiones  quae  deinde 
iibeodem  parocho  publice  promulgatae 
fuere,  Folium  erat  hoc: 

Probabilismus  publicae  disputationi 
ven.  clero  avisiensi  exercitii  gratia  ex- 
j)ositus  contra  probabiliorismum  stri- 
cte  talem,  utpote  negotium  perambulans 
in  tenebris.  Pro  die  10,  iunii  1760.  in 
aedibus  canonicalibus  Avisii.  Utinam 
ohservaremus  mandata  Domini  certal 
Quid  nohis  tanta  sollicitudo  de  dubiis  ^? 

I.  Probabilismus  noster  versatur  cir- 

(1)  P.  2.  tit.  4.  c.  8.  $■  lu  qnantum. 
t2)Dcvit.spir.Ucl„4^     (5)In4.d.l8.<i.2.  a.S.sdS. 


n 


SYSTEMi»  55 

ca  haec  tria:  Licet  sequi  probaLiliorem 
pro  libertate,  relicta  minus  probabili 
pro  lege.  Licet  sequi  aeque  probabilelTi 
pro  libertate,  relicta  aeque  probabill 
pro  lege.  Licet  sequi  minus  probabi- 
lem  pro  libertate.  relicta  probabiliori 
pro  lege. 

II.  Usus  probabilismi  maxime  tutus: 
usus  jirobabiliorismi  maxime  pericu- 
losus, 

ni.  Usus  genuini  probabilismi  mini- 
me  in  laxitatem  degenerare  potest:  u- 
sus  probabiliorismi  stricte  talis  in  ri- 
gorismum  excurrere  debet. 

IV.  Probabilioristas,  qua  tales,  qui 
ex  consilio  probabiliora  sequuntur, 
laudabilissime  operari  affirmamus. 

V.  Probabilioristis  stricte  talibus , 
qui  ex  praecepto,  quod  nunquam  cla- 
re  probant,  seipsos  et  alios  ad  proba- 
biliora  impellunt,  merito  rigoristarum 
nomen  imponimus. 

VI.  Qui  nullatenus  ad  christianani 
perfectionem  tendere  possunt  uisi  se- 
quendo  probabilissima, 

VII.  Abusus  probabiliorismi  stricle 
talis,  non  solum  licentiae  fraenum,  sed 
licentiae  calcar  est,  quod  gallorum  te- 
stimonio  comprobamus. 

Vni.  Genuinus  itaque  nostcr  proba- 
bilismus,  qui  nec  morum  corruptelara 
inducit  nec  a  s.  sede  unquammale  fuit 
notatus,  origine  sua  thomisticus,  pro- 
gressu  aetatis  iesuiticus:  utpote  a  quo 
arclatus,  emendatus  et  a  iesuitis  con- 
tra  iansenianos  furores  propugnatus 
fuit, 

IX,  Qui  ergo  habitat  in  adiulorio 
fundatissimi  probabilismi,  sub  prole- 
ctione  plurimorum  cx  omnibus  orbis 
christiani  nationibus  praestantissimo- 
rum  theologorum  commorabitur  secu- 
rns. 

Ex  historia  critica.  X.  Hinc  sine  ulla 
laxismi  nota  beniguissimum  etiam  vo- 
camus,  sed  legitimum  quem  suadent 
utraque  lex  caesarea  et  pontificia;  sed 
dominicanum  quem  illustris  domini- 
canorum  ordo  iam  a  primis  tempori- 
bus  est  amplexus;  sed  pium  qui  chri- 

4)  L.  C.  de  iiist.  ct  iiir.  (\.  i.  ».G.  circa  fm. 
,8)  Ccleber  p.  Const.  Roncsglia  1.  12.  c.  S. 


56  LIB.  I.  TBACT.  I. 

«tianam  pietatem  fovet;  sed  thomi- 
sticum  quem  s.  Thomas  in  amoribus 
habuit,  qui  ducentas  et  plures  opinio- 
neslibertati  faventesin  suis  sententia- 
rura  libris  docet;  sed  christianum  qui 
Christo  Domino  summe  familiaris  fuit. 

Pro  coronide.  Probabilismus  noster 
stans  pro  libertate  est  notabiliter  pro- 
babilior  ipso  probabiliorismo  stante 
pro  lege. 

Hoc  autem  folium  anno  sequenti  pro- 
scriptum  fuit  a  Tridenti  principe  et 
episcopo;  et  deinde  a  S.  C.  Inquisit. 
romanae  die  26. febr.  1761 .,  sic,  ut  fer- 
tur,  damuatum  fuit:  Cum  vero  theses 
huiusmodi  notaeque  theologicae  expen- 
sae  fuerint  in  C.  gen.  coram  ss.  D.  N. 
Clemente  papa  xni.  sanctitas  sua,  au~ 
ditis  etc.  folium  praedictum,  et  theses 
in  illo  expositas^  damnat  et  prohibet, 
tamquam  continentia  propositiones , 
quarum  aliquae  sunt  respective  falsae, 
temerariae,  et  piarum  aurium  ofifen- 
sivae;  illam  vero  excerptam  a  num.  x. 
nempe  probabilismum,  qui  Ghristo  Do- 
mino  summe  familiaris  fuit,  proscri- 
bendam  censuit,  uti  erroneam  et  haeresi 
proximam.  Praefatum  itaque  folium, 
sive  theses,  ut  supra  excriptas,  sic  dam- 
natas  et  prohibitas  ss.  D.  N.  vetaty  ne 
quis  cuiuscumque  status  etc.  imprimere, 
ac  imprimi  facere,  vel  transcribere,  aut 
iam  impressum,  sive  impressas  apud  se 
retinere  et  legere,  sive  privatim,  sive 
publice  propugnare  audeat  etc, 

86.  Rev.  p.  lo.  Vincentius  Patutius 
in  suo  opello  *  sub  nomine  AdelphiDo- 
sithei,  contendit  hoc  decreto,  in  prima 
thesi  integre  probabilismum  vetitum 
fuisse,  ita  ut  illicitum  sit  sequi  non 
tantum  opinioaem  aeque  probabilem, 
sed  nec  etiam  probabiliorem  pro  li- 
bertate.  Sed  id  iniuste  contendit;  fo- 
lium  enim  illud  plura  distincta  conti- 
net:  continet  diversas  theses  continet- 
que  etiam  diversas  propositiones  quae 
thesium  membra  sunt  sive  partes.  Cum 
autem  folium  praedictum  emanavit, 
duae  factae  fuerunt  difficultates  a  sa- 
pientibus  super  huiusmodi  folii  pro- 
scriptionem.  Prior  fuit,  an  singulariter 
damnatae  fuissent  non  solum  omnes 


DE  CONSCIENTIA 

folii  theses,  sed  iusuper  omnes  propo- 
sitiones  in  thesibus  contentae.  At  com- 
muniter  visum  fuit,  quod  licet  pro 
vero  se  haberet,  omnes  theses  pro- 
scriptas  fuisse  et  unamquamque  ipsa- 
rum,  minime  tamen  omnes  in  thesibus 
contentae  propositiones  damnatae  e- 
rant,  sed  tantum  illae  quae  censuram 
merebantur;  nam  in  decreto  dicebatur: 
Sanctitas  sua  folium  praedictum  et  theses 
damnat  etprohibet,  tanquam  continentia 
propositiones,  quarum  aliquae  sunt  re- 
spective  falsae,  temerariae  etc.  Itaque 
non  fuit  damnatum  folium  et  theses 
quoad  omnes  propositiones  in  illis 
contentas,  sed  tanquam  continentia  pro- 
positiones.,  quarum  aliquae  sunt  respe- 
ctive  falsae  etc, 

Harum  autem  propositionum  pro- 
scriptio  valde  difiFert  a  proscriptione 
facta  ab  Alexandro  vu .  propositionum 
respectu  quarum  dictum  fuit:  Sanctis- 
simus  decrevit,  praedictas  propositiones 
et  unamquamque  ipsarum  damnandas. . . 
itaut  quicumque  illas  aut  coniunctim 
aut  divisim  docuerit  etc.  incidit  etc.  Eo- 
demque  modo  damnatae  fuerunt  aliae 
propositiones  ab  Innbcentio  xi.  et  ab 
Alexandro  viii .  Unaquaeque  igitur  pro- 
positionum  illarumin  particulari  dam- 
nata  fuit;  atque  eas  docere  sive  coh- 
iunctim  sive  divisim  fuit  vetitum.  At 
propositiones  praedicti  folii  damnatae 
fuerunt,  non  singulae  in  particulari, 
sed,  ut  dicitur,  in  globo  et  respective^ 
nempe  illae  tantum,  quae  merebantur 
ut  damnarentur;  nec  prohibitum  fuit 
docere  eas  coniunctim  aut  divisim,  sed 
acervatim  sumtas,  prout  quidem  tri- 
dentinus  episcopus  in  suo  decreto  ex- 
pressit:  Prohibentes^  ne  iidem  articuli 
acervatim  sumti  in  disceptationem  t«- 
susque  deducantur. 

Quod  ad  primam  igitur  folii  thesim 
pertinet  ,  neutiquam  damnata  fuit 
prima  illius  propositio  quae  dicebat 
iicere  sequi  opinionem  probabiliorem 
pro  libertate  neque  altera  de  opinione 
aeque  probabili.  Difficultas  tantum  su- 
pererat  an  tertia  propositio  de  opinio- 
ne  minus  probabili  damnata  esset:  et 

(1)  La  causa  del  probabilisnno  ecc. 


MORALE 

quoniam  propositio  generaliter  loque- 
hatur,  ita  ut  adhuc  opinionem  notabi- 
!  iter  minus  probabilem  amplecteretur, 
idcirco  dubitabatur  an  ipsa  saltem  pro- 
scripta  esset.  Sicque  etiam  dubitari 
poterat ,  an  damnata  fuisset  ultima 
thesis  quae  dicebat:  Probabilismus  no- 
ster  stans  pro  libertate  est  notabiliter 
probabilior  etc.  ita  ut  propositio  haec 
alfirmaret  sententiam,  quod  sequi  pos- 
set  opinio  adhuc  notabiUter  minus  pro- 
babilis,  esse  etiam  notabiliter  proba- 
biliorem  sententia,  quae  stat  pro  lege. 
Hoc  posito  iam  compertum  erat , 
quod  licet  omnes  theses  proscriptae 
fuissent,  minime  tamen  damnataeerant 
omnes  harum  thesium  propositiones. 
Dubium  tantummodo  remanebat,  an 
damnatis  sic  in  globo,  et  in  confuso 
folio,  ac  thesibus  ,  damnatae  essent 
singulae  theses  in  particulari  aut  dum- 
taxat  aliquae  illarum,  etenim  in  de- 
creto  non  dicebatur,  omnes  theses;  et 
verba,  quarumaliqme  etc.  dubitabatur 
an  referri  deberent  ad  theses  vel  ad 
propositiones  in  thesibus  contentas. 
Verumtamen  dubium  hoc  ab  eadem 
S.  C.  postea  declaratum  fuit,  cum.  e- 
nim  proscriptio  praedicti  folii  deinde 
iussu  eiusdem  S.  C.  inserta  fuisset  in 
indice  librorum  prohibitorum,  non  di- 
ctum  fuit,  Folium  et  theses  in  illo  expo- 
sitae,  prout  prius  dictum  fuerat  in  de- 
creto;  sed  simpliciter  dictum  fuit:  Pla- 
gula  undecim  thesium^  cui  titulus:  pro- 
babilismus  disputationi  etc.  Quapropter 
in  praesenti  declaravit  S.  C.  esse  tan- 
tum  praefatam  plagulam  proscriptam, 
idest  tantum  chartam  sive  folium  un- 
decim  thesium,  nou  autem  omnes  et 
singulas  theses.  Et  revera,  cum  de  hoc 
dubio  litteras  dedissem,  ut  certior  de 
hoc  omnino  fierem,  ad  duos  s.  Inqui- 
sitionis  romanae  consultores,  nempe 
ad  reverendiss.  p.  m.  Thomam  Augu- 
stinumRicchini  sacri  palatii  magistrum 
atque  reverendiss.  p.  m.  Pium  Tho- 
mam  Schiara  S.  C.  indicis  secreta- 
rium,  ambo  mihi  responderunt,  mini- 
me  prorsus  in  decreto  S.  C.  vetitum 
fuisse  probabilismum  nec  quoad  pri- 
mam  nec  secundam  nee  tertiam  pro- 


STSTEMA  t)T 

positionem  de  opinione  minus  pToba- 
bili  pro  libertate . 

Praeterea,  ut  tutius  agerem,  de  hoc 
epistolam  misi  etiam  ad  eminentiss. 
dom.  cardinalem  Galli  poenitentiarium 
maiorem,  eumdeprecans  ad  faciendum 
de  re  hac  verbum  cum  regnante  pon- 
tifice,  et  ipse  eminentiss.  cardinalis 
idem  mihi  respondit,  haec  verba  si- 
gnanter  scribens:  Posso  accertare  V.  S. 
illustriss.  che  nella  condanna  delVac^ 
cennato  foglio  di  cui  mi  scrive  non  si  e 
inteso  di  condannare  veruna  delle  pro^ 
posizioniche  si  controvertono  nelle  scuole 
cattoliche  e  da  molti  cattolicamente  si 
difendono^  ma  si  d  avuto  il  motivo  di 
proibirlo^  perche  le  proposizioni  che  ella 
medesima  riconosce  meritevoli  di  cen- 
sura  ecc.  Censeo  quod  haec  sola  huius 
eminentissimi  et  sapientissimi  cardi- 
nalis  responsio  ad  occludenda  omnium 
ora  sufficiat. 

MOMTUH  H. 

Postquam  haec  typis  mandassem, 
valde  miratus  sum  legendo  apud  no- 
vam  theologiam  moralem  novissime 
editam  a  p.  Patutio  id,  quod  ibi  p.  Si- 
denius  veronensis  eiusdem  Patutii  vi- 
tam  describens,  praecipue  ubi  illius 
opera  enumerat,  confidenter  asserit 
quod  in  controversia  interPatutium  et 
me  habita  circa  usum  probabiliumopi- 
nionum,  cum  ipse  Patutius  mihi  re- 
spondisset  secundo  libello  * ,  ego  vi 
argumentorum  convictas,  nihil  iam 
ultra  habens  quod  adversario  meo  op- 
ponerem,  ab  iterum  respondendo  abs- 
tinui;  ne  tamen  omnino  cederem,  ut 
ipsi,  quod  scripsit,  esset  dedecori, 
onmia  eius  adversum  me  scripta  ad 
S.  C.  indiciis  ut  damnarentur  detuli. 

Papae!  hoc  probrum  mihi  deerat, 
nomen  accusatoris!  Sed  res  ita  se  ha- 
bet.  Brevem  quamdam  dissertationem 
ego  olim  in  lucem  edidi  pro  usu  mo- 
derato  opinionis  aeque  probabilis,  illo 
ductus  principio  quod  lex  incerta  ne- 
quit  certam  parere  obligationem,  eo 
quod  lex  dubia  caret  sufficienti  pro- 
mulgatione,  quae  essentialiter  requi- 

^l)  OsservaiioBi  teologiche  sopra  rapologia  ecc. 


58  LIB.  I.  TRA,CT.  I. 

r jtur  ad  hoc  quod  lex  virtutem  obligandi 
obtineat,  quod  est  proprium  legis^  haec 
verba  sunt  s.  Thomae  *.  Quapropter 
idem  s.  doctor  protulit  deiade  cele- 
brem  illam  sententiam:  NuHus  ligatur 
per  praeceptum  aliquod^  nisi  mediante 
scientia  illius  praecepti  2.  Hanc  meam 
dissertatiunculam  p .  Patutius  aun .  1 76  4 . 
suo  primo  libello  3  acri  et  vehementi 
stylo  oppugnavit,  duas  has  praecipuas 
obiectiones  proferens,  quanun  prima 
fuit,  quod  nomine  scicntiae  praecepti^ 
uti  scripsit  doctor  angelicus,  nequa- 
quam  intelligitur  cognitio  certa  prae- 
cepti,  sed  tantum  probabilis,  quamvis 
dubia,  praecepti  notitia,  quae  (ut  aie- 
bat)  iam  habetur  ubi  de  duabus  op- 
positis  opinionibus  aeque  probabilibus 
agitur.  Secunda  fuit  quod  lex  aeterna, 
ex  qua  omnes  aliae  naturales  leges 
cmanant,  ab  aeterno  iam  promulgata 
fuit,  priusquam  creatus  fuisset  homo, 
promulgatione  causali^  virtuali,  aut 
eminenti,  et  ideo  ipsa  usque  ab  aeterno 
vim  habuit  obligandi. 

88.  Huic  libello  copiose  ego  respondi 
in  apologia  meae  dissertatiunculae  in 
qua  Patutii  obiectiones  omnino  mihi  et 
aUis  diluisse  visus  fui.  At  deinde  ad- 
versus  hanc  meam  apologiam  secundus 
Patutii  libellus  prodiit  ^,  de  quo  sub  ini- 
tio  moniti  mentionem  feci;  ibique  meus 
adversarius  cognoscens  primas  suas 
obiectiones  parum  firmas  esse,  specta- 
lis  responsis  quae  illis  ipse  dedi,  duas 
alias  adiecit:  unam  nimirum,  in  qua 
reapse  nihil  aliud  egit  nisi  anteactam 
oppositionem  ia  priori  libello  scriptam 
repetere,  mutando  solummodo  epithe- 
lum  promulgationis;  nam  ubi  hanc  cau- 
salem,  seu  virtualem  prius  dixerat, 
in  hoc  secundo  essentialem  appellavit: 
alteram,  quod  lex  naturalis  homini 
proraulgatur  in  ipsa  animae  ia  corpus 
infusione  priusquam  ipse  actualem  le- 
gi9  cognitionem  acquirat.  Hinc  coactus 
fui  respondere  ampliori  libro  5.  Hji 
convincenter  oranibus  his  etaliisPa- 
liitii  ob^gclionibus  feci  satis,  et  plura 

(I)  1.  2.  i\.  90.  a.  4.  (2)  De  voril.  q.  17.  a.  5. 

r5]  La  causa  ilcl  |irobabili$ino  ricliiamata  alPesame. 
^4)  Osservazioiii  teologiclic  ccc. 


DE  CONSCIENTIA 

alia  adieci,  quae  magnopere  meam  seti- 
tentiam  confirmarunt. 

Adprimamautemobiectionem,  quod 
sufficit  probabilis  etsi  dubia  notitia 
legis  ad  eius  promulgationem,  iam  re- 
sponsum  est  supra  in  allata  disserta- 
tione,  et  proprie.  Ad  secundam  vero, 
et  tertiam,  nempe  quod  lex  divina  iam 
ab  aeterno  fuit  hominibus  promulgata 
promulgatione  causali  aut  essentiali , 
respondi,  et  ostendi  ex  auctoritate  d. 
Thomae  ac  omnium  theologorum,  quos 
diligenti  studio  perquisivi,  legem  di- 
vinam  nullo  modo  homines  obstrin- 
xisse,  nisi  postquam  actualiter  eis  pro- 
mulgata  et  manifestata  fuit.  En  verba 
s.  Thomae,  quem  Patutius  omnino  se- 
qui  profitetur  (inhactamen  re  autnoUe 
sequi,  aut  intelligere  nolle  videtur , 
dum  s.  doctor  nimis  aperte  et  in  plu- 
rimis  locis  nostram  seatentiam  docet): 
Lex  aeterna  habet  promulgationem  ae~ 

ternam  ex  parte  Dei  promulgantis 

sed  ex  parte  creaturae  audientis  aut  in~ 
spicientis  non  potest  esse  promulgatio 
aeterna  6.  Ergo  nulla  dici  potest  facta 
homini  divinae  legis  promulgatio,  do- 
nec  homo  non  audit  legem  et  inspicit, 
scilicet  donec  lex  ei  intimatur  et  ipsi 
innotescit.  Omnes  autem  reliqui  theo- 
logi  s.  Thomam  sequentes  uno  ore  do- 
cent,  quod  licet  lex  divina  ab  aeterno 
habuerit  in  se  virtutem  obligaadi  in 
actu  primo,  tamea  in  actu  secundo 
nunquam  ipsa  actualiter  obligavit  ho- 
mines,  nisi  postquam  ipsis  applicata 
fuit  pereius  actualempromulgationem. 
Sylvius  ita  scribit:  Actualiter  autem 
tunc  (lex)  unicuique  promulgatur,  quan- 
do  cognitionem  a  Deo  accipit  dictantem^ 
quid  iuxta  rectam  rationem  naturalem 
sit  amplectendum,  quid  ftigiendum  '.  Et 
aiibi  ait:  Legem  aeternam  fuisse  ab  ae- 
terno  materialiter  eo  quod  ratio  guber- 
nationis  rerum  tunc  fuerit  in  mente  di~ 
vina,  non  fuisse  tamen  ab  aeterno  fornia- 
litcr  seu  sub  ratione  legis  actualiter  ob- 
Ugantis;  quia  tunc  non  fuit  actualis  et 
perfecta  promulgatio^.  Cardinalis  Golli 


(S)  Dciruso  moderalo  ilciropinionc  ])roliabile. 
(G)  1.  2.  q.  91.  a.  I.  ad  2.  (7)  In  1.  2.  «i.  90, 

(8)  l.  2.  q.  91.  a.  1. 


(0)1.  a.q 
|u  SV  Ai 


UORALE 

sic  loquitar:  Ad  hoe,  ut  lex  in  actu  se- 
cundo  obliget  ad  sui  observantiam,  re~ 
quiritur  quidem  indispensabiliter ,  ut 
subdiiis  promulgationeproponatur^.  Et 
in  alio  loco  dicit:  Ab  aeterno  fuit  lex 
(aeterna)  in  mente  Dei  concepta^  quam- 
vis  pro  aeterno  non  promulganda  nec 
implenda,  nec  in  actu  secundo obligans^. 
P.  Gonet  scribit:  Legem  aeternam  de- 
fectu  promulgationis  non  potuisse  obli- 
gare  creaturas  abaeterno^.  Gerson  scri- 
bit:  Necesse  est  dari  manifestationem 
voluntatis  Dei,  nam  per  solam  suam  VO' 
luntatem  nondum  potest  Deus  absolute 
creaturae  imponere  obligationem.  P.  Go- 
net  in  alio  loco  scribit :  Promulgatio 
legis  naturalis  fit  per  dictamen  rationis 
intimantis  homini  quae  praescripta  aut 
prohibita  sunt ;  ergo  cum  deest  tale  di- 
ctamen,  lexnon  obligat *.ldem  sentiunt 
plurimi  alii  qui  observari  possunt  in 
citato  meoopereS.  Sed  deveniamus  ad 
qaartam  obiectionem  Patutii,  cui  re- 
spondendo  praedicta  hic  validius  con- 
firmantur. 

Quarta  et  ultima  eius  praecipua  op- 
positio  fuit  haec,  quod  lex  naturalis 
homini  promulgatur  habitualiter,  cum 
Deus  animam  creat,  eamque  in  corpus 
infundit,  quia  tunc  rationem  in  homine 
imprimit.  Huic  fuse  in  opere  citato  a 
me  responsum  est:  hic  satis  esse  cen- 
seo  ad  Patutium  confutandum  afiFerre 
eadem  verba  s.  Thomae,  quibus  ipse 
utitur:  Promulgatio  legis  naturae  est 
ex  hoc  ipso,  quod  Deus  eam  mentibus 
hominum  inseruit  naturaliter  cognoscen- 
dam^.  Patutius  uti  vult  pro  se  verbo 
tantum  inseruit,  sed  uti  debet  verbis 
snbsequentibus,  naturaliter  cognoseen- 
dam:  ergo  non  cum  anima  corpori  in- 
fanditur,  sed  cum  homo  legem  cogno- 
scit,  lex  ei  promulgatur.  Id  s.  doctor 
alibi  confirmat  docens :  Etsi  non  sem- 
per  teneatur  homo  velle  quod  Deus  vult, 
semper  tamen  tenetur  velle,  quod  Deus 
vult  eum  velle,  et  homini  praecipue  in- 
notescit  per  praecepta  divina  ',  Tunc  i- 

(l)TLeol.t.2.tr,S.deleg.q.l.dub.3.§.3.n.2I. 
(2)  Tr.  8.  q.  2.  dub.  1.  §.  4.  n.  13.  (3)  Clyp. 

theol.  t,  3.  d,  1,  a.  3.  (4)  Diss.  de  op,  prob,  a,  6. 
S.I.n.l72.  (8)  Deiruso  ecc.  (6)  1.2. q. 90. a. 4. 
(7)  1,  2,  q.  19.  a,  10,       (8)  Vit,  s/iir.  elc.  lect.  2. 


SYSTEMA  59 

gitur  tantum  tenetur  homo  sequi  vo- 
luntatem  divinam,  cum  illa  ipsi  mani- 
festatur,  innotescit  per  praecepta  divina. 
Audiamus,  quid  dicant  in  hoc  alii  au- 
ctores.  loannes  Gerson  explicans  quae- 
nam  sit  lex  naturalis,  dicit:  Lex  ista 
estproprie  dicta  declaratio  creaturae  ra^ 
tionali  facta,  per  quam  illa  cognoscit,  ad 
quas  resDeus  creaturam  obligare  vult^ . 
Duvallius  scribit:  Quaeres  quo  tempora 
lex  naturae  unumquemque  obligare  in- 
cipiat.  Resp.  incipere  quando  promulga- 
tur;  tunc  autem  sufp,cienter  promulgari, 
quando  quisque  annos  discretionis  at- 
tingit^.  Card,  Gotti  scribit: Lecc  natura- 
lis  est  in  anima  utin  habenteper  modum 
actus,  actu  quidem  dum  actu  considerat, 
habitu  vero  vel  in  potentia  dum  consi- 
deratio  iam  transiit,  vel  nondum  consi- 
deravit :  et  hoc  modo  lex  naturalis  in 
amentibus  est  habitu,  in  pueris  autem 
est  in  potentia,  quinondum  possunt  per- 
fectum  dictamen  de  agendis  conficere, 
nec  sibi  divinam  ordinationem  ac  prae- 
ceptum,  in  quo  consistit  lex,  intimare^^. 
S.  Antoninus:  Nota  diligenter,  quodi- 
stud  lumen  legis  naturalis  non  ostendit 
fiomini  quae  sint  bona,  quousque  per- 
veniatur  ad  usum  rationis  <<.  P.  Cuni- 
liati  scribit :  Actualis  legis  naturalis 
promulgatio  evenit,  quando  quis  a  Deo 
cognitionemaccipit  dictantem,  quid  iuxta 
rationem  naturalem  fugiendum,  vel  am- 
plectendum^^.  P.  Ludovicus  Montesinus 
scribit:  Lex  naturalis  promulgatur  in 
unoquoque,  dum  primo  venit  ad  usum 
rationis;  etquamvispro  tunc  solum  pro- 
mulgatur  ista  lex  quantum  ad  princi- 
pia  communissima  iuris  naturae,  tamen 
postea  paulatim  per  discursum  promul- 
gatur  eadem  lex  quantum ad  alia^^.  Sed 
omissis  aliis  auctoribus  relatis  in  meo 
libro  i<  audiamus  quid  dicat  s.  Hierony- 
mus;  ipse'5sic  scribit: flonc  legem  (na- 
turalem)  nescit  pueritia,  et  peccans  abs- 
que  mandato  non  tenetur  lege  peccati. 
Maledicit  patri  et  matri,  parentes  ver- 
berat,  et  quia  necdum  accepit  legem  sa- 

col.  176.  edit.  Paris.  (9)  1.  2.  de  leg,  q.  3.  a.  3. 
(10)  De  leg.  q.  3.  dub.  2.  §.  3.  n.  21.  (11)  P.  1. 
til.  13.  c.  12.  vide  §,  5.  (12)  Tr,  1.  de  reg.  mor, 
c.  2.  §,  5.  n.  1.  (13)  De  leg.  disp.  20.  q.  4.  n.  QS. 
(14)Pas.lS4.      (lS)Ep.l21.al.l31.  ad  Agas.  q.8. 


60  LIB.  I.  TRACT.  I 

pkntiae,  mortuum  est  in  eo  peccatum. 
Cum  autem  mandatum  venerit,  hoc  est 
tempus  intelligentiae  (quo  Dei  mandata 
cognoscimus)  appetentis  bona  et  vitantis 
maUi,  tunc  peccatum  reviviscere  incipit, 
et  homo  reus  est  peccati.  Notentur  verba 
illa :  Cum  autem  mandatum  venerit,  hoc 
est  tempus  intelligentiae;  itdi  ut  tunc  lex 
venit  ad  hominem,  scilicet  ei  promul- 
gatur,  cum  homo  illam  intelligit.  Idem 
scripsit  prius  s.  Basilius*:  Postquam 
ratio  nostra  perfecta  est  atque  cumulata, 
tunc  fit  quod  scriptum  est :  Ego  autem 
vivebam  sine  lege  aliquando;  sed  cum 
venisset  mandatum^  peccatum  revixit. 

88.Haecomuiainrelato  meo  opere' 
reperiuntur,  quod  omnibus  fere  Italiae 
episcopis,  et  primariis  ordinum  prae- 
latis  mittere  curavi;  ac  propterea  cum 
accepissem,  Patutium  in  lucem  edere 
novam  theologiam  moralem,  in  hac 
aliquid  his  quae  scripsi  responsurum 
putabam,  sed  mea  me  fefellit  opinio, 
nam  iis  quae  maioris  ponderis  erant 
nullum  responsum  inveni.  Quod  au- 
tem  ipse  detulissem  ad  S.  C.  indicis 
scripta  contra  me  a  Patutio,  hoc  mi- 
nime  verum  est,  nec  unquam  in  men- 
tem  mihi  venit;  immo  quoad  convicia 
a  Patutio  adversum  me  prolata,  potius 
eum  excusavi,  dicendo  quod  ipse  non 
iam  animo  me  conviciandi  talia  scri- 
pserit,  sed  ut  hac  arte  legentium  men- 
tes  imbueret  de  praestantia  suae  cau- 
sae,  et  sic  ipsorum  conniventiam  sibi 
conciliaret.  Caeterum  pluries  ego  in 
meis  operibus  eruditos  rogavi,  ut  si 
quid  contra  mea  scripta  haberent, 
mihi  patefacerent,  ut  cognito  errore  a 
mea  discederem  sententia.  Nemo  ta- 
raen  usque  adhuc  fuit  qui  id  mihi  prae- 
stiterit,  praeter  ephemeridum  gallica- 
rum  scriptorem,  qui  mihi  tantum  ob- 
iecit,.quod  ego  opinionem  aeque  pro- 
babilem  admittendo,  eo  quod  in  huius- 
modi  casu  lex  est  dubia,  etiam  minus 
probabilem  admittere  deberem,  quia 
tunc  lex  etiam  est  dubia.  Sed  huic  op- 
posilioni  iam  in  libro  meo  praeivi  sta- 
tuens  quod  ubi  adest  probabilior  opi- 
nio  pro  lege,  lunc  lex  est  moraliter 

(1)  Uom.  in  Ps.  1.  o.  S.  !i)  Deiruso  ecc. 


DE  CO.XSCIENTIA 

promulgata,  ideoque  obligat,  non  ob- 
stante  illo  dubio  lato  pro  opinione  be- 
nigniori ;  ubi  enim  veritatem  certam 
non  invenimus,  illam  sequi  debemuso- 
pinionemquae  magisveritati  se  appro- 
pinquat;  contravero,ubi  opiniones  sunt 
aeque  probabiles,  lex  est  vere  dubia 
dubio  stricto,  ita  ut  nullo  modo  tunc 
lex  dici  potest  sufScienter  promulgata. 

Nolo  hic  praeterire  id  quod  uuper 
reperi  in  postrema  editione  theologiae 
moralis  p.  Fulgentii  Cuniliati  3  allatum 
nempe  inmedium  decretum  S.  R.  Inqui- 
sitionis,  quo  theses  quaedamaparocho 
Avisii  dioecesis  tridentinae  exaratae 
anno  1761.  proscriptae  fuerunt,  et  quo 
adversarii  autumant  probabilismum  u- 
niverse  damnatum  fuisse.  Sed  ego  in 
pluribus  opellis  ostendi  in  relato  de- 
creto  nec  probabilismum  universum, 
nec  aliquam  opinionum,  quae  in  ca- 
tholicorum  scholis  propugnantur,  sed 
aliquas  tantum  quae  nimis  laxae  erant 
fuisse  proscriptas,  sicut  duo  s.  oificii 
consultores,  et  ipse  cardinalis  Gallus 
in  eo  tempore  poenitentiarius  maior 
mihi  rescripserunt,  ut  notavi  in  dis- 
sertatione  supra  descripta. 

89.  Praeterea  res  admiratione  digna 
est  videre  aliquos ,  nullum  reputare 
tutiorem  modum  salvas  faciendi  ani- 
mas,  quam  eas  per  semitas  asperio- 
res  ducere;  sed  non  minus  isti  errant, 
quam  alii  qui  conscientias  per  laxiorem 
perducunt  viam.  Non  solum  enim  ra- 
tionem  Deo  reddere  tenemur  de  nimia 
indulgentia,  verum  etiam  de  nimia  ri- 
giditate;  qua  conscientiae  animarum 
illaqueantur,  quod  proprie  est  (iuxta 
s.  Antoninum)  aedificare  ad  gehennam. 
Valde  apposite  id  explicat  doctus  Ca- 
bassutius  ex  doctrina  s.Bonaventurae; 
postquam  enim  detestatur  immodicam 
benignitatem,  reprobat  immoderatum 
rigorem,  qui,  ut  ait,  dum  homines  ad 
nimis  ardua  compellit,  viam  salutis  ae- 
ternae  praecludit;  salvandos  (ut  ait  s. 
Bonaventura)  damnat^  et  conscios  pro^ 
priae  infirmitatis  ad  desperationem  adi- 
git.  Accidit  enim^  ut  miseri  homines^ 
hac  audita  rigidiore  doctrina,  credant 

(S)  Tr.  de  consc.  c.  1.  in  iiD.  ad  5.  6. 


MORALE 

twl  dubitent  inesse  mortaUm  culpam^  ubi 
nulla  est;  sed  tamen  rei  dijficultate  victi, 
ex  erronea  conscientia  mortaliter  peccant 
et  damnantur*.  Deinde  subdit  verba 
d.  Bonaventurae  qui  docuit:  Cavenda 
est  conscientia  nimis  larga  etnimisstri- 
cta;  nam  primageneratpraesumptionem^ 
secunda  desperationem.  Itemprima  sae- 
pe  salvat  damnandum^  secunda  e  con- 
tra  damnat  salvandum^.  Idem  validius 
firmat  lo.  Gersondicens:  Docfores  theo- 
logi  non  debent  esse  faciles  ad  asseren- 
dum  aliqua  esse  peccata  mortalia,  ubi 
non  sunt  certissimi  de  re;  nam  per  eius- 
modi  assertiones  rigidas  et  nimis  stri- 
ctas  nequaquam  erigutttur  homines  a 
lutopeccatorum^  sed  in  illud  profundius^ 
quia  desperatius^  demerguntur  3.  Hinc 
scripsit  s.  Raymundus:  Nonsispronus 
iudicare  mortalia  peccata^  ubi  tibi  non 
constatper  certam  scripturam*,  Idem 
dixit  Gabriel  Biel  qui  an.  i480.  scri- 
psit:  Nihil  debet  damnari  tanquam  mor- 
tale  peccatum^  de  quo  non  habetur  evi- 
dens  ratio  vel  manifesta  auctoritas  scri- 
pturae  5.  Idem  scripsit  s.  Antoninus : 
Quaestio  in  qua  agitur  utrum  sit  pec- 
catum  mortale^  nisi  ad  hoc  habeatur  au- 
ctoritas  expressa  scripturae  aut  canonis 
ecclesiae,  vel  evidens  ratio^  periculosis- 
sime  determinatur^.  Et  alibi  scribit  lo- 
quens  de  confessario :  Si  vero  non  pot- 
est  clare  percipere  utrum  sit  mortale^ 
non  videtur  tunc  praecipitanda  senten- 
tia ,  ut  dicit  Guillelmus  ,  ut  deneget 
propter  hoc  absolutionemy  vel  illi  faciat 
coHScientiam  de  mortali.  Et  cum  prom- 
ptiora  sint  iura  ad  solvendum,  quam  li- 
ga»dum...  potius  videtur  absolvendus  '. 

TRACTATUS  SECUNDUS 

DE   LEGIBUS 


STSrBMA 


61 


CaV.  I.  Db  NATDBA  ET  OBLIGATIONB  bECIS  IN  GENEBE 

DDBiim  I.  Quid  tit  \ex.  tive  praecepluin. 

90.  Quid  ait  Ux. 

91.  QulH  ad  eam  teneatur. 

92.  ^n  lex  iniqua  obliget. 

03.  An  in  dubio  de  iustilia  tenearmr  lege. 
(Vide  eliam  n,  99.) 

(i)  Theor,  iur.  io  praef.  (2)  Comp.  tbeol. 

vei  iu  \.  2.  c.  52.  n.  B.      (3)  L.  de  vit.  spir.  lect.  4. 
C-i)  L.  5,  de  poenil.  J,  21.     {«)  la  4.  diit.  16.  q.  4. 


94.  Jn  teges  latae  a  tyrannis  ohligent. 

95.  ^»  obliget  lex  non  promulgata. 

96.  Quidnotandumcircapromulgationemlegif. 

97.  Quid  circa  legem  dubiam.  Et  in  dubio  an 
lex  existat;  an  adsit  causa  excusans;  an  lex 
sit  promulgata;  an  usu  recepta. 

98.  Quid  in  dubio,  an  superior  sit  legitimus. 
Et  un  excedat  suam  potestatem. 

99.  Quid  in  dubio  an  lex  sit  iusta.  Vel  an  lex 
praecipiat.  Vel  an  eam  impleveris. 

-100.  An  lex  humana  possit  praecipere  actus  in- 
temos.  Et  an  prohibere  extemos  occuUos. 
Vide  ibid.  quaer.  3.  An  in  dubio,  si  res  sit 
licitay  subditu,s  teneatur  obedire. 

90.  «  Respondeo:  lexetpraeceptum, 
prout  hic  indistincte  accipitur,  est  re- 
cta  agendorum  aut  omittendorum  ratio. 
Interim,  cum  a  superiore  non  commu- 
nitati,  sed  alicui  tantum  aut  aliquibus 
in  particulari  aliquid  praecipitur,  noa 
appellaturlex,  sed  praeceptum  tantum. 
Suar.  Laym.  Bonac. ».  Unde  resolves- 

91.  »  4.  Ad  legem  seu  praeceptum 
quis  tenetur,  non  ad  consilium :  cum 
hoc  tantumdirigat,  illud  vero  obliget^. 

92.  »  2.  Cum  iniqua  lex  est  et  cou- 
tra  rationem,  uon  obligat:  quia  deficit 
a  rectitudine  ^^. 

93.  »  3.  Cum  dubium  est  de  iustitia, 
teneris  lege;  quia  legislator  possidet 
ius  praecipiendi :  idemque  regitur  al- 
tiore  consilio,  ac  potest  habere  ratio- 
nes  subditis  occultas.  Addit  Suarez, 
etiam  obligare,  licet  contra  iustitiam 
legis  sint  rationes  probabiles;  quia  a- 
lias  nimia  daretur  licentia  legibus  non 
parendi,  cum  vix  possint  esse  tam  iu- 
stae,  quin  aliqua  apparens  ratio  dubi- 
tationem  moverepossit.Suar.»iBon.  12. 
Vide  n.  99. 

94.  »4.  Leges  et sententiae  latae  a  ty- 
rannis  obligant,  si  ii  pacifice  regna  pos- 
sideant  et  a  republica  tolerentur.  Nec 
obstat  quod  sententia  iudicis  illegitimi 
dicatur  esse  nuila:  id  enim  verum  est 
de  sententia ,  prout  est  praecise  a  ty- 
ranno;  non  autem  prout  est  a  voluntate, 
saltem  interpretativa  et  implicita  rei- 
publicae,  quae  dum  tyrannum  et  iu- 
dices  ab  eo  constitutos  repellere  ne- 
quit,  tacite  confert  iis  potestatem  gu- 

concl.  8,  (6)  P.  2.  tit,  1.  c.  II.  §.  28.  (7)  P.  2, 
tit.  4.C.5.S.  Inquantum.  (8)  Deleg,d.l,n,l.p.l. 
(9)  Ibid.  (10)  Ibid.  (11)  De  leg.  1. 1.  c.  «.  n.  11. 
(12)  De  leg.  <1.  1.  (j.  1.  p.  7.U.  11. 


63  LIB.  1.  TRACT. 

bernandi,  eorumque  leges  et  acta  ra- 
tificat.  Less.  ^  Salas  2.  (Idem  dicunt 
Salm.3  cum  Pal.  etc.) 

95.  »  5.  Non  tenetur  quis  ad  legem, 
nisi  promulgata  sit  sive  denunciata.  S. 
Th.  4  Laym.  ^  Molina  Salas  Suarez  et 
alii  communiter.  » 

96.  Circa  promulgationem  legis,  L 
notandum  est  id  quod  docet  s.  Thom.  ^: 
Promulgatio  necessaria  est,  ut  lex  ha- 
beat  suam  virtutem.  Etin  iure  canonico 
habetur :  Leges  instituuntury  cum  pro- 
mulgantur  '.  Ratio,  quia  lex  nequit 
obligare,  nisi  perveniat  per  promulga- 
tionem  ad  notitiam  communitatis.  Hinc 
lex  non  obligat,  si  denuntietiir  tantum 
personis  particularibus.  Ita  Scotus  * 
Suar.9  Palaus*''  etSalm."  cumTapiaet 
Diana.  Hinc  infertur  quod  si  quis  sci- 
ret  aliquam  legem  esse  conditam,  non 
teneretur  eam  servare,  nisi  postquam 
esset  promulgata:  ut  Palaus  *2  Salm.  13 
et  Leso.  1*.  Sufficit  autem  ad  obligan- 
dum,  quod  lex  communiter  et  solem- 
niter  publicetur  in  locis,  ita  ut  possit 
pervenire  ad  notitiam  maioris  partis 
communitatis,  licet  a  singulis  ignore- 
lur.  Vide  Salm. «. 

ii.  Notandum  circa  modum  promul- 
gationis,  quod  leges  caesareae,  sive 
principum  subiectorum  imperatori , 
debent  promulgari  in  singulis  provin- 
ciis,  seu  civitatibus  metropolitanis ;  et 
non  obligant,  nisi  post  duos  menses  a 
promulgatione  i^. 

Sed  quaeritur  1 .  an  leges  pontificfae 
(et  aliorum  principum  non  subiecto- 
rum)  ut  obligent,  promulgari  debeant, 
non  solum  Romae  (sive  in  curia)  sed 
etiam  in  singulis  provinciis.  Prima 
sententia  affirmat,  et  hanc  tenent  plu- 
res  graves  auctores,  ut  Becanus  i^  Nat. 
Alex.  18  Contin.  Tourn.  19  Cabassut.  20 
cum  Medina  Angel.  etc.  et  probabilem 

(1)  L.  2.  c.  29.  d.  9.  (2)  D.  10.  sect.  S.  n.  14. 
(5)  Tr.  11.  de  leg.  c.  2.  n.  10.  (4)  1.  2.  q.  90. 
(S)  L.  1.  t.  4.  c.  2.  (6)  1.  2.  q.  90.  a.  4. 

(7)  C.  Iq  istisdist.  4.  (8)  De  iust.  i.l.  q.  1.  a.4. 
(9)  De  leg.  1.  5.  c.  16.  &  o.  2.  (10)  Tr.  5.  <1.  1. 
p.  11.  n.  6.  (11)  Tr.  11.  de  leg.  c.  1.  u.  73. 

(12)  L.  c.  n.  6.  7.  (15)  Tr.  11.  de  leg.  c.  1.  n.  76. 
(14)  L.  2.  c.  21.  n.  44.  (IS)  Ib.  u.  77.  78.  et  79. 
(16)  Aull>.  Ul  lactee  iiovae.  Coll.  S.  (17)  Dc  leg. 
«.  6.  q.  6.  n   3.        (18)  Theol.  I.  4.  a.  5.  leg.  2S. 


II.  DE  LEGIBUS 

vocant  Sylvius2<  Anacletus  Roncaglia 
et  alii.  Citatur  pro  hac  sententia  etiam 
Caietanus;  sed  Caietanus  aliud  non  di- 
cit,  quam  quod  leges  canonicae  non 
obligant  ignorantes.  Citatur  etiam  Les- 
sius;  sed  Lessius22  loquitur  tantum  dc 
legibus  quae  contractus  irritant.  Ci- 
tatur  quoque  Soto;  sed  Soto23  potius 
loquitur  de  legibus  inhabilitantibus , 
aut  revocatoriis  privilegiorum.  Fauto- 
resautem  huius  primae  seutentiae  prin- 
cipaliter  fundantur  in  authentica,  ut 
factae  novae^  et  aiunt  quod  ubi  non  ad- 
est  specialis  dispositio  legis  canonicae, 
standum  civili,  prout  infertur  ex  illis 
verbisiuris  can. :  Sacrorum  statuta  ca- 
nonum  principum  constitutionibus  ad~ 
iuvantur^'^.  Praeterea  inquiunt  nimis 
esse  durum  fideles  totius  orbis  chri- 
stiani  obstringere  ad  servandas  leges 
tantum  Romae  publicatas.  Sed  adhuc 
iuxta  hanc  primam  sententiam  excipi 
debent  buUae  insertae  in  buUario,  quo- 
niam  hae  sunt  iam  corpus  legum,  el 
in  hoc  omnes  conveniunt ,  ut  testatur 
card.  Petra25. 

Secunda  vero  sententia  valde  com- 
munis  et  probabilior  id  negat,  tenet- 
que  leges  pontificias  obligare  fideles 
sola  promulgatione  Romae  peracta  ; 
ita  Suar.26  Bon.27Laym.28Azor.29Ca- 
strop.  30  Carden.  si  Ferrar.  32  Salm.  33 
cumValent.  Navar.Vasq.  Menoch.  Pont. 
Diana  et  Salas.  Ratio  haec  est:  nulli 
dubium  quod  lex,  ut  vim  habeat  ob- 
ligandi,  debet  esse  promulgata,  alias 
ad  notitiam  subditorum  pervenire  non 
posset:  sed  quod  ad  promulgationis 
modum  pertinet,  hic  ab  arbitrio  et  in- 
tentione  legisiatoris  pendet.  Hinc  ob- 
servavi  (prout  etiam  salmanticenses  pro 
certo  testantur)  quod  inler  omnes  dd. 
etiam  inter  adversarios,  non  est  qui 
neget,  opus  non  esse  de  natura,  ut  Ie\ 

(19)  T.  2.  de  leg.  sect.  4.  (20)  Thcor.  iur.  1. 1. 
c.  4.  n.  4.  (21)  1.  2.  qu.  96.  a.  4.  q.  11.  concl.  3. 
(22)L.2.c.22.n.89.  (23)  De  iust.l.l.q.l.a.4. 
(24)  C.  2.  de  uov.  op.  nunc.  (2S)  In  prooemial.  c. 
4.  n.  SO.  el  S4.  (26)  De  leg.  I.  4.  c.  IS.  (27)  D« 
leg.  d.  1.  q.  1.  p.  4.  n.  16.  in  resp.  3.  (28)  L.  1. 
tr.  4.  c.  2.  n.  4.  (29)  P.l.  1.  6.  c.  3.  vers.Inhac, 
(30'  De  log.  tr.  3.  d.  1.  p.  12.  u.  2.  3.  (31)  lu 
cribi  ilieol.  d.  9.  c.  20.  n. 416.  (32)  Bibl.  verb.Lex, 
a.  2.  u.  6.         (35)  Tr.  11.  dc  leg.  c.  1.  n.  86.  87 


CAP.  I.  DE  NAT.  ET 

/(bliget,  quod  in  qualibet  proviocia  pu- 
blicetur,  sed  satis  est  quod  promulge- 
tur  in  curia  legislatoris,  sicut  de  facto 
etiam  in  Hispaniis  (scribunt  iidem  sal- 
manticenses),  leges  regiae,  eo  quod  rex 
ibi  Bfon  tenetur  caesareas  servare,  tan- 
tum  Matriti  promulgantur.  Et  sic  pa- 
riter  buUae  pontificiae  ut  plurimum, 
iuxta  usum  iam  receptum,  tantum  Ro- 
mae  promulgantur  locis  ibi  ad  id  de- 
stinatis;  et  vigore  huiusmodi  constitu- 
tionum  deinde  omnes  causae  ecclesia- 
sticae  iudicantur.  Contra  autem  sedes 
apostolica,  cum  vult  aliquam  legem 
non  obligare,  nisi  post  publicationem 
factam  in  provinciis,  id  exprimit,  si- 
cut  expressit  in  interdicto  ab  ecclesia, 
imposito  a  concilio  lateranensi  IV.  ad- 
versus  medicos  qui  pergunt  ad  assi- 
stendum  infirmis,  antequam  illi  con- 
fessionem  expleverint,  utpraecipitur '. 
Et  sic  etiam  expressum  fuit  a  concilio 
Tridentino2  circa  invaliditatem  matri- 
moniorum  clandestinorum. 

Hoc  posito,  cum  pontifex  statuit  suas 
bullas  tantum  Romae  publicari,  mini- 
me  verisimile  est  quod  ipse  non  alias 
provincias,  sed  solam  romanam  obli- 
gare  intendat.  Cum  papa  tantum  ro- 
manos  obstringere  vult,  solet  peculia- 
ria  edicta  emanare  (et  haec  italico  idio- 
mate  efformat);  sed  statuta  per  totam 
ecclesiam  condens,  eaque  solemniter 
promulgans  cum  clausulis  obligatoriis, 
proculdubio  praesumitur  omnes  fide- 
les  obligare  velle,  statim  ac  ipsis  no- 
titia  pervenerit.  Quae  notitia  facile  est, 
ut  e  Roma  ad  provincias  perveniat; 
Romae  enim  conveniunt  omnes  fere 
nationes,  et  omnes  praelati  habent  ibi 
suos  procuratores  qui  ordinarie  sat- 
agunt  suos  principales  de  novis  bullis 
quae  promulgantur,  certiores  facere. 
Praeterea  quod  leges  pontificiae  obli- 
gent  statim  ac  solemniter  promulgan- 
tur,  id  clare  deducitur  ex  iure  canoaico  3 
ubi  dicitur :  Non  sit  necessarium,  cum 
constitutio  solemniter  editur  aut  publice 
promulgatur,  ipsius  notitiam  singulo- 
rum  auribus  per  speciale  mandatum  vel 

(1)  C.  Cum  ioririnitas  Ue  pueDit.  et  lemia. 


OULIG.  LEGIS  DUB.  V.  63 

litteras  inculcare;  sed  solum  sufficit  v\ 
ad  eius  observantiam  teneatur^  qui  no~ 
verit  eam  solemniter  editam  aut  publica 
promulgatam.  Notetur,  solemniter  edi- 
tam  aut  publice  promulgatam.  Qui  igi- 
tur  notitiam  certam  habet  de  aliqua 
bulla  iam  solemuiter  Romae  promul- 
gata,  bene  tenetur  ad  eam  servandam. 
Et  alibi :  Lex  seu  constitutio  vel  man- 
datumnullos  adstringunt,  nisipostquam 
ad  notitiam  pervenerint  eorumdem,  aut 
nisi  post  tempus^  infra  quod  ignorare 
minime  debuissent^.  Ergo  quisque  te- 
netur  leges  illas  observare  ,  quarum 
notitia  iam  ipsi  pervenit,  cum  illae  iam 
promulgatae  fuerint  modo  quo  legisla- 
tor  eas  promulgare  potest.  Nec  est  du- 
bitandum  quin  papa  adstringere  pos- 
sit  omnes  fideles  ad  observantiam  bul- 
larum  suarum  per  solam  promulgatio- 
nem  Romae  factam,  sicut  quilibet  prin- 
ceps  (prout  omnes  auctores  admittunt, 
ut  supra  vidimus)  obligare  suis  legibus 
valet  cuncta  sua  regna  per  solam  pu- 
blicationem  in  sua  curia  expletam. 

Sed  quod  magis  nostrae  sententiae 
vim  praebet,  sunt  duae  clausulae  quae 
apponi  solent  in  his  bullis  quae  Romae 
promulgantur,  lociscpie  consuetis  afll- 
guntur.  Altera  clausula  sic  dicit:  Ut 
autem  praesentes  litterae  ad  omnium 
notitiam  facilius  deveniant^  et  nemo  il- 
larum  ignorantiam  allegare  valeat^  vo- 
lumus  illas  ad  valvas  etc.  affigi  et  pu- 
blicari^  sicque  publicatas  omnes  et  sin- 
gulos  quos  illae  concernunt,  perinde  ar- 
ctare  et  afficere^  ao  si  unicuique  eorum 
personaliter  intimatae  fuissent.  Altera 
dicit :  Volumus  autem^  ut  praesentium 
litterarum  transumptis^  etiam  impressis^ 
manu  alicuius  notarii  publici  subscri- 
ptis^  et  sigillo  personae  in  dignitate  ec- 
clesiastica  constitutae  munitis,  eadem 
prorsus  tam  in  iudicio^  quam  extra  il- 
lud  ubique  adhibeatur  observantia  ,  ac 
si  unicuique  forent  exhibitae  vel  osten- 
sae.  Hae  autem  clausulae  nimis  diserte 
ostendunt,  mentem  pontificis  esse  velle 
omnes  fideles  obstringere  ad  huius- 
modi  statuta  independenter  ab  eorum 

(3)  C.  i.  Ad  haec,  de  postul&t.  piaelat. 

(4)  C.  Quia  cunclis  I.  de  cuucss.  |iiael]erul.  iu  G. 


64  LIB.  I.  THACT. 

publicatione  in  singulis  provinciis.  Et 
Sylvius  ac  Roncaglia,  quamvis  admit- 
tant  ut  probabilem  primam  sententiam, 
habent  tamen  ut  certum,  quod  omnes 
bullae  cum  praefatis  clausulis  Romae 
promulgatae  obligent  per  se  absque 
alia  promulgatione.  Caeterum  ,  recte 
ait  Roncaglia  ,  quod  ex  relatis  ver- 
bis  talium  clausularum  firmum  adduci 
potest  argumentum  pro  primae  sen- 
tentiae  probabilitate  respectu  ad  eas 
bullas  ubi  praedictae  clausulae  desimt, 
nihil  enim  in  legibus  frustra  apposi- 
tum  supponendiun,  et  clausulae  illae 
omnino  essent  superfluae,  si  omnes 
buUae  Romae  publicatae  etiam  sine  ta- 
libus  clausulis  obligarent  ante  quam- 
libet  aliam  publicationem  in  provin- 
ciis;  modo  (excipit)  in  aliquo  loco  con- 
suetudo  non  vigeret  indifferenter  am- 
plectendi  bullas  Romae  quocumque  mo- 
do  promulgatas. 

Quaerit  autem  Sylvius  •  an  episcopi 
teneantur  promulgare,  aut  satagere  ut 
alii  observent  omnia  pontificia  statuta 
iam  Romae  promulgata.  Et  sic  respon- 
det :  Teneri  curare  ut  observentur ,  quan- 
do  pontifex  signi/icat  se  velle  quod  sua 
lex  ubique  obliget^  etiam  absque  alia 
promulgatione  alibi  facta.  Non  tenentur 
tamen  curare  ut  promulgentur^  nisi  vel 
mandatum  pontificium  ad  eos  dirigatur, 
vel  rationabiliter  iudicent^  promulga- 
tioncm  in  suis  dioecesibus  esse  necessa- 
riam.  Sive  autem  ista  curent  ordinarii^ 
iive  non  curent  nihilominus  qui  legis 
et  latae  et  promulgatae  notitiam  habent 
ad  eius  observantiam  obligari  videntur, 
nisi  appareat  quod  vel  recepta  non  fuerit^ 
vel  per  non  usum  eius  obligatio  in  tali- 
bus  locls  desierit.  Caeterum  si  pontifex 
neque  significet  non  esse  opus  alia  pro- 
mulgatione,  neque  etiam  mandatum  di- 
rigat  ad  ordinarios,  probabile  est  quod 
ordinarii  noh  tenentur  legem  pontificis 
promulgare,  vel  curare  ut  observetur, 
nisi  fructum  aliquem  notabilem  ex  talis 
legis  promulgatione  in  suis  dioecesibus 
expectent.  Possunt  enim  in  eiusmodi  casu 
interpretari,  mentempontificisesse^  quod 

(1)  i.  2.  qii.  tWj.  (|.  11.  concl.  3.  (2)  In  summa 
y.  Ux.  D.  18.  (5)  De  leg.  i.  S.  c.  33.  n.  8. 


II.  DE  LEGIBUS 

lex  quam  ipse  iustis'ex  causis  iudicet  ec 
clesiaeuniversali  esse  utilem^  indiversis 
provinciis  tunc  observari^velpromulgari 
curetur  ab  ordinariis^  quando  illi  existi- 
maverint  ita  essepro  suis  locis  expediens 
et  ad  aliquem  fructumnotabilem  utile.  I- 
dem  scribitDiana^  cum  WigersetMald. 
dicens :  Quando  pontifex  non  significat 
opus  esse  alia  publicatione,  et  non  prae- 
cipit  ordinariis^  ut  servari  eam  (legem) 
faciant^  nec  populis  ut  servent,  non  te- 
nentur  publicare  et  observari  curare , 
nisipro  loco  sperent  fructum;  nam  mens 
pontifiois  generalem  legempraescribentis 
est^  ut  ubi  cum  fructu  fieri  potestj  cure- 
tur  observari. 

Praeterea  probabiliter  aiunt  Suarez  3 
et  Layman'*  cum  Molina  et  Soto,  quod 
leges  pontificiae  quae  infirmant  aliquem 
contractum  suapte  natura  validum 
(prout  fecit  bulla  s.  Pii  v.  quoad  con- 
tractus  censuales)  vel  quae  iurisdictio- 
nem  auferunt,  v.  gr.  in  sacramento 
poenitetitiae,  circa  has  benigne  inter- 
pretari  possumus  mentem  esse  ponti- 
ficis,  quod  nolit  eas  effectum  habere, 
nisi  postquam  fuerint  in  dioecesibus 
promulgatae;  alioquin  ipsae  redunda- 
rent  in  detrimentum  plurimorum  qui 
illas  invincibiliter  ignorarent.  Secus 
autem  est  respectu  poenarum  quae 
statuuntur  adversus  clericos  male  or- 
dinatos  et  episcopos  male  ordinantes, 
prout  Sixtus  V.  declaravit  (praesertim 
quoad  simoniace  promotos  et  promo- 
ventes;  nam  quoad  alios  buUa  Sixti 
per  aliam  bullam  Clementis  viii.  5,fuit 
reducta  ad  terminos  concilii  Trid.).Si- 
cut  etiam  secus  procedit  in  legibus  ir- 
ritantibus  actum  aliquem  ob  defectum 
solemnitatis;  quae  leges,  postquam  ob- 
ligandi  vim  had^uerunt,  etiam  respectu 
ignorantivun  valent,  utdicunt  SanchezC 
ac  Layman'  cum  Navar.  et  aliis. 

Quaeritur  IL  an  ut  lex  obliget  re- 
quiratur  spatium  duorum  mensium  a 
promulgatione.  Tres  sunt  sententiae. 
Prima  dicit  statim  obligare.  Ita  Salas 
Vasq.  Villal.  etc.  apud  Salm.  8.  Ratio 

(4)  Eod   tit.  c.  2.  n.  7.  (S)  40.  Romanum. 

(6)  De  matr.  1.  3.  d.  17.  n.  10.  et  1.  9.  d.  32.  n.  2 

(7)  Loc.  cit.         (8)  Tt,  11.  de  le«s  c.  1.  u.  8d. 


CAP.  I.  DE  NAT.  ET 

quia  lex,  cum  promulgatur,  iam  iu  suo 
esse  integro  constituitur.  Secunda  di- 
cit  obligare  statim,  vel  quasi,  saltem 
existentes  in  curia  ;  alios  autem  non 
obligare,  nisi  post  sufficiens  tempus, 
plus  minus  iuxta  distantiam  locorum, 
Ita  Palaus  <  Suar.2  item  Montes.  Gran. 
etc.  ap.  Salm.  s,  Tertia  sententia  pro- 
babilior  dicit,  quando  in  lege  non  de- 
terminatur  tempus  ad  obligationem , 
nullos  obligare,  neque  in  curia  exi- 
stentes,  nisi  post  duos  menses  a  pro- 
mulgatione;  sed  transactis  duobus  men- 
sibus,  iam  arbitrio  prudentum  taxatis, 
omnes  obligare.  Ita  Sot.  *  Bon.  5  Sa  6  Syl- 
vest.7  et  Salm.8  cum  Val.  Reg.  Men.  Tab. 
et  aliis.  Ratio,  quia  lex  non  obligat,  nisi 
eius  notitia  mdraliter  ad  omnes  subditos 
ut  eruitur  exiurecan.  pervenire  possit: 
Leges  sacratissimae  intelligi  ab  omnibus 
debent,  ut  universi,  praescripto  earum 
manifestius  intellecto^  prohibita  decli- 
nent^.-Lex,  seu  constitutio  et  mandatum 
nullos  adstringunt,  nisipostquam  ad  no- 
titiam  pervenerint  eorumdem,  aut  nisi 
post  tempus  intra  quod  ignorari  minime 
debuissent  w.  Hoc  autem  tempus  quo  lex 
humano  modo  pervenire  possit  ad  au- 
res  subditorum,  taxandum  est  arbitrio 
prudentum,  hocque  arbitrium  iam  taxa- 
tum  habemus  in  auth.  Ut  facta  etc.  uti 
dictum  est  n.  96:  ergo  illi  standum, 
ubi  tempus  non  est  determinatum. 

97.  Adduntur  hic  variae  quaestiones 
circa  legem  dubiam. 

Quaeritur,  an  in  dubio  si  lex  existat, 
lex  obliget.  Respondetur  minime  obli- 
gare  post  adhibitam  sufficientem  dili- 
gentiam  ad  inquirendam  veritatem, 
praeciso  tamen  scandalo  vel  alio  nota- 
bili  inconvenienti,  quia  tunc  possidet  li- 
bertas.  Ita  communiter  Suar. "  Sanch.  '2 
PaI.i3SaIm.«cumTap.Vill.Arav.etc.Id 
expresse  confirmant  d.  Thom.iS;  Nullus 
Ugatur  p«r  vraeceptum  aliquod,  nisi  me- 

(I)  Tr.  S.  d.  1.  p.  11,  n.  6.  7.  (2)  De  leg.  1.  S. 
c.  17.  a  n.  7.  (5)  Loc.  cit.  n.  90.  (4)  De  iust. 
1.  2.  qu.  1.  a.  4.  (5)  T.  3.  c.  6.  concl.  2.  n.  3. 
(6)  \eib.  hex,  n.  8.  (7)  Eod.  verb.  qu.  6. 

(8)'Loc.  cit.  n.  91.  (9)  h.  Leges,  c.  de  leg. 

(10)  Cap.  de  concess.  praeb.  in  6.  v.  Nec  obstat. 

(11)  De  ccns.  d.  40.  sect.  S.  n.  4.  (12)  Dce.  1.  i. 
t.  10.  n.  52.  et  33.  (13)  Tr.  1.  d.  S.  p.  7.  n.  1. 
(14)  T.'.  11.  de  leg.  e.  2.  n.  liO.        (IS)  De  vcrit. 

MOK.   I 


OBLIG.  LEGIS  DUB.  I.  65 

diante  scientiaillius  praecepti.  Scotus  's; 
Nullus  tenetur  ad  aliquod  praeceptum 
divinum  nisiper  aliquem  idoneum  et  au^ 
thenticum  sibi  promulgetur.  Item  Glos- 
sa  1':  In  dubio  nullum  praesumi  obli~ 
gatum^  ex  auth.  Quibus  modis.  Item 
Glossa  13 :  Jn  dubio  liberum  est  sequi 
quod  magis  placuerit.  Item  Benedict. 
XIV.  i^:  Non  sidebbono  porre  legami  ^ 
quando  non  v'e  una  chiara  legge  che  gli 
imponga  20,  id  clare  probatur  ex  iure 
canonico  ubi  legitur:  Erit  autem  lex 
manifesta  21  .-Nisi  de  mandato  certus  ex- 
titeris,  exequi  non  cogeris  quod  man- 
datur  ^^.-In  his  vero^  ubi  ius  non  inve- 
nitur  expressum,  procedas  aequitate  ser- 
vata,  semper  in  humaniorem  partem  de- 
clinando^^.  S.  Leo^*  sic  docuit:  In  iis 
quae  vel  dubia  fuerint,  vel  obscura,  id 
noverimus  sequendum^  quod  nec  prae- 
ceptis  evangelicis  contrarium^  nec  decre- 
tis  ss.  patrum  inveniatur  adversum. 
Item  Lactantius  25  dixit:  Stultissimi 
est  hominis,  praeceptis  eorum  velle  pa- 
rere,  quae  utrum  vera  sint  an  falsa  du- 
bitatur.  Ratio  est,  quia  Deus  sane  do- 
navit  homini  dominium  libertatis  ex 
apostolo  26;  Potestatem  autem  habens 
suae  voluntatis.  Et  ex  Ecclesiastico  27; 
Deus  abinitio  constituit  hominem,  et  re- 
liquit  illum  in  manu  consilii  sui.  Adie- 
cit  mandata  et  praecepta  sua.  Si  volue- 
ris  mandata  servare,  conservabunt  te. 
Quamobrem  possidet  homo  libertatera 
ad  agendum  quidquid  vult,  quod  non 
constet  a  lege  sibi  vetitum,  ut  ait  d. 
Thom.  ^^-.Illud  dicitur  licitum  quod  nul- 
la  lege  prohibetur,  ex  l.  Necnon  ff.  Ex 
quib.  caus.  mai.  ubi:  Omnia  sunt  per- 
missaper  legem,  quae  prohibita  non  in- 
veniuntur.  Hinc  Melch.  Canus^s  sic  im- 
pugnat  sententiam  Scoti  et  aliorum  qui 
volunt  peccatores  teneri  ad  actum  con- 
tritionis  in  quolibet  die  festivo:  Quo- 
niam  (ait  Canus)  ignoro,  unde  ad  hano 

q.  17.  a.  5.  (16)  In  4.  d.  3.  q.  4.  (17)  In  c.  Cum 
sunt,  de  reg.  iur.  in  6.  (18)  In  c.  Ex  parte  de  cens. 
(19)  Notif.  13.  (20)  Vide  supra  n.  6S,  (21)  Cap. 
Erit,  dist.  4.  (22)  Ex  c.  Cum  iure  31.  de  oll.  et 
pot.  iud.  del.  (23)  In  c.  Tiu.  de  transact.  (24)  la 
c.  Sicut  quaedam  dist.  14.  ^23)1^  1.3.  iustit.  c.27. 
(26)  1.  Cor.  7.  (27)  IS.  14.  (28)  In  4.  d.  IS. 
q.  2.  a.  4.  ad  2.  (29)  la  relect.  de  poenit 

{>.  4.  q.  2.  coDcl.  4.  in  resp.  ad  ult. 


66  I-IB-  i-  TRACT 

opinionem  dd.  illi  venerint,  libere  pos- 
sum  quod  non  satis  explorate  praece- 
ptum  sit  et  cognitum,  sine  ulla  dubita- 
tione  negare.  Ac  propterea  d,  Thom.  * 
dixit:  Periculosum  est  (determinare  ali- 
quid  esse  peccatum  mortale)  ubi  veri- 
tas  ambigua  est,  nempe  si  in  iure  di- 
vino  noninvenitur  determinata  expresse. 
Et  d.  Antoninus  2  ait :  Bene  excusari 
ignorantiam,  utpoteinvincibilem,  quan- 
tum  ad  ea  quae  non  sunt  expresse  con- 
tra  ius  divinum  vel  naturale. 

Et  idem  dicendum  cum  Salm.  3  et  a- 
liis,  si  dubitetur  an  aliquid  comprehen- 
datur  sub  lege,  seu  an  lex  extendatur 
ad  aliquid.  Idem  in  dubio  an  incoepe- 
rit  legis  obligatio;  secus  autem  in  du- 
bio  an  finierit.  Salm.  *  cum  Laym.  San- 
chez  Pal. 

Quid  in  dubio  an  causa  quam  habes 
sit  sufficiens  ad  te  excusandum  a  lege? 
Quidquid  dicat  Salas,  verius  est  te  te- 
aeri  ad  legem;  quia  tunc  possidet  lex 
antecedenteradtuamlibertatem.Salm.5 
cum  Sanchez  Pal.  etc. 

Quid  in  dubio  an  lex  sit  promulga- 
ta?  Legem  non  obligare  tenent  Dicast. 
ap.  Croix  6  et  Salm.  '.  Excipit  tamen 
Croix,  si  lex  fuerit  iam  usu  recepta. 

Quid  in  dubio  an  lex  usu  recepta  sit? 
Adsunt  tres  sententiae.  Prima  senten- 
tia  tenet  tunc  legem  non  obligare,  sal- 
tem  si  sit  poenalis,  ut  Azor.  s  Salas  9 
et  Dian.  Tap.  etc.  apud  Salm.  10  et  uni- 
versaliter  de  omni  lege  hoc  tenentNav. 
Rebell.  Feliu.  Dec.  etc.  apud  PaL  »  et 
probabile  putant  ipsePal.  Sporer  12^0 
Tamb.'3,Ratio,quiatunc,cumdubitetur 
de  receptione  legis,  dubitatur  etiam  an 
lex  unquam  obligaverit;  et  ideo  possidet 
libertas.  Hanc  autem  opinionem  dicimt 
esse  probabilem,  quia  probabile  putant 
esse  necessariam  acceptationem  legis 
ut  ipsa  obliget,  iuxta  sententiam  refe- 
rendam  num.  438.  Secunda  sententia 
quam  tenet  Croix  **^  dicit  legem  ob- 

(1)  Quoillib.  9.  a.lS.  (2)  p,  2.  tit.  1.  c.  11, 
(5)  Tr.  11.  (le  leg.  c.  2,  n.  110.  (4)  Ibid.  n.  120. 
(S)  Ibid.  n.  112.  (6)  L.  1.  tr.  2.  n.  S90. 

(7)  Ibid.  n.  110.  (8)  T.  1.  L,  2,  c,  19.  q.  12. 

(9)  D.  un.  n.  169.  (10)  Tr.  ll.de  leg,  c.2.n.H3. 
(11)  Tr.  1.  disp.  3.  p.  7.  n.  4.  (12)  De  consc.  c. 
1.  II.  JJl.        (15)  Dc  consc.  «.  5.  §.  7.  verb.  teges. 


il.  DK  LEGIBUS 

ligare,  si  sit  ecclesiastica;  secus  ve- 
ro  si  sit  civilis.  Tertia  tamen  sententia 
sequenda  affirmat  legem  obligare.  Et 
hanc  tenent  Pal.  «sSanch.  i^et  Salm.  ^7. 
Ratio  i\ ,  quia  cum  constet  de  lege,  pro 
ea  stat  possessio;  regula  enim  genera- 
lis  est,  ut  factum  praesumatur  quod  dc 
iure  faciendum  erat,  prout  hic  praesu- 
mitur  facta  acceptatio.  Ratio  2.  qpiia 
lex,  cumiam  lata  et  promulgata  fuerit, 
non  indiget  acceptatione,  uti  praefati  aa . 
censent:  saltem,  ut  recte  dicunt  Croix  ^^ 
et  Mazzot.*91ex  mcdo  non  sit  certe  abro- 
gata,  ante  acceptationem  iam  habet  vim 
obligandi;  unde,  licet  quis  non  peccet 
contra  legem  quia  ipsa  nondum  est  re- 
cepta,  peccat  tamen  quia  eam  non  ac- 
ceptat,  prout  dicemus  dict.  n.  138, 

98.Quid  in  dubioan  legislator  sit  su- 
perior  legitimus?  Negant  Vasq.  Salas 
Diana  et  Arab.  ap.  Salm.  20  quia  cura 
dubium  sit  ius  praecipiendi ,  dubia  et- 
iam  est  possessio.  Sed  affirmandum 
curn  Sanch.2i.  Croix22  cum  Oviedo  et 
Salm.23cum  Tap.  et  Martin.  semper  ac 
superior  estinpacificapossessione  suae 
potestatis  ,  tunc  enim  melior  est  eius 
conditio  iam  possidentis  ius  praeci- 
piendi. 

Quid  in  dubio  an  superior  suam  po- 
testatem  excedat?  Tunc  nonteneri  sub- 
ditum  censent  Adrian.  Rodr.  Vasq. 
Salas  ap.Pal.24et  aliiapud  Croix^s.  Sed 
recte  contradicunt  Nav.26Pal.27  Croix^s 
cum  Tol.  Mol.  Az.  Sa  etc.  communi- 
ter,  cum  Sanch.  29  quia  possessio  stat 
pro  potestate  superioris.  Limitat  tamen 
Sanch.30cum  Sot.  Lot.  Lop.  Tap.  Salm. 
etc.  si  res  praecepta  sit  nociva  subdito, 
vel  tertio,  aut  valde  difficilis  vel  mo- 
lesta. 

99.  An  autem  subditus  teneatur  obe- 
dire  in  dubio  de  iustitia  legis.  Negant 
Dicast.  et  alii  apud  Croix  3i  quia  tunc 
non  habetur  possessio  pro  iure  supe- 

(14)  L.  1.  n.  S91.  (IS)  Loc.  cit,  n  ,5.  (16)  Dec. 
1.  1,  cll,  (17)Loc.cit.u.ll4.  (18)L.l.n.S91. 
(19)  C,  6,  q,  6,  (20)  Tr.  11.  de  leg.  c.  2.  n.  118. 
infin.  (21)Dec.  I.7.C.  3.n.  29.  (22)L.l.n.S93. 
(25)Loc.cit,  (24)Ib.p.l5.n.l.  (2S)L.  1.D.S94. 
(26)  De  rest.  c,  3,  d.  12.  n.  232.  (27)  Tr.  1.  disp. 
3.  p.  13.  n.  2.  (28)  Ibid.  (29)  Dec.  l.  6.  c.  5.  «  4 
(30)  Ibid.  ct  n.  23.  et  24.      (51>  L.  1.  n.  Sys. 


CAP.  I.  DE  NAT.  ET  OBLIG.  LEGIS  DOB. 


rioris.  Sed  omnino  affirmandum  cum 
Bon.  1  qui  citat  Vasq.  Suar.  et  Salas  ; 
Salm.  2  cum  aliis  communiter.  Ratio , 
quia  revera  in  dubio  superior  possidet 
ius  praecipiendi.  Excipiunt  tamen  dd. 
si  lex  sit  nimis  ardua,  vel  si  grave  da- 
mnum  subdito  afferat.  Videdicenda  lib. 
3.  n.  617.  quaer.  5. 

Quid  in  dubio  an  lex  praecipiat  vel 
suadeat?  aut  an  obliget  sub  gravi  vel 
levi?  Resp.  tunc  legem  aut  non  obliga- 
re,  aut  uon  obligare  sub  gravi ,  ex  re- 
gula  iuris  ^:  Semper  in  dubiis  benignio- 
ra  sunt  praeferenda.  Ita  Croix  ^  cum 
Nav.  Sanch.  etc.  contra  Laym.  Contra, 
in  dubio  anlex  sit  abrogata  aut  dispen- 
sata;  vel  adsit  causa  excusans  a  lege , 
ad  eam  tenemur  ex  communi.  Vide 
Spor.  5  Salm.  6  Tamb.  '  Croix  8.  Quid 
in  dubio  an  advenerit  vel  praeterierit 
tempus  obligationis  legis.  Resp.  in  du- 
bio  inceptionis ,  v.  gr.  an  expleveris 
annos21 .  non  teneris  ad  ieiunium,  quia 
tunc  possessio  est  pro  libertate.  Secus 
in  dubio  praeteritionis,  v.  gr.  an  in  sab- 
bato  transacta  sit  hora  mediae  noctis, 
nequis  edere  carnes,  tunc  enim  possi- 
det  lex.  Sic  etiam  si  dubitas  an  habeas 
annos  46.  ad  professionem,  vel  an.  25. 
ad  sacerdotium,  nequis  profiteri  aut  or- 
dinari.  Ita  communiterLaym.9Sanch.io 
Pal. "  et  Sal.  12  cum  Tap.  Diaua  et  Vil- 
lalob. 

Quid  in  dubio  an  legem  impleveris? 
In  dubio  negativo  teneris  implere;  se- 
cus,  in  positivo.  Carden.  et  Ils.  cum 
Croix". 

Circa  materiam  legis  humanae  nota 
sequenles  quaestiones. 

400.  Quaeritur  i.  An  lex  humana 
possit  directe  praecipere  actus  inter- 
nos.  Probabilius  negant  Salm.**  cum  s. 
Thom.  Cai.  Suar.Bon.etc.contra  alios, 
quia  legislator  humanus  uequit  iudica- 
re  de  internis. 

Quaerilur  2.  An  possit  lex  humana 
praecipere  actus  indirecte  iuteruos  ob 

(1)  Dc  leg.  d.  1.  q.  1.  p.  7.  $.  5.  n.  11.  (2)  Tr. 
1 1.  de  leg.  c.  1.  n.  IS.  (5)  89.  ff.  de  regulis  iur. 
(4)  N.  S96.  (S)  Ibid.  n.  82.  (6)  Tr.  11.  de 
log.  c.  2.  n.  112.  (7)  N.  2.  U.  cc.  (8)  N.S97. 
tlS98.  (9)Ii.l.  tr.l.  c.  S.§.  4.  (10)  De  malr. 
>.  S.  d.  41.  u.  4.  el  dec.  1.  1.  c.  10.  n.  58. 


connexionem  cum  actibus  externis. 
Distinguitur  :  potest ,  si  actus  interior 
per  se  cum  exteriore  coniungitur.  Et 
duplici  modo  potest  coniungi,  vel  tan- 
quam  forma  constituens  actum  exter- 
num  in  esse  morali  actus  virtutis ;  sic 
requiritur  consensus  internus  ad  ma- 
trimonium  contrahendum,  ad  contra- 
ctum  ineundum  etc.  vel  tanquam  cau- 
sa  cum  eflfectu:  et  sic  qui  prohibet  ho- 
micidium  prohibet  etiam  voluntatem 
occidendi.  Ideo  ex  iure  can.  obligatur 
clericus  ad  resignationem  beneficii,  si 
receperit  illud  animo  non  se  ordinandi 
intra  annum  ^s.  Ita  Salm.  i^  cum  Tapia 
Cai.  Pal.  etc. 

Si  vero  actus  interior  per  accidens 
coniungatur  cum  exteriore ,  tunc  nou 
potest  praecipi  a  lege  humana,  puta,  si 
praecipiatur  dari  eleemosynam  ex  ve- 
ra  devotione  etc.  Ita  Salm.*'  cum  Suar. 
Pal.  Tapia  etc.  contra  Cai.  et  Sot. 

Quaeritur  3.  An  actus  exteriores  oc- 
culti  possint  a  lege  humana  prohiberi. 
Resp.  affirmative-,  et  sic  prohibetur  sub 
excommunicatione  haeresis  externata 
licet  occulta;  sic  sub  irregularitate  ho- 
micidium  occultum.Actus  enim  occul- 
ti,  licet  non  cadant  sub  iudicio,  cadunt 
tamen  sub  lege,  ut  docet  S.  Thomas  *^. 
Utrum  autem  in  dubio  an  res  sit  li- 
cita,  teneatur  subditus  obedlre.  Ne- 
gant  Sylvest.  Ang.  Hostiens.  etc.  apud 
Sanch.  '9  qui  dicunt  tunc  eum  nec  te- 
neri  nec  posse  obedire  nisi  prius  iu- 
quirat  a  peritis,  quod  res  saltem  non 
sit  certe  illicita.  Sed  verius  affirmat 
Sanch  20  cum  Nav.Val.  etc.  ex  d.  Tho- 
ma2iqui  docet  non  pertinere  ad  subdi- 
tos,  sed  tantum  ad  superiores  inquire- 
rede  honestate  rei  praeceptae;  ideoque 
bene  potest  et  tenetur  subditus  obedi- 
re,  semper  ac  ei  non  constet  rem  esse 
malam.Vide  Croix22.  Caeterum,  prae- 
cisa  quaestione,  an  subditus  de  hone- 
state  rei  praeceptae  teneatur  vel  non, 

(11)  Tr.  1.  d.  3.  p.  8.  a  u.  6.  (12)  Tr.  11.  de 

leg.  c.  2.  n.  120.     (15)  L.  1.  n.  600.     (14)  Ti.ll. 
de  leg.  c.l.n.66.     (lo)  C.  Comraissa,  §.  Cacteiuiri, 
de  elect.  in  6.         (IG)  Tr.  H.  de  lcg.  c.  1.  n.  69. 
(17)  Ibid.  n.  70.      (1»)  Viac  ibid.  n.  71.  et  72. 
(19)  Dec.  1.  6.  c.  3.  u.  19.  (20)  Loc.  cii. 

(21)  De  verit,  q.  17.  a.  S.  aJ  4.     (22)  L.  I,  u,  43d, 


C8  t,IB.  I.  TRACT. 

prius  inquirere  ab  aliis  rei  veritatem, 
communis  est  sententia  omnium  theo- 
logorum  tamrecentium,  quam  antiquo- 
rum,  qui  docent  in  obscuris  esse  obe- 
diendum  superioribus,  ubi  non  est  cer- 
tum  peccatum;  ita  s.  Bonav.  *  Gerson  2 
Nyder  3  qui  citat  Raym.  Henr.  Gand. 
Halensem  * ;  et  sic  docuerunt  omnes 
qui  de  hac  re  egerunt.  Ita  etiam  omnes 
mysticae  theologiae  magistri  cum  s.  I- 
gnatio  Loyola  5  ubi :  Est  igitur  haec  ra- 
tio  subiiciendi  proprii  iudicii  non  solum 
sanctis  viris  usitata ,  sed  etiam  perfe- 
ctae  obedientiae  studiosis  imitanda ,  0- 
mnibus  in  rebus  quae  cum  peccato  ma- 
nifesto  coniunctae  non  sunt.  Audiatur 
praecipue  d.  Bernardus^:  Quidquid  vi- 
ce  Dei  praecipit  homo  quod  non  sit  cer- 
tum  displicer  eDeo ,  haud  secus  omnino  ac- 
cipiendum  est^  quam  si  praecipiat  Deus. 
Deinde  sibi  obiicit :  Sed  homines  facile 
falli  possunt.  Et  respondet :  Sed  enim 
quid  hoc  refert  ftwt,  qui  conscius  non  es? 
praesertim  cum  teneas  de  scripturis , 
quia  labia  sacerdotis  custodiunt  scien- 
tiam  etc.  Ipsum  proinde^  quem  pro  Deo 
habemus ,  tanquam  Deum  in  his  ,  quae 
nonsunt  aperte  contra  Deum,  audire  de- 
bemus.  Item  Leo  x.  { ut  refert  Casaru- 
bius  ')  concessit  fratribus  minoribus  , 
ut  possint  in  omnibus  dubiis  secura 
conscientia  stare  determinationi  suo- 
rum  superiorum.  Item  s.  Bern.  Sen.  s 
ait:  Ubi  subditus  rationabiliter  dubitat 
an  quod  praecipitur  sit  peccatum ,  an 
non,  tunc  profecto  obedire  debet.  Item 
b.  Humbertus  ^:  Nisi  aperte  sit  malum 
quod  praecipitur ,  accipiendum  est  ac  si 
aDeo  praeciperetur.  Item  Dionys.  Car- 
tusiauHS  10:  In  duhiis  an  sit  contra  prae- 
septum  Dei^  standum  estpraecepto  prae- 
lati ,  quia ,  etsi  sit  contra  Deum,  atta- 
men  propter  obedientiae  bonum  non  pec- 
cat  subditus.  Item  Glossa  *i:  Si  vero  du- 
bium  sit  praeceptumy  propter  bonum  0- 
bedientiae  excusatur  a  peccato,  licet  in 
veritate  sit  malum.  Idem  docuit  prius 

(1)  In  2.  d.  59.  a.  1.  q.  S.  (2)  Dc  poU.  nocl. 
tops.  3.  (3)In  consol.p.  3.  c.l7.  (4)P.2.q.l21. 
(!i)  Ep.  de  virt.  obed.  n.  18.  (6)  Depraec.et  disp.  c.l2. 
(7)  V.  Doclarare,  n.  4.  et  S,  (8)  Dialog.  de  obcd. 
1'J)  L.  de  erud.  rel.  c.  1.  (10;  Iq  2.  d.  59.  q.  3. 

(11)  1d  c.  Ad  aures.  De  lcmp.  ord.  iit,  t,  iu  &■«. 


II.  DE  LEGIBUS 

d.  Aug.  loquens  de  obedientia  debit* 
superioribus  temporalibus  ^2;  Ergo  vir 
iustus  ,  si  forte  sub  rege  homine,  etiam 
sacrilego,  militet,  reciepotestillo  iuben- 
te  bellare ,  si  quod  sibi  iubetur  vel  non 
esse  contra  Dei  praeceptum  certum  est; 
vel  utrum  sit  certumnonesl;  ita  utfor- 
tasse  reum  faciat  regem  iniquitas  impe- 
randi,  innocentem  autem  militem  osten^ 
dat  ordo  serviendi. 

Quaeres  etiam  hic,  an  tenearis  pa- 
rere  legi  fundatae  in  falsa  praesumptio- 
ne.  Universe  negat  RebeL  ap.  Croix  i'. 
Sed  MoL  et  alii  ^^  acMazzot.  i^  melius 
aflfirmant  teneri  ad  legem ,  puta  refi- 
ciendi  damnum  ex  tuo  animali  causa- 
tum  etiam  sine  tua  culpa:  quia  finis 
legis  est ,  non  solum  punire  culpam  , 
sed  etiam  reddere  homines  cautiores. 
Hoc  tamen  non  ante  sententiam  iudi- 
cis.  Si  vero  tuum  aaimal  non  intulit 
damnum,  sed  iuridice  probetur  intu- 
lisse ,  tunc  non  teneris  solvere  etiam 
post  sententiam,  praeciso  scandalo;  et 
poteris  compensare ,  si  solvisti ;  quia 
tunc  lex  esset  certe  iniusta ,  falsum 
praesumendo,  et  in  foro  interno  prae- 
sumptio  debet  cedere  veritati  16.  Ita 
communiter  Suar.i'  PaL  i»  Sot.  i^  Pon- 
tius  20  Bon.  21  et  Salm.22  cum  aliis.  Nec 
obstat  dicere,  quod  Tridentinum  irri- 
tans  matrimonia  clandestina  nititur 
praesumptioni  de  fraudibus  in  illis  oc- 
currentibus,  et  tamen  nemo  dixit  vale- 
re  tale  matrimonium,  ubi  nuUa  reve- 
ra  intervenit  fraus:  item  irritantur  te- 
stamenta  solemnitatibus  carentia,  ut 
fraudes  vitentur;  et  nihilominus,  licet 
fraus  aliquando  cesset,  nec  testamen- 
tum  subsistit ;  sed  in  his  et  similibus 
casibus  distinguenda  est  praesumptio 
iuris,  qua  lex  quaerit  avertere  pericu- 
la  quae  facile  evenire  solent,  et  tunc 
lex  locum  habet  etiam  in  casibus  qui 
fraude  carent,  a  praesumptione  facti ,, 
quod,  si  deest,  lex  merito  cessat. 

(12)  C.  Quid  culpatur  4.  caus.  23.  q.  1.  (15)  L.  5. 
p.  2.  de  rest.  n.  174.        (14)  Ibid.       (IS)  De  Icr. 

e.  S.  n.  7.  (16)  Ex  cap.  Veritatem  disl.  «, 
(17)  L.  5.  c.  23.  et  1.  S.  c.  24.  (18)  Tr.  3.  d.  I, 
p.  14.  n.  12.  (19)  De  iust.  1.  1.  q.  6.  a.  4 
(20)  De  matr.  1.  5.  c.  S.  n.  6.  (21)  D.  2.  q.  I, 
V.  7. S. 3.11.2.61 6.    (22)  Tr.  ll.de  leg.  e.  2.  n.  7« 


CAP  I.  DE  NAT.  ET 
DoBiDiK  II.  Quotuplex  cst  praeceptum. 

101.  Praeceptum  dividitur  \.  in  afflrmativum 

et  negativum. 
\  02.  Dividitur  2.  in  naturale  et  posilivum. 
103.  Praeceptum  autem  positivum  dividitur  in 

praeceptum  divinum  et  humanum. 
i04.  Quinam  possint  ferre  leges.  An  reges  et 

respv^l.  An  papa.  An  concilia.  An  episcopi, 

synodus  et  capilula.  An  abbatissa. 
i03.  Quid  comprehendat  lex  canonica  et  civills. 
\Q&.  An  declarationes  S.  C.  et  decreta  Eotae  ha- 

beant  vim  legis,  An  leges  civiles  obligent  in 

conscientia. 
-107.  De  consuetudine;  et  quae  conditiones  re- 

quirantur  ad  statuendam  consuetudinem. 
4  08.  De  effectu  consuetudinis.  Et  quid  si  a  lege 

reprobetur. 
^09.  Quid  si  consuetudo  a  lege  revocetur. 
\\Q.  Dissertatio  de  potestate  pontificis,  usqne 
ad  n.  15S. 

1 01 ,  «  Respondeo:  praeceptum  divi- 
ditur  I.  universaliter  in  affirmativum 
et  negativum.  Illud  est  quod  bonum 
praecipitjhoc  quod  malum  prohibet.Dif- 
ferunt  inter  se,  quod  affirmativum  ob- 
ligat  quidem  semper,  sed  non  ad  sem- 
per,  seu  non  pro  omni  tempore;  v.  g. 
Honorandi  sunt  parentes,  non  semper, 
sed  suo  tempore.  Negativum  obligat  et 
semper,  et  ad  semper.  Vide  Bec.  '.  » 

402.  «  2.  In  naturale  et  positivum. 
Praeceptum  naturale ,  seu  iuris  natu- 
rae,  est  dictamen  seu  iudicium  nostrae 
rationis  ,  quo  per  lumen  nobis  ab  au- 
ctore  naturae  impressum  statuimus , 
quid  agendum  et  quid  vitandum  sit ; 
quale  est  illud:  Bonum  est  faciendum, 
malum  fugiendum,  Ex  quo  praecepto 
generali  particularia,  v.  g.  Deum  esse 
colendum,  nemini  faciendam  esse  iniu- 
riam  ,  imo  omnia  praecepta  decalogi 
(excepta  circumstantia  sabbati)  multa- 
que  alia  derivantur.  Praeceptum  posi- 
tivum  seu  iuris  positivi  est  quod  libe- 
ra  Dei  vel  hominum  voluntate  positum 
est,  et  ex  eadem  dependet;  v.  g.  Prae- 
ceptum  de  baptismo,  ieiunio  quadra- 
gesimali,  etc.  » 

«  Porro,  quomodo  praecepta  positiva 
mutari  ac  variari  possint  ac  soleant , 
naturalia  vero  semper  maneant ,  vide 
apud  scholasticos,  et  Less.  2.  » 

103. « Resp.2.Praeceptum  positivum 
dividitur  in  praeceptum  iurisdivini, 
quod  scilicet  a  Deo  tradilum  est,  et  in 

CI)1b  1.2.  t.3.  c.  i.q.  3. 


OBLlG.  LEGIS  DUB.  11.  69 

iuris  humani,  quod  ab  homine.  Positi- 
vum  divinum  dividitur  in  praecepla 
yeteris  et  novae  legis.  Lex  vetus  con- 
tinebatpraecepta  moralia,  caeremonia- 
lia,  et  iudicialia,  de  quibus  vide  s. 
Thom.  3,  Lex  nova  continet  praecept  i 
supernaturalia  fidei  et  sacramentorum . 
Positivum  humanum  dividitur  in  prae- 
ceptum  iuris  ecclesiastici  sive  canoni- 
ci,  quod  auctoritate  ecclesiae ,  scilicel 
summi  pontificis  aut  concilii,  statutum 
est ;  et  iuris  civilis  seu  politici ,  quod 
fundatur  in  potestate  saeculari.  » 

104.  Certum  est  dari  in  hominibus 
potestatem  ferendi  leges ;  sed  potestas 
haecquoadleges  civiles  a  natura  nemi- 
ni  competit ,  nisi  communitati  homi- 
num,  et  ab  hac  transfertur  in  unum  vel 
in  plures,  a  quibus  communitas  rega- 
tur.  Hinc  summus  pontifex  nequit  le- 
ges  civiles  ferre  ,  nisi  in  populos  qui 
eius  temporali  ditioni  subduntur.  Pot- 
erit  tamen  abrogarevel  corrigere  leges 
civiles  aliorum  principum,  si  opponan- 
tur  aequitati.  Ideo  in  c.  Cum  haberet. 
De  eo  qui  duxit  in  matr.  abrogatur  lex 
prohibensalimentadarifiliisillegitimis. 
Reges  autem  et  principes  supremi 
qui  superiorem  non  agnoscunt ,  leges 
civiles  ferre  possunt  in  suis  ditionibus, 
et  ad  eas  in  conscientia  obligare.  Vide 
dicenda  hoc  lib.  n.  140.  Circa  autem  re- 
ginas  regni  haeredes ,  dubitatur  inter 
dd.  Nam  si  coniugatae  non  sint ,  cer- 
tum  est  posse  ferre  leges ;  si  vero  sint 
coniugatae,  etiam,  constante  matrimo- 
nio,  ad  ipsas  pertinere  potestatem  gu- 
bernandi  et  inde  ferendi  leges,  proba- 
biliusputant  Salm.'*  cum  Suar.  Pal.  etc. 
contra  aliquos. 

Eamdem  potestatem  habent  respu- 
blicae.  Aliae  vero  civitates  non  exem- 
ptae  nequeunt  ferre  leges,  nisi  ex  con- 
suetudine  aut  concessione  principis. 
Possunt  tamen  aliqua  statuta  condere, 
quibus  vi  contractus  obligentur  cives; 
vel  alia  praecepta  statuere  temporalia 
(  non  perpetua ) ,  revocabilia  tamen  a 
principe,  quibussubditi  teneantur.  Vi- 
de  Salm.  s. 

(2)  L.  2,  de  iure  et  iujt.  c.  2.  d.  2.     (3)  1.2.q.99, 
(4)  Tv.  11,  dc  leg.  c.  3.  n.  10.         (5)lbid.n.l2. 


70  LIB.  I.  TRACT 

Quoad  leges  autem  ecclesiasticas  , 
oertum  est  adesse  in  ecclesia  potesta- 
tem  eas  ferendi  immediate  a  Christo 
Domino  ecclesiae  institutore  communi- 
catam.Ethanc  potestatem  certo  tenen- 
dum  est  reperiri  apud  summum  ponti- 
ficem  tanquam  caput  universale,  Chri- 
sti  vicarium  et  successorem  s.  Petri , 
cui  totum  ecclesiae  regimen  a  Christo 
fuit  commissum  independenter  a  con- 
cihis  ut  Salm.*  cumBellar.  Cai.Laym. 
Pal.  etc. 

Concilia  generalia  etiam  possunt  fer- 
re  leges  pro  tota  ecclesia  ,  modo  sint 
congregata  de  licentia  summi  pontifl- 
cis,  et  pro  loco  ac  tempore  ab  ipso  as- 
signatis.  An  autem  leges  seu  definitio- 
nes  ab  oecumenicis  conciliis  editae  ro- 
bur  habeant  ante  pontificis  confirma- 
tionem:  affirmant  aliqui,  si  cohsensus 
accesseritpontificiorum  legatorum.  Sed 
omninodicendumnecessariorequiriex- 
pressam  papae  confirmationem,  quan- 
do  ipse  non  est  cont3ilio  personaliter 
praeseus;  legatis  enim  nulla  tribuitur 
facultas  coufirmandi  synodorum  statu- 
ta,  quae  caeterum  nullam  maiorem  au- 
ctoritatem  habent,  quam  illam  quae  i- 
psis  a  pontifice  conceditur  ut  docet  s. 
Th.  2  et  cum  eo  communiter  nostridd. 
ut  card.Turrecrem.  Suarez  Laym.Pal. 
Tapia  etc.  cum  Salm.^contra  recentio- 
res  gallos.  Et  confirmatur  exemplo  tot 
conciliorum  generalium,  quaepost  con- 
fectas  definitiones  necessarium  duxe- 
runt  confirmationem  pontificis  petere 
et  obtinere;  ut  factum  fuit  in  concilio 
Nicaeno,  et  ultimo  in  concilio  Triden- 
tino  'J.  Hinc  merito  ab  Alex.  viii.  pro- 
scripta  fuit  propos.  29.  quae  dicebat : 
Futilis  et  toties  coni)ulsa  est  assertio  de 
pontificis  romani  supra  ccncilium  oecu- 
menicum  auctoritate,atque  in  fidei  quae- 
stionibus  decernendis  infallibilitate. 

Hancfalsissimam  propositionem  ple- 
ne  et  exprincipiis  confutari  valde  pro- 
destad  firmanda  tam  fidei,quammo- 
rum  dogmata:  omnes  enim  proposilio- 
nes  a  pontificibus  damnatae,  licet  non 

(1)  Tr.  H.  de  leg.  c.  3.  n.  14.  (2)  De  pot.  etc. 
f).  19.  a.  4.  ail  13.     (3)  Tr.  11.  de  leg.  c.  5.  n.24. 

;4)  Y.scss.2o.iQliu.  ^ojQ.prod,  adprop.damn.n.l. 


n.  DE  LEGIBUS 

omnes  sint  haereticae,  sed  aliae  teme- 
rariae,  aliae  erroneae,  aliae  scandalo- 
sae,  etc.  tamen  accedente  pontificis  de- 
finitione,  tenendum  est  de  fide ,  quod 
illae  propositiones  vere  sint  temera- 
riae,  vel  alia  inficiantur  nota,  quam  i- 
psas  pati  pontifexdeclaravit,  etideo  es- 
set  quidem  haereticus  qui  easdem  tan- 
quam  veras  et  licitas  sequeretur  aut 
propugnaret;  ut  bene  ait  Viva  S;  Qua 
de  re  operae  pretium  censuimus  pecu- 
Harem  super  praedictam  propositio- 
nem  dissertationem  conficere  quam  re- 
peries  in  fine  huius  dubii  n.  110. 

Verum  est  qiiod  caeteris  apostolis  et- 
iam  fuit  coUata  potestas  universaHs 
ecclesiam  gubernandi ;  diverso  tamen 
modo,  ac  ftiit  commissa  s.  Petro  ,  qui 
poterat  eos  obHgare,  et  ipsorum  leges 
abrogare,  ut  Salm.  «  cum  BeH.  Suar. 
Cai.  Sot.  etc. 

Hinc  episcopi ,  qui  successores  sunt 
apostolorum ,  bene  ferre  possunt  leges 
pro  suis  dioecesibus  sine  consensu  ca- 
pituH  7,  exceptis  rebus  quae  cedere  pos- 
sunt  in  praeiudicium  capituH  vel  cle- 
ri  8.  A  quonam  vero  hanc  potestatem 
legislativamepiscopi  recipiunt?  AHi  di- 
cunt  recipere  immediate  a  Christo  Do- 
mino :  cpiia  ab  ipso  est  dignitas  et  of- 
ficium  episcopale  institutum,  ut  Vasq. 
Victor.  etc.  apud  Salm.  9.  AHi  dicunt 
recipere  a  pontifice,  ut  s.  Thom.  s.  An- 
tonin.  Sot.  PaL  etc.  apud  Salm.  lo.  Et 
sic  definitum  videtur  a  Gregorioii:i?o- 
mana  ecclesia  vices  suas  itaaliis  imper- 
tivit  ecclesiis^  ut  in  partem  sint  vocatae 
sollicitudinis  j  non  in  plenitudinem  po- 
testatis.  Caeterumhaecquaestio  esttan- 
tum  de  nomine ;  nam  ex  una  parte  cer- 
tum  estquod  episcopi,  Hcet  immediate 
recipiant  hanc  potestatem  a  Christo , 
semper  tamen  suscipiunt  cum  subor- 
dinatione  ad  papam :  et  ex  aHa ,  Hcet 
episcopi  recipiant  a  pontifice,  possunt 
tamen  leges  ferre  absque  eius  Hcentia, 
modo  non  opponantur  legibus  ponti- 
ficis,  et  modo  potestas  circa  aHqua  non 

(6)  Tr.  II.  de  leg.  c.  3.  n.  IS.  et  16.        (7)  C.  de 

maiorlt.  et  c.  2.  de  const.  in  6.  (8)  Cap.  Quauto, 
dc  his  iiuae  fiunl  a  prael.  (9)  Tr.  11.  de  leg.  c.  5. 
Q.20.  (I0)lb,n.21.  (ll)C.Decr.,caus.2.q.6.c,lt. 


CAP.  I.  DB  NAT.  ET  OBLltJ.  LEGIS  DUB.  11. 


71 


^it  pontifici  reservata.  Vide  Salm.  *. 
Arcliiepiscopi  autem  non  possunt  ferre 
leges  iu  diuecesibus  suffraganeis ,  ni- 
si  ex  consuetudine  id  habeant;  vide 
Salm.  1. 

Concilia  provincialia  sive  nationalia 
alicuius  nationis ,  sive  provincialia  a- 
licuiusmetropolis,  nempe  episcoporum 
cum  suo  archiepiscopo,  sivesynodalia, 
in  quo  episcopus  cum  suis  parochis 
etc.  conveniunt,  ferre  etiam  possunt 
leges  perpetuas  pro  suo  territorio',  vi- 
de  Salm.  ^. 

Capitula  autem  nequeunt  condere  le- 
ges  sine  consensu  episcopi  (nisi  tan- 
tum  circa  suos  capitulares ,  ut  proba- 
bile  putant  Pal.  Suar.  etc. ).  Ita  Salni.  ^ 
cum  Sylvest.  Tapia  etc.  An  vero  mor- 
tuo  episcopo,  possit  capitulum  ferre 
legem  pro  tota  dioecesi,  usquedum  re- 
vocetur  ab  episcopo  successore.  Recte 
affirmant  Salm.  s  cum  Laym.  Bon,  Pal. 
Suar.  etc.  quia,  sede  vacante,  capitu- 
lum  succedit  loco  episcopi. 

Abbatissae  possunt  etiam  ferreprae- 
cepta  pro  recta  gubernatione  domus , 
et  adhuc  sub  culpa  gravi  obligare  ut 
dicunt  Sanch.6  et  Mazzot.  '.  Vid.  lib. 
4.  n.  52. 

i  05.  Communiter  autem  lex  humana 
dicitur  alia  canonica  sive  ecclesiastica , 
alia  civilis.  Lex  civilis  dividitur  in  le- 
ges  imperiales  quae  dicuntur  ius  com- 
mune  divisum  in  digestos,  codicem,  et 
instituta ;  et  in  leges  regias  particula- 
res  regnorum  quae  dicuntur  ius  mu~ 
jiicipale. 

Lex  autem  canonica  comprehenditur 
in  quinque  voluminibus,  quorum  l.  est 
decretum  Gratiani  (quod  verius  vim  le- 
gis  non  habere  praeter  illam,  quam 
ex  se  habent  deci  eta  in  ea  contenta , 
dicuntSalm.8  cum  Cai.  Sot.  Suar.  etc. 
contra  aliqiios).  II.  Decretales  (Decre- 
lumcitaturper  causas,  quaestiones,  di- 
stinctiones,  et  canones;  decretales  per 
capitula,  et  titulos).  III.  Sextus  decre- 
talium;  qui  etiam  citatur  per  capitula, 

(I)  Tr.  ll.de  !eg.  c.  3.  n.  18.  et  19.  (2)Ib.n.22. 
(5)  n.iil.  n.^2S.  (4)lbid.  n.  51.  (S)  Ibid.  n.  53. 
((.!}Drc.1.6.c.  i.n.l7.  (7)Tr.l.d.  l.qu.l.c.2.q.4. 
(8)  Tr.  11.  de  leg.  c.  1.  n.  43,        (9)  L.  4.  de  leg. 


sed  addito  in  sexto.  IV.  Clementina  et 
extravagantes.  V.  Bullarium.  Hi  libri 
constant  sancitis  pontificum,  et  conci- 
liorum  statutis ,  et  sine  dubio  vim  le- 
gis  habent. 

106.  Quaeritur  hic  1.  an  decretalia, 
sive  epistolae ,  responsa,  aut  declara- 
tiones  pontificiae  non  insertae  in  cor- 
pore  iuris  vim  obligandi  habeant.  Re- 
spondetur  affirmative  ex  c.  Si  Roma- 
norum  1.  dist.  19.  ubi papa Nicolaus  v. 
id  expresse  declarat.  Advertit  tamen 
p.  Suarez  eas  non  obligare  nisi  post 
promulgationem :  quamvis  enim  cita- 
tus  auctor  9  dicat :  Ordinariae  epistolao 
sive  responsa  pontificia  sunt  potius  non 
constitutiva,  sed  declarativa ,  et  habent 
vim  legis  ohligantis  ad  illam  interpre- 
tationem  tenendam  vel  ad  servandum  an- 
tiquum  ius  secundum  illam  interpreta- 
tionem :  Attamen  ^o  haec  addit:  Ut  au- 
thentica  sit  interpretatiOy  oportet  ut  ha- 
beat  legis  conditiones^  ut  sit  iusta^  suf- 
ficienter  promulgata  etc.  Unde  conse- 
quenter  fit,  ut  haec  lex  interpretativa  al- 
terius  exposita  sit  dubiis^  ita  ut  aliae 
interpretationes  necessariae  sint.  Idem 
docet  Pal.  ^:  Debet  autem  ftaec  declara- 
tio  publicari  ea  solemnitate,  qua  lex;  a- 
lias  non  erit  authentica^  neque  legis  ob- 
ligationem  habebit^  sed  solum  erit  de- 
claratio  doctrinalis.  Idem  scribit  Esco- 
bari2:  Hinc  colligo^  epistolas  pontificias 
non  habere  vim  legis^  nisi  publicentur 
eo  modo  quo  epistolae  assolent  publicari. 
Idem  scribit  Bonac.  ^h  Interpretationem 
legis  factam  auctoritative  non  haberc 
vim  legis^  nisi  promulgetur,  quia  de  ra~ 
tione  legis  est  promulgatio ;  ita  ut^  qui 
interfuerunt  publico  legis  consilio  non 
teneantur  ad  eam ,  nisi  post  promulga- 
tionem.  Et  citat  pro  hac  seutentia  Salas 
et  alios:  subditquei^:  Ex  quo  licet  in- 
ferre,  epistolas  pontificias  non  habere 
vim  legis ,  nisi  publicentur  eo  modo  quo 
publicari  solent  leges.  Idquesatisetiam 
confirmatur  ex  eodem  citato  can.  Si 
Romanorum,  ubi  refertur  et  coufirma- 

C.14.  n.  5.  (10)  L.  6.  c.  1.  n.  5.  (II)  Tr.  3.  J? 
leg.  disp.  8.  punct.  3.  §.  1.  n.  2.  (12)  T.l.  1.  .1 
de  leg.  c.  3.  n.  21.  (13)  T.  2.  de  leg.  disp.  t 

<).  1.  puuct.4.  o.  t.  (14)N.  12. 


72  i-re.  r.  tract. 

tur  decretum  s.  Leonis  papae,  quo  sic 
ille  declaravit  et  decrevit ;  Ne  quid  ve- 
ro  sit ,  ut  quid  a  nobis  praetermissum 
forte  credatur^  omnia  decretalia  consti- 
tuta  tam  beatae  recordationis  Innocen- 
f«t,  quam  omnium  decessorum  nostro- 
rum^  quae  de  ecclesiasticis  ordinibus^  e 
canonum  (nota)  promulgata  sunt  disci- 
plinis^  ita  a  vestra  dilectione  custodiri 
mandamus.  Sed  hic  sapienter  advertit 
Ronc.  *  quod  non  solum  constitutiones 
pontificiae ,  quae  solemniter  sunt  pro- 
mulgatae,  obligationem  legis  inducunt, 
sed  etiam  omnes  aliae,  quae  ex  usu  et 
consensu  ecclesiae  universalis  iam  a 
pluribus  saeculis  habentur  pro  suflfi- 
cienter  promulgatis  et  authenticis. 

Quaeritur  2.  an  declarationes  sacrae 
congregationis  cardinalium  vim  legis 
habeant.  Nulli  dubium,  quod  pro  ca- 
sibus  particularibus,  pro  quibus  fiunt, 
obligant  ut  leges,  prout  est  commune 
apud  Salm.  2  et  Croix  3.  Dubium  est , 
an  obligent  pro  casibus  similibus.  Du- 
plex  est  sententia,  utraque  probabilis, 
ut  recte  dicunt  Salm.  *.  Prima  senten- 
tia  asserit,  quod  tales  declarationes , 
si  sint  munitae  sigillo  et  subscriptione 
card.  praefecti,  roburhabentobligandi 
omnes ,  quia  talem  potestatem  decla- 
randi  cardinales  habent  a  pontifice,  ut 
eruitur  ex  bulla  74.  Sixti  v.  Nec  ob- 
stat,  non  esse  promulgatas,  quia  pro- 
mulgatione  indigent  leges  novae ,  non 
iam  declarationes  de  legibus  iam  pro- 
mulgatis.  Ita  Garcia  Salas  Rodr.  apud 
Salm.  5  Faguan.  Barb.  etcapud  Croix^. 
Sed  dicunt  esse  necessarium,  quod  in 
ipsa  declaratione  exprimatur,  eam  fuis- 
se  promulgatam,  aut  saltem  latam  man- 
dato  summi  pontificis,  aut  saltem  pon- 
tifice  consulto ;  nam  in  bulla  Sixti  v. 
sic  dicitur :  Interpretandi  facultatem 
(nobis  autem  consultis)  impertimur.  Cae- 
terum,  sicut  dictum  est  cum  Ronc. '  de 
declarationibuspontificiiSjSicetiampot- 
est  dici  de  declarationibus  sacr.  congr. 
concilii,  quod  illae  declarationes,  quae 

(1)  De  leg.  qu.  1.  c.  2.  q.  7.  resp.  il.  (2)Tr.Jl. 
Ae  leg.  c.  3.  n.  28.  (3)  L.  1.  p.  3.  n,  674. 

(4)  Ibid.  n.  28.infm.  (S)  Ibid.  n.  29.  (6)  N.874. 
(7)  N.  lOS.  vers.  Quaerit.  hic  1.  in  fin.  (8)Deinatr. 
1.  8.  d.  2.  B.  10.    (9)  De  lej.  d.  1.  q.  i .  p.  8.  n.  4. 


il.  DB  LEGIBUS 

ex  usu  et  consensu  ecclesiae  a  pluribus 
annis  sunt  sufficienter  promulgatae  per 
orbem  christianum,  ipsae  satis  obli- 
gent  omnes  ad  earum  observantiam. 

Secunda  vero  sententia  dicit,  quod , 
licet  tales  declarationes  magni  sintpon- 
deris,  non  obligant  tamen  universe, 
nisi  sint,  non  solum  ]papa  consulto  et 
'mandante  editae,  sed  etiam  sint  eius 
mandato  speciali  solemniter  promul- 
gatae  pro  tota  ecclesia ,  ita  ut  praeci- 
piat  pontifex  ab  omnibus  illas  obser- 
vari.  Tunc  enim  tantum  ipse  loquitur 
ut  ecclesiae  caput  et  doctor ;  alioquin 
videtur  loqui  solum  ut  praeses  illius 
congregationis ,  cui  non  videtur  tunc 
communicare  totam  suam  auctoritatem 
et  infallibilitatem.  Ita  Sanch. ».  Bonac.  ^ . 
Pontius  10  Suar.  ^i  Mazzotta  ^2  Croix  '3 
cum  Carden.  Terril.  Loth.  etDelbene, 
Diana  i^  cum  Vega  Valer.  Serar.  etc. 
Salmant.*5  cum  Vasquez  Tapia  Lezan. 
et  Villal.  Ratio  huius  sententiae  est, 
quia,  ut  lex  obliget,  omnino  requiri- 
tur  solemnis  promulgatio  legis,  iuxta 
dicta  n.  95.  Hinc  huiusmodi  declara- 
tiones,  cum  frequenter  non  promul- 
gentur  solemniter,  sunt  quidem  magni 
ponderis,  sed  nequeunt  habere  vim  le- 
gis ,  et  tantum  obligant  uti  sententiae 
particulares  illorum  casuum,  pro  quo- 
rum  decisione  petuntur,  non  vero  pro 
similibus.  Nec  obstat  die«re,  quod  pro- 
mulgatio  requiritur  quidem  pro  legi- 
bus,  sed  non  pro  declarationibus  le- 
gum  iampromulgatarum.  Nam  respon- 
dent  aa.  citati,  quod  tales  declaratio-; 
nes,  quando  fiunt  de  rebus  dubiis,  iu 
quibus  extare  possunt  opiniones  con- 
trariae  circa  intelligentiam  legis,  tunc 
se  habent  ut  novae  leges.  Saltem  in 
dubio,  an  ipsae  habeantvel  nevim  ob- 
ligandi  ut  leges,  eas  non  obligare  di- 
cit  Laym.i6:  Pendet  quaestio  ex  mente 
pontificis  potestatem  ipsis  (cardinali- 
bus )  tribuentis.  Interim  praesumendum 
non  est  habere  vim  legis ,  praesertim 
cum  authentice  non  promulgentur .  Ci- 

(10)  De  matr.  1.  S.  c.  13.  §.  2.  n.  7.      (11)  Do  lcg. 

1.  6.  c.  i.  n.  3.  et  6.  (12)  Tr.  1.  d.  2.  q.  1.  c. 

2.  q.  3.  (13)  li.  i.  n.  21S.  216.  et  217.  (14)  P. 
1.  tr.  10.  r.  29.  (IS)  Tr.  11.  de  leg.  o.  3.  b,  30, 
(16)  L.  1.  tr.  4.  c.  ?.  $.  7, 


CAP.  I.  DE  NAT.  ET 

tatque  pro  hoc  Sanchez  et  Rodriguez  ^ . 

Decisiones  autem  rotae  minorem  u- 
tique  quam  declarationes  S.  C.  aucto- 
ritatem  habent.  Croix  2  cum  Luca  et 
Fagund.  apud  Tamb.  '. 

An  vero  regulae  cancellariae  obli- 
gent  ubique  negat  Less.  *  qui  ait  obli- 
gare  tantum  in  curia  romana ,  et  huic 
adhaerent  Diana  et  aUi.  Sed  affirmat 
Mazzott.5  cum  Az.  Gomez  etc.  quia  sic 
fert  praxis.  Vide  Croix  6. 

Quaeritur  3.  an  leges  civiles  obli- 
gent  in  conscientia.  De  hoc  puncto, 
valde  scitu  necessario ,  oportet  aliqua 
principaliora  hic  adnotare.  Aliae  leges 
civiles  sunt  expresse  a  iure  canonico 
approbatae ,  aliae  expresse  correctae , 
aliae  vero  neque  approbatae,  neque 
reprobatae.  Hinc  dicendum  1 .  leges  ap- 
probatae  sine  dubio  in  conscientia  o- 
bligant;  ita  est  lex  lustiniani',  qua 
datur  triennium  ad  eXperieudam  con- 
iugum  impotentiam:  haecque  appro- 
bata  fuit  a  Caelestino  in8.  Ita  pariter 
Nicolaus  1.9  approbavit  leges  invalidan- 
tes  matrimonium  inter  adoptantem  et 
adoptatum,  atque  ab  hoc  descenden- 
tesio,  item  inter  adoptatum  et  filios  ad- 
optantis  i',  item  inter  adoptautem  et 
uxorem  adoptati,  et  contra  12. 

Dicendum  II.  Leges  civiles  aiure  ca- 
nonico  correctae  non  obligant  quidem 
in  conscientia;  talis  est  lex  i3  qua  in- 
validantur  matrimonia  filiorum  fam. 
inita  sine  consensu  parentmn :  sed  hae 
leges  correctae  suntiniure  canonicoi^ 
et  ultimo  in  Tridentino  *5.  Ita  etiam  in 
iure  canonico  *6  abrogatur  lex  civilis 
prohibens  alimenta  dari  filiis  spuriis. 
Sic  pariter  in  iure  civili "  coniugatus 
cognoscens  solutam  non  tenetur  adul- 

(1)  Hanc  tecundam  sententiam  g.  Auctor  in  suis 
quaeetioaibac  receutiug  reformatis  quaer.  2.  sic  re- 
Rtriogit:  «  Addendum  tamen  est,  qund  huiusmodi 
declarationeg,  quae  iam  in  Ecclesia  universaliter  di- 
vulgatae  et  facto  promulgatae  fuerint,  usu  plurium 
annorum  vel  relati»ne  auctorum  ipsas  referentium, 
hae  satis  omneg  Gdeles  obstringunt. » 

(2)  L.  1.  n.  876.  (S)  Dec.  1.  8.  tr.  1.  §.  2.  n.  16. 
(4)  In  Auiar.  v.  Beneficium.  (S)  L.  c.  q.  3. 
(6)  L.  1.  n.  S78.  (7)  Novel,  J.  Per  occasionem. 
(8)  C.  Laudab.,  de  Frig.  et  Mal.  (9)  C.Ita  30. q.  3. 
(10)L.  Quin  etiam  SS.  ff.  de  ritu  nupt.  (ll)L.Per 
adoptionem,  17.  ff.  eod.  tit.  (12)  L.  Adoptivus,  14. 
ff.  «od.  tit."          (13)  In  prin.  inst.  de  nupt.  et  in  1. 


OBLIG.  LEGIS  DUB.  II.  73 

terii  iudicio,  licet  damnetur  comugata 
solutum  admittens :  sed  in  iure  cano- 
nico  *8  uterque  iudicio  subiicitur,  qiiia 
utrinque  fidesconiugalisadhibenda  est. 
Item  in  iure  civilii^  vidua  nubens  in- 
tra  annum  luctus  multis  subiicitur  poe- 
nis:  sed  hoc  abrogarunt  Urbanus  m. 
et  Innoc.  iii.  20.  Item  in  iure  ciy.21  da- 
tur  facultas  viro  occidendi  adulterum 
turpiter  cum  uxore  agentem,  et  con- 
ceditur  patri  facultas  interficiendi  fi- 
liam  in  adulterio  deprehensam22.  Sed 
haec  reprobantur  in  iure  canonico  23  et 
ab  Alexandro  vii.  24.  Dubitatum  autem 
fuit  an  fuerit  abrogata  lex  Uxorem,  de 
ritu  nupt.  quae  invalidabat  matrimo- 
nium  inter  vitricum  et  uxorem  privi- 
gni :  sed  S.  C.  concilii  die  28  martii 
an.  1 721 .  25  declaravit  validum  tale  ma- 
trimonium. 

Dicendum  in.  Leges  civiles  non  re- 
probatae  videntiir  tacite  approbatae  a 
iure  canonico;  namibi^s  sic  dicitur: 
Sicuti  leges  non  dedignantur  sacros  ca- 
nones  imitari,  ita  et  sacrorum  statuta 
canonum  principum  constitutionibus  ad- 
iuvantur.  Et  alibi  27  :Sancta  ecclesia  le- 
gum  secularium  non  respuit  famula- 
tum^  quae  aequitatis  etiustitiae  vestigia 
imitantur.  Hinc  Fagnanus^Set  Bened. 
XIV.  29  cum  abb.  Menoch.  et  communi, 
dicunt  iudicem  ecclesiasticum  in  quae- 
stionibus ,  in  quibus  de  iure  canonico 
nihil  reperitur  decisum,  deberesecon- 
formare  iuri  civili.  Et  Gelasius  papa^o 
scripsit :  Quantum  ad  ordines  pertinet 
publicae  disciplinae^  legibus  tuis  ipsi 
quoque  parent  religionis  antistites. 


DE    CONSnETUOINB 

107.Z)e  consuetudine  hic  tractandum, 
de  qua  nihil  habetur  apud  Busemb. 

Nuptiae  2,  S.  de  rit.  nupt.  (14)  C.  Cum  locum, 
de  sponsal.  etc.  matr.  etc.  Licet  ac  c.  Tua  de  spons. 
duor.  (IS)  Sess.  24.  c.  i.  de  reform.  sac.  matr. 

(16)  C.  Cum  baberet,  de  eo  qui  duxit  in  matr. 

(17)  L.  6.  §.  1.  ff.  de  adulteriis,  et  1.  2.  c.  eod.  tit. 

(18)  C.  Nemo,  32.  q.  4.  (19)  L.  Liberorum  81.  ff. 
de  bis  qui  not.  in  fam.  (20)  C.  4.  et  S.  de  secund. 
nupt.  (21)  L.  Marito  ff.  ad  leg.  lul.  de  adult.  et  I. 
Gracchus  c.  eod.  tit.  (22)  L.  Quod  aitff.  eod.  tit. 
(23)  C.  Inter  haec,  c.  33.  q.  2.  (24)  Prop. damn.  19. 
(2S)  Ap.  Bened.  siv.  in  op.  de  synodo.  (26)  C.  1. 
de  novi  op.  nunt.  (27)  C.  Super  specula,  de  privil, 
(28^  In  c.  Cum  esses,  de  test.  n.  18.  (29)  Loc.  c. 
(30)  £p.  4.  ad  Anast.  imperat. 


74  X-JB.  I.  TRACT. 

Dictum  est  de  lego  scripta :  nunc  ali- 
qua  sunt  addenda  de  consuetudine  quae 
^citur  lex  non  scripta. 

Ut  consuetudo  vim  legis  habeat,  tria 
requiruntur.  I.  Quod  introducatur  non 
a  persona  particulari,  sed  a  communi- 
tate;  saltem  a  maiori  parte  communi- 
tatis,  quae  capax  sit  ferendi  leges,  li- 
cet  actu  leges  ferre  nequeat;  nam  con- 
suetudo  tunc  habet  vim  legis  ex  tacito 
principis  consensu .  Salm .  *  cum  s .  Thom . 
Notandum  hic  quod  mulieres  nequeunt 
introducere  consuetudinem  contra  le- 
ges  proprias  virorum,  nec  vice  versa ; 
uti  neque  ecclesiastici  contra  leges  lai- 
corum,vel  e  contra,  nisi  materia  sitcom- 
munis.  Salm.  *.  Hinc  etiam  circa  res 
spirituales  clerici  non  obligantur  ad 
colisuetudinem  factam  a  laicis.Salm.' 
cum  Sanch.  Pal.  etc.  Mercatores  ta- 
men,  quia  distinctam  faciunt  commu- 
nitatem,  possunt  introducere  consue- 
tudinemobligantem  omnes.  Salm.  -J  cum 
Pal.  Suar.  Bon.  Tap. 

n.  Requiritur  ut  consuetudo  sit  ra- 
tionabilis:  quare  nulla  valet  consuetu- 
do  contra  legem  naturalem  aut  divi- 
nam,  sed  tantum  contra  humanam.  Ad- 
dendum  tamen  non  requiri  bonam  fi- 
dem;  nam  etiam  peccando  potest  fieri 
consaetudo.  Salm.Scum  Suar.  Pal.  etc. 
Consuetudo  enim  triplicem  statum  ha- 
bet.  In  initio,  introducentes  consuetu- 
dinem  contra  legem,  omnes  peccant. 
In  progressu  nou  peccant  illa  iam  a 
maioribus  introducta  utentes,  sed  pos- 
sunt  a  priucipe  puniri.  In  fine  autem 
nec  peccant,  nec  puniri  possunt  illa 
iam  praescripta  utentes.  Ita  Salmant.^ 
CTim  Pal.  Cai.  Sot.  Laym.  etc. 

in.  Requiritur  tempus  diuturnum 
continuatum  cum  repetitis  actibus. 
Quodnam  autem  tempus  sufficiet?  Pri- 
ma  sententia  dicit  relinaui  arbitrio  pru- 
dentum,  iuxta  repetitionem  actuum, 
et  negotiorum  qualitatem,  Vasq.  Tap. 
Vill.  etc.  apud  Salm.  '.  Secunda  sen- 

tentia  dicit  sufficere  et  requiri  decen- 

(1)  Tr.  H.  de  leg.  c.  6,  n.  6.     (2)lbid.  n. 8.  et  57. 

(5)  Ibid.  n.  38.       (4)lbid.n.8.       (S)  Ibid.  n.  11. 

(6)  Ibid.  n.  13.       (7)  Ibid.  n.  IS.      (8)  Ex  I.  ull.  c. 
Ue  pra«serij)liou«.     (9)  Tr,  11.  do  lcg.  c.  <?,  n.  16. 


n.  DE  LEGIBUS 

nium;  hoc  enim  est  longum  tempus  re- 
quisitum  a  iure  ad  consuetudiuem  in- 
troducendam;  nisialiud  sit  alicubi  san- 
citums.  Ita  Salm.  9  cum  Laym.  Suar. 
Pal.  etc.  licet  doceant  primam  esse 
valde  probabilem. 

'  An  verohoc  decennium  sufficiat  Con- 
tra  leges  canonicas.  Affirmant  Less. 
Sa  Azor.  Pal.  Nav.  etc.  Negant  tamen 
Salm.  10  cumLaym.  Bonac.  Suarez  Re- 
gin.  etc.  1*.  Sed  vide  n.  139.  Notant 
autem  Salm.  cum  Granad.  Salas  etc.  *2 
sufficere  dictum  eximii  doctoris,  etiam 
moderni,  asserentis  legem  abrogatam 
esse,  ut  a  lege  deobligemur. 

Dicitur  autem  requiri  tempus  conti- 
nuatum;  nam  si  interrumpatur  etiam 
per  unicum  actum  a  maiore  parte  com- 
munitatis,  vel  si  interim  princeps  pu- 
niat  consuetudinem  introducentes,  con- 
suetudo  non  praescribitur.  Ita  Salm.  i^ 
cum  Laym.  Suar.  Bon.  Pal.  etc. 

Dicitur  autem  repetitis  actibus;  ad 
consuetudinem  enim  requiritur :  1 .  ut 
actus  sint  repetiti  per  plures  vices  iu- 
xta  prudentum  arbitrium,  ut  Salm.  ** 
cum  Pal.  Bon.  Suar.  etc.  contra  Less. 
Reg.  Sa  Dianam  etc.  <5  qni  dicunt  duos 
vel  tres  actus  sufficere.  2.  Ut  actus 
sint  liberi,  non  autem  per  vim  aut  me- 
tum  aut  ignorantiam  positi;  puta  si 
populus  censeat  existere  legem  quae 
revera  non  est.  Salm.  ^^  cum  s.  Thom. 
Dian.  Tap.  etc.  3.  Requiritur  ut  actus 
sint  notorii,  saltem  notorietate  facti, 
ut  Salm.i^cum  Pal.  Suar.  Bonac.  Dian. 
Basil.  etc.  contra  aliquos  quirequirunt 
notorietatem  etiara  iuris,  ut  senteatia 
iudicis  consuetudo  probetur. 

IV.Requiritur  ad  consuetudinemper- 
ficiendam  intentio  se  obligandi,  vel 
consuetudinem  introducendi.  Quare 
nulla  fit  consuetudo,  si  populus  aut  ma- 
ior  eius  pars  agit  ex  devotione,  grati- 
tudine  et  simili;  aut  si  laeserit  legeiu 
animo  tantum  non  satisfaciendi  ex  le- 
vitate.  Salm.is  cumPal.  Laym.  Bonac. 
etc.  Hic  autem  animus  cognoscitur  ex 

(10)  Ibid,  n.  17.  (11)  Ex  c.  De  quarta  et  ex  c.  Ad 
Aiires.dc  pracscr,  (12)  Tr.  11.  de  log,  c.  6.  ii.  18. 
(13)  Ibid.  n.  19.  (14)Ibid.n.22.  (lS)lbid.n.21. 
(IG)  Ibid.  n.  24.  cl  2o<  (17)  Ibid.  n.  2G.  ct  27. 
(18)  Ibid,  n.  28, 


CAP.  1.   DE  NAT.   ET  OBLIG.   LEGIS  DUB.  H. 


75 


circumstantiis ,  nempe  si  consuetudo 
constanter  observetur ,  et  cum  non  levi 
incoramodo:  si  transgressores  puoian- 
tur:  si  ita  sentiant  coramuniter  tiorai- 
nespii.CroixietSalm.2.Indubioautem, 
an  consuetudo  sit  ex  devotione  vel  ob- 
ligatione  sub  gravi  vel  levi,  an  obliget 
ad  culpam  vel  poeuam  lantum  ;  beni- 
gnipr  pars  teuenda  est;  nam  nulla  lex 
obligat,  nisi  de  ea  constet.  Ita  Salm.  3 
cum  Pal.  Suar.  Bon.  Dian.  elc.  Et  ita 
Croix^  ,  qui  notat  tamen  cum  Car- 
den.,  quod  universales  consuetudines 
Ecclesiae  de  se  obligant.  Hoc  intelli- 
gendum  vero  de  consuetudinibus  pro- 
prie  ut  talibus  obligantibus  sumptis, 
ut  de  coosuetudine  ieiuoandi  in  vi- 
gilia  Pentecostes,  et  de  alia  aliqua  si- 
mili,  si  adest.  Nam  aliter  dicunt  plu- 
res  aa.  de  consuetudine  abstinendi  a 
lacticiniis  in  vigiliis  extra  quadragesi- 
raam:  de  qua  vide  l.  3,  n.  1005  et  seq. 
Et  aliter  dicunt  aliqui  etiam  de  con- 
suetudine  mouialium  recitandi  officium 
in  privato.  Sed  de  hoc  vide  J.  4.  n.  1 42. 
quid  alii  communius  et  probabilius  di- 
cant. 

V.  Requiritur  consensus  principis  5. 
Requiritur  enim  ut  habeatur  consen- 
sus  saltem  tacitus  generalis  principis, 
scilicet  approbaodi  quamcumque  legi- 
timam  consuetudinem  quando  illam 
specialem  consuetudinem  princeps  i- 
gnorat.  Ita  Salm, ''  cum  s.  Thom.  Pal. 
Suar.  Sanch.  Laym.  Bonac.  Tapia  etc. 
Ouando  vero  princeps  resistit ,  tunc 
nulla  fit  consuetudo.  Salm.  '.  Hinc  dis- 
currits  cum  Laym.  Bon.  Suar.  Barbos. 
etc.  contra  alios  ,  nuUam  dari  consue- 
tudinem  contra  immunitatem  ecclesia- 
sticam. 

Quod  ad  effectus  autem  consuetudi-, 
nis  pertinet ,  notandum  quod  cousue- 
tudo  potest  non  solum  tollere  legem, 
sed  etiam  poenam  illius ,  reraanente 
culpa,  vel  contra.  Vide  Salm.  9.  Potest 
etiam  consuetudo  validare  contractum 
irritatum  per  legem.  Salm.  lo.  Potest 

(< )  L.  < .  n.  571 .  (2)  Tr.  1 1  de  leg.  c.  6.  n.  30. 
(o)  Ibid.  (4)  L.  I,  n.  392.  (5)  Ex  1.  de  quibus  ff. 
de  leg.  (6)  Tr.  U.  de  leg.  c.  6.  n.  31.  (7)  Ibid. 
(8»  'bid.  n.  52.  (9)  Ibid.  n.  33.  fl01  Tr.  o  de 


etiam  iotroducere  nova  impedimenla^ 
irritaolia  matrimonium,  Salm.  *'. 

108.  Sedquid  si  a  lege  prohibeatur 
contraria  consuetudo?  Distingue:si  ap- 
ponatur  clausula,  non  obstante  quactim- 
que  consuetudine,  intelligitur  reprobari 
consuetudo  opposita  praeterita  ,  non 
vero  futura.  Salm.  12  cumSuar.  Tapia, 
Vill.  Si  autem  clausula  reprobat  quam- 
curaque  consuetudinem  futuram,  ad- 
huc  Salm.  13  cum  Suar.  Basil.  Bon.  etc. 
dicunt  probabilius  esse  posse  consue- 
tudinem  talem  legera  abrogare. 

Quid  si  reprobetur  omois  consuetudo 
futura,  ut  irrationabilis?  Respondetur, 
quod  si  reprobetur  taraquam  contraria 
legi  naturali  seu  divinae ,  nulla  tunc 
consuetudo  valere  potest.  Si  vero  re- 
probetur  ut  irrationabilis  pro  tempore 
quo  fit  lex,  tunc  ex  nova  causa  ratio- 
nabilis  reddi  potest  et  valere.  Salm.  *'- 
cum  Suar,  Tap.  Dian. 

4  09.  Potest  denique  consuetudo  le- 
gem  dubiam  interpretari;  et  haec  in- 
terpretatio  vel  potest  esse  authentica, 
ita  ut  illa  interpretatio  sit  nova  lex : 
vel  potest  esse  probabilis ,  cum  con- 
suetudo  praecedat ,  vel  legem  subse- 
quatur;  lex  eoim  non  intelligitur  de- 
rogare  consuetudini  antecedenti ,  nec 
consuetudo  legi,  nisi  expresse  oppo- 
nantur.Etad  hanc  consuetudinem  pro- 
babiliter  interpretantem  minus  tempus 
requiritur,  quam  ad  coosuetudinem  le- 
gi  adversantem  praescribendam.  Com- 
muniter  autem  asserunt  dd.  leges  in- 
terpretandas  esse  iuxta  loci  consuetu- 
dinem,  etsi  verba  legis  minus  proprie 
accipienda  sint.  Salm.  is. 

Potest  autem  cousuetudo  per  contra- 
riam  legem  a  superiore  revocari. 

Sed  quaeritur  1 .  an  per  legem  geoe- 
ralera  derogetur  consuetudini  speciali 
alicuius  loci.  Respoodetur  negative, 
nisi  in  lege  raentio  fiat  illius  consue- 
tudinis ,  vel  iu  ea  revocetur  quaecum- 
que  consuetudo.  Et  probatur  ex  iure 
caoonico  »6  ubi  sic  habetur :  Non  enim 

matr.  c.  ^l.  n.  52.  (H)Ibid.  n.  22.  (12)  Tr.  11. 
de  leg.  c.  6.  D.  42.  (15)  Ibid.  n.43.  ettr.  9,  de 
malf.  c.  Il,n.  33.(14)  Tr.lj.  deleg.  c.  C  n.  44. 
M5I  Ibi'    n.  43.    (16)  De  consuet.  in  6 


7C  LIB,  I.  TRACT. 

eensetur  abrogata  consuetudo  speciali 
lege,  quiapraesumitur'princeps  ignarus 
talis  consuetudinis.  Vide  Salm.  *.  Si  ve- 
ro  princeps  notificatus  de  consuetudi- 
ne  nolit  legem  revocare,  tunc  cense- 
tur  revocata  consuetudo.  Salm.  2  cum 
Pal.  Suar.  Bon.  etc.  Episcopi  tamen  per 
eorum  1  eges  abrogant  quamcumque  con- 
suetudinemparticularem,  quia  praesu- 
muntur  ipsi  plenam  notitiam  habere 
consuetudinimi  dioecesum  suarum. 
Salm.3.  Nota  autem,  quod  praedicta 
doctrina  procedit  de  consuetudine  iam 
praescripta,  non  autem  de  incoepta. 
Salm.^cum  Masc.  Gloss.  etc.  contra 
Suar, 

Quaeritur  2.  an  posita  clausula  re- 
vocatoria  cuiusque  consuetudinis,  in- 
telligatur  revocata  etiam  consuetudo 
immemorabilis.  Nega,  nisi  exprimatur; 
quia,  quando  superior  vult  etiam  il- 
lam  revocare,  id  exprimit.  Salm.  5  cum 
Abb.  Suar.  Bon.  Pal.  et  Garcia,  qui 
affert  plures  declarationes  S  C. 

Potest  autem  aliqua  consuetudo  ab- 
rogari  per  aliam  contrariam,  quae  re- 
petitis  actibus  modo,  ut  supra,  prae- 
scribatur.  Vide  Salm.^. 

DlSSEMATIO 

Super  proposit.  29.  damnatam  ab  Alexand.  yiii.  quae 
dicebat:  Futilis  et  toiies  convulsa  est  assertio 
de  pontificis  romani  supra  concilium  oecu- 
menicum  auctoritate  atque  in  fldei  quaestio- 
nibus  decemendis  infallibilitate. 

410.  Haec  celeberrima  quaestio,  et  hoc 
tempore  tam  fortiter  agitata,  sicut  ad 
eam  pertractandam  integro  libello  (qui 
tamen  lucem  non  vidit)  aliquando  me 
duxit;  ita  nunc  me  urget,  ut  in  ea  ali- 
quantulum  immorer.  Hinc  parcat  mi- 
bi  lector,  si  a  meo  instituto  nimis  re- 
cedere  videar.  Duo  hic  valde  magni 
ponderis  enucleanda  occurrunt;  pri- 
mum,  an  auctoritas  summi  pontificis 
extra  concilium  in  rebus  fidei  et  mo- 
rum  decernendis  sit  infallibilis :  alte- 
rum,  an  auctoritas  papae  sit  supra  oe- 
cumenicum  concilium. 

g.  \.  De  infallibilitaie  papae. 
Circa  hanc  pontificis  infallibilitatem 
plures   adsunt   opiniones.  Prima  est 
Lutheri  et  Calvini,  qui  haeretice  do- 

Cl)  Tr.  il.  dc  leg.  c.  6.  n.  82.         (2^  Ibid,  n.  S3. 


ir.  DE  LEGIBCS 

cent  papam  loquentem  etiam  ut  do- 
ctorem  universalem  ,  etiamque  una 
cum  concilio,  esse  fallibilem.  Secunda 
sententia  omnino  opposita  est  Alberti 
Pighii  sentientis  papam  non  posse  er- 
rare  etiam  private  loquendo.  Tertia 
est  nonnullorum  dicentium  papam  esse 
fallibilem  extra  concilium  docentem. 
Circa  quod  pro  rei  maiori  elucida- 
tione  praesciendum  hanc  sententiam 
amplexatum  fuisse  clerum  gallicanum 
an.  1682.  cum  illas  quatuor  celebres 
propositiones  emanavit;  quarum,  omis- 
sis  aliis  ad  praesentem  materiam  non 
pertinentibus,  secunda  asserit:  Sic  in- 
esse  apostolicae  sedi  rerum  spiritualium 
potestatem,  ut  simul  valeant  synodi  con" 
stantiensis  decreta  de  auctoritate  conci- 
liorum;necprobari  ab  ecclesia  gallicana, 
qui  eorum  decretorumad  solum  schisma- 
tis  tempus  conciliarie  dicta  detorqueant^ 
Quarta  autem.  In  fidei  quoque  quaestio- 
nibus  praecipuas  summi  pontificis  esse 
partes^  eiusque  decreta  ad  omnes  ecclesias 
pertinere;  nec  tamen  irreformabile  esse 
iudicium,  nisi  ecclesiae  consensus  ac~ 
cesserit.  Et  in  eodem  galUcanae  facul- 
tatisdecretodemandatum  fuit,ut  nullus 
lauream  doctoratus  reciperet,  nisi  has 
propositiones  publice  prius  propugnas- 
set,  et  exinde  ad  eas  sustinendas  iu- 
ramento  se  adstringeret.  Postmodum 
Alexander  viii.  an.  1690.  '  praefa- 
tum  facultatis  parisiensis  decretum 
irritum  declaravit,  nullamque  de  eo 
rationemhabendamesse  praecepit.  Sed 
Ludovicus  Maimburgus  (cui  postea  se 
adiunxit  alter  Ludovicus  Dupinus),  di- 
misso  habitu  societatis  lesu,  imo  ab 
illa  merito  expulsus,  ad  eas  tuendas  se 
obtulit,  sicut  audacter  fecit,  donec  ino- 
pinata  morte  dignam  suae  audaciae  a 
Deo  mercedem  recepit.  Venmatamen 
circa  annum  1693.  iidem  episcopi  qui 
ad  eas  quatuor  propositiones  ema- 
nandas  conspiravere  in  consessuhabito 
anno  1682. ;  posteaper  epistolam  adln- 
uocentium  xii.  missam  ab  omnibus 
illis  se  retractarunt.  Idemque  christia- 
nissimus  rex  Ludovicus  xiv.  edictum 

(3)  Ihid.  (4)  Ibid.  n.  S4.  (S)  Ibid.  n.  83. 

(6)  Ibid.  n.  86.  «t  87.    (7)  Bulla  Inter  multipliccs. 


DiSS.  DE  ROM.  PONTIFICIS  AUOTORITAtS 


n 


publice  prius  editum  pro  observatione 
antecedentis  parisiensis  decreti,  alio 
publico  edicto  revocans,  aliam  retra- 
ctationis  epistolam  ad  pontificem  trans- 
misit.  Vide  de  hoc  Graveson.  *  Ronca- 
glia  2  et  Milante  3.  Hactenus  de  tertia 
sententia;  quarta  vero  communis  sen- 
tentia,  cui  nos  subscribimus,  est,  quod 
licet  romanus  pontifex  quatenus  par- 
ticularis  persona,  sive  privatus  doctor 
possit  errare  (sicut  etiam  est  fallibilis 
in  quaestionibus  meri  facti,  quae  ex 
hominum  testimoniis  praecipue  pen- 
dent);  cum  tamen  papa  loquitur  tan- 
quam  doctor  universalis  definiens  ex 
cathedra,  nempe  ex  potestate  suprema 
tradita  Petro  docendi  ecclesiam ,  tunc 
dicimus  ipsum  in  controversiis  fidei 
et  morum  decernendis  omnino  infalli- 
bilem  esse.  Hanc  sententiam  tuentur 
d.  Thom.  4  Turrecrem.  Sotus  Caiet.  A- 
iexandr.  de  Ales,  s.  Bonavent.,  August. 
Triumph.,  Nic.  de  Lyra,  s.  Franc.  Sal. 
Spondan.  Thomass.  Ludovic.  Bail.  Du- 
vallius,  aliique  innumeri  citati  a  Mi- 
lante  episcopo  Stabiensi  ^  Alex.  viii. 
et  communiter  reliqui  theologi  omnes, 
ut  testantur  card.  Gotti  ^  Milante '  et 
Troila  8.  Adsunt  aliqui  inter  hos,  qui 
dicunt  papam  esse  quidem  infallibilem, 
sed  tum  tantum  cum  in  quaestionibus 
definiendis  mature  procedit,  sapientum 
iudicium  audiendo:  sed  rectius  alii  di- 
cunt  hanc  conditionem  solum  de  con- 
gruentia  esse,  non  autem  de  necessi- 
tate:  infallibilitatis  enim  promissio- 
nem  necesse  est,  ut  omnes  qui  pontifi- 
ciam  infaUibilitatem  tuentur,  non  con- 
siliariis,  nec  examini,  sed  soli  pontifici 
factam  fuisse  fateantur:  alias  haeretici 
semper  obiicere  possent  suificiens  exa- 
men  non  extitisse,  sicut  de  facto  se- 
ctarii  in  Tridentinum  opposuere.  Ad 
providentiam  autem  Spiritus  sancti 
pertinebit  (ut  recte  ait  Suar.  9),  quod 
pontifex  non  temere  nec  imprudenter 
unquam  in  tantis  rebus  agat  et  decer- 
nat. 

(1)  T.  8.  p.l.  fol.  191,     (2)  Animadveis.  adNat. 
Alex.  $.  11.  sup.  conc.  const,       (5)  Exerc.  18.  sup. 
propos.  19.      (4)  2.  2.  q.  1.  a.  10,       (S)  Loc.  cit. 
(6)  De  ver.  eccl.  I.  Chr,  1. 1.  c,  11.  §.  1,   (7)  Loe.  cit,  '' 
[&)  Theol.  dagin.  ir.  6.  de  oo^,*;  <i,  l.  J.  2.  0,'  il.  1 


111,  Nostra  conclusio  probatur  l.  ex 
scripturis,  et  praecipue  ex  illa  lO:  Tu  es 
Petrus^  et  super  hanc  petram  aedificabo 
ecclesiam  meam,  et  portae  inferi  non 
praevalebmt  adversus  eam.  Natalis  Ale- 
xander  pro^etro  explicat  ecclesiam; 
sedineptainterpretatio,  quae  ineptum 
redderet  sensum,  nimirum  (ut  ipse  in- 
telligit,  super  hanc  ecclesiam  aedificabo 
ecclesiam  meam.  Attamen  ex  ipso  sensu 
patet  quod  totus  sermo  dirigitur  ad 
Petrum;  communiter  ss.  patres,  utBa- 
silius  Cyprianus  Chrysostomus  Hila- 
rius  Tertullianus  Epiphanius  et  Orige- 
nes,  (apud  los.  Baron.  contra  Picci- 
nin.^i)  dicunt  nomine  petrae  intelligi 
Petrum;  et  signanter  s.  Basilius  12  ait  de 
Petro:  Quoniam  fide  praestabat,  eccle- 
siae  aedificationem  in  seipsum  recepit,  Et 
s,  Leo  13.  Tantum  in  hac  fidei  sublimitate 
complacuit  (Christo),  ut  beatitudinis  fe- 
licitate  donatus^  sacram  inmolabilis  pe- 
trae  acciperet  firmitatem,  supra  quam 
fundata  ecclesia  portis  inferi  et  mortis 
legibus  praevaleret.  Item  s,  Cyprian.  ** 
dicit:  Primatus  Petro  datur ,  ut  una 
Christi  ecclesia  et  cathedra  una  mon- 
stretur.  Et  alibi  adversus  novatianos 
post  verba  :Tu  es  Petrus,  etsuper  hanc 
petram  etc.  Etpasce  oves  meas^  subdit: 
Super  illum  unum  aedificat  ecclesiam, 
et  illipascendas  mandat  oves  suas.  Item 
s,  Leois  ita  Christum  loquentem  Petro 
repraesentat :  Cum  ego  sim  inviolabilis 
petra....  tamen  tu  quoque  petra  es,  qui 
mea  virtute  solidaris^  ut  quae  mihi  po- 
testate  sunt  propria^  sint  tibi  mecum 
participatione  communia.  Et  id  magis 
patet  ex  conc,  chalcedonensi  is  ubi  di- 
citur:  Appellat  Petrum  petram  ecclesiae 
catholicae.  Hinc  addit  Bellarm. :  Ca- 
tholici  docent  hac  metapJiora  significari 
Petro  esse  commissum  regimen  totius 
ecclesiae,  etpraecipue  circa  fidem;  petrae 
enim  fundamentalis  hoc  est  proprium 
totum  aedificium  regere  et  sustentare. 
Accedit  s.  Cyrillus  Alexand.  dicens: 
Secundum  hanc  promissionem  ecclesia 

(9)  S.  de  fide  sect.  8.  (10)  Matth.  16.  18. 

(11)  Diss.  2.  c.  S.  (12)  L.  2.  contra  Eunoi», 

(15)  Serm.  94.  de  transf.    (14)  L.  de  unit.  eccles. 
(IS)  Serm.  3.  iu  anniv.  assumpt.         (16)  Aetioa,  3, 
ip.  Beiu.'>'>i>,  Contr.  de  rom.  pontif. 


78  I-IB.  !.  T«ACr. 

^postolica  Petri  ah  omni  seductione  ma- 
net  immaculata.  Si  itaque  huiusmodi 
aedificium  est  ecclesia,  adversus  quam 
inferi  praevalere  non  possunt;  ut  illa 
non  possit  ruere,  necesse  est  basem 
eius  et  fundamentum  neque  destrui 
posse,  ne  destructo  fundamento,  tota 
domus  corruat.  Ideo  Origenes  in  hoc 
loco  dicit :  Si  praevalerent  inferi  adver- 
sus  Petrum^  in  quo  ecclesia  fundata  est, 
contra  ecclesiam  etiam  praevalerent. 
Probatur  quoque  ex  Luca  *:  Ego  au- 
tem  rogavi  pro  te^  ut  non  deficiat  fides 
tua.  Ex  quo  pariter  textu  alfirmat  Mal- 
donatus  auctores  collegisse  pontifices 
esse  perpetuo  infallibiles. 

412.  Probatur  II.  Ex  conciliis  oecu- 

snenicis;  et  I.  ex  conc.  chalcedonensi, 

ubi  (ut  refert  d.  Thom.2)  habetur:  0- 

mnia  ab  eo  (scil.  papa)  definita  teneantur 

tanquam  a  vicario  apostolici  throni.  In 

eiusdem  synodi  act.  cum  legeretur  epi- 

stola  d.  Leonis,  dictum  fuit  anathema 

iis  qui  ita  non  credereat.  Deinde  '  pa- 

tres  concilii  pontificis  doctrinam  ut  b. 

Petri  amplexi  sunt,  et  universa  conci- 

lii  dogmata  petierunt  sedis  apostolicae 

auctoritate  firmari.  11.  Ex  concilio  lu- 

gdunensi  oecumenico  2.  habetur:  Ipsa 

quoque  sancta  romana  ecclesia  summum 

principatum  super  universam  ecclesiam 

obtinet^  quem  se  ah  ipso  Domino  in  h. 

Petro^  cuius  romanus  pontifex  est  suc- 

cessor^  cum  potestatis  plenitudine  rece- 

pisse  recognoscit;  sic,  si  quae  de  fide  sub- 

ortae  fuerint  quaestiones ,  suo  debent 

iudicio  definiri.  III.  Ex  concilio  floren- 

tino,  ubi  <  siclegitur:  Definimus  roma- 

num  pontificem  in  universum  orbem  ha- 

bere  primatum^  et  successorem  esse  Pe~ 

tri^  totiusque  ecclesiae  caput^  et  chri- 

stianorum  patrem  ac  doctorem  existere: 

et  ipsi  in  b.  Petro  regendi  ecclesiam  a 

D.  N.  lesu  Christo  plenam  potestatem 

traditam  esse^  quemadmodum  etiam  in 

gestis  oecum^nicorum  conciliorum  et  in 

sacris  canonibus  continetur.   Si  ergo 

certum  est,  papam  esse  totius  eccle- 

siae  doctorem,  certum  quoque  tenen- 

dum  ipsum  debere  esse  infallibilem, 

(1)  22. 52.       (2)  Op.  cint.  err.  gracc.       (5)  Act.3. 
■,4j  Scss.  uU.     (S)  L.  S.  e.  3.     (G)  Ep.  ail  Leoiiem  ^. 


U.  DE  LEGIBU6       ^ 

ne  ecclesia  a  suo  magistro  aliquando 
decipi  possit.  Accedit  concilium  vien- 
nense  15.  generale  sub  Clem.  v.  ubi 
sic  sancitum  fuit:  Dubia  fidei  declarare 
ad  sedem  dumtaxat  apostolicam  perti- 
nere. 

113.  Probatur  III.  ex  ss.  patribus;  s. 
Irenaeus  5  scribit:  Omnes  a  romana  ec- 
clesia  necesse  est  ut  pendeant  tanquam 
a  fonte  et  capite.  S.  Athanasius  in  epi- 
stola  ad  Felicem  papa  dicit:  Roma- 
nam  ecclesiam  semper  conservare  veram 
de  Deo  sententiam.  Et  in  eadem  epistola 
ad  pontificem  suum  sermonem  diri- 
gens,  sic  eum  alloquitur:  Tu  profana- 
rum  haeresum^  atque  imperitorum  o- 
mniumque  infestantium  depositor^  prin- 
ceps  et  doctor^  caputque  omnium  ortho- 
doxae  doctrinae  et  immaculatae  fidei 
existis.  Theodoretus  episc.  asianus^  in- 
quit:  Ego  apostolicae  vestrae  sedis  ex- 
pecto  sententiam,  et  supplico  et  obsecro 
V.  S.  ut  mihi  opem  ferat  iustum  ve- 
strum  et  rectum  appellanti  iudicium.  S. 
Cyprianus  '  scribit :  Deus  unus  est, 
Christus  unus  est^  et  una  ecclesia,  et 
cathedra  una  super  Petrum  Domini  vo- 
ce  fundata.  Aliud  constitui  sacerdotium 
novum,  fieri  praeter  unum  sacerdotium 
non  potest.  Quisquis  alibi  coUegerit , 
spargit.  Et  alibi  S;  Qui  cathedram  Petri 
super  quam  fundata  est  ecclesia^  deserit^ 
in  ecclesia  se  esse  non  confidat.  S.  Hie- 
ron.  9  scribit :  Cum  successore  pisca- 
toris  loquor...  super  illam  petram^  sci- 
licet  cathedram  Petri,  aedificatam  eccle- 
siam  scio;  quicumque  extra  hanc  do- 
mum  agnum  comederit,  profanus  est;  si 
quis  in  arca  Noe  non  fuerit,  peribit  re- 
gnante  diluvio....  Quicumque  tecum  non 
colligit^  spargit^  hoc  est,  qui  Christi  non 
est,  Antichristi  est.  S.  Basilius  i"  scri- 
bit:  Romanum  pontificem  compellendum 
esse^  ut  quid  credendum  sit^  si  per  con- 
cilium  definiri  non  donetur^  ipse  deter- 
minaret.  S.  August.  '*:  Per  papae  re- 
scriptum  causa  pelagianorum  finita  cst. 
S.Thom.  *2:  Magis  standum  est  sententiae 
papae^  ad  quem  pertinet  determinare  de 

(7)  Ep.  8.  1.  1.  (8)  L.  Je  iiiiit.  eccl.  (9)  Ep.  ad 
Damasiira  pap.  (10)  Ep.  S2.  ad  Alliaii.  (11)  L.  i. 
coutra  luiiauum  c.  S.        (IS)  Qiiocllii).  10.  a.  6. 


DISS.  DE  ROM.  PONTI^ICIS  AUCTORITATE 


79 


pde^  quam  quorumlibet  sapientum.  Et': 
Postquam  essent  aliqua  ecclesiae  aucto- 
ritate  determinata ,  haereticus  esset,  si 
quis  repugnaret;  quae  quidem  auctori- 
tas  principaliter  residet  in  summo  pon- 
tifice.  S.  Bon.  2;  Papanon  potest  errare, 
suppositis  duobus:  primum  quod  deter- 
minet  quatenus  papa;  alterum,  ut  inten- 
dat  facere  dogma  de  fide. 

144.  ProbaturlV.  ex  ipsa  schola  gal- 
licana;  falso  enim  nobis  obiicit  Hottin- 
gerus  haereticus,  dicens:  Gallia  uni- 
versa  a  nobis  dissentit.  Quandoquidem 
asserit  Milante^  paucos  esse  gallos, 
qui  romani  pontificis  infallibilitatem 
contendunt,  respectu  ad  gallos  nobilio- 
res  qui  illam  propugnant,  praesertim 
Petrus  Matthaei  ^  Spondanus  ^  Bosvi- 
nus  6.  Idem  aliquando  docuit  Gerson ' 
dicens:  Tandemex  his  dicere  possumus, 
quod  plenitudo  potestatis  est  a  Christo 
collata  Petro  sicut  vicario  smo,  et  suis 
successoribus.  Caeterum  nuUi  dubitan- 
dum  quod  Gerson,  ut  ait  p.  Wctoria  s^ 
Per  omnia  fuit  infestissimus  auctoritati 
summorum  pontijicum,  et  multos  alios 
infecit  suo  vBneno;  parum  enim  differt 
a  schismate  eius  sententia  de  auctoritate 
papae.  Idem  statuere  conati  sunt  episc. 
gallicani  antiqui  an.  4626  art.  137.  et 
inconc.  generali  lugd.  2.  (ubi  prae  cae- 
teris  numerabantur  episcopi  galli,  qui 
graecorum  coufessionem  acceperunt: 
scilic.  quod  s.  romana  ecclesia  plenum 
principatum  obtineret  super  universa- 
lemecclesiam  etc.  ut  Infra  refertur). 
Et  quamvis  universitas  sorbonica  (or- 
tum  agnoscens  a  Roberto  Sorbon  ex 
anno  4253.  confessario  s.  Ludovici,  e- 
rectaque  a  Carolo  rege  ann.  1290.  in 
universitatem)  contrariae  f  uerit  senten- 
tiae,  hoc  tamen  accidit  tantum  ex  tem- 
pore  concilii  constantieusis  opera  Ger- 
sonis  et  Almaini,  qui  in  eadem  univer- 
sitate  adscripti  ad  comprimendum 
trium  pontificum  schisma,  atJl  conci- 
liuin,  tanquam  adiudicemsuperiorem, 
et  inhuiusmodi  casunecessarium,cau- 
eam  deferendam  existimarunt.Novissi- 

(1)  2.  2.  q.  11.  a.  2.  ad  8.  (2)  Summ.  tlieol.  q.  1. 
a.  3.  d.  3.  (5)  Excic.  19.  dict.  proi).  29.  Alex.  8. 
(4)  la  sum.  const.      {&)  Au.  1418.  u.  16.  disserens 


mi  vero  sorbonici  non  attendentes,  quo^ 
ipsorum  maiores  de  papa  dubio  sint 
loquuti,  eorum  innixi  auctoritati,  di- 
xerunt  iudicium  romani  pontificis  non 
esse  infallibile,  nisi  ecclesia,  sive  ge- 
neralis  conciliiconsensusaccedat.  Cae- 
terum  ante  concilium  constantiense  et 
basileense  advertit  Raynaldus  scriptor 
gallus^  omnestheologos  anterioresuna- 
nimiter  docuisse,  definitiones  pontifi- 
cias,  etiam  extra  concilia,  rem  facere 
de  fide.  Immo  habetur  apud  Naucle- 
rum  10  quod  facultas  parisiensis  anno 
1320.'damnavit  tanquam  haereticos 
articulos  Marsilii  Paduani  dicentis  ro- 
manum  pontificem  esse  fallibilem,  Et 
anno  1534.  (ut  apud  eumdem  Naucle- 
rum)  damnavit  eumdem  errorem  con- 
tra  loannem  Morandum.  Item  Duval- 
lius  doctor  gallus,  qui  scripsit  circa  an. 
4712.*irefert  consuetudinem  fuisse  fa- 
cultatis  parisiensis,  ut  ab  ea  laureati 
protestationem  nunquam  ecclesiae  ro- 
manae'  contradicendi  praemitterent. 
Idem  auctor  refert  ipsam  facultatem 
damnasse  ut  haereticum  Marcum  An- 
tonium  de  Dominis,  quia  docebat  pon- 
tificis  auctoritatem  essefallibilem.  Ideo 
quamvis  eiusdemSorbonae  doctor,  non 
dubitavit  sic  scribere:  Opinio  quae  Ro- 
mae  tenetur  vacat  omni  temeritate^  cum 
totus  orbis,  exceptis  pauculis  doctoribus, 
eam  amplectatur^  etpraeterea  rationibus 
validissimis  tum  ex  scriptura^  conciliis 
etpatribus,  tum  ex  principiis  theologiae 
petitis  confirmetur.  Et  paulo  post:  Ne- 
mo  nunc  est  in  ecclesia^  qui  itapro  cer- 
to  sentiatpraeter  Vigorium  etRicherium, 
quorum  si  vera  esset  sententia,  totus 
fere  orbis  christianus,  qui  contrarium 
sentit,  in  fide  turpiter  erraret.  Propter- 
ea  addit,  quod  opinio  de  praelatione 
conciliorum  auctoritati  romani  ponti- 
ficis,  a  temeritate  inobedientiae  vix  pot- 
est  excusari;  fovet  enim  ut  plurimum 
inobedientiam  et  dissidia  multa;  magnos- 
que  tumultus  semper  in  ecclesia  excita- 
vit.  Hinc  videre  est  apud  Troila  12  el 

in  decr.coust.  (6)  T.4.  decoucordia  (7)  De  pot. 
eccl.  c.  10.  (8)  Tr.  de  auct.  pap.  et  conc.  tr.  S, 
(9)Op.derom.  ponl.  (10)P.4.1.8.c.6.  (ll)Desup. 
pnnt. p.l.q.7.    (l^jTr.C.desiiim.poiiJ.a.G.exnia-S» 


&0 


t,IB.    1.   TRACT.    II.    DE   LEGIBC9 


ap.  Milante  *  quod  coDcilia  provincia- 
lia  gallicana  plauserint  pontificis  in- 
fallibilitati.  Synodus  ipsa  parisiensis 
nn  1626.  2  ecce  quid  sensit:  Hortamur 
igitur  episcopos  omnes^  ut  sanctam  apo- 
stolicam  romanamque  ecclesiam^  utpote 
ex  Dei  sponsione  infallibili  ecclesiarum 
matrem....Et  infra  loquens  de  ipso  ro- 
mano  pontifice:  Is  enim  successor  est 
Petri  super  quem  Christus  lesus  eccle- 
siam  fundavit,  quando  illi  claves  regni 
coelorum,  et  donum  infallibilitatis  in 
causis  fidei  reliquit....YaMe  autem  no- 
tandum  id  quod  episcopi  Galliarum  3 
in  obsequium  bullae  quam  Innoc.  x.  e- 
manavit  in  confixione  iansenianarum 
thesium,  ad  ipsum  scripserunt:  et  in- 
ter  caetera  verba  haec:  Huius  doctrinae 
lucem  pristino  decori  restituit  prolatum 
a  S.  V.  postulantibus  Galliarum  epi- 
scopis  decretum.  Deinde  praefati  epi- 
scopi  buUam  venerantes  eam  promul- 
gari  permiserunt ,  sicque  ad  Innocen- 
tium  rescripserunt :  Beatissime  pater : 
Optata  pervenit  ad  nos  constitutio  illa, 
qua  V.  Sanctitatisauctoritate,  quidsen- 
tiendum  sit  de  controversis  quinque  pro- 
positionibus  excerptis  e  Cornelii  lanse- 
nii    Yprensis  episcopi  libris  perspicue 
decernitur ....  quo  in  negotio  illud  ob- 
servatione  dignum  accedit,  ut  quemad- 
modum  ad  episcoporum  Africae  rela- 
tionem  Innocent.  i.  pelagianam  haere- 
sim  damnavit  olim,  sic  ad  gallicano- 
rum  episcoporum  consultationem  hae- 
resim  ex  adverso  peiagianae  oppositam 
Innoc.  X.  auctoritate  sua  proseripserit. 
Enim  vero  vetustae  illius  aetatis  ec- 
clesia  catholica,  sola  cathedrae  Petri 
auctoritate  fulta,  quae  in  decretali  e- 
pistola  Innocentii  ad   Africanos  data 
elucebat;  quamque  dein  Zosimi  altera 
ad  universos  orbis  episcopos  epistola 
r-ubsecuta  est,  pelagianae  haeresis  dam- 
nationi  absque  cunctatione  subscripsit: 
perspectum  enim  habebat  non  solum 
ex  ChristiD.  poIIicitationePetro  facta, 
sed  etiara  ex  actis  priorum  pontificum 
et  analhematismis  adversus  ApoIIina- 
rium  et  Macedonium,  nondum  ab  uUa 

(1)  Eidhrc.  dogm.  19,  super  prop.  29.  Alex.viii. 
\^i,)  Art.  157.  uliitit.  Mouitacleri  gallicaoi  ad  dom. 


synodo  oecumenica  damnatos,  a  Da- 
maso  paulo  antea  iactis,  iudicia  pro 
sancienda  regula  fidei  a  summis  ponti- 
ficibus  data,  super  episcoporum  consul- 
tatione  {sivesuam  in  actis  relationis  sen~ 
tentiamponant,  sive  omittant,  prout  illis 
collibuerit)  divina  aeque  ac  summa  per 
universam  ecclesiam  auctoritate  niti : 
cui  christiani  omnes  ex  officio  ipsius 
qu^que  mentis  obsequium  praestare  te- 
neantur  etc. 

\  1 5.  Probatur  V.  rationibus ;  prima 
ratio  est  d.  Thora.,  qui  *  docet  pollici- 
tationem  infallibilitatis  in  rebus  fidei 
tantum  successoribusPetri  esse  factam, 
et  ideo  dicit  ecclesiam  non  posse  er- 
rare,  quia  papa  errare  nequit :  Eccle- 
sia  universalis  (verba    d.  Thom.)  non 
potest  errare,  quia  ille  qui  in  omnibus 
exauditus  est  pro  sua  reverentia ,  dixit 
Petro  super  cuius  confessione  ecclesia 
fundata  est:  ego  autem  rogavi  pro  te, 
ut  non  deficiat  fides  tua.  Secunda  ratio 
est  eiusdem  s.  doctoris,  qui  alibi^  ait, 
quod  iq  ecclesia  non  posset  una  fides 
servari,  nisi  per  eius  caput  pontificem 
quaestiones  fidei  definirentur.  Et  huius 
ratio  est,  quia  una  fides  debet  esse  totius 
ecclesiae,  secundum  illud  1.  ad  Cor.  1., 
quod  servari  nonposset,  nisiquaestio  fi- 
dei  determinaretur  per  eum  qui  toti  ec- 
clesiae  praeest.  Ratio  tertia  est  invete- 
rata  ecclesiae  consuetudo.  Hac  ratione 
pro  nostra  sententia  tuenda  utitur  eru- 
ditissimus  Melchior  Canus^  dicens:  «Si 
nullus  itaque,  sic  ferme  auctor  arguit, 
legum  Christi    sanior  est  interpres , 
quam  perpetuus  ecclesiae  usus,  eccle- 
sia  vero  iu  fidei  rebus,  non  ad  antio- 
chenum,  alexandrinum ,  hyerosolimi- 
tanum,  sed  romanum  pontificem  omni 
tempore  recurrerit,  eiusque  iudicia  uti 
irrefragabilia  semper  tenuerit;  cur  du- 
bitabiraus  illum  Petro  in  hac  praero- 
gativa  dare  successorem?  Hoc  ipso  re- 
rura  testimonio  roboratur;  nam  Chri- 
sti  de  Petro  et  successoribus  vaticinia 
in  romana  ecclesia  videntur  irapleta. 
Cum    caeterae  apostolorum  ecclesiaa 

achicpiscepos  rcgni.  (3)  Ut  rcfcrt  Milant.  I.  e, 

(4)  Siippl.  3.  p.  q.  2S.  a.  1.       (8)  2.  2.  q.  1.  a  10, 
(0)  Op.  dc  tuc.  tlieol.  I.  6.  c.  7. 


DISS.  DE  ROM.  PONTIFICIS  AUCTORITATB 


81 


velabinfidelibusoccupatae,  vel  abhae- 
reticis  afifectae  aliquaodo  fuerinl:  haec 
unatot  interhostes  necinfidelibus,  nec 
haereticis  valuit  expugnari. Hinc quae- 
ri  solet ,  an  haereticum  sit  asserere , 
posse  quandoque  romanam  sedem , 
quemadmodum  et  caeteras  a  Cliristi 
fide  deficere,  Ei  faciant  satis  Hierony- 
mus  periurum  dicens,  qui  romanae  se- 
dis  fidem  non  fuerit  secutus;  Cypria- 
nus  dicens,  Qui  cathedram  Petri  su- 
pra  quam  fundata  est  ecclesia  dese- 
rit,  in  ecclesia  esse  non  confidat;  sy- 
nodus  constantiensis  haereticum  lu- 
dicans,  qui  de  fidei  articulis  aliter  sen- 
tit,  quam  s.  romana  ecclesia  docet:  11- 
lud  postremo  addam,  cum  ex  traditio- 
nibus  apostolorum  ad  evincendamhae- 
resim  argumentum  certum  trahatur: 
constat  autem  romanos  episcopos  Pe- 
tro  in  fidei  magisterio  successisse ,  ab 
apostolis  esse  traditum,  cur  non  au- 
debimus  assertionem  adversam  tjn- 
quam  haereticam  condemnare?  Sed  no- 
lumus  ecclesiae  iudicium  antevertere : 
illud  assero,  et  fidenter  quidem  asse- 
10,  pestem  eos  ecclesiae  et  perniciem 
afi^erre ,  qui  negant  romanum  pontifi- 
cem  Petro  in  fidei  doctrinaeque  aucto- 
ritate  suocedere ,  aut  certe  adstruunt 
summum  ecclesiae  pastorem,  quicum- 
que  ille  sit,  errare  in  fidei  iudicio  pos- 
se.  Utrumque  scilicet  haeretici  faciunt: 
qui  vero  illis  in  utroque  repugnant, 
hi  in  ecclesia  catholici  habentur. »  Huc- 
usque  Canus;  cui  valde  favet  id  quod 
d.  Cyprianus  sedulo  advertit*  dicens: 
Neque  enim  aliunde  haereses  obortae 
sunt  quam  inde  quod  sacerdoti  Dei  non 
obtemperatur ;  nec  unus  in  ecclesia  sa~ 
cerdoSy  et  ad  tempus  iudex  vice  Christi 
cogitatur.  Et  ratio  huius  gravis  sen- 
tentiae  Cypriani  est,  quia  romanae  se- 
dis  decretis  illi  qui  pertinaciter  resti- 
terunt,  primum  ^ut  bene  advertit  cit. 
episcopus  sabiensis)  schismatici  facti 
sunt,  deinde  haeretici. 

Ex  his  omnibus  tandem  inferunt  dd. 
prout  Suar.2  Bannez  et  BeIIarm.3  no- 
stram  sententiam  esse  saltem  fidei  pro- 
ximam;  et  contraria  (dicit  Bellarm.'* 

(i)  Ep.  3.  1.  2.  (2)  L.  3.  de  6d.  defens. 

Moa.  I. 


videtur  omnino  erronea  et  Jiaere»i  pro^ 
xima. 

Postquam  haec  scripsi ,  alia  mihi  oc- 
currerunt  multum  notatu  digna  pro 
summi  pontificis  infallibilitate,  quaa 
praesertim  adversus  relatam  gallicani 
cleri  declarationem  urgent.  Dicitur  in 
ea :  Nec  tamen  irreformabile  esse  iudp- 
cium  ( nempe  pontificis )  nisi  ecclesiae 
consensus  accesserit.  Nunc  quaerimus  , 
quomodo  huiusmodi  consensus  acce- 
dere  debeat.  Alii  dicunt,  tum  pontifi- 
cias  definitiones  evadere  irreformabi- 
les,  cum  omnium  fidelium  consensus 
accedit.  Alii,  cum  saltem  accedit  con- 
sensus  omnium  episcoporum.  Alii  pu- 
tant  unius  tantum  proyinciae  consen- 
sum  satis  esse.  Alii  demum  requirunt 
consensum  maioris  partis  episcoporum 
in  orbe  christiano  degentium ;  haec  e- 
nim  opioio  conformior  est  consuetudi- 
ni,  qua  oecumenicae  synodi  usae  suut 
in  dubiis  fidei  decernendis.  Hoc  posi- 
to,  quaeritur,  quid  dicendum,  si  pon- 
tificio  decreto  pars  aequalis  episcopo- 
rum  accedat,  quid  tunc  de  pontificis 
iudicio  sentiendum  et  quid  si  minor 
accedat  pars,  ut  seculo  4.  accidit,  cum 
sententiae  s.  Melchiadis  papae  tantum 
\8.  episcopi  orthodoxi  adhaeserunt, 
sed  contra  alii  400.  eam  reiecerunt; 
prout  refert  HaunoIdusS.  In  simili  ca- 
su  quis  litem  dirimet,  si  unus  supre- 
mus  iudex  non  agnoscatur,  qui  fidei 
causas  definiendi  infallibilem  potesta- 
tem  habeat  ?  Si  autem  consensus  maio- 
ris  partis  episcoporum  sulficit,  uti- 
que  papam  esse  infallibilem ,  credere 
omnes  lenemur,  statim  ac  aliquid  circa 
fidem  aut  mores  ipse  definitive  decer- 
nit ;  non  solum  etenim  maior  pars,  sed 
tota  fere  ecclesia,  excepta  Gallia,  id 
docet  et  semper  docuit.  Aut  igitur  iu- 
fallibilitatem  pontificis  fateri  oportet , 
aut  dicere  quod  ecclesia  catholica  tan- 
tum  ad  exiguum  gallorum  numerum 
redacta  sit. 

Praeterea  certum  est ,  quod  si  gal- 
licani  cleri  admitteretur  sententia,  ita 
ut  pontificis  iudiciiun  esset  fallibile , 


(3)  L.  4.  de  pont.  c.  2. 
(S)  Introd.  ad  iu»  ctaoa. 


(4)  Loc.  cit. 


6 


82  I-IB'  I-    TRACT. 

donec  oonsensus  eccleeiae  accederet, 
modus  haereticos  de  suis  erroribus  con- 
vincendi  amplius  nonsuppeteret,  et- 
:amsi  eeueralia  concilia  adhiberentur; 
naeretici  enim  iudicio  concilii,  in  quo 
ipsi  non  intersunt,  nunquam  acquie- 
Bcunt,  eo  quod  deficiente  interventu 
ipsorum  qui  saniorem  ecclesiae  par- 
tem  constituere  praesumunt,  quodcum- 
que  concilium  irritumesseexclamant. 
Hinc  mos  ortum  habuit,  quod  hetero- 
doxi,  cum  errores  suos  ad  romanam 
sedem  viderint  denuntiari ,  aut  ab  ea 
proscribi,  ad  damnationem  evitandam 
statim  appellare  ad  oecumenicumconci- 
liumconsueverunt.  Quapropter  sapien- 
ter  scripsit  s.  Cyprianus ,  cuius  verba 
hic  iuvatrepetere:  Nonaliundehaereses 
obortae  fuerunt^  aut  nata  schismata^ 
quaminde^  quodsacerdoti  Deinonobtem- 
peratur^  nec  unus  in  ecclesia  ad  tempus 
iudexvice  Christicogitatur;  cuisisecun- 
dum  magisteria  divina  obtemperaret  fra- 
ternitas  universa^  nemo  ecclesiam  scin- 
deret.  Proinde  scribit  p.  Petitdierus  ab- 
bas  senonensis  *  quod  si  haecs.  Cypria- 
ni  regula  servata  fuisset,  facile  ianse- 
nianorum  orapraeclusa  fuissent  in  tam 
longa  bullae  unigenitus  disceptatione; 
at  quia  ipsi  relatae  gallicani  cleri  de- 
clarationi  sunt  innixi ,  qua  infallibili- 
tas  pontificis,  antequam  ecclesiae  ac- 
cedat  consensus,  negatur,  ideo  usque 
adhuc  de  acceptatione  bullae  certaut, 
et  lis  in  Gallia  adhuc  vivit  et  viget. 

Fautores  declarationis  opponunt , 
quod  ecclesiaest  corpus  Christi  mysti- 
cum,  unde,  dicunt,  quod  sicut  corpus 
nequit  subsistere  sine  capite,  ita  caput 
fiequitsubsistere  sinecorpore.  Sedhuic 
facile  respondetur.  Nulli  dubium  est, 
quod  nec  corpus  potest  esse  sine  ca- 
pite  nec  caput  sine  corpore;  sed  nihil 
obest  hoc  in  casu  nostro,  ubi  non  de 
corporis  constitutione  sive  integritate, 
sed  tantum  de  corporis  ecclesiae  regi- 
mine  agitur:  constitutio  quidem  cor- 
poris  importat,  ut  ipsum  non  sit  sine 
capite  et  caput  non  sit  sine  corpore : 
corporis  autem  ecclesiae  regimen  im- 
portat,  ut  sicut  corpus  humanum  a 

(1)  Pra*r.  ad  tr.  dc  auct.  et  infallib.  s.  iJODlif- 


H.   DE  LEGIBUS 

mente  hominis  gabernatur,  sic  corpua 
ecclesiae  gubernetur  a  papa  tanquati 
ab  eius  capite.  Officium  igitur  capitis 
idest  pontificis  est  docere  et  regere  ec- 
clesiam;  oflScium  corporis  idest  eccle- 
siae,  est  instrui  et  obedire  pontifici. 

Id  quippe  concilium  florentinum  di- 
serte  nos  docuit,  appellando  pontifi- 
cem  Caput  totius  ecclesiae ,  omnium, 
christianorum  patrem  et  doctorem:  ac 
proinde  subiungens:  Et  ipsi  regendi  ec- 
clesiam  plena  potestas  tradita  est.  Id- 
que  sane  eruitur  ex  verbis  Christi  Do- 
mini,  cum  dixit  Petro :  Tu  es  Petrus, 
et  super  hancpetram  aedificaboecclesiam 
meam.  Et  alias:  Et  tu  aliquando  con- 
versus  confirma  fratres  tuos.  Quod  au'- 
tem  Dominus  Petro  dixit ,  profecto  o- 
mnibus  etiam  eius  successoribus  dixit, 
namque ,  ut  observat  s.  Augustinus , 
potestas  pastoris  universalis  non  fuit 
Petro  propter  ipsum  coUata,  sed  pro- 
pter  ecclesiam  ab  ipso  regendam ;  et 
ideo  potestasin  ecclesiamitaPetrocon- 
ferri  debuit,ut  ad  omnespontifices  suc- 
cessores  pertransiret,  et  ecclesia  usquc 
ad  consummationem  saeculi  perman- 
sura  recte  regeretur,  unitasque  eius 
usque  ad  finem  conservaretur.  Si  de- 
creta  pontificum  non  essent  infallibilia , 
nisi  consensus  ecclesiae  accederet ,  u- 
tique  dicendum  foret  quod  non  eccle- 
sia  fundata  sit  super  Petrum,  sed  quod 
Petrus  fundatus  sit  super  ecclesiam. 
Et  sic  pariter  dicendum  quod  non  fra- 
tres  confirmandi  fuissent  a  Petro,  sed 
Petrus  confirmandus  a  fratribus. 

Caeterum  doctrinam  nostram.,  quod 
decreta  dogmatica  pontificis  sint  infal- 
libilia,  testatur  Bellarminus  2  fuisse  aa- 
tiquam  fere  omuium  catholicorum, 
theologorum  et  patrum.  Canus^referS 
proea  testimonia  Irenaei  Cypriani  Am- 
brosii  Cyrilli  Hieronymi  et  Bernardi. 
Habetur  praeserlim  inter  alias  aucto- 
ritas  s.  Thom.'*  qui  ut  certam  doctri- 
nam  hanc  tradit,  dicens :  Ad  illius  (id- 
est  pontificis)  ergo  auctoritatem  perti- 
net  editio  symboli.,  ad  cuius  auctorita- 
temfertinetfinaliterdeterminareeaquae 

(2)  Conliov.  I.  4.  de  rom.  pont.     (3)  De  loc.  theol. 
».  6.  c.  S.  (4)  a.  2.  q.  1.  a  10, 


Blg"§.  t>E  ROM.  PeNTIFICIS  AUCTORITATE 


!3 


sunt  fidei,  ul  ab  omnibus  inconcussa  fide 

teneantur Et  huius  ratio  est:  quia 

una  fides  debet  esse  totius  ecclesiae,  se- 
cundum  illud  i-  Idipsum  dicatis  omnes, 
et  Don  sint  in  yobis  schismata.  Quod 
servari  non  posset  ^  nisi  quaestio  fidei 
exorta  deterrninaretur  per  eum  qui  toti 
ecclesiae  praeest.  Eamdem  rationem  o- 
lim  protulit  loannes  de  Parisiis^  pro  in- 
fallibilitate  pontificis,  antequam  in  eam 
infestus  esse  inciperet ;  en  eius  verba : 
Divideretur  ecclesia^  nisi  per  unius  sen- 
tentiam  unitas  servaretur:  hic  autem 
principatum  eiusmodi  habens  est  Petrus, 
successorque  eius. 

Id  etiam  plurimi  pontifices  expresse 
declaraverunt.  Anacletus^  sicscripsit: 
Maiores  causae  ad  sedem  apostolicam  re- 
ferantur  ...  super  quam  Christus  uni- 
versam  construxit  ecclesiam,  dicens  ad 
b.  principem  apostolorum:  Tu  esPetrus, 
et  super  hanc  petram  etc.  Id  confirmat 
idem  pontifex  *  atque  explicat,  quid 
intelligatur  nomine  sedis  apostolicae , 
dicens :  Haec  sacrosancta  romana  et  a- 
postolica  ecclesia  ab  ipso  Domino  obti- 
nuit  eminentiam  potestatis  super  uni- 
versas  ecclesias  ^ .lAem  expressius  de- 
claravit  Nicolaus  i.  ^:  Fidem quippe vio- 
lat,  qui  adversus  illam  (scil.  ecclesiam 
romanam)  agit,  quaemater  estfidei.  I- 
bique  haereticum  dicendum  esse  prae- 
scribit,  qui  romanae  ecclesiae  privile- 
gium  negaret  Petro  concessum,  nempe 
ut  ei  terreni  simul  et  coelestis  imperii 
iura  a  Christo  Domino  commissa  fue- 
rint.  Hancque  Nicolai  sententiam  con- 
firmavit  synodus  viii.'  adversus  Pho- 
tium  et  Michaelem,  quihuiusmodipri- 
vilegium  romanae  sedis  infirmare  co- 
nati  fuerant. 

Idem  scripsit  Innocentius  iii.Squi 
loquens  de  primatu  romanae  ecclesiae, 
et  memorans  de  verbis  illis ,  Ego  ro- 
gavi  pro  te,  ut  non  deficiat  fides  tua;  sic 
deinde  subdit :  Ex  hoc  innuens  mani- 
feste,  quod  successores  eius  a  fide  catho- 
lica  nullo  unquam  tempore  deviarent , 
sed  revocarent  magis  alios ,  per  hoc  sic 

(i)  1.  Cor.  1.  (2)  L.  de  jiol.  rcg.  el  pap.  c.  3. 
fSVEp.  1.  rte  oppr.  episc.     (4)  Ep.  3.  dc  patriarch. 

io)Gan.SaerosaDCla,dist,22. '^6)Can.Omnes,disl.22. 


ei  alios  confirmandi  potestalem  inJuI- 
gens^  utaliis  necessitatem  imponeretob- 
sequendi.  Idem  scripsit  Gregorius  vii. 
inquiens:  Ecclesia  romana  nunquamer- 
ravit^  nec  pro  catholico  habendus  est , 
qui  huic  ecclesiae  non  coniungitur.  Idem- 
que  senserunt  plures  alii  pontifices,  E  va- 
ristus,  Alexanderi.,  Sixtusi.,  Pius  i., 
Victor,  Zephirinus,  Marcellus,  Euse- 
bius,  et  alii  quos  refert  CanusS.  Eam- 
dem  sententiam  de  infalhbilitate  pon- 
tificiarum  definitionum,  praeter  con- 
cilia  chalcedonense,  lugdunense,  etilo- 
rentinum  n.  112.  relata,  confirmavit 
synodus  viii.  ubi  loquendo  de  aucto- 
ritate  sedis  romanae  sic  patres  fassi 
sunt :  In  qua  est  vera  et  integra  chri- 
stianae  religionis  soliditas;  quare  non 
consentientes  sedi  apostolicae,  eorum  no- 
mina  inter  sacra  mysteria  non  s-unt  re- 
citanda.  Idem  habetur  in  concilio  oe- 
cumenico  viennensi  i°  ubi  dictum  fuit: 
Dubia  fidei  declarare  ad  sedem  aposto- 
licam  dumtaxatpertinet.  ^\ia.phiT3i  cla- 
rissima  testimonia  referuntur  a  Cano" 
quibus  romanae  ecclesiae  comprobatur 
auctoritas. 

Scribit  p.  Petitdid.  12  historiis  satis 
compertum  haberi,  quod  nullusvel  fe- 
re  nullus  haereticus  conciliorum  iudi- 
cio  unquam  acquievit:  contra  vero  plu- 
res  eorum  iudicio  pontificis  acquieve- 
runt,  cum  ipse  illis  praesto  occurrerit. 
De  caetero  primis  ecclesiae  saeculis  plu- 
res  errorum  contra  fidem  satores,  sem- 
per  ac  a  romanis  pontificibus  damnati 
fuerunt,  statim  ut  haeretici,  nuUo  ex- 
pectato  ecclesiaeconsensu,  ab  omnibus 
habiti  sunt.  Sic  accidit  anno  150.  cuin 
Valentinus  damnatus  fuit  ab  Hygino : 
anno  215.  montanistae  a  Zephyrino  : 
anno  300.  lovinianus  a  Siricio :  anno 
416.  Pelagius  ab  Innoc.  i.  Unde  ipsimet 
Galliae  episcopi  in  litteris  ad  Innoc.  x. 
missis,  postquam  pontifex  ille  ianse- 
nianas  propositiones  proscripsit,  ita 
scripsere :  Non  soluni  ex  Christi  polli- 
citatione  Petro  facta ,  sed  ex  actis  prio- 

(7)  Act.  1.  7.  (8)  Ep.  209.  ad  palriarcb.  Coustant. 
ap,  Balbut.  1.  3.  (»)  h.  C.  o.  4.  (10)  In  clom. 
uiiic.  de  sumin.  Triuit.  (II).  h-  3.  c.  6. 

(12)  Loc.  sup.  relat.  c.  14. 


gi  LIB.  I.  TRACT. 

rum  pontificuTn  y  iudicia  pro  smcienda 
regtda  fidei  a  summis  pontificibus  lata 
super  episcoporum  consultatione^  divina 
aeque  ac  summa  per  universam  eccle- 
siam  auctoritate  niti^  cui  christiani  o- 
mnes  ex  ofjicio  ipsius  quoque  mentis  oh- 
sequium  praestare  teneantur.  Definitio- 
nibus  ergo  pontificis ,  priusquam  fide- 
lium  accedatoonsensus,  ipsi  obsequium 
ex  officio  praestare  tenenlur. 

Ita  igitur  firme  tenuerunt  omnes  an- 
tiqui;  sed  eadem,  scribit  Bellarminus  * 
est  hodie  sententia  cunctarum  natio- 
num,  sola  Gallia  excepta.  Eamdemque 
ubique  receptam  esse  scribit  Benedi- 
ctus  XIV.  2.  Quamvis  autem  (ait  p.  Pe- 
titd.3)  ob  caliginem  offusam  exdictis  a 
Gersone  et  cardinali  de  Aliaco  quae- 
dam  universitates  Germaniae ,  et  Po- 
loniae  aliud  senserint,  postea  tamen  o- 
mnes  in  infallibilitatem  pontificiarum 
definitionum  consenserunt ;  ita  ut  ho- 
die  nulla  universitas  nullusque  theo- 
logus-  extra  Galliam  reperiatur,  qui  in- 
fallibilitatera»papae,  eiusque  supracon- 
cilia  auctoritatem  non  tueatur.  Imo  Au- 
gustinus  Triumphus  academiae  pari- 
siensis  doctor  ^  non  obstante  Gersonis 
auctoritate ,  asserere  uon  dubitavit , 
haeresim  esse  pontifici  aliquid  de  fide 
decernenti  non  adhaerere. 

Obiiciunt  adversarii  plurespoutifices 
in  fidei  iudiciis  errasse.  Sed  facili  ne- 
gotio  nos  ab  hac  oppositione  possemus 
expediri,  generaliter  respondendo  cum 
Cano  et  Bellarmino ,  quod  ii  pontifices 
qui  errasse  adducuntur,  non  ut  uni- 
versales  ecclesiae  doctores,  sed  tantum 
private  locuti  fuerint,  ut  ex  historiis 
patere  demonstrant.  Sed  ne  ex  aliqui- 
bus  gestis ,  quae  passim  et  iactanter , 
sed  nimis  discerpta  ab  adversariis  ad- 
ducuntur,  quis  forte  decipiatur,  nobis 
ad  singula  libet  respondere. 

116.  Obiiciunt  I.  quod  Liberius  pa- 
pa  arianae  haeresi  non  dubitaverit  sub- 
scribere.  In  hoc  autem  sciendum,  quod 
cuie  Liberius  primum  ad  mediolanensi 
conciliabulo  subscribendum  reluctaret, 
:'n  exilium  a  Constantio  imperatore  (uit 

(1)  Loc,  iup.  cit.  '2)  Iii  ep.  ad  iuquisit.  gen. 

«i^l.an.   .1:0   35.  ,,,1.   17',».   nl  rpfert  Bi'l.ijrJ   2.2. 


11.  DE  LEGIBU3 

expulsus,  ac  in  eius  locum  ab  arianis 
sufifectus  fuit  Felix  ii.  Indeque  arian' 
.  in  conventu  firmiensi  novam  fldei  ft^- 
mulam  prodiderunt,  in  qua  dolose  di- 
xerunt  Filium  Patri  similem  in  substan- 
tia.  Huic  Liberius  taedio  exilii  victus 
imprudenter  subscripsit:  ob  quam  rem 
ab  exilio  revocatus  Romam  devenit , 
sed  a  romanis  ob  huiusmodi  flagitium 
aversis  reiectus  fuit ,  et  in  eius  locum 
Felix  vocatus;  qui  postmodum  ob  suam 
constantiam  in  abiicienda  arianorum 
formula  damnatus  capite  plexus  est 
At  Liberius,  Felice  defuncto,  cum  re- 
sipuisset,  eamdemque  formulam  da- 
mnasset,  denuo  pontifex  est  acclama- 
tus.  Liberii  itaque  privatus  lapsus,  cum 
ipsenon  ex  cathedradocuerit,  nostram 
non  infirmat  sententiam. 

147.  Obiiciunt  11.  Vigilium  papam  in 
epist.  ad  Theodoram  imperatricem  a- 
nathema  dixisse  iis,  qui  duas  in  Chri- 
sto  naturas  confiterentur,  quo  videtur 
ipse  pontifexhaeresi  Eutychetis  adhae- 
sisse.  Sed  hic  notandum,  ut  refert  Ba- 
ron.5  quod  hunc  errorem  Vigilius  pro- 
fessus  sit  tempore,  quo,  expulso  impe- 
ratricis  ope  Silverio  legitimo  pontifit^e, 
ipse  papa,  potius  antipapa  ,  fuit  crea- 
tus.  Sed  postmodum,  cum  idem,  mor- 
tuo  Silverio,  legitime  sedem  pontifi- 
ciam  est  adeptus,  nullimode  errorem 
illum  protulit  unquam,  aut  simulavit. 

118.  Obiiciunt  III.  in  eumdem  Vigi- 
lium,  quod  approbasset  tria  capitula, 
quae  postea  damnavit  concilium  con- 
stantinopolitanum  generale,  iam  ab  i- 
pso  Vigilio  inde  confirmatum.  Scien- 
dum  hic  quod  lustinianus  imperator, 
opera  Theodori  Caesariensis,  edictum 
prodidit,  in  quo  tria  capitula  contine- 
bantur,  scil.  damnatio  memoriae  et 
scriptorum  Theodori  Mopsuesteni,  Ibae 
episcopi  Edessae,  et  Theodoreti  episcopi 
Cypri ,  in  quibus  errores  Nestorii  ex- 
cusabantur.  Atquiain  conc.  chalcedo- 
nensi  praefatorumauctorum  laudabilis 
mentio  facta  fuit,  plures  episcopi  edi- 
ctum  illud  reprobarunt.  Deinde  Con- 
stantiaopoli  coDsensu  pontificisconciliu 

1. 1.  ilis.  4.  a.  3.      (3)  C.  IS.  §.  S.      (4)  L.  de  pot. 
eccl.  >i.  10.  ;..  5.       (8)Aiin   S47.  n.  iO. 


convocato,  iuxta  Caesaris  edictum,  tria 
illa  capitula  fuerunt  confirmata;  et  Vi- 
gilius  ad  suasionem  imperatoris  edicto 
dlam  subscripsit.  Sed,  ut  hoc  propala- 
tum  fuit,  magna  in  ecclesia  scissio  or- 
ta  est.  Qua  de  re  Vigilius  decrevit,  ut 
effectus  edicti  suspenderetur,  et  resad 
generale  concilium  revocaretur.  Dein- 
de  idem  Vigilius  in  quodam  suo  rescri- 
pto,  constituto  Vigilnxocaito,  damnavit 
quidem  scripta  Theodoreti  et  Ibae,  sed 
personas  a  censuris  immunes  reliquit. 
Verum  est,  non  negamus,  quod  postea 
anno  sequenti  imperator  a  Vigilio  re- 
vocationem  constitutiy  et  concilii  con- 
stant.  confirmationem  obtinuit;  sed  ex 
bac  revocatione  quid  aliud  inferre  pos- 
sunt  adversarii,  nisi  ad  summum  id 
quod  dicit  s.  Gregorius  *:Non  enimmu- 
tatio  sententiae^  sed  inconstantia  sensus 
in  culpa  est  ?  Si  quis  autem  dixerit, 
quod  Vigilius  in  suo  constituto  in  fide 
erravit,  pariter  dicere  deberet,  quod 
erravit  et  synodus  chalcedonensis  quae 
idem  declaravit  ac  Vigilius  in  suo  con- 
stituto.  Caeterura  constatremhanc  non 
ad  fidem  pertinuisse;  quod  enim  Theo- 
doretus  et  Iba  non  solum  male,  sed  et- 
iam  mala  fide  descripsissent,  et  ideo 
non  tantum  scripta,  sed  etiampersonae 
fiiissent  damnandae,  meri  facti  res  erat. 
Hinc  ne  dicantur  coricilia  inter  se  dis- 
crepasse,  dicendum  quod  in  chalcedo- 
nensi  fuit  pertractatum  de  personis,  in 
constantinopolitano  autem  de  scriptis. 
Hinc  s.  Gregorius  monuit:  Scirevosvo- 
lo,  quod  in  ea,  (scilicet  in  synodo  chal- 
cedonensi)  de  personis  tantum^  non  au- 
tem  de  fide  aliquid  gestum  est. 

4 19.  Obiiciunt  IV.  Maimburgus  etlu- 
veniuus,  in  vi.  etvii.synodo  Honorium 
papam  ob  epistolas  ad  Sergium  mono- 
thelitarum  principem  damnatum  ut 
haereticum  fuisse:  in  actione  enim  13. 
VI.  synodi  sic  legitur:  Simulque  ana~ 
thematizare  praevidimus  et  Honorium 
qui fuerat  papa  antiquae  Romae,  eoquod 
invenimus  per  scripta  quae  ah  eo  facta 
sunt  ad  Sergium,  quod  in  omnibus  eius 
mentem  secutus  est,  et  impia  dogmata 
confirmavit   Ac  proinde  concilium  ro- 


DISS.  DE  HOM.  PONTincrs  auctoritate 


85 


(1)  L.  5.  ep.  3. 


(23  In  animad. 


manum  ii.  sic  de  eo  declaravit:  Hono- 
rium  iudicatum  fuisse  postmortem  a  vi. 
synodo,  quia  de  haeresi  fuit  accusatus. 
Hocque  asseriturconfirmatum  a  s.  Leo- 
ne  papa  in  epistola  ad  Constantinum 
imperatorem,  in  qua  legitur  Leo  inter 
haereticos  enumerasse  etiam  Hono- 
rium. 

Resp.  I.  Non  desunt  plures  scripto- 
res  qui  asserunt  epistolas  enunciatas 
a  graecis  fuisse  suppositas,  et  Ronca- 
glia^dicit,  peritiores  criticos  asserere, 
quod  acta  praefatae  synodi  ad  nos  a- 
dulterata  pervenerint,  Nec  adulteratio 
haec  gratis  asseritur,  sed  eam  ut  cer- 
tam  testatur  s.  Gregor.  3.  Et  videtur 
clare  etiam  probari  ex  eadem  synodo, 
in  qua  alibi  tantum  damnati  leguntur 
ii  qui  in  epistola  Agathonis  papae  ad 
imperatorem  nominati  fuerunt,  et  in  ea 
epistola  nulla  mentio  de  Honorio  facta 
fuit,  imo  fuit  pronunciatum,  romanam 
cathedram  nunquam  defecisse,  et  nun- 
quam  deficere  posse.  Et  hoc  sane  cre- 
ditur  Agatho  pronuntiasse  ad  oranem 
evellendam  erroris  suspicionem  adver- 
sus  Honorium,  cuius  innocentia  antea 
diu  discussa,  etenixe  a  s.Maxiraopro- 
pugnata   fuerat,   et  patefacta   iudicio 
loannis  papae  antecessoris  Agathonis. 
Pariter  acta  vii.  synodi  corrupta  fuisse 
testatur  Anastasius   bibliothecarius  ^. 
Ad  concilium  autem  romanum  respon- 
detur,  id  patres  concilii  asseruisse  du- 
cti  ex  falsis  corruptisque  actis  praedi- 
ctae  VI.  synodi,  utsupra  ostensum  est. 
Pariter  epistolam  s.  Leonis  suppositam 
fuisse  a  graecis  late  multisque  validis 
arguraentis  probat  Baronius  5. 

Sed  adhuc  adraissis  pro  veris  tum 
actis  praefatarum  synodorum,  tum  e- 
pistola  Leonis :  resp.  II.  quod  epistolae 
Houorii  bene  possint  explicari  in  sen- 
su  catholico,  ut  tenent  Frass.  et  Tour- 
nely,  ac  id  affirmant  viri  dignissimi,  ut 
s.  Maximus,  qui  in  disputatione  contra 
Pyrrhum  eodem  tempore  Honorii  eum 
defendit,  et  de  monothelitarum  erro- 
nbus  indemnem  fecit.  Idem  scripsit  A- 
nastasius   Honorii   secretarius.    Idem 


(3)  I..  5.  ep.  14.  (4)  Piaef..  lii 

fS'!  Aa  aun.Ctir.  683  ii.  VJ.  ci  sci. 


il.  ad  6,  s{'nod. 


86  LIB.  t.  TRACT. 

[oannesiv.  in  apologia  pro  Honorio  ad 
Constautinum  imperatorem,  ubi  asse- 
ruit,  quod  Pyrrhus  festinabat  quidem 
ad  sensum  suum  Honorium  attrahere, 
sed  Honorius  a  falso  dogniate  prorsus 
fuit  alienus.  Honorius  enim  duas  in 
Christo  voluntates  et  operationes  fas- 
sus  est ,  sed  prudenti  consilio  nomina 
prohibuit  unius  vel  duarum  volunta- 
tum,  quae  tunc  erant  inaudita;  tunc  e- 
nim  temporis  cum  monothelitarum  er- 
ror  exurgeret,  et:  Cyrus  alexandrinus 
unam  in  Christo  operationem,  ^ophro- 
niusautemhierosolymitanusduasprae- 
dicaret,  Honorius  ad  sedandum  immi- 
nens  schisma  in  sua  prima  epistola 
scripsit  abstinendum  tam  a  voce  unius 
operationis  ne  videretur  cum  eutychia- 
nis  unam  in  Christo  naturam  agnosci ; 
quam  a  voce  duarum  operationum,  ne 
cum  Nestorio  duas  personas  supponi 
appareret.  Et  hoc  patet  ex  epistola  2. 
ipsius  Honorii,  ubi  sic  habetur:  Aufe- 
rentes  ergo  ,  sicut  diximus  ,  scandalum 
novellae  adinventionis ,  nos  non  oportet 
unam  vel  duas  operationes  definientes 
praedicare,  sed  pro  una^  quam  quidam 
dicunt^  operatione  nos  unum  operatorem 
Christum  Dominum  in  utrisque  naturis 
veridice  confiteri.  Ita  apudFrassen^.  Nec 
obstat  illud  quod  Honorius  etiam  scri- 
psit:  Unam  tantum  voluntatem  fatemur 
Domininostri  lesu  Christi.  Nam  ibi  tan- 
tum  de  humana  n&tura  Christi  locutus 
est,  cmn  dixerit  in  homine  Christo  non 
adfuisseduas  pugnantes  voluntates,  al- 
teram  carnis,  alteram  spiritus,  sed  u- 
nam  spiritus  tantum;  in  Christo  enim 
caro  non  concupiscebat  adversus  spi- 
ritum:  Quiaprofecto  (eu  sua  verba  )  a 
divinitate  assumta  est  nostri  natura^  non 
culpa  ...  Nam  lex  alia  in  membris ,  aut 
voluntas  diversa  non  fuitvel  contraria^ 
aut  super  legem  natus  est  humanae  con~ 
ditionis.  Hinc  praedictus  loannes  scri- 
psit :  Secundum  hunc  igitur  modum  di- 
ctus  decessor  noster  scripsisse  dignosci- 
iur ,  quia  in  Salvatore  nostro  duae  vo- 
luntates  contrariae  in  membris  ipsius 
penitusnonconsistunt^  quoniamnihil  vi- 
iii  traxit  ex  praevaricatione  primi  ho- 


II,  DE  L«0!BU3 

minis.  Ita  apud  Nat.  2  qtii  non  dubita- 


vit  id  confirmare  dicens ,  quod  Hono- 
rins  in  suis  epistoUs  locutus  est  mente 
catholica^siquidemabsolute  duas  volun- 
tates  Christi  non  negavit^sed  voluntates 
pugnantes. 

Resp.  III.  Dato  etiam  quod  Honorius 
vere  errasset ,  ait  Natalis,  dicendum  a 
fidei  tramite  illum  non  deviasse ,  sed 
non  virtute  qua  debuit  monothelitis  re- 
pugnasse.  Et  quamvis  Natalis  credat 
VI.  synodum  vere  Honorium  damnas- 
se ,  dicit  tamen  non  damnasse  ut  hae- 
reticum  sententia  et  pertinacia,  sed  ut 
fautorem  haereticorum  ob  patrocinium 
ipsis  impensum ;  pro  cuius  probatione 
aflfert  epistolam  Leonis  ii.  ad  Constan- 
tinum  Pogonatum  pro  confirmatione 
synodi ,  ubi  Leo  scripsit :  Anathemati-' 
zamus  Theodorum ,  Cyrum  ,  Sergium , 
Pyrrhum,  necnon  et  Honorium,  qui  pro^ 
fana  proditione  immaculatam  (  eccle- 
siam)  macularipermisit.  Et  quamvis  in 
canone  vi.  synodi  asseratur  Honorius 
mentem  Sergii  in  omnibus  secutus^  et 
impia  dogmata  confirmasse ;  hoc  intel- 
ligendum,  ait  Natalis,  non  consentien- 
do,  sed  connivendo,  seu  silentium  in- 
dicendo:  haereticos  enim  dicit  in  eam- 
dem  impietatem  tendisse,  sed  ipsospra- 
vi  dogmatis  assertione,  Honorium  ca- 
tholici  dogmatis  dissimulatione.  Hinc 
infert,  quod  licet  Honorius  haereticus 
non  fuerit,  merito  tamen  damnatus  fuit 
ob  uegligentiara  in  damnanda  mono- 
thelilarumhaeresi.  Sic  etiamsentitau- 
ctor  anonymus  3  respondens  Ludovico 
Maimburgo  \Quis  nescit  epistolas  Honorii 
privatas  fuisse,  non  dogmaticas^  in  qui- 
bus  nihil  Honorius  definivit,  sed  tantum 
suamprivatam  sententiam  aperuit?  Con- 
cedit  enim  errare  posse  pontifices  ut 
homines ,  scriptis  privatis  responden- 
do,  non  autem  ut  magistros  ecclesiae , 
fideles  doceiido :  Cum  hoc  privilegium 
(addit)  infallibilitatis  in  publicum  eccle- 
siae  bonum  vergat^  noluitDeus  illud  per- 
sonae,  sed  ofjficio  adnecti;  et  tunc  solum 
praesto  esse,  cum  pontificali  officio  fun~ 
geretur. 

120.  Obiicitur  V.  Quod  s.  Cypr.  for- 


i  Li  u^iv   cjj  yi  ucuui  n^unvnD  ^i  1111,1,  im—  l*u.  vnjiluiiui    Y.  yuuu  s.  Vjy^i  .  lui 

Cl)  T.  7.  Ir.  1.  diss.  2.  a.  1.  scei.  2.  a.  5.  (2)  L.c.      (3)  Lib.  Gallia  vin<Ucala,  Jiss.  5.  o.n.O 


DISS.  DE  ROM.  POlNIi 

titer  restitlt  decrelo  Stephani  papae, 
et  f\A  futiirum  concilium  appellavit. 
Sed  respondetur  I.  quod  s.  martyr  nun- 
quam  hoc  dogma  putavit  spectare  ad 
fidem,sed  tantum  ad  disciplinara,dum 
ipsemet  scripsit  ad  lubaianum  *  m  hac 
controversia  quemlibet  episcopum  se 
gerere  posse  iuxta  suum  arbitrmm. 
Stephanus  enim  nunquam  declaravit 
hoc  esse  de  fide,  sed  tantum  ad  ipsum 
Cyprianum  scripsit:  Si  quis  a  quacum- 
que  haeresi  venerit  ad  nos,  nihil  inno- 
vetur ,  nisi  quod  traditum,  est.  Et  quia 
Cyprianus  putabat  vetustam  traditio- 
nem  esse,  ut  baptizati  ab  haereticis  i- 
terum  rebaptizarentur:  ideo  concilium 
generale  expetivit,  ut  ex  testimonio  tot 
episcoporum  praxis  ecclesiarum,  hums- 
que  rei  veritas  innotesceret.  Praeter- 
ea  ,  esto  Cyprianus  prius  restiterit , 
tandem  decreto  se  subiecit,  ut  testan- 
tur  quam  plurimi  aa.  Cabass.  Baron. 
Thomass.  Bail  et  alii  apud  Milante,  et 
hoc  absolute  ex  maiorum  testimonus 
testatus  est  s.  Hier.2.  Sed  nolo  hic  mul- 
tus  esse,  cum  altius  haec  prima  con- 
clusio  confirmabitur  ex  dicendis  mox 
in  secunda,  ad  quam  nunc  veniamus. 

§.  2.  De  auctoritate  pontificis  supra  concilium. 

421  .Praenotandum  L  hoc  quod  papa 
sit  supra  concilium,  non  intelligendum 
de  papa  duhio  tempore  schismatis,  cum 
probabiliter  dubitetur  de  legitimaeius 
electione:  quia  tunc  quisque  debetcon- 
cilio  subesse,  sicut  definivit  concihum 
constantiense  3.  Tunc  enim  generale 
concilium  supremam  potestatem  im- 
mediate  habet  a  Christo,  sicuttempore 
sedis  vacantis,  ut  bene  advertit  s.  An- 
tonin.4.  praenotandum  11.  Idem  valere 
respectu  pontificis  haeretici  manifesti 
et  externi,  nonautem  occulti  autmen- 
talis.  Quamvis  alii  rectius  dicant,  tunc 
nequaquam  papam  a  concilio  tanquam 
a  suo  superiore  auctoritateprivaripos- 
se,  sed  immediate  expoliari  a  Christo, 
supposita  conditione  depositionis,  pro- 
utad  id  requisita.  Praenotandum  III. 
Quod  concilium  generale  respectu  pa- 
pae  potest  multipliciter  intelligi :  pri- 
mo,  cum  concilium  sine  papa  conside- 

(1)  Ep.  73       (2)  Diul.  adv.  Lucif.     (3)  Ses=    «. 


.'/ICIS  AUCTORITATE  S7 

ratur,  et  tunc  nullam  coDCilium  aucto- 
ritatem  habet,  nisi  in  casibus  praedi- 
ctis  schismatis  et  haeresis :  quia  con- 
cilium  fest  episcoporum  congregatio  sub 
papa  uti  capite  constituta.  Secundo  , 
quando  in  concilio  praesidet  papa ,  ut 
caput  a  corpore  (  nempe  ab  episcopo- 
rum  coetu  )  non  divisum  ;  vel  quando 
coocilium  confirmatur  a  papa,  tunc  ne- 
quit  concilium  intelligi  esse  supra  pa- 
pam ,  nam  alias  concilium  uulla  indi- 
geret  papae  auctoritate,  vel  alias  papa 
auctorisaret  contra  seipsum,  quod  ne- 
quit  subsistere.  Tertio,  cum  concilium 
est  congregatum  a  papa ,  et  papa  con- 
sideratur  ut  caput,  et  episcopi  ut  cor- 
pus  a  capite  divisum;  in  hoc  sensu 
quaeritur,anpapasit  supra  concilium, 
vel  e  converso. 

122.  Circa  hoc  quaesitum  pnma  hae- 

reticorum  sententia  est  quod  concilium 

sit  supra  papam  ,  ut  Calvinus  et  alii. 

Huic  autem  sententiae  adhaeserunt  e- 

piscopi   conciliabuli  basileensis    cum 

loanne  Antiocheno :  et  tempore  schis- 

matis  loannes  Gerson  de  quo  ait  Victo- 

ria  :  Hle  doctor  per  omnia  fuit  infestus 

auctoritati  pontificum^  et  multos  infecit 

suo  veneno.  Et  sic  etiam  tenuere  Al- 

mainus ,  Alliacensis ,  et  alii  pauci  il- 

lius  temporis,  quorum  sententiam  Fa- 

gnanus  ait  pro  nihilo  esse  habendam, 

eo  quod  ex  ambitione  ortum  habuit  in 

conciliobasileensijdum  de  eis  fuitbe- 

nemeritus  Felixv.  antipapa,  postquam 

Eugenium  iv.  deposuerunt.  Clerus  au- 

tem  gallicanus  declaravit,  ut  supra  re- 

latum  est,  decretum  concilii  constan- 

tiensis  de  auctoritate  synodi  supra  pa- 

pam  etiam  extra  schismatis  tempus  ex- 

tendendum.Differt  tamen  haec  senten- 

tia  a  sententia  haereticorum,  quidicunt 

papam  non  esse  totius  ecclesiae  caput, 

sed  tantum  romanae;  catholici  vero  di- 

cunt  papam  esse  caput  totius  ecclesiaej 

non  autem  in  conc.  congregatae  et  col- 

lective,  sed  divisive  singularum  eccle- 

siarum,  ut  se  habet  generalis  respectu 

ad  monasteria  religionis.  Adest^ecwnda 

sententia  Gloss.  5  dicentis,  quod  papa  sit 

(4)  P.  3.  tit.  25.  c  2.  §.  26. 

fS)  In  c.  Nisi  compelercnt,  2.  q.  7. 


g»  LIB.   1.  TRACl. 

supra  concilium;  tamen,  ubi  ipse  sponte 
sesubiiciatconcilio,  concilii  sententiae 
teneatur  parere.  Hoc  vero  recte  repro- 
bant  s.  Antonin.  Caiet.  Bellarm.  etc. 
quia ,  cum  auctoritas  pontificia  sit  de 
iure  divino,  non  potest  papa  ei  renun- 
tiare,  et  declaravit  Bonif.  vii.  i  dicens: 
Potestas  suprema  a  Deo  solo,  non  ah  ho- 
minepoterit  iudicari.  Secus  vero  esset, 
si  ageretur  tantum  de  iudicio  discreti- 
vo  (non  autem  coactivo),  ul  aliqui  pa- 
pae  fecerunt,  dum  accusati  causas  suas 
in  concilio  discuti  volueruut.  Tertia 
tamen  sententia,  cui  subscribimus,  te- 
net  papam  non  dubium  semper  esse 
supra  concilium  generale ,  sive  supra 
omnes  ecclesias,  etiam  collective  sum- 
tas.  Et  hanc  tuentur  s.  Thom.,  s.  Bo- 
nav.,Alex.  de  Ales,  s.Ioan.  a  Capistr., 
s.  Bern.  Sen. ,  b.  August.  Triumphus, 
Baron . ,  Bellarm . ,  Sfoudratus,  Pallavic. , 
Emman.  Schelstrate,  Lupus,  Cabass., 
Caiet.,  Gotti,  et  alii  nostri  aa.  commu- 
niter.  Vide  apud  Milant.2. 

\ 23. Probaturl.  ex  scripturis,  et < . ex 
Luca  3;  Simon,  Simon,  ecce  Sata^ias  ex- 
petivit  vos  ut  cribraret  sicut  triticum; 
ego  autem  rogavi  pro  tc^  ut  non  deficiat 
fides  tua;  et  tu  aliquando  conversus  con- 
firmafratrestuos.Ohserxdi,  quod  Chri- 
stus  Dom.  pro  solo  Petro  rogavit ,  qui 
solus  fratres  confirmare  debebat.  Ergo, 
si  fides  Petri  deficere  potuisset,  fratres 
non  valuissent  confirmari  a  Petro.  Fal- 
sum  est  nonnullorum  parisiensium  com- 
mentum,  qui  hoc  loco  putant  Christum 
orasse  pro  ecclesia  uuiversali,  sive  pro 
Petrout  totius  ecclesiae  figuram  geren- 
te:Dominusenim  designavitunam  tan- 
tum  personam,  Simon^  Simon;  Et  cum 
coepisset  loqui  in  plurali:  Satan  expe- 
tivit  vos ,  ut  cribraret ;  deinde  mutavit 
loquendi  formam:  Ego  autem  rogavi 
pro  te.  Certe,  si  de  tota  ecclesia  locu- 
tus  fuisset,  multo  rectius  dixisset  ro- 
gavi  pro  vobis.  Verba  porro  illa ,  con- 
firma  fratres  tuos,  manifeste  revincunt 
Christum  non  fuisse  ecclesiam  ailocu- 
tum:  qui  enim  fingi  possunt  ecclesiae 
universalis  fratres?Nec  audlendi  sunt 

(1)  In  extiav.  Uiiam  sanclam,  Je  maioi'.  cl  obciU 
2)  Loc.  c.     (3)  22.  31.    (4)  Serm.  3.  ass.  ad  iio>n. 


II.  ur  LEGIBIJS 

qui  docent  Christum  orasse  hoc  loco 
pro  perseverantia  Petri;  laborant  nam- 
que  ad  interpretanda  in  eo  sensu  po- 
steriora  illa  verba  ,  confirma  fratres 
tuos.  Est  itaque  habenda  textus  expo- 
sitio,ut  privilegium  Petro  et  succes- 
soribus  eius  Christus  impetraverit,  ne 
aliquid  contra  fidem  possent  docere. 
Ita  scripsit  Agatho  papa  in  epistola  ad 
Constantinum  imperat.  quae  lecta  est 
in  VI.  synodo,  et  ibi  ab  omnibus  pro- 
bata:  Haec  est  vera  fidei  regula  (  verba 
epistolae),  quam  tenuit  apostolica  Chri- 
sti  ecclesia,  quae  per  Dei  gratiam  a  tra- 
mite  apostolicae  traditionis  nunquam 
errasse  probabitur,  quia  dictum  est  Pe- 
tro:  Ego  autem  rogavi  pro  te,  etc.  Hinc 
Dominus  fidem  Petri  non  defecturam 
promisit,  et^onfirmare  eum  fratres  suos 
admonuit ,  quod  apostolicos  pontifices 
meae  exiguitatis  praedecessores  confi- 
denter  fecisse  semper  cunctis  est  agni- 
tum.  Ita  elegantius  s.  Leo  etiam  mo- 
nuit  '•:  In  Petro  ergo  omnium  fortitudo 
munitur,  ut  firmitas,  quae  Petro  tribui- 
tur,  per  Petrum  apostolis  conferatur. 
Probatur  2.  ex  act.  apost.  5  ubi  conciho 
inter  apostolos  inito,  sic  Petrus  affatus 
est:  Viri  fratres,  vos  scitis  quoniam  ab 
antiquis  diebus  Deus  in  nobis  elegit  per 
os  meum  audire  gentes  verbum  evange- 
lii  et  credere.  Quibus  verbis  sat  diser- 
te  Petrus  significavit  Deum  tantum  ipsi 
et  successoribus  suis  potestatem  doceu- 
di  gentes,  quid  debeant  credere,  tra- 
didisse.  Probatur  3.  ex  loanne  ^:  Pasce 
agnos  meos...pasce  oves  meas. Einc  Cy- 
prianus  aiV :  Ecclesia  est  plebs  sacer- 
dotiadunata,  et  grex  pastori  suo  adhae- 
rens.  Eusebius  Emiss.  s  dicit:  Prius  a- 
gnos,  deinde  oves  commisit,  quia  non  so- 
lum  pastorem,  sed  pastorem  pastorum 
eum  constituit.  S.  Ber.  ^  addit :  Habent 
illi  assignatos  greges,  tibi  universi  cre- 
diti:  uni  unus.  Sic  loquuntur  patres  ; 
probent  autem  adversarii,  ubi  in  scri- 
pturis  habeatur,  quod  oves  in  concilio 
desinantesse  ovessubiectae  suo  pasto- 
ri,  imino  quod  oves  ibi  in  pontificis  pa- 
storem  commutentur.  E  contrario  in 

(3)  IS.  7.      (6)  21.  IG.  cl  17.      (7)  Ep.  9.  L.  o. 
{W\  Scrnit  nat.  s.  lo.     (9)  L.  2.  de  cous.  ad  Eiir.  5. 


UISS.  DE  ROM.  PONTIFICJS  AUCTORITATB 


89 


"Criptura  legiiur ,  quod  pontifex  fuit 
positus  ut  pastor ,  non  tantum  ovium , 
sed  totius  ovilis,  quando  Christus  pro- 
nunciavit*,  Fiet  unum  ovile  et  unuspa- 
stor.  Nec  obstat  dicere,  quod  2  apostoli 
miserint  Petrum  una  cum  loanne  in 
Samariam;  nam  non  miserunt  impe- 
rio,  sed  consilio  tantum,  prout  rex  a 
suis  ministris  dicitur  etiam  ad  bellum 
missus. 

1 24.  Probatur  II.  ex  conciliis:  et  i.  ex 
picaenocan.  48,  ubi  sancitur:  Omnes 
episcopi  in  gravioribus  causis  libere  a- 
postolicam  appellent  sedem^  cuius  dispo- 
sitioni  omnes  maiores  causas  antiqua 
apostolorum  auctoritas  reservavit.  De 
quo  canone  lulius  i.  memoratur;  et  Ni- 
colaus  I.  dicit,  quod  concilium  sic  non 
esset  locutum  nisi  infallibilem  in  pon- 
tifice  agnovisset  potestatem.  Rursusque 
habetur  in  can.  29.  eiusdem  nicaenae 
synodi  (utapud  Fagnan.  3):  lUe  qui  te- 
net  sedem  Romae,  caput  est  omuium 
patriarcharum,  sicut  Petrus,  ut  qui  sit 
vicarius  Christi  super  cunctam  eccle- 
siam  christianam.  Si  ergo  papa  est  su- 
pra  ecclesiam,  necessario  supra  conci- 
lium  erit,  quod  ecclesiam  repraesentat, 
ut  constantiensis  synodus  in  relato  de- 
creto  quartae  sess.  expressit.  2.  Ex 
concilio  chalcedonensi  habetur  (ut  le- 
gitur  apud  d.  Thom.  ^);  Omnia  ab  eo 
(scilicet  a  papa)  definita  teneantur  tan- 
quam  a  vicario  apostolici  throni.  Refert 
insuper  Bellarm.  5  ex  act.  3.  eiusdem 
concilii ,  ibi  damnatum  fuisse  Diosco- 
rum ,  quia  romanum  pontificem  ausit 
iudicare  et  damnare,  etiamsi  hoc  fece- 
rit  suffultus  auctoritate  synodi  ephesi- 
nae  generaliter  congregatae.Ergo  bene 
arguit  Bellarm.  si  Dioscorus  cum  ge- 
nerali  concilio  papam  non  valuit  iudi- 
care,  profecto  infertur  concilium  non 
esse  supra  papam.  3.  Ex  concilio  con- 
stantinopolitano  iv.  ubi  6  sic  habetur : 
Neque  nos  sane  novam  de  illo  iudicii 
iententiam  ferimus,  sed  iam  olim  a  ss. 
^apa  Nicolao  pronunciatam ,  quam  ne- 
quaquam  possumus  immutare.  Et  ':  1- 
taque  hb.papam  Nicolaum  tanquam  or- 

(1)  lo.  iO.  16.  (2)  Act.  8. 

(5)  C.  Nullu9  de  elect,  u.  49.     (4)  Op.  cont.  graoc. 


ganum  sancti  Spiritus  habentes,  etc.  Er- 
go  hoc  concilium  declaravit  sententiam 
pontificis  esse  immutabilem.4.Excon- 
cilio  constantiensi,  ubiut  refert  Bellar. 
approbata  fuit  epistola  Martini  v.  in 
qua  de  haeresi  suspectos  sic  interroga- 
re  praecipiebatur:  Utrum  credant  quod 
papa  sit  successor  Petri^  habens  supre- 
mam  auctoritatem  in  ecclesia  Dei  ?  At 
certe  potestas  suprema  illa  est  (  recte 
arguit  Bellarm. )  qua  nulla  est  maior, 
et  cui  nuUa  aequalis.  Deinde  habetur 
quodidem  concilium  constantiense  da- 
mnavit  propositionem  37.  Wiclephi , 
quae  dicebat:  Papa  non  est  immediatus 
et  proximus  vicarius  Christi:  si  ergo 
papa  est  immediatus  Christi  vicarius , 
necessariodicendus  etiam  superior  con- 
cilio,  alias  non  immediatus  sed  vix  me- 
diatus  vicarius  Christi  dici  deberet. 
Valde  etiam  nostram  sententiam  con- 
firmat  concilium  florentinum,  proutre- 
latum  est  supra  in  probatione  primae 
conclusionis,  ubi  papa  appellatur  to- 
tius  ecclesiae  caput,  doctor  et  pastor ; 
caput  enim  non  pendet  a  membris,  do- 
ctor  non  instruitur  a  discipulis,  pastor 
non  regitur  ab  ovibus.  Maxime  autem 
urgetconciliumlateranense  v.  sub  Leo- 
ne  x.8in  quo  decretum  basileensis  con- 
ciliabuli  fuit  reprobatum ,  et  solemni- 
ter  recepta  fuit  constitutio  Leonis  x. 
Pastor  aeternus,  in  qua  perspicuis  ver- 
bis  fuit  declaratum :  Solum  romanum 
pontificem ,  tanquam  super  omnia  con- 
cilia  auctoritatem  habentem^  conciliorum 
indicendorum^  transferendorum^  ac  dis- 
solvendorum  plenum  ius  et  potestatem 
habere^  nedum  ex  s.  scripturae  testimo- 
nio,  dictis  ss.pp.  ac  aliorumromanorum 
pontificum,  sed  propria  eorumdem  con- 
ciliorum  confessione  manifeste  constat. 
Huic  autem  expressae  definitioni  pote- 
statis  pontificiae  supra  concilia  ,  duo 
tantum  ait  Bellarminus  obiici  posse  : 
primumquod  hoc  conciliumnon  fuerit 
generale,  quia  episcopi  nec  ad  nume- 
rum  centesimum  pervenerunt.  Sed  Bel- 
larm.  respondethoc  vix  diciposse,dum 
concilium  legitime  convocatum  fuit; 


(o)T.2.1.2.pag 
(_7)  Can,  2. 


milii87.  (0)  Spss.  S. 

(8)Sess.  II. 


90  I.IB.  I.  TRACT. 

nmnibus  patuit  et  in  eo  verus  ponli- 
fex  praesedit;  et  ideo  hoc  concilium  ut 
oerte  legitimum  et  oecumenicum  com- 
muniter  habetur,prout  videreest  apud 
Cabass. ,  Graves. ,  Baron.,  Thomassin. 
etc.  Alterum,  quod  concilium  nou  fue- 
rit  ab  omnibus  receptum :  sed  hoc  pa- 
rum  refert  (additBellar.),  nam  constat 
conciliorum  decreta  approbatione  po- 
puli  non  indigere ,  cum  non  ab  eo  au- 
ctoritatem  accipiant.  Et,  si  decreta  cir- 
ca  mores  aliquando  per  desuetudinem 
abrogari  valent,  quia  ex  temporis  diu- 
turnitate  praesumitur  ipse  pontifex  in 
abrogationem  consentire  ,  hoc  tamen 
nequit  esse  in  decretis  circa  fidem,  quae 
postquam  suntconstituta  necessarioim- 
mutabilia  evadunt:  Quod  vero  (subiun- 
git  Bellarm. )  concilium  hoc  rem  istam 
non  definivit  proprie  ut  decretum  catho- 
iica  fide  tenendum ,  dubium  est ;  et  ideo 
non  sunt  proprie  haeretici ,  qui  contra- 
rium  tenent,  sed  a  temeritate  magna  ex- 
cusari  non  possunt.  Idemque  tenent  Lu- 
dovicus  Bail  et  alii  apud  Milante  ^, 

425.  Probatur  III,  ex  definitionibus 
pontificum  (quos  ideo  novatores  ambi- 
tionis  temeritatisque  arguunt):  quam- 
vis  enim  non  videtur  probare  definitio 
iadicis  illius ,  qui  an  iudex  sit,  in  du- 
bium  revocatur  :  attamen  negari  non 
potest,  saltem  magnum  pondus  nostrae 
sententiae  addere  totdefinitiones  pon- 
tificum  ,  qui  iuste  existimantur ,  quod 
non  ita  facile  has  sanctiones  emanas- 
sent,  nisi  in  ecclesia  sat  universe  haec 
sententia  esset  recepta.  Infallibilia  au- 
tem  esse  romani  pontificis  decreta  de- 
finivit  Anacletus2  Gelasius  3  et  praeci- 
pue  Paschalis  ii.  *  qui  ita  decrevit:  0- 
mnia  concilia  per  romanae  ecclesiae  au- 
ctoritatem  robur  acceperunt,  et  in  eorum 
statutis  rom.  pontificis  patenter  excipia- 
tur  auctoritas.  Bonifac.  vii.  s  dicens : 
Porro  subesse  rom.  pontifici  omnem  hu- 
manam  creaturam  declaramus ,  defini- 
mus  et  pronunciamus  omnino  esse  de  ne- 
cessitate  salutis.  Leo  ix,  scribens  ad 
Leonem  Acridanum  dixit :  Petrus ,  et 

(1)  Loc,  c.  (2)  C,  Sacrosonta.  Diss,  22,  c,  Facla, 
eaus.  9.  q.  5.  (5)'c.  Cuncla,  caus.  9.  «j.  S.  (4)  C. 
Signincasli.  Fxtrav.  de  elcct.   (S)  C<  Sacrosancta.,  ^e 


II.  DE  LEGIBUS 

cius  successores  liberum  de  omni  eccle- 
sia  habent  iudicium.  Idem  declaravit 
Innocent.  i.  6.  Idem  Dionysius  papa  '. 
Idem  Gregorius  Magnus  s.  Has  quidem 
sanctiones ,  licet  in  causa  propria,  ut 
vocitantgalli,  editas,  Gersoni  tamen  et 
quibuacumque  aliis  auctoribus  praefe- 
rendas  esse  constat,  Et  quod  potestas 
romani  pontificis  sit  superior  omni  con- 
cilio  magis  patet  exirritatione  canonis 
28,  concilii  chalcedonensis ,  quam  de- 
crevit  s,  Leo  papa  contra  privilegium 
primi  loci  post  romanum  pontificem 
delatum  a  coucilio  antistiti  constanti- 
nopolitano  adversus  episcopum  alexan- 
drinum;  sic  enim  s,  pontifex  ^  scripsit 
ad  Pulcheriam  Augustam:  Consensiones 
vero  episcoporum ,  sanctorum  canonum 
apud  Nicaeam  conditorum  regulis  repu- 
gnantes  unita  nobiscum  vestra  fidei  pie- 
tate,  irritum  mittimus^  et  per  auctorita- 
tem  6,  Petri  apostoli  generali  prorsus 
definitione  cassamus.  Si  concilia  ponti- 
fici  superiora  essent,  quomodo  sanctus 
Leo  huius  synodi  canouem  irritare  po- 
tuisset?  Hinc  Nicolausi^^^^ad  ostendeu- 
dum  omnes  conciliorum  sanctiones  nul- 
lo  robore  pollere,  nisi  a  romanoponti- 
fice  firmentur,  sic  scripsit  des.  Leone, 
qui  non  solum  praefatum  canonem 
chalcedonensem  irritum  fecit ,  sed  et- 
iam  acta  ephesini  concilii  rescidit , 
quamvis  unanimi  consensu  omnes  pa- 
tres  illa  approbassent:  Non  ergo  dicatis 
non  eguisse  vos  in  causa  pietatis  roma- 
nae  ecclesiae,  quae  collecta  concilia  sua 
auctoritate  firmat.  Unde  quaedam  eo- 
rum ,  quia  consensum  romani  pontificis 
non  habuerunt,  valetudinemperdiderunt. 
Quomodo  non  eget  quaelibet  synodus  ro- 
manae  sedis,  quando  in  ephesino  latro- 
cinio  ,  cunctis  praesulibus  probantibus , 
nisi  magnus  Leo^  divinitus  excitatus , 
totum  orbem,  et  ipsos  quoque  Augustos 
concuteret,  religio  catholica penitus  cor- 
ruisset  7 

426.  Probatur  demum  ex  ratione , 
quia  regimen  mouarchicum  iuter  alia 
est  optimum,  ut  docet  d.  Thom,  ii  his 


(6)  Ep.  ad  Chartagin,      (7)  Ep.  2. 
(8)L   4.  ep.  S2.  (9)Ep.a3, 

(II)  In  4.  conl.  gent.  c.  76. 


maior.  et  obed. 
ad  Severum. 
aO)  Ep.  8. 


DISS.  DE  ROM.  PONTIFICIS  AOCTORITATli 


91 


praestantibus  verbis:  Optimum  regi- 
men  multitudinis  est^  ut-  regatur  per  u- 
num ;  pax  enim ,  et  unitas  subditorum 
fmis  est  regiminis ;  unitatis  autem  con- 
gruentior  causa  est  unus ,  quam  multi, 
unde  Christus^  dixit:  Et  fiet  unum  o- 
vile  et  unus  pastor.  Calvinus  docuit 
Christum  non  instituisse  gubernium 
monarchicum  in  ecclesia ;  sed  commu- 
niter  oppositum  vere  docent  catholici 
cum  d.  Cypriano ;  et  idem  Gerson  scri- 
psit:  Haereticum  esse  qui  contrarium 
tenet;  nullam  aliampoUticam  constituit 
in  ecclesia  Christus  praeter  monarchi- 
cam.  Adde  si  regimen  in  ecclesia  non 
esset  monarchicum,  non  satis  a  Deo 
ecclesiae  bono  provisum  esset;  nam 
cum  raro  concilia  conveniant ,  et  raro 
convenire  possint,  ob  incommoda,  dis- 
pendia,  bella,  raro  etiam  hoc  regimen 
existeret.  Et  ideo  d.  Antonin.2  dixit 
Christum  Dominum  monarchiam  in  ec- 
clesia  instituisse ,  pontificem  vicarium 
sui  constituendo.  Quapropter  pluries 
accidit,  ut  notat  Bellar.  3  pontifices  ab- 
solute  haereses  sine  concilio  damnas- 
se,  ut  Pelagii  Priscilliani  loviniani  Vi- 
gilantii  aliorumque  multorum,  quae  eo 
ipso  quod  a  papa  damnatae  fuerunt,  a 
tota  Christi  ecclesia  pro  veris  haere- 
sibus  habitae  sunt.  Hinc  docet  d.  Tho- 
mas,  quod  auctoritatem  quam  concilia 
praeseferunt,  totam  a  pontificia  aucto- 
ritate  exhauriunt:  et  ideo  a  concilio 
ad  papam  bene  appellari  potest,  sed 
non  a  papa  ad  concilium.  S.  Thom.  ■^ 
sic  loquitur :  Sicut  posterior  synodus 
potestatem  habet  interpretandi  symbo- 
lum  apriori  synodo  conditum...  itaet- 
iam  rom.  pontifex  suapotest :  cuiusau- 
ctoritate  sola  synodus  congregari  potest^ 
et  a  quo  sententia  synodi  confirmatur  , 
et  ad  ipsum  a  synodo  appellatur.  Et^: 
SS.  patres  in  concilio  congregati  nihil 
statuerepossunt,  nisi  auctoritate  romani 
pontificis  interveniente.  Accedit  s.  lo. 
a  Capistrano  de  papa  et  concilio  di- 
cens  :  Patet  igitur  expressissime  papam 
supra  concilium,  etnonconciliumsupra 

^  (1)  lo.  10. 16.  (2)  P.  3.  lit.  22.  c .  2,  S.  3. 

(3)  li.  4.  (k  rom,  pont.  c.  3.     (4)  Q.  10.  de  potcnt. 
a.  4  avl  IS.  (SJ  Op.  cont    im{iugn.  relij.  «,  4. 


papam  iurisdictionem  plenariam  in  o- 
mnibus  obtinere.  Et  concilium  quan-^ 
tumlibet  oecumenictm  papae  subiici ,  et 
obedire  teneri,  a  quo  salus  fidelium  post 
Christum  pendet.  S.  autem  Antoninus^ 
non  abstinuit  a  declarando  opinionem 
contrariam  esse  haereticam ,  his  ver- 
bis:  Sed  nec  ad  concilium  generale  a 
papa  appellari  potest  ^  quia  papa  omni 
concilio  superior  est;  nec  robur  habet 
quicquid  agitur^  nisi  auctoritate  rom. 
pontificis  roboretur  et  confirmetur.  Sen- 
tire  ergo  quod  a  papa  ad  concilium  ap- 
pellari  possit^  est  haereticum. 

427.  Obiiciunt  adversarii  I.  et  di- 
cunt ,  si  ergo  pontifex  est  supra  con- 
cilia,  haec  inutilia  sunt,  et  frustra  ipsi 
pontifices  toties,  ut  fidei  quaestiones 
decernerentur,  concilia  indixcrunt.  Sed 
responsio  cuique  patet,  non  enim  pon- 
tifices  concilia  dicuntur  convocasse, 
quia  de  fide  controversias  definire  non 
valerent,  sed  hoc  fecerunt,  ut,  re- 
bus  magis  ad  trutinam  mandatis,  hae- 
retici  validius  convincerentur,  et  dog- 
mata  fidei ,  totius  ecclesiae  iudicio  e- 
xaminata ,  statuerentur  firmius  ac  fa- 
cilius  a  fidelibus  reciperentur.  Et  ideo 
(ut  adversarii  opponunt,  sed  immeri- 
to)  plures  pontifices  post  suas  defini- 
tiones  concilia  convocarunt:  sed  omnia 
quae  in  conciliis  suut  unquam  definita 
circa  res  fidei,  a  pontificia  approbatio- 
ne  auctoritatem  exhauserunt,  prout 
declaravit  lateranense  ultimum  sess. 
IX.  ubi  sic  habetur :  Consueverunt  an- 
tiquorum  conciliorum  patres  pro  eorum^ 
quae  in  suis  conciliis  gesta  fuerunt^  cor- 
roboratione  a  romanis  pontificibus  sub- 
scriptionem^  approbationemque  humili- 
terpetere  et  obtinere^prout  ex  nicaena,  e- 
phesina,  chalcedonensi ,  sexta  constan- 
tinopolitana ,  septima  nicaena ,  romana 
sub  Symmacho  synodis  habitis ,  eorum- 
que  gestis  manifeste  colligitur  ^. 

4  28,ObiiciuntII.  texium^  iSipeccaverit 
in  tefratertuus^  vade,  etcorripe  eum... 
quod  si  non  audierit  eos ,  dic  ecclesiae. 
Ergo  dicunt,  si  correctio  a-Petro  ad  ec* 

(6)  I>,  1,  tit.  25.  de  appcl.  pap,  c.  3.  §.  3. 

(7)  lla  ap.  PoiTcct.  in  J.  Tli.  2.  2.  f^.  l.  a.  tO, 
(8)M.iilli.  iii.  13   cil7 


93  LIB.  I.  TRACT. 

clesiam  est  deferenda,  potestas  supre- 
ma  est  in  concilio  per  ecclesiam  desi- 
gnato.  Et  confirmant  ex  verbis  Inno- 
centii  iv.  *,  qui  Friderico  ii.  scripsit,  se 
paratum  esse  de  consilio  concilii  suam 
revocare  sententiam.  Sed  respondetur, 
quod  Christus  non  direxit  Petro  verba 
illa  ut  suo  vicario,  sed  omnibus  disci- 
pulis  et  fidelibus,  praeceptum  corre- 
ptionisimponendo.  Deindeper  illa  ver- 
ba,  dic  ecclesiae,  non  fuit  designatum 
concilium  (quod  raro  habetur),  ut  pos- 
sit  corrigere  delinquentes,  sed  nomine 
ecclesiae  intelliguntur  superiores  iuris- 
dictionem  habentes ,  ut  docet  Chryso- 
stomus^:  Dic  ecclesiae  (explicat),  |3rae5M- 
libus  scilicet  ac  praesidentibus.  Ad  illud 
autem  Innocentii  respondet  Bellarm.  3 
posse  intelligi  de  iudicio  discretivo , 
non  decisivo.  Praeterquamquod  ibinon 
agebatur  de  quaestione  fidei  decernen- 
da,  sed  tantum  de  sententia  punitionis 
moderanda,  si  id  pro  pace  cum  impe- 
ratore  per  pontificem  excommunicato 
concilianda  conveniens  visum  fuisset. 
Hinc  s.  Irenaeus'*  loquens  de  ecclesia 
romana ,  ait :  Ad  hanc  enim  ecclesiam 
propter  principalitatem  necesse  est  o- 
mnem  convenire  ecclesiam  ( hoc  est,  eos 
qui  sunt  undique  fideles )  in  qua  sem- 
per  ab  his  qui  sunt  undique^  conservata 
est  ea  quae  ab  apostolis  est  traditio. 

Obiiciunt  III.  d.  Leonem,  Eutychetis 
haeresi  damnata ,  iudicium  illud  pas- 
sum  esse  denuo  in  synodo  chalcedo- 
nensi  discuti:  ex  quo  inferunt  ipsum 
pontificem  sensisse  suam  definitionem 
sine  concilio  fallibilem  esse.  Sed  re- 
spondetur  quod  s.  pontifex  non  ideo 
permisit  synodum,  quia  suam  sanctio- 
nem  non  ceasuerit  irreformabilem,  sed 
ut  error  pleniori  iudicio  concilii  po- 
tuisset  aboleri ,  et  omnia  exorta  dissi- 
dia,  iuxta  imperatoris  desiderium,  hoc 
modo  sedari.  Hoc  patet  ex  eiusdem  s. 
Leonis  epistola  17.,  patetque  ex  eius- 
dem  synodi  subsequenti  decreto ,  ubi 
saucitum  fuit :  Definitio  omnibus  pla- 
cet:  per  os  Leonis  locutus  est  Petrus: 

(i)  C.  .4(1  a^iostolicae,  cle  sent.  ct  re  iud.  io  6. 
(2)  Honi.  61.  iii  Malili.       (3)  L.  2.  de  cono.  c.  18. 
(4)  L.  3,  adv  hacr.  c.  3.      CS)  Loc.  c.      C^)  Tr.  7. 


II.  DE  LEGIBUS 

haec  fides  patrum:  qui  (Mter  sentit  a~ 
nathema  est. 

129.  Obiiciunt  iv.  concilia  constan- 
tiense  et  basileense.  De  constantiensi 
duo  decreta  opponunt  edita ,  unum  iu 
sess.  4.  quo  dictum  fuit:  Haec  sacro- 
sdncta  synodus  ecclesiam  repraesentans 
potestatem  a  Christo  immediate  habet , 
cui  quilibet  cuiusque  dignitatis,  etiamsi 
papalis  existat,  obedire  tenetur  in  iis 
quaepertinent  ad  fidem,  et  extirpationem 
dicti  schismatis ,  et  reformationem  ge- 
neralem  ecclesiae  in  capite  et  in  mem- 
bris.  Hoc  decretum  editum  in  sess.  4. 
fuit  postea  confirmatum  in  sess.  5.  Sed 
antequam  ultra  procedamus,  circa  de- 
creta  haec  sciendum ,  ut  referunt  Mi- 
lant.5et  Troila6,quod  sacrum  cardina- 
lium  collegium  cum  tribus  nationibus 
( adversus  germanicam)  interfueruat  iu 
sessione ,  tantum  ob  timorem  Sigis- 
mundi  imperatoris,  sine  animo  articu- 
lum  definiendi :  atque  in  scriptis  pa- 
tres  sunt  protestati  de  nullitate  sessio- 
nis  huius.  Verba  autem  protestationis 
cardinalium,  et  trium  nationum,  factae 
die  29  septemb.  anno  1417.  haec  fue- 
runt:  Clerus  et  populus  nonnullorum 
regnorum  nondum  clare  et  solide  huic 
sacro  concilio  adhaeserunt  propter  ru- 
mores  discordiarum  quas  in  eodem  con- 
cilio  fieri  audiunt^  fides  iam  de  eodem  con- 
cilio  dicitur  vacillare  etc.  Ita  ap.Ronc.'. 
Insuper  testatur  card.Turr  .8  quod,  sicut 
apertissime  patet  ex  gestis  illius  congre- 
gationis,  decreta  illa,  si  ita  sunt  appel- 
landa^  facta  sunt  solum  apatribus  a- 
liquibus  obedientiae  loannis  xxiii.  Qui 
patres  tantum  ad  tertiam  partem  per- 
tingebant ;  qua  de  re  ( asserit  Milante  9 ) 
concilium  deflnitionem  illam  emana- 
vit,  cum  nondum  fueritoecumenicum. 
Et  ideo  quisque  videt  cuius  roboris  sit 
illud  decretum  tam  tumultuarie  edi- 
tum,  saltem  sine  unanimi  suffragio  pa- 
trum:  nam  ut  scripsit  idem  loannes 
xxiii.duci  Bituricae  lo  non  fuerunt  data 
suifragia  per  singulos ,  uti  oportebat , 
sed  incongruenter  statutum  fuit  quam- 

^'.  8.  n.  S8.  ex  Einman.  Schelstrate  de  scnsii  dccrct, 
conc.  constant.  (7)  Animad.  iiiNat.  t.  20.  (8)  L.g. 
^deeccl.c.dO.etlOO     (^9)L.c,    (iO)Ap.Troila  n.39 


blSS.  1)E  ROM.  PONTIFICIS  AUCTOftltATE 


93 


ibet  nationem  unum  suffragium  ha- 
bere.  Et  hoc  factum  confirmat  cardi- 
nalis  Alliacensis  *  qui  in  concilio  ad- 
fuit,  hocque  dubium  in  illo  proposuit, 
ne  ipsius  acta  deinde  in  dubium  de 
nullitate  vocarentur.  Hinc  praefatus 
card.  Turrecrem.  2  qui  etiam  synodo 
interfuit,  et  Caiet.  3  absolute  asserunt 
decreta  illa  nuUius  fuisse  momenti , 
cum  nou  intervenerit  ecclesia:  prout 
etiam  aflfirmavit  Eugenius  iv.  in  apo- 
logiacontra  basileensesaffirmans,  Quod 
ibi  actum  est  universae  ecclesiae  non  de- 
bet  adscribi. 

430.  Praeterea,  adhuc  praefatis  de- 
cretis  admissis,  respondent  Bellarm. 
Turrecrem.  Spondan.  et  alii,  quod  de- 
creta  illa  fuerunt  pro  papa  dubio ,  et 
tempore  schismatis  tunc  grassantis  , 
cum  inter  tres  pontifices  tunc  consti- 
tutos  quisque  pontificiam  dignitatem 
sibi  vindicabat;  sed  omnes  a  concilio 
fuerunt  depositi,  etMartinus  v.  eodem 
tempore  a  cardinalibus  pontifex  legi- 
time  creatus.  Et  hoc  bene  constat  ex 
ipsius  concilii  verbis,  ut  supra  rela- 
tis:  Cui  quilibet ....  obedire  tenetur  in 
iis  quae  pertinCnt  ad  fidem ,  et  extirpa- 
tionem  dicti  schismatis.  Nec  officiunt 
verba  subsequentia :  Et  reformationem 
generalem  ecclesiae  Dei  in  capite,  et 
membris.  Nam  primo  respondet  Troi- 
la  *  quod  praedicta  ultima  verba  fue- 
runt  a  basileensibus  adulterata  in  se- 
cundo  decreto,  ubi  eadem  verba  primi 
decreti  identice  leguntur  repetita,  ad- 
ditis  illis  ,  et  reformationem  etc.  De- 
inde  respondetur  quod  decreta  illa  lo- 
quebantur  in  subiecta  materia,  scilicet 
in  casu  papae  dubii ,  in  quo  (ut  nota- 
tum  est  in  praemissis)  suprema  pote- 
stas  est  in  concilio  tam  quoad  mate- 
rias  fidei,  quam  quoad  definiendum 
quis  sit  verus  pontifex,  tunc  enim  quis- 
que  definitioni  concilii  subiici  debet. 
Tunc  autem  temporis  in  dubium  revo- 
cabatur,  quis  esset  verus  pontifex :  et 
quamvis  legitimus  pontifex  esset  loan- 
nes  xxiii.  ut  aliqui  contendunt,  atta- 
men  hoc  ubique  noa  constabat;  qua- 


(1)  Tr.  de  eccl.  auct.  p.  1.  c.  4. 
(3)  P.  1.  di"  auct.  pap.  c.  8 


(2)  Loc.  clt. 


propter,  ut  habetur  ex  historlls  5,  ipse 
loannes  ad  ecclesiae  pacem  firmandara 
sponte  pontificatura  resignavit.  Idem 
conflrmatur  ex  declaratione  eiusdera 
synodi  constant.  sess.  5.  ubi  dictum^ 
fuit :  Item  declarat,  quod  quicumque  qui 
mandatis  huius  s.  synodi ,  et  cuiusque 
alterius  concilii  generalis  super  prae^ 
missis^  seu  ad  ea  spectantibus  factis  vel 
faciendis^  obtemperare  contempserit,  etc. 
Ex  quibus  verbis  sat  patet  synodum 
locutam  esse  tantum  de  conciliis  quae 
celebranda  fuerint  super  praemissis  etc. 
Quae  autem  erant  illa  praemissa^  nisi 
schisma  sopiendum,  pontificesque  du- 
bii  deponendi?  Haec  enim  fuit  vera 
causa  huius  synodi  celebrandae,  nem- 
pe  eventus  papae  dubii.  Caeterum  in 
congregatione  habita  die  14.  septemb. 
ann.  4417.  conmiuniter  decisura  fuit , 
quod  papa  rite  et  canonice  electus  a  con- 
cilio  ligari  non  posset.  Si  igitur  est  cer- 
tum,  papam  non  posse  iigari  legibus 
concilii,  certum  est  etiam  conciliura 
nou  esse  supra  papam,  nec  a  papa  ap- 
pellari  posse  ad  concilium. 

131 .  Nec  obstat  quod  obiicit  luveni- 
nus  6  scilicet  Martinum  v.  (ut  in  ult. 
sessione  concilii  legitur)  per  advoca- 
tum  concilii  denuntiari  iussisse:  Se  o- 
mnia  et  singula  determinata  in  materiis 
fidei  per  concilium  constantiense  conci- 
liariter  tenere  velle,  ipsaque  sic  concilia- 
riter  facta  probare^  et  non  aliter  nec  a- 
lio  modo.  Ergo  (dicunt)  etiam  Martinus 
confirmavit  decreta  quartae  et  quintae 
sessionis.  Nam  respondetur:  Per  illa 
verba ,  in  materiis  fidei ,  Martinus  tan- 
tum  comprehendere  voluit  decretaad- 
versus  Wicleffum  et  alios  haereticos 
inconciliodamnatos,  nonvero  decreta 
de  superioritate  concilii;  haec  enim 
decreta  non  ad  fidem,  sed  ad  reforma- 
tionem  tantum  spectabant,  ut  ipsi  pp. 
dicebant,  ad  reformationem  generalem 
ecclesiae  Dei  in  capite  et  in  membris. 
Ergo  decreta  illa  minime  confirmare 
voluit  Martinus.  Resp.  II.  Decreta  illa 
pontifex  non  solom  non  approbavit , 

(4)  Tr.  7.  a.  7.  $.  8.  n.  84.  ex  Emm.  Schclslr.  da 
scDsu  dccr.  ccmc.  coust.  (S)  Ap.  Suarcz  de  fid. 

1.  3.  c.  18.      C6)  Itau  theol.  diu.  4.  a.  S.  a.  iti. 


94  tm.  I.  TRACT. 

sed  expresse  reprobavit:  cum  enim  a 
concilio  damnatus  fuisset  ut  haereticus 
quidam  libellus  a  loanne  Falckemberg 
editus  contra  regem  et  nationem  Po- 
loniae,  Martinus  obstitit,  declaravitque 
hanc  non  esse  fidei  causam.  Et  ex  hoc, 
cum  poloni  ad  futurum  concilium  a 
Martino  appellassent ,  pontifex  consti- 
tutionem  edidit,  in  qua  dixit:  Nulli 
fas  est  a  supremo  iudice^  videlicet  apo- 
stolica  sede ,  seu  romano  pontifice  lesu 
Christi  vicario  in  terris  appellare ,  aut 
illius  iudiciumin  causis  fidei  (quae  tan- 
quam  maiores  ad  ipsum,  et  sedem  a- 
postolicam  deferendae  sunt)  declinare. 
Huius  constitutionis  meminit  loannes 
Gerson  <  et  huius  causa  edidit  tracta- 
tum :  An  liceat  a  pontifice  appellare. 

432.  Accessit  inde  synodusbasileen- 
sis,  quae  non  solum  decretum  constan- 
tiense  confirmavit,  sed  etiam  conci- 
lium  supra  papam  indubium  esse  de- 
finivit :  proposuitque  tanquam  creden- 
das  de  fide  sequentes  tres  impias  pro- 
positiones. 

/.  Veritas  de  potestate  concilii  gene- 
ralis,  universalem  ecclesiam  repraesen- 
tantis,  supra  papam,  et  quemlibet  alte- 
rum,  declarata  per  constantiense,  et  hoc 
basileense  generalia  concilia,  est  veritas 
fidei  catholicae. 

II.  Veritas  haec,  quodpapa  concilium 
generale,  universalem  ecclesiam  reprae- 
sentanSy  actu  legitime  congregatum  su- 
per  declaratis  in  praefata  veritate,  aut 
aliquo  eorum,  sine  eius  consensu  nulla- 
tenus  auctoritative  potest  dissolvere,  aut 
ad  aliud  tempus  prorogare,  aut  de  loco 
ad  locum  transferre,  est  veritas  fidei 
catholicae. 

III.  Veritatibus  duabus  praedictis  per- 
tinaciter  repugnans,  est  censendus  hae- 
reticus. 

Tandemusqueadeobasileensium  an- 
lislitum  audacia  pertransiit ,  ut  post- 
quam  Eugenius  concilium  Ferrariam 
transtulit,  ausi  fuerint  ipsum  a  sede 
papali  deponere,  et  haereticum  decla- 
rare,  ac  Amadaeum  Sabaudiae  ducem 
in  eius  locum  sufficere  nomine  Feli- 

(1)  Dial.  apoldi;.  jiro  conc.  cousl. 

tS)  lli.l.  Ui.  'l'!.  c,  10.  S,  4,        (5J  Ad  an,  1431. 


II.  DR  l^GIBUfe 

cis ;  reclamantibus  tameo ,  et  a  cond- 
lio  recedentibus  fere  cunctis  episco- 
pis,  ut  testatur  divus  Antoninus  2  et 
Spondanus  3  qui  de  hac  iniqua  de- 
positione  sic  scripsit :  Crescente  dis- 
sensione,  adeo  diminutus  est  eorum  nu- 
merus,  ut  cum  iudicium  in  Eugenium 
intentarunt,  vix  triginta  adfuerint,  et 
in  eius  depositione  septem  tantum  epi- 
scopi.  Adeo  ut  ipse  Felix  postea  suae 
electionis  nullitatem  agnoscens,  ab  0- 
mni  iure  ad  papatum  se  abdicaverit , 
et  Nicolao  v.  Eugenii  successori  obe- 
dientiam  humiliter  praestiterit. 

433.  Ludovicus  Dupiuus  ,  quem  se- 
cuti  sunt  aliqui  alii  ex  gallis,  hoc  ba- 
sileense  conventiculum  oecumenicam 
synodum  non  erubuit  appellare,  dicens 
ipsam  legitime  a  Martino  v.  fuisse  in- 
dictam,  ab  Eugenio  autem  iv.  ut  legi- 
timam  confirmatam,  et  demum  a  Nico- 
lao  V.  in  omnibus  approbatam.  Ad  ho- 
rum  falsissimas  suppositiones  refellen- 
das  longa  utique  ac  integra  dissertatio 
requireretur;  sed  ne  nimis  a  meo  pro- 
posito  recedam,  breviter  respondeo,  et 
dico  quod  huiusmodi  basileensis  con- 
ventus  nuUo  modo  generalis  concilii 
nomen  meretur;  et  hoc  ex  ipsis  gestis, 
de  quibus  dubitari  non  potest,  aperte 
constat.  Primo,  quia  numerus  episco- 
porum  fuit  in  eo  tam  exiguus,  ut  nuUa 
ratione  potuerit  unquam  universalem 
ecclesiam  repraesentare.  In  sessione  e- 
nim  2.  et  3.  in  quibus  praefatae  defi- 
uitiones  editae  fuerunt,  septem  vel  octo 
tantum  episcopi  adfuerunt;  idque  ha- 
betur  ex  responso  ipsius  synodi  dato 
6.  id.nov.  lf-40.  ubi  legitur:  Cum  tem- 
pore  primae  dissolutionis  praetensaepon 
cis  praelati  essent  in  concilio  ,  non  nw- 
merum  quatuordecim  excedentes,  neque 
medietas  numeri  suppositorum  in  conci- 
lio  haberetur ,  quae  praemissis  actibus 
interfuity  etc.  Et  licet,  aucto  deinde  an- 
tistitum  numero,  in  sess.  48.  fuerint 
decreta  2.  sessionis  renovata;  refert 
tamen  cardinalis  Turrecremata  *  quod 
in  illa  sess.  18.  non  omnes  conseuse- 
runl ,  sed  plures  protestati  sunt,  alii 

(4)  Piesp.  aJ  Lasilecns.  Iialiita  iu  coiic.  ilorcitt.  ut 
iii  siiiuiu,  du  eccl.  I.  2.  c.  tOU. 


DISS.  DE  ROM.  PONTIPICIS  AUCTORITATE 


95 


vero  consensum  prae^titerunt,  vel  ut 
privatae  personae  ,  vel  potius  violen- 
ter;  alii  tandem  nolueruntintervenire, 
cum  decreta  ederentur  non  per  solos 
episcopos,  ut  opus  erat,  sed  per  multi- 
tudinem  populi  parvi  pretii  et  nullius 
auctoritatis.  Quod  confirmatur  ex  ora- 
tione  card.  Arelatensis  (  quae  legitur 
apud  Aeneam  Sylvium  * ):  qui  cum  es- 
set  praecipuus  promotor  praestantiae 
concilii  supra  papam,  ibi  fortiter  con- 
questus  fuit  de  hoc  praelatorum  dissen- 
su  et  ideo  praefata  decreta  inferioris 
potius  cleri  sufifragiis,  quam  ipsorum, 
adscripsit ,  dicens :  Opus  Dei  hac  vice 
fuisse  autumo^  ut  inferiores  ad  dicen- 
dum  reciperentur.Et  praedictus  Aeneas 
Sylvius  in  oratione  habita  ann.  1452. 
adversus  australes  ( ut  fert  Ludovicus 
Muratorius  2 )  de  relatis  decretis  lo- 
quens,  dixit:  Inter  episcopos  vidimusin 
Basilea  coquos  et  stabularios  orbis  ne- 
gotia  iudicantes. 

Secundo  nequit  concilium  basileense 
nuncupari  oecumenicum,  quia  ibi  non 
adfuerunt  legati  pontificii ,  ut  oporte- 
bat.  Quomodo  enim  concilium  dici  pot- 
est  oecumenicima,  ubi  caput  suum  de- 
est,  quando  existit  papa  certus?  S. 
Thom.3  docet:  Sancti  patres  inconciliis 
congregati  nihil  statuere  possunt ,  nisi 
auctoritate  romaniponiificis  intervenien- 
{e.EtGlossa*  ait:  f/nwer^aie  (concilium) 
esi  quod  a  papa  vel  eius  legato  cum  0- 
mnibus  episcopis  statuitur.  Hinc  Nico- 
laus  1.5  ita  scripsit:  Inuniversalibus  sy- 
nodis  quid  ratum^  nisi  quod  sedes  b.  Pe- 
Iri  probavitj  ut  scitis,  habetur?  Sicut  e 
contrario  quod  ipsa  sola  reprobavit,  hoc 
solummodo  constat  hactenus  reprobatum. 
Si  igitur  loquimur  de  sessione  2.  ut 
supra  habita  i4.  kalend.  mart.  ann. 
<  432.  habetur  6  quod  cardinalis  lulia- 
nus,  tunc  temporis  sanctae  sedis  le- 
gatus,  iam  antea  die 8. februar.  se prae- 
sidentia  concilii  exoneravit.  Adde  quod 
Eugenius  post  primam  sessionem  iam 
concilium  revocaverat,  ut  refert  Dida- 

(1)  lu  act.  baiil.  (2)  T.  2.  ia  suis  auecdotis. 

(5)  Op.  coQir.  impugu.  rel.  c.  41. 

(4)  lu  Uist.  17.  -veib.  geu.  cone. 

(8)  Ep.  7.     (G)  Act.  mis8. 1,  2.     (7)  Art.  5.  n.  1. 

^)  Animadv.  ad  Nal.  Alex.  siiii.  concil.  b»a.  t  1- 


cus  Payva  ex  Alexandr.  '.  Ita  paritei 
in  sess.  18.  legati  pontiflcii  defuerunt; 
nam  alii  abfuerunt,  alii  autem  non  ui 
legati,  sed  ut  privatae  personae  sub- 
scripserunt,  ut  supra  diximus,  et  osten- 
dit  Roncaglia  8. 

Tertio  praeterea  scitur  suffragia  da- 
ta  in  praefata  synodo  minime  fuisse 
libera,  ut  refert  cardinalis  Turrecr.  et 
ut  asseruit  Eugenius  in  sua  buUa  9  di- 
cens :  Plerique  accedere  sunt  coacti^  in 
quibus  nec  vis  nec  potestas  concilii  ge- 
neralis  consistit^  quorum  deliberationes 
minime  sunt  liberae,  cum  ab  eorum  qm 
compulerunt  voluntate  dependeant.  Qua- 
propter  s.  Antoninus  *"  vocavit  hanc  ba- 
sileensem  synodum  conciliabulum  vi- 
ribus  cassum,  et  synagogam  Satanae.  S. 
lo.  deCapistrano"  appellavit  illam  sy- 
nodum  profanam^  excommunicatam  et 
basiliscorum  speluncam.  Episcopus  Mel- 
densis  legatus  Caroli  Vii.  ad  Eugenium  i' 
nuncupavit  daemonum  catervam.  Con- 
cilium  florentinum  i^damnavit  declara- 
tiones  basileenses  tanquam  impias  et 
scandalosas.  Demum  lateranense  v.  ut 
legitur  in  bulla  Leonis  v.  edita ,  prae- 
fato  concilio  approbante,  synodum  ba- 
sileensem  conciliabulum  schismaticum, 
seditiosum  et  nullius  auctoritatis  agno- 
vit.  Quis  ergo  modo  concilium  illud 
legitimum  dicet,  quod  temerarii,  pro- 
fani  et  diabolici  grande  nomen  prome- 
ruit?Po6tquam  igiturEugenius  basileen- 
sem  synodum  revocavit,  prorsus  qui- 
dem  illegitima  ipsa  evasit.  Nec  obstat 
quod  Eugenius  deinde  dissolutionem 
illius  revocasset ,  ut  adversarii  obii- 
ciunt;  nam  refert  card.  Turrecrem.  *< 
hanc  revocationem  ab  Eugenio  metu 
extortam  fuisse,  et  ipsius  constitutio- 
nem  revocationis  quodammodo  ipso 
nesciente  fuisse  publicatam.  Scripsit 
enim  s.  Ath'anasius  i^:Non  est  censenda 
eius  sententia  ,  quam  minae  et  terrores 
extorserunt,  sed  ea  quam  protulit,  cum 
liberos  haberet  affectus.  At  dato  quod 
Eugeniusliberrime  dissolutionem  con- 

(9)  Ad  archiep.  Colon.  3.  id.  februar.  ann.  1431. 

(10)  P.  3.  lit.  22.  c.  10.  %.  4.  (11)  De  pap.  et  couc. 
auct.  c.  3.  (12)  Ap.  Raynaid.  ad  ann.  1441.  n.  10. 
(15)  Scss.  habita  ann.  1439.  prid.  uon.  sept. 

(14)  Dict.  1.  2.  c.  10.  (IS)  Ep.  ad  solitar. 


96  I^IB.  I.  TRACT. 

cilii  revocasset,  ipse  tamen  ut  patet  ex 
eiusdem  epistolis  *  expresse  declaravit 
decisiones  tantum  ad  extirpandam  hae- 
resim ,  et  pacem  inter  principes  sta- 
tuendam  editas ,  non  autem  adversus 
pontificiam  potestatem  pertinentes  , 
confirmasse.  Atque  in  ipsa  constitutio- 
ne  revocationis  Dudum,  duas  conditio- 
nes  apposuit;  unam  ut  legati  ab  eo  de- 
putati  ad  concilii  praesidentiam  cum  ef- 
fectu  admitterentur:  alteram,  ut  expres- 
sit:  Ut  omnia  et  singula  contraauctori- 
tatem  nostram  facta  prius  omnino  tol- 
lantur.  Sed  patres  basileenses  neutrum 
implevere:  neque  enim  decreta  abstu- 
lerunt,  neque  legatos  in  sess.  48.  ad- 
miserunt,  nisi  exutos  omni  iurisdictio- 
ne  coactiva,  contra  Eugenii  intentio- 
nem ;  imo  nec  etiam  legatorum  assen- 
sum  in  sess.  48.  ubi  decretum  de  prae- 
eminentia  concilii  fuit  renovatum,  cu- 
raverunt  obtinere :  nam  testatur  card. 
Turrecrem.  2  ,  quod  in  dicta  sess.  48. 
praesidentes  pontificis  non  oonsense- 
runt ,  imo  contradixerunt ,  et  protestati 
sunt.  Licet  aliqui  non  ut  praesidentcs , 
sed  ut  privatae  personae  et  quasi  vio- 
lenter,  cum  aliter  non  admitterentur  ad 
praesidentiam ,  in  renovationem  illam 
consenserunt.  Deinde,  cumipsibasileen- 
ses  patres  instanter  postmodum  abEu- 
genio  approbationem  decretorum  suo- 
rum  petiissent,  illam  nunquam  Euge- 
nius  concedere  voluit ,  ut  ipse  Euge- 
nius  in  concilio  florentino  declaravit, 
inquiens:  Nos  quidem  progressum  con- 
cilii  approbavimus^  non  tamen  eius  de- 
creta.  Et  cum  rex  romanus  ac  impe- 
rii  electores  instassent  pro  decretorum 
confirmatione,  Eugenius  scribens  adle- 
gatos  suos  in  Germania,  quamvis  con- 
cilia  tum  constantiense,  tum  basileen- 
se  in  sua  epistola  fassus  sit  venerari , 
verumtamen  ibi  expresse  protestatus 
est  ea  suscipere,  absque  tamenpraeiu- 
dicio  iuris,  dignitatis^  et  praeeminentiae 
s.  sedis  apostolicae,  ac  potestatis  sibi  et 
in  eadem  canonice  sedentibus  concessae. 
Atque  in  synodo  florentina  ad  proscri- 
Jjendas  propositiones  concilii  basileen- 
sis  ,  concilium  pontifici  praeferentes  , 

(1)  L.  IS.  p.  117.  et  123,  ct  1.  17.  p.  201. 


II.  DE  LEGIBD5 

constitutionem  edidit  Moyses  (quae  le- 
gitur  in  nova  editione  veneta  conciiio- 
rum  3),  in  quahabetur:  Quas  proposi- 
tiones  iuxta  pravum  basileensium  intel- 
lectum ,  quem  facta  demonstrant ,  velut 
s.  scripturae  etss.  patrum  et  ipsius  con- 
stantiensis  concilii  sensui  contrarias , 
tanquam  impias,  scandalosas,  necnon  in 
manifestam  ecclesiae  scissuram ....  ce- 
dentes ,  ipso  sacro  approbante  concilio  , 
damnamus  et  reprobamus.  Vide  hic  au- 
temquam  futilis  sit  verborum  istorum 
ingeniosa  interpretatio  Natalis  Alexan- 
dri  dicentis,  quod  ideo  Eugenius  pro- 
positiones  illas  damnavit,  quiahaeresis 
nota  inurebantur  qui  adversus  eas  sen- 
tiebant :  nam  ad  istius  commenti  in- 
subsistentiam  probandam  sufficit  ver- 
ba  relatae  buUae  relegere,  quibus  cla- 
re  patet  noluisse  quidem  pontificem  ab 
haeresi  tutari  solum  qui  contra  con- 
cilium  sentiebant,  sed  expresse  damna- 
re  voluisse  et  reprobare  tanquam  im- 
pias,  scandalosas .,  nec  non  in  manife- 
stam  ecclesiae  scissuram  cedentes  pro- 
positiones  illas,  iuxta  (nota)  pravum  i- 
psorum  basileensium  intellectum ,  qui 
asserebant  concilium  praestare  ponti- 
fici  etiam  certo  :  et  huiusmodi  intelle- 
ctum,  quem  facta  demonstrabant  (cum 
patres  basileenses  Eugenium  monue- 
rint,  citarint,  etc.)  utique  pontifex  im- 
probavit. 

Instanl  adversarii  et  aiunt  praefatam 
constitutionem  Moyses  postmodum  abo- 
litam  fuisse  a  Nicolao  v.  Sed  revera  in 
litteris  Nicolai  ( ut  videre  est  apud  i- 
psum  Natalem^)  nihil  aliud  reperitur, 
quam  confirmatio  possessionum  et  col- 
lationum  beneficiorum  ,  quas  fecerant 
basileenses,  nuUa  penitus  facta  men- 
tione  potestatis  praetensae  concilii  su- 
pra  papam. 

434.  Instat  ultimo  pro  superioritate 
concilii  Ludovicus  Maimburgus,  obii- 
ciens  eosdem  pontifices  aliquando  con- 
ciliorum  superioritatem  supra  papam 
fuisse  confessos.  Et  opponit  I.  factum 
Siricii ,  qui  ab  aliquibus  episcopis  re- 
quisitus  super  errore  Bonosi ,  nempe 

(2)  Tn  tlict.  vcsp.  arl  bastlcons, 

C3)  T.  13.  I,.  1202.  (4)  Ar;.   1    u    13. 


DISS.  DE  ROM.  PONTIFJCSa  AUCTORirATE 


97 


Quod  B.  V.  Maria  alios  post  lesuni  filios 
suscepisset;  respondit  super  hanc  con- 
troversiam  se  non  posse  iudicare,  cum 
eius  iudicium  concilio  capuensi  com- 
missum  fuerit.  Sed  respondetur  1 .  quod 
hoc  argumentum  probaret  nimis;  nam 
hocmodo  papanonsolumgenerali  con- 
cilio  inferior  esset,  sed  etiam  provin- 
ciali ,  quale  erat  capuense.  Resp.  2. 
quod  haec  verba  falso  Siricio  apponun- 
tur;  cum  tantum  in  epist.  79.  Ambrosii 
reperiantur.  Resp.  3.  quod,  dato  etiam 
quod  sint  Siricii ,  Siricius  ibi  non  de- 
claravit  se  synodo  inferiorem,  sed  si- 
gnificavit  dedignari  sua  auctoritate  ex 
declaratione  illius  concilii  causam  iu- 
dicare:  etpatet  ex  verbis  ibi:  Nos  quasi 
ex  synodi  auctoritate  iudicare  non  con- 
venit.  Vide  Troil.  i.  Opponit  II.  Maim- 
burgus  testimonium  Sylvestri  ii.  quod 
si  romanus  episcopus  ecclesiam  non  au- 
dierit^  ut  ethnicus  habendus  sit.  Respon- 
detur ,  illud  testimonium  non  fuisse 
SylvestrisedGerbertiMonachi,  qui  (ut 
referunt  Baronius  2  et  Spondanus  3)  dum 
fuisset  illegitime  assumptus  ad  rhemen- 
sem.archiepiscopatum,  Arnulpho  iniu- 
ste  deposito ,  et  tunc  contenderet  sui 
confirmationem,  non  obstante  disseusu 
pontificis,  Seguino  metropolitano  ver- 
ba  illa  scripsit.  Sed  postmodum  idem 
Gerbertus,  cum  favore  Otthonis  impe- 
ratoris  ad  pontificatum  assumptus  es- 
set,  ipsummet  Arnulphum  in  suam  rhe- 
mensem  ecclesiam  restituit.  Opponit 
Ili.  Maimburgus  confessionem  Pii  ii.  qui 
in  sua  bulla  retractationis  fassus  est , 
ipsum  antea  in  synodo  basileensi  anti- 
quam  sententiam  de  superioritate  con- 
cilii  tutatum  fuisse:  ergo,arguit  Maim- 
burgus,  haec  est  antiqua  sententia.  Sed 
respondetur  opus  esse  legere  buUam 
praefatam  ( apud  Troilam  ^)  et  ibi  pa- 
tenter  quisque  intelliget  quo  sensuPius 
asseruerit  sententiam  illam  antiquam; 
antiquara,  quia  ipse  prius,cum  non  e&- 
set  pontifex  (tunc  temporis  dictus  Ae- 
neas  Piccolominus),  pro  superioritate 
concilii  contenderat :  sed  postea,  veri- 

(1)  Loc.  c.  (2)  An.  992.  (5)  Aa.  991.  u.  2. 
(4)  Tr.  7.  a.  7.  n.  9.  (S)  Animad.  §.  H.  in  Nat. 
*l<tx.  de  conc.  consU         (6)  L.  de  concurdia. 

HJfi.  i. 


tate  perspecta,  adhuc  ante  pontificatus 
adeptionem  se  retractavit,  ut  patet  ex 
epistola  ab  ipso  ad  Eugenium  iv.  mis- 
sa.  Hinc  cernitur,  quara  fraudulenter 
miser  Maimburgus  gestis  verbisque  u- 
tatur. 

135.  Adversarii  pro  eorum  opinione 
staredicunt  cardinales  Gusanum  etAl- 
liacensem,  item  Gersonem,  Almainum, 
Adrianum  vi.,  Panormitanum,  Alphon- 
sum  Tostatura ,  Dionysium  Carthusia- 
num  et  Driedonem.  Sed  operae  pretiura 
estobservare  cum  RoncagliaS  quot  ex- 
ceptiones  praefatorum   auctoritatibus 
opponantur.  Cardinalis  enim  Cusanus 
licet  prius  6  concilium  papae  praetulis- 
set,  tamen  postea  non  obscure  oppo- 
situm  se  sensisse  ostendit:  nara  ^  do- 
cuit  romanara  ecclesiam  esse  ac  iugiter 
futuram  columnara  veritatis,  et  proin- 
de  nunquam  a  fide  defecisse,  nec  alte- 
rius  sedis  correctioneindiguisse;  ac  ve- 
ritatem  certo  apud  eos  inveniendara  , 
qui  a  roraano  pontifice  non  separantur. 
DeAIphonso  Tostato  refert  Spondanus^ 
quod  ipse  ideo  papae  praerogativis  fuit 
infensus,  quia  quaedara  suae  theses 
Eugeuio  IV.  non  fuerunt  acceptae,  et 
repulsae  fuerunt  acard.  Turrecreraata; 
proinde  scripsit  Spondanus  quod  ipse 
inpontificum  auctoritatem  invectus  prae 
studio  tuendi  sua  apparuit;  sed  cum  non 
obtinuit  quod  petiit  non  potuit  adeo  ge- 
nio  imperare ,  ut  non  acerbius  rem  in 
contradictores  ageret.  Verumtamenipse 
Tostatus^  sic  scripsit:  Voluit  Christus, 
quod  confessio  fidei  essetper  Petrum  so- 
lum,  ut  innuatur  quod  talis  fides  tenen- 
da  est^  qualem  praedicat  romana  sedes, 
quae  est  mater  et  caput  ecclesiarum,  cui 
Petrus  praefuit.  De  Panormitano  ^o  legi- 
tur,  quod  hic  doctor  fuit  a  rege  arago- 
nensi  contra  Eugenium  irritato,  ad  sy- 
nodum  basileensemdataopera  missus, 
ut  romani  pontificis  auctoritatem  im- 
pugnaret,  prout  iam  egisse  refert  Pan- 
zaroli  **  subdeus  eumdem  ex  pluribus 
responsis  editis  magnam  pecuniam  con- 
flasse ,  pleraque  indigna  egisse,  Caete- 

(7)Inep.  2.  de usu calic. ad Bobem.  (8)  Adan.  1447. 
(9)  In  c.  16.  Matlh.  (10)  In  comp.  gest.  eius  iut«r 
vita»  f  ont.  descr.  a  Ciacou.      ^  1 1)  I)e  ieg,  iulerpc 

7 


98  LIB.  r.  TRACT. 

rum  legens  quae  ipse  scripsit  *  circa 
potestatem  conciliorum,  nunquam  as- 
serere  poterit  ipsum  infallibilitatem 
conciliis  tribuisse  adversus  pontificis 
potestatera. 

De  auctoritatibus  AUiacensis,  Ger- 
sonii  et  Almaini  scribit  Andreas  Duval- 
liuseas  non  multi  faciendas,  cujn  prae- 
fati  auctores  tempore  scbismatis  scri- 
pserint.  Addit  Thomassinus  2,  Gerso- 
nium  scripsisse  exasperatum  schisma- 
tiS  pertinacis  importunitate;  Atque  ideo 
plurimum  degenerasse  a  reverentiapon- 
tificum  gallicanorum  ^  qui  cum  Leone 
adfuere  romanae  synodo.  Antiquitas  er- 
go  eorum  et  numerus  anteponi  debet  no- 
vitati  et  paucitati  per  abrupta  molienti 
se  se  extricare  a  schismate  intricatissi- 
mo.  lactant  etiam  habereAdrianumvi. 
Sed  revera  hic  pontifex,  dum  privatus 
doctor  fuerat  Lovanii,  nil  aliud  scri- 
psit^  quam  possepontificem  in  suade- 
cretali  haeresim  docere,  scilicet  intel- 
ligendum ,  quatenus  doceat  prout  do- 
ctor  privatus ,  non  vero  ut  doctor  ec- 
clesiae.  Quis  enim  negabit  papam  ut 
hominem  erroribus  posse  esse  obno- 
xium?  lactant  etiam  Diouysium  Car- 
thusianum  pro  ipsis  esse;  sed  qualis  fue- 
rit  huius  doctoris  sententia,  valde  du- 
bium  est ;  nam  hic  *  dicit,  papam  in- 
tolerabiliter  vitiosum  subiici  concilio; 
sed  alibi  ^  aliter  loquitur  dicens  :  Pa- 
pam  ut  summum  ecclesiae  pastorem  non 
posse  a  generali  concilio  iudicari  aut 
deponi,  quia  ut  talis  est  superior^  et 
praelatus  et  iudex  ecclesiae.  De  aucto- 
ritate  DriedonisS,  ipse  nihil  aliud  sen- 
tit ,  nisi  quod  pontifex  concilio  subii- 
ciatur,  si  doctrinam  evangelio  contra- 
riampertiuaciter  defendat,  quod  nemo 
negat.  En  quomodo  istae  omnes  aucto- 
ritates  ab  adversariis  romanae  sedis 
adductae,  aut  infirmae  sint  aut  dubiae. 
Ex  his  omnibus  denique ,  in  unum 
colligendo  sensum  scripturarum,  pon- 
tificum,  patrum,  ipsorumque  concilio- 
rum  ,  quisque   animadvertere  potest 
nostram  sententiam  non  esse  tam  no- 
strara  ,  quam  totius  ecclesiae  senten- 

(1)  la  cap.  Signiricosti,  de  elect.        (2)  Diss.  iS. 
MccmG.B.fiJ.    (3)Suin.theoi.iD4.9ent.d9^er.Gonf. 


II.  DE  LEGIBUS 

tiam,  regulam  et  sensum.  Et  ideo  non 
ipsam,  sed  potius  oppositam,  ut  futi- 
lem  ,.  saepiusque  convulsam ,  merito 
censendam  ac  reiiciendam. 

Ddbium  III.  An  vis  et  substantia  legis  positivae 
dependeat  ab  acceptatione  commanitatis. 

-1.56.  J)i  obliget  lex  non  acceptata. 

•137.  Quid  si  lex  a  maiore  parte  populi  non 

accipiatur.  Quanto  tempore  praescribantar 

leges. 
-158.  ^n  peccent  legem  non  acceptantes.  Et  an 

lex  pendeat  ab  acceptatione  populi.  Quid  cir- 

ca  leges  ponti/icias.  Quid  circa  civiles. 
-lo9.  Quid  si  lex  sit  ardua  vel  abrogata,  vel  si 

maior  pars  eam  non  receperit. 

136.  a  Resp.  Etsi  ita  sentiant  cano- 
nistae,  item  Navarr.  Azor.  etc.  citati  a 
Laym'  eo  quod  ponant  leges  hac  tacita 
conditione  ferri,  si  a  populo  fueriut  ac- 
ceptatae,  alioquin  vim  seu  obligationem 
non  habituras:  verior  tamen  sententia 
est  theologorum,  leges  absoluti  magi- 
stratus  non  pendere  a  populi  accepta- 
tione  et  consensu,  sed  mox  ut  legiti- 
me  promulgatae  sunt  obligare  popu- 
lum  ad  recipiendum,praesertim  in  le- 
gibus  pontificis  qui  suam  potestatem 
non  accepi  t  a  populo  sed  a  Christo .  Vasq. 
Suar.  Molin.  etc.  Unde  a  Laym.  9  resol- 
vuntur  hi  casus- 

B  1.  Episcopis  ex  officio  incumbit 
novas  leges  pontificias  (ut  principibus 
imperatoriasjpromulgare  per  suas  dioe- 
ceses,  atque  in  usum  deducere. 

137.  »  12.  Si  lex  in  provincia  pro- 
mulgata  sit,  sed  a  maiore  parte  populi 
non  accipiatur  nec  observetur;  tunc, 
si  legislator  id  sciat  et  taceat,  censetur 
hoc  ipso  legem  revocare .  Si  vero  id  sciat 
et  urgeat  observationem,  quisque  tene- 
tur  eam  servare  quia  potius  caput  suum 
quam  reliqua  membra  sequi  debet. 

»  3.  Si  princeps  nesciat  non  accipi 
nec  deduci  ad  usum,  durat  legis  obli- 
gatio,  donec  elabatur  decennium :  quo 
elapso,  praescriptum  est  contra  eara, 
sive  imperatoria  sit,  sive  pontificia,  et 
tunc  non  amplius  obligat.  Uti  et  lex 
ecclesiae,  etsi  semel  recepta  sit,  abo- 
letur  per  praescriptionem,  sed  anno- 
rum  plurium,  nempe  quadraginta.  Na- 

(4)  In  I.  de  aiict.  pap.  et  conc.  p.  2.  a.48. 

(5)  Ibid.  (6)  J,.  4.  c.  4.  in  Co. 
(7)  L.  1.  tr.  4.  e.  S.  (8J  L.  «. 


CAP.  I.  DE  NAT.  ET 

varr.  Azor.  Saarez.  Vide  dicenda  n.  4 39. 
V.  lim.  2. 

»  4.  Si  tu  legem  promulgatam  pa- 
ratus  sis  suscipere,  et  data  occasione 
etiam  observes:  sed  alii  plerique  e 
communilate  noa  recipiant  nec  rece- 
pturi  videautur,  tunc  saltem  ab  ea  ex- 
cusaberis  per  discretionem. 

»  5.  Etsi  primi  episcopi  forte  pecca- 
verint  non  recipiendo  legem  nec  in  u- 
sum  deducendo,  successores  tamen  eo- 
rum,  si  post  longum  tempus  videant 
non  observatam,  credere  possunt  esse 
sublatam  per  praescriptionem. 

»  6.  In  dubio,  num  lex  recepta  sit 
necne,  praesumendum  est  pro  ipsa : 
quia  factum .  in  dubio  praesumitur,  si 
de  iure  faciendum  erat.  Vide  Azor.  * 
Laym.  2  Salm.3.  » 

4  38.  Quaeritur,  an  lex  obliget  de  se 
independenter  ab  acceptatione  populi, 
Certum  est  peccare  legem  iustam  non 
acceptantes  ex  prop.  28.  ab  Alex.  viii. 
quae  dicebat:  Populus  non  peccat^  et- 
iam  si  absque  ulla  causa  non  recipiat 
legem  a  principe  promulgatam.  Ratio, 
quia,  licet  lex  de  se  non  obligaret,  nisi 
populus  eam  acceptaret;  tamen  prin- 
ceps  ius  habet  ut  subditi  iustas  leges 
suas  recipiant.  Dubium  fit  an  essentia 
legis  pendeat  ab  acceptatione  populi, 
ita  ut  ipsa  non  liget  donec  populus  ac- 
ceptet.  Et  hic  distinguendum  inter  le- 
ges  ecclesiasticas  et  civiles.  Et  quoad 
leges  ecclesiasticas  certum  est  quod 
summus  pontifex  potest  obligaread  le- 
ges  populum  christianum  indepen- 
denter  ab  illius  acceptatione,  quia  cer- 
tum  est  papam  non  recipere  potestatem 
legisldtivam  a  populo,  sed  a  Christo 
Domino  qui  dixit :  Pasce  oves  meas : 
quodcumque  ligaveris  super  terram  etc. 
Et  idem  dicitur  de  episcopis,  qui  vel 
immediate  vel  mediate  (ut  supra)  per 
Christi  vicarium  ab  eodem  Domino  po- 
testatem  habent.  Vide  Sal.  ■*.  An  autem 
idem  sit  quoad  leges  ciui/es,  videinfra. 

Quaestio  igitur  est  au  lex,  ubi  non 
exprimitur  velle  principem  obligare 

(1)  L.  S.  c.  4.  (2)L.  l.U.4.  c.  5. 

(5)Tr.H.de  leg.  c.  2.  n.  114.  (4)  Ibid.  e.  1.  u.94. 
(b)  C .  3.  diit,  4.  ^,  legi«.    (6)  Theor.  iur.  l,  l.e.  4.  u.6. 


OBLIG.  LEGIS  DTIB.  IIi 

independenter  ab  acceptatione  populi, 
de  se  obliget  sine  populi  consensu. 

Circa  leges  pontificum  vel  aliorum 
praelatorum,  prima  sententia  negat  ex 
iure  canonicoS,  ubi  habeturex  s.  Aug.: 
Leges  constituuntur^  cum  promulgantur; 
confirmantur^  cum  moribus  utentium  ap" 
plicantur.  Ratio  quia  hoc  spectat  ad 
suave  regimen  ecclesiae,  ut  perturba- 
tio  populi  evitetur.  Ideoque  multa  de- 
creta  pontificia  de  facto  non  obligant, 
quia  nou  sunt  acceptata.  Ita  Cabass.  6 
et  Val.  Fill.  Reg.  Bon.  Gov.  et  alii  apud 
Salm.  '. 

Secunda  sententia  contraria,  cui  sub- 
scribimus,  affirmat,  qpiia  praelati  eccle- 
siastici  non  habent  potestatem  a  po- 
pulo,  uti  praenotatum  est  a  principio. 
Ad  textum  s.  Aug.  respondetur,  leges 
per  acceptationem  confirmantur  facto, 
noii  iure.  Ita  Salm.  8  cum  Laym.  Suar. 
Pal.  etc.  Notatur  autem  quod  lex  tunc 
dicitur  recepta,  cum  maior  pars  com- 
munitatis  eam  recipit  in  totum  vel  in 
partem.  Salm.  9  cum  Bon.  et  Val. 

Idem  quod  dicunt  de  legibus  ponti- 
ficiis  dicunt  etiam  de  legibus  civilibus 
Busemb.  cum  Pal.  Suar.  Laym.  etc. 
apudSaIm.io(quamvisnegent  alii "  cum 
Croixi2)  .Ratio,quia  obligatio  legis  oritur 
nonex  acceptationepopuli,  sed  ex  ipsa 
potestate  principis,  quam  habet  conden- 
di  leges  independenter  a  populo. 

139.  Limitant  aliqui  dd.  (sive  lex  sit 
civilis  sive  ecclesiastica)  1 .  si  lex  sit  dif- 
ficilis  observantiae,  vel  contraria  con- 
suetudini :  quod  iudicatur  ex  arbitrio 
prudentum:  vel  si  plures  ab  ea  appel- 
lent.  ItaPal.  Suar.  Salas  apud  Salm.i^. 
Coutrarium  tamen  sentiunt  Tap.  et 
Gorgon.  i<.  Salmanticenses  adhaerent 
primae  sententiae,  quando  lex  sit  adeo 
dura,  ut  per  epikeiam  iudicetur,  quod 
si  legisiator  illas  circumstantias  adver- 
tisset  legem  minime  emanasset. 

Limitant  2.  si  lex  fuerit  abroga- 
ta  per  desuetudinem  a  maiori  parte 
populi.  Sed  dubitatur  inter  dd.  an 
praescriptio  per  decennium  sulBcia) 

(7)  Tr.ll.duleg.c.l.  n.98.  (8)Ibid.u.99.ct  so-i. 
(9)Ibid.n.97.  (lO)lbid.n.lOl.  (ll)Ibid.u.lO^. 
(12)L.1.B.891.  (I3)lbid.u.l04.    (I4)lbid,  n,10«. 


400 


ad  abolendas  leges  ecclesiae.  J^egant 
ciim  Busemb.  ut  supra  n.  3.  Salm.  < 
cum  Bon.  Laym.  Diana  etc.  quia  ad 
praescribendum  adversus  ecclesiam 
requiruntur  40.  anni,  ut  habetur  ex 
iure  canonico2,  Sed  Lessius»  et  Pal. 
Sa  Grau.  Nav.  et  Azor.  apud  Salm.  * 
probabiliter  dicunt  sufficere  decem  an- 
nos,  sive  leges  sint  receptae  sive  non; 
quia  non  maior  ratio  habenda  est  de 
consuetudine  contra  legem  ecclesia- 
sticam,  quam  civilem,  cum  nullum  ius 
inter  has  leges  distiiiguat.  Respondet 
autem  Lessius  ad  citatos  textus,  eos 
non  loqui  de  legibus,  sed  de  iuribus 
et  bonis  immobilibus  ecclesiae  prae- 
scribendis;  nomine  autem  iurium  ec- 
clesiae  non  veniunt  quidem  ecclesiae 
leges.  Quando  vero  lex  nunquam  fue- 
rit  recepta,  certe  sufficit  decennium 
pro  utraque  lege  sive  civili  sive  eccle- 
siastica,  ut  dicitBus.  hic  n.  3.  Ettunc, 
licet  primi  non  observantes  peccarint, 
praesentes  tamen  non  peccant.  Salm.s 
cum  Suar.  Bon.  Pal.  et  communiter 
cumBusemb.  hic  n.  5. 

Limitant  3.  si  maior  et  sanior  pars 
populi  legem  non  receperit ;  quamvis 
enim  primi  non  acceptantes  peccent, 
si  desuetudo  nondum  sit  praescripta  •, 
caeteri  tamen  non  tenentur  ad  legem; 
nam  praesumitur  princeps  nolle  hos 
obligare  ad  observandum  quod  non  est 
a  maiori  parte  receptum.  Ita  Salm.  6 
cum  Suar.  Pal.  Tap.  etc.  cumBusemb. 
•  hic  n.  2.  et  Less.  '. 

Quaeritur  hic,  an  si  populus  suppli- 
cet  principem  ut  revocet  legem,  te- 
neatur  illam  observare.  Negant  Bon. 
Villal.  Salas  etc.  apud  Salm.s.  Sed 
recte  contradicunt  Salm.  cum  Suar.  el 
Pal.  At  si  princeps  audiat  supplicatio- 
nem  populi  et  taceat,  nec  instet  pro 
observantia,  censetur  legem  abrogare; 
nisi  aliud  coniiciatur  ex  circumstantiis 
Salm.  9  cnm  Pal.  Bon.  Salas  et  aliis. 

DuBinu  IV.  An  praecepta  etiam  humana 

obiigeat  sub  pecrato  et  quali. 

<40.  An  legislatores  humani  possint praecipere. 

El  quol  conditiones  requirantur  ut  lex  obliget. 

(1)  Tr.  11.  de  leg.  c.  6.  n.  17.     (2)  C.  de  quarta, 

ci  c.  Ad  aures,  de  praescr.        (S)  L.  2.  c.  6.  u.  47. 

(4^  lioc.  cit.  (o)  Tr.  11,  de  leg.  c.  1.  o.  106, 


LIB.  I.  TR4CT.  II.  BE  LEGIBUS 

141.  Jn  superior  possil  praectpere  rem  lewiS 
sub  culpa  gravi. 

142.  Jn  res  levis  fiat  gravis  per  circumstaTi- 
tias,  praesertim  contemptu^. 

)  43.  Jn  res  gravis  possil  praecipi  sitb  levi. 
lU.  Quando  praesumatur  lex  obllgare  sub 
gravi. 

143.  Jn  lex  poenalis  obliget  ad  culpam. 
146.  Quid  de  lege  sub  poena  suspensionis  etc. 
I  i7.  Quid  si  lex  assignet  poenam  et  simulprae- 

cipiat. 

1 48.  .4n  incurratur  poena  ante  sententiam. 

149.  Quid  de  poenis  positivis  et  inhabilitantibus. 

1 30.  Jn  poena  conventiondlis  solvi  debeat  ante 
sententiam. 

131.  Jn  lex  irritans  actum  carentem  solemni- 
latibus  obliget  in  conscientia. 

132.  An  tmeamur  tollere  impedimentum  ob- 
stans  impletioni  legis.{SeA  vide  etiam  lib.  3 
n.  104S.), 

140.  «  Resp.:  Cum  Deus  sit  Dominus 
noster,  atque  etiam  superioribus  pa- 
rere  nos  iusserit,  non  solum  ipse,  sed 
et  illi  nobispraecipere  possunt  et  prae- 
cipiunt,  tum  sub  poena,  tum  etiam  sub 
culpa  sive  peccato,  eoque  gravi  aut 
levi,  prout  et  rei  praeceptae  ad  inten- 
tumfinem  necessitaset  materiae  quan- 
titas  el  eorum  voluntas  se  se  habent, 
quae  ex  eorum  verbis,  circumstantiis, 
aut  prudentum  aestimatione  solet  col- 
ligi,  Ita  theologi  communiter,  s,  Thom. 
Suar.  Salas  etc.  » 


Ut  lex  obhget,  quatuor  conditiones 
requiruntur.  1 .  Ut  lex  sit  pro  tota  com- 
munitate.  2.  Ut  legislator  habeat  pu- 
blicam  potestatem.  3.  Ut  lex  sit  per- 
petua,  .4.  Ut  sit  ad  bonum  commune : 
deinde  sit  honesta,  iusta  et  possibilis. 
Vide  Salm.io.  hjqc  lex  differt  a  prae- 
cepto  seu  mandato ;  nam  praeceptum 
fertur  pro  personaparticulari  et  etiam 
a  persona  privata.  Deinde  praeceptum 
est  ad  tempus,  cum  spiret  morte  man- 
dantis;  nisi  res  non  sit  amplius  integra, 
vel  nisi  praeceptum  sit  ad  causas  pias, 
vel  pariter  favorabiles.  Vide  Croix  " 
Salm.  12. 

Unde  resolvunlur  hi  casus: 

«  1 .  Graviter  peccat  qui  deliberate, 
et  in  materia  magna  violat  praeceptum 
aliquod  decalogi  vel  ecclesiae. 

141.  »  2..Cumreslevis  est,  non  pec- 
cat  mortaliter  transgrediens,  etsi  su- 

(6)  Ibid.  n.  107.         (7)  L.  2.  c.  22.  n.  98. 
(8)  T^.  11.  de  leg.  c.  1.  u.  111.     (9)  Ibid.  n.  112. 
(10)^  Ibid,  a  n.  7.  (11)  L.  1.  n.  SU6.  ct  S6G 

(12)  Tr.  ll.  deleg.  c.  1.  n.  S. 


«:aP.  I.  DE  NAT.  ET 

perior  sub  mortali  praeceperit:  quia 
id  eum  posse  negant  Suar.  Laym.  et 
alii  communiter;  v.  gr.  ue  quis  fran- 
gat  silentium,  ne  edat  uvam,  ut  clau- 
dat  ostium,  etc.  quia  est  res  parva  et 
incapax  tantae  obligationis.  Nec  ipse 
Deus  in  materia  parva  sub  mortali  ob- 
ligat.  Vide  Less.i  Salas  2,  »  Est  com- 
munissimura  apud  Salm.  3.  Tenent  ta- 
men'*  cum  s.  Thom.  Valent.  etc.  con- 
tra  Sanch.  Vasq.  etc.  posse  praelatum 
regularem  praecipere  sub  gravi,  quod 
a  regula  praeceptum  est  tantum  sub 
levi,  si  timetur  quod  regula  aliter  non 
observetur. 

142.  «  3.  Aliud  esset,  si  materia  alias 
levis,  fieret  gravis  ratione  circumstau- 
tiarum;  ut  verb.  gr.  contemptus,  scan- 
dali,  magni  boni  communis ,  vel  finis 
a  legislatore  intenti.  Sic  abstinentia  a 
pomoin  paradiso,  in  sequidem  parva, 
gravissima  tamen  erat  ex  circumstan- 
tia  finis.  Suar.  ^.  » 

Nota  quod  in  quacumque  materia 
contemptus  formalis  legis  aut  legisla- 
toris  (quod  est  contemnere  legem,  vel 
legislatorem,  seu  superiorem  qna  su- 
perior  est)  semper  est  peccatum  mor- 
tale.  Salm.  6  cum  s.  Thom.  Suar.  et 
communi.  Secus  si  contemnatur  res 
praecepta,  quia  parvi  aestimatur,  vel 
ex  indignatione  particulari  contra  su- 
periorem.  Salm. '  cum  Sanch.  Caiet. 
etc.  Contemptus  enim  non  qua  supe- 
rioris,  sed  qua  singularis  personae , 
V.  gr.  quia  indocti,  imprudentis,  etc. 
de  se  non  est  culpa  mortalis;  nisi  for- 
san  iudicium  sit  graviter  temerarium. 
Ita  Salm.8  cum  Pal.  Sanch.  Less.  Bon. 
Hinc  dicunt  raro  contingere  peccatum 
mortale  ratione  contemptus. 

'143.  «  4.  Quando  materia  est  gravis 
potest  superior  praecipere  sub  culpa 
tantum  levi:  quia  sicut  potest  nullo 
modo  obligare  non  praecipiendo :  ita 
eliam  potest  obligare  sub  veniali  tan- 
tum.  Ita  Suar.  Less.  9  contra  Vasq.  » 

Quaestio  est,  an  legislator  in  materia 
gravi  possit  obligare  tantum  sub  levi. 

(1)  h.  2.  c.  4.  a.  9.  (2)  D.  10.  8.  7.  (3)Tr.ll. 
ili-  Ifg.  c.  2. 11.  1».  (4)  Iii  tr.  IS.  de  stat.  rel. 

c.  G.  a  n.  8S.  (S)  L.  5.  c.  2S.  i_6)  Tr.  11.  f!e 
leg.  c.  2.  n.  38.     i^^  Ibid.  n,  39.       (8)  lUd.  n,  40. 


OBLIG.  LEGIS  DUB.  IV  «01 

Prirm  sententia  negat,  quia  gravitas 
obligationis  non  dependet  ex  voluntate 
superioris,  sed  gravitate  materiae.  Ita 
Bellarm.  Reg.  Sot.  Vasq.  Bec;  se- 
cunda  tamen  sententia  probabilior  af- 
firmat,  quia  inlegibus  obligatio  taxatur 
a  legislatore  iuxta  finem  intentum,  ad 
quem  aliquandoexpedit  non  imponere 
obligationem  gravem  in  gravi  materia. 
Ita  Lessius  ^^  Salm.  'i  cum  Sanch.  Pal. 
Bon.  Val.  etc.  Sicut  bene  quis  potest 
vovere  in  quacumque  materia,  etiam 
gravissima,  tantum  sub  levi;  ut  s.  An- 
tonin,  Pal.  Sanch.  etc.  apud  Salm.  12. 

144.  «  5.  Potissima  signa  ex  quibus 
colligi  possit  an  lex  obliget  sub  gi'avi 
culpa,  sunt  haec.  1 .  Si  materia  sit  gra- 
vis,  et  non  constet  in  contrarium  de  vo- 
luntate  praecipientis.  UndeCaiet.<3do- 
cet  clericos  tantum  peccare  venialiter, 
dum  coDtra  praecepta  iiiris  positivi 
aves  et  canes  sequuntur  ad  venaadum. 

2.  Si  verbamagnamvimhabent,  utiu- 
bemus,  interdicimus,  in  virtute  san- 
ctae  obedientiae,  vel  vi  voti,  aut  iura- 
raenti,  vel  graviter  mandamus,  etc. 

3.  Si  poena  magna  adiiciatur,  ut  ex- 
communicationis,  depositionis,  raale- 
dictionis  aeternae,  exi  lii  perpetui,  mor- 
tis,  etc.  4.  Si  ita  fert  usus  et  consue- 
tudo  inter  peritos  et  tiraoratos :  quia 
consuetudo  est  optiraa  legura  inter- 
pres,  ut  patet  in  lege  ieiunii  ecclesia- 
stici  et  abstinentiae  a  carnibus ;  itera 
coramunionis  annuae,  quas  graviler  ob- 
ligare  probant  hic  Tol.  Layra.  ^i  Bo- 
nac.  15.  » 

1 45,  Docet  auctor  legera  obligare  sub 
gravi  si  raagna  poena  iu  ea  adiiciatur. 
Hic  addendae  sunt  plures  quaestiones 
scitu  necessariae :  et  ante  omnia  est 
notandum  quod  alia  est  lex  pure  poe- 
nalis  quae  nullum  dat  praeceptura,  v. 
gr.  Qui  hoc  fecerit  solvat  poenam.  Et 
haec  non  obligat  in  conscientia,  etiam- 
si  poena  sitgravissima,  ut  Salm.16  cum 
Nav.  Pal.  Tap.  Regin.  etc.  Hinc  leges 
oppidorum  prohibentes  sub  poena  cae- 
sionem  lignorum  sive  herbarum,  pi- 

(,9)  Loc.  i.  (10)  L.  2.  c.  41.  n,  46.  (11)  Tr,  11. 
de  leg.  c.  2.  p,  20,  (12)  Ibi.l.  (13)  In  sumui. 
verb,  clcr  (14)  L.  1.  Ir.  4.  c.  14.  n.  4. 

(lj>)  P.  7.  §,  4.         (16)Tr.ll,de  leg.  e,  2,n.  aS. 


(02  i-JB.  I.  ritAcT. 

scationem,  venationem,  non  obligant 
sub  culpa;  sic  enim  habet  consuetudo. 
Ita  Salm.  <  cum  Nav.  Val.  Montes,  etc. 
Alia  est  lex  non  pure  poenalis,  seu  mi- 
xta,  quae  praecipit  et  poenam  imponit, 
V.  gr.  Nemo  hoc  faciat  sub  poena  etc. 

Omnes  leges  sub  poena  excommu- 
nicationis  latae  sententiae  obligant  gra- 
viter:  est  commune.  V.  Salm.  2. 

\  46 .  Quaeritur  1 .  An  obliget  sub  gravi 
lex  quae  praecipit  sub  poena  suspen- 
sionis ,  interdicti ,  vel  irregularitatis. 
Negant  obligare  sub  gravi,  cum  ista 
possint  incurrisine  peccato  gravi,  Cai. 
Val.Salon.(etAzor.  quoad  suspensio- 
nem)  apud  Salm.  3  contradicunt  tamen 
Salm.  tam  quoad  irregularitatem  cum 
Sanch.  Pal.  Tap.  etc.  quam  quoad  in- 
terdictum  et  suspensionem,  si  sintma- 
iores,  prout  suspensio  ab  officio  vel 
beneficio  ad  longum  tempus,  et  inter- 
dictum  ad  omnem  usum,  quae  dicunt 
non  posse  incurri  sine  peccatogravi. 
Ita  Salm.'*  ex  Suar.  Bon.  Conin.  Pal. 
etc.  5.  (Vide  etiam  de  hoc  1. 1  de  ceti- 
sur.  n.  313.)  Et  idem  dicunt  de  aliis 
poenis  spiritualibus  gravissimis^. 

Quid  si  tales  poenae  sint  feren- 
dae  sententiae,  an  obligent  sub  gravi. 
Alii  affirmant:  alii  probabilius  negant, 
ut  Salm. '  cum  Caiet.  Pal.  Suar.  Sanch. 
Vasq.  etc.  Nisi  dicatur  quod  censura 
incurratur  sine  alia  monitione:  vel  nisi 
de  se  materia  sit  gravis. 

147.  Quaeritur  2.  An  leges  assignan- 
tes  poenam  temporalem  et  simul  prae- 
cipientes,  obligentad  culpam,  an  solum 
ad  poenam.  Prima  sententia  negat,  nisi 
ipsa  lex  exprimat  velle  obligare  etiam 
ad  culpam.  Ita  Nav.  8  qui  ait:  Le~ 
ges  humanae  etiam  praecipientes ,  quae 
poenam  temporalem  constituunt,indubio 
ad  aeternam  non  obligant,  quatenus  sunt 
leges  eius  qui  poenam  statuit.  Ita  etiam 
Caiet.  9.  Item  Mencada  Gomez  Imola 
ap.  Salm.io  et  probabilem  **  vocant  Val . 

(I)  Tr.  11.  de  ieg.  c.  2.  u.  84.  (2)  Ibid.  u.  44. 
(5)  Ibid.  n.  43.  (4)  Tr.  10.  de  ccns.  c.l.  d.126 
(S)  Ibid.  n.  127.  (6)  Tr.  11.  de  leg.  c.  2.  n.  43. 
(7)  Ibid.  n.  46.  (8)  Man.  c.  23.  n.  SS.  et  60. 
(9)  Iii  sumni.  v.  Clericus,  §.  Ycrum.  (10)  Tr.  11. 
do  lng.c.2.n.47.  (11)  Ibid.  (12) De  leg.q.2  c.l. 
vl3)  Saliii.tr  ll.dcleg.c.2.n.40.     (14)  Ibid.  o.  b7. 


H.  DE  LEGIBUS 

Bon.  Dian.  Tap.  ac  Vill.  et  ioquendo 
de  lege  civili  probabilem  etiam  putat 
Mazzot.  *2  cum  Fill.  Ratio,  quia  licet 
principes  bene  possint  obligare  tam  ad 
poenam,  quam  ad  culpam ;  tamen  cum 
non  sint  imponenda  onera  sine  neces- 
sitate,  non  praesumuntur  ipsi  velle  ad 
culpam  obstringere ,  quando  sufficit 
poeua  ad  eos  coercendos:  et  ita  huius- 
modi  leges  dicunt  a  consuetudine  in- 
terpretari.  Verius  tamen  contradicit 
secunda  sententia;  quam  absolute  te- 
nent  Salm.  et  probabiliorem  censent 
Val.  Bon.  Dian.  Tapia  et  Vill.  «,  Ra- 
lio,  quia  haec  est  diflerentia  inter  le- 
gem  pure  poenalem  quae  obligat  ad  so- 
lam  poenam,  et  haec  est  quando  in  ea. 
tantum  poena  assignatur;  et  legem 
mixtam  quae  obligat  etiam  ad  culpam; 
et  haec  est  quando  ultra  poenam  prae- 
ceptum  adiungitur :  ipso  enim  praecepto 
tunc  creditur  superior  velle  ad  culpam 
obligare,  ne  frustra  videatur  praeci- 
pere.  Quid  si  poeua  sit  magua?  Vide 
dicenda  de  restit.  l.  3.  n.  616. 

448.  Quaeritur  3.  An  incurratur  poe- 
na  ante  iudicis  sententiam.  Poenae  spi- 
rituales,  ut  excommunicatio ,  irregu- 
laritas,  etc.  quando  imponuntur  ipso 
facto,  non  indigent  sententia ;  est  cer- 
tum  apud  omnes,  vide  Salm.  *<  et  patet 
ex  iure  canon.  ^s.  Idem  dicitur  de  poe- 
nis  privativis,  modoreus  subire  easpos- 
sit  sine  iufamia,  sicut  etiam  privatio  vo- 
cis activae  et  passivae, ut Suar.<6 Bon.i^ 
etSalm.18  cum  Tapia  Vasq,  Montes.  etc. 
Et  modo  alicubi  non  habeat  aliter  con- 
suetudo  particularis :  Salm.  19.  Adde  , 
nisi  poena  consistat  in  privatione  ali- 
cuius  iuris  acquisiti,  puta  in  benefi- 
cio,  electione,  etc.  tunc  enim  semper 
requiritur  declaratio  iuridica  vel  poe- 
nae  vel  saltem  criminis  etiam  si  poe- 
na  imponatur  ipso  facto  incurrenda , 
nulla  expectata  declaratione  ^  ut  docent 
Less.20  Mol.2«  Soto  22  Sanch.  23  Pal.  n  et 

(IS)  Ex  c.  Non  dubium  de  sent.  e.\c.  c.  Signilicasli 
de  bom.  et  aliis.  (16)  L.  3.  c.  9.  n.  S.  (17)  D.  1. 
q.  l.p.  7.  n.  10.  (18)Loc.c.n.S8.  (19)Ibid.n.60. 
(20)  L.  2.C.  29.  dub.  8.  el  c.  54.  dub.  54.  (21)  De 
iusl.  ir.  2.  disp.  96.  n.  8.  (22)  L.  1.  q.  6  a.  6.  et  I. 
4.  q.  6.  a.  6.  (25)  Dc>  mali-,  1.  2.  d.  35.  n.  3.  et  I. 
7.  d.  89.  u.  11.         i-iJi)  Tr  3.  d.  2.  p.  2.  n.  8. 


CAP.  I.  DE  -NAT.  KT 

Salm.<  cumLecl.  Caiet.  et  Gran.  Cum 
enim  lex  poenalis  accipi  debeat  in  mi- 
tiori  sensu,  verba  illa,  nulla  declaratio- 
ne  etc.  possunt  explicari,  scil.  nulla  ex- 
pectata  declaratione  poenae;  sed  non 
excluditur  declaratio  criminis,  ut  poe- 
na  possit  reo  applicari.  Id  confirmatur 
ex  c.  Secundum  de  haeret.  in  6.  ubi  hae- 
retici ,  licet  priventur  ipso  iure  bonis 
suis,  tamen  non  tenentur  bona  tradere 
ante  sententiam,  ut  in  eodem  textu  ha- 
betur. 

149.  Quod  dictum  est  de  poenis  pri- 
vativis ,  a  fortiori  dicendum  de  positi- 
vis,  quae  consistunt  in  actione  positi- 
va,  V.  gr.  aliquid  restituendi  aut  pa- 
tiendi,  ut  communiter  cum  d.  Th.2 
Sanch.sMol.-iSotoS  et  Salm.6cumTap. 
Sa  Vasq.  etc.  Et  sic  igitur  dicendum 
de  legibus  privantibus  beneficiis  iam 
obtentis ,  rationfe  simoniae,  vel  aliena- 
tionis  bonorum  beneficii,  etc.  ubi  sem- 
per  requiritur  declaratio  iudicis,  Salm .' 
cum  aa.  cit.  Ratio  autem  omnium  ho- 
rum  est,  quia  nin^s  ardua  et  inobser- 
vabilis  esset  lexillahumana;  quod  reus 
ipsemet  in  se  ipsum  deberet  poenam 
exequi. 

Poenae  autem  inhabilitantes  obligant 
ante  iudicis  sententiam ,  ut  est  poena 
imposita  a  Tridentino  non  residentibus 
non  lucrandi  fructus,  et  similia.  Vide 
Salm.  8.  Item  quando  poenae  sunt  con- 
djtionales,  v.  gr.  ut  habens  beneficium 
curatum,  si  non  ordinetur  sacerdos  in- 
fra  annum ,  sit  ipso  facto  privatus  be- 
neficio,  ut  ex  cap.  Licet.  de  elect.  in  6. 
Sic  etiam  clericus  beneficiatus  non  de- 
ferenshabitum,  ipso  factoprivatur  pri- 
yilegjo  fori.  Salm.  9  cura  Sanch.  Pal. 
Bon.  etc. 

150.  Quaeritur  4.  au  poena  conven- 
tionalis  in  contractibus  debeat  solvi 
ante  sententiam.  Prima  sententia  alHr- 
mat,  quia  quisque  tenetur  ante  senten- 
tiam  pactum  observare.  ItaBon.  Suar. 
Mol.  Sa  ap.  Salm.^o ^  Secunda  sententia^ 
quam  aeque  probabilemvocantSalm.n 
et  tenentNav.Less.Sanch.  Vasq.Laym. 

(1)  Tr.  H.  de  lcg.  c.  2.  n.  89.  ct  60.  (2)  2.  2. 
q.  62.  a.5.  (3)  Domatr.  1.6.  d.SS.  n.  1.  (4)Ibid. 
(15)  L.  1.  g.  6.  ad  8.    ■  .(6)  Tr.  11.  de  leg.  c.  2.  n. 


OBLTG.  LEGIS  DUB.  IV  103 

Pal.  etc.  negat,  quia  sentlendum  est 
contrahentes  non  aliter  velle  sibi  im- 
ponere  poenam ,  quam  luxta  disposi- 
tionemiuriscircaIegespoenarum,quae 
nonnisi  post  sententiam  contrahun- 
tur.  Profecto  tenetur  reus  post  sen- 
tentiam  ad  poenam :  sed  notandum  est, 
non  teneri  eum  ad  solvendam  pecu- 
niam,  nisi  petatur  a  parte.  Et  si  poena 
sit  nimis  dura  ultra  sententiam,  requi- 
ritur  praeceptum  iudicis  et  ministro- 
rum  executio.  Vide  Salm.  <2. 

Deinde  notandum ,  quod  leges  quae 
fundantur  in  falsa  praesumptione  de 
se  non  obligant  in  foro  conscientiae  , 
quando  praesumptio  certe  sit  falsa.  Sic 
enim  haeres  non  tenetur,  omisso  in- 
ventario,  ad  omnia  debita  solvenda,  si 
haereditas  revera  non  est  solvendo. 
Vide  Salm.  <'.  Et  vide  dicta  n.  100.  v. 
Quaeres. 

1 51 .  An  quando  lex  requirit  aliquam 
conditionem ,  sine  qua  irritet  actum  , 
uti  lex  irritaus  testamentum  sine  so- 
lemnitatibus ,  vel  lex  irritans  aliena- 
tionem  bonorum  ecclesiae  sine  consen- 
su  capituli,  obliget  in  conscientia.  Pri- 
ma  sententia  negat,  ut  Nav.  Covarr. 
Tap.  Sylv.  Medin.  et  alii  ap.  Salm  i^. 
Ratio  quiatalesleges  fundantur  inprae- 
sumptione  fraudis  quae  tunc  non  ad- 
est.  Secunda  sententia  aflirmat,  quia 
tales  leges  non  solum  fundantur  in 
praesumptione  fraudis,  sed  etiam  in 
periculo  illius,  quod  semper  adest,  Ita 
Salm.  cum  Sanch.  Pal.  15.  Utraque  est 
probabilis,  sed  secunda  probabilior. 

152.  Quaeritur  hic  ultimo,  quando 
teneamur  tollere  impedimenta,  vel  ea 
non  apponere  quae  obstant  impletioni 
legis.  Praenotaudum  est  ad  quaestionis 
solutionem,  aliud  esse  quod  quis  noi; 
obligetur  a  lege ,  sive  ab  illius  obliga- 
tione  extrahatur:  aliud  quod  excusetur 
a  transgressione  legis,  manendo  tamei. 
sub  eius  obligatione.  IJnde  fit  ut  dupli 
citer  possis  te  impedire  ab  observatio- 
ne  legis ,  vel  apponendo  causam  qua 

61.  et  64.  (7)  ll)id.  n.  GJ.         (8)  Ibid.  n.  62 

(9)Ibid.n.65.  (10)  Ibid.  n.  6G.  (11)  Ibid.  n.6- 
(I2)Ibid.  n.70.  (13)Ibid.an.78.  (14)Ibid.n.  10: 
(1S1  Tr,  5.  disp.  2.  p.  lO.  n.  4.  S.  6.  7 


404  tlB.  1.  TRACT.  11.  DE  LEGIBUS 

extraharis  a  legis  observatione,  scilicet  i  supra  secuti  sumus,  omnino  pnmam 


si  ab  hoc  loco,  ubi  est  praeceptum  au- 
diendi  sacrum,  discedas  ad  alium  ubi 
talepraeceptum  non  viget;  vel  efficien- 
do  opus  quod  licet  impediat  te  ab  obser- 
vatione  legis ,  non  te  extrahit  tamen  a 
legis  obligatione ;  nempe  si  die  domi- 
nico  discedas  a  loco  sacri  ad  silvam  , 
ubi  etsi  sacrum  audire  nequeas,  ab  il- 
lius  obligatione  tamen  non  extraheris. 
Deinde  notandum  est  quod  contra  le- 
ges  naturales  nunquam  licet  apponere 
impedimentum,  ut  ab  illius  obligatione 
extraharis :  secus  autem  dicendum  de 
legibus  humanis ,  quae  non  obligant 
cum  tanto  rigore.  Ita  sapienter  distin- 
guunt  Salm.  *. 

Hinc  inferunt  non  peccare  excommu- 
nicatum ,  si  sacrum  non  audiat  et  ab- 
solutionem  non  procuret;  nam  per  im- 
pedimentum  excommunicationio  iam 
fextrahitur  ab  obligatione  audiendi  sa- 
crum:  sed  vide  dicenda  l.  3.  n.  325. 
V.  Excommunicatus^  et  l.  7.  n.  161.  In- 
ferunt  2.  Non  peccat  contra  praeceptum 
ieiunii,  recitandi  officium,  etc.  qui  sua 
culpa  incidit  in  infirmitatem,  etsi  prae- 
viderit:  nec  qui  die  ieiunii  pedester  i- 
ter  agit,  vel  multum  laborat,  ex  quo 
excusetur  inde  a  ieiunio:  etiamsi  ex 
pravo  fine  iter  assumat,  nempe  ad  fu- 
randum  etc.  Ita  Salm.2  cum  Sanch. 
Medin.  Henr.  etc.  Sed  nos  omnino  op- 
positum  sentimus  cum  s.  Thom.  Vide 
dicenda  lib.  3.  n.  1046. 

An  vero  peccet  contra  legem,  qui  eo 
animo  id  impedimentum  apponit,  ut  a 
legis  obligatione  extrahatur,  scilicet  si 
sefatiget  utnon  ieiunet?  Affirmantpeo- 
care  Pal.  Salas  Med.  etc.  ap.  Sahn.  3 
quia  nemini  debet  prodesse  sua  fraiis. 
Negant  tamen  peccare  contra  iuiunium 
Sanch.  Fill.  Azor.  Vill.  etc.  quod  satis 
probabilem  sententiam  vocant  Salm.  ^ 
quia  tunc  ille  utitur  iure  suo,  quo  pot- 
est  extrahi  ab  obligatione  legis,  in  quo 
nuUa  est  fraus :  prout  si  quis  exeat  e 
sua  patria  ubi  est  obligatio  ieiunandi , 
ut  eximat  se  a  ieiunio.  Sed  nos  tanto 
potius ,  iuxta  sententiam  quam  mox 

(1)  Tr.  11.  ilc  leg!  c.  2.  n.  138.  1S9.  et  »60. 
■2)  Ibid.  1).  I6J.    (3)  Ibid.  u.  163.    (4)Ibiu.  n.  164. 


sententiamsequimur ;  vide  l.  3.  n.  1 045. 
Peccat  vero  contra  praecepta  natura- 
lia  vel  divina  qui  praevidens  se  homi- 
nem  occisurumin  ebrietate  ab  ebrietate 
non  abstinet:  vel  qui  non  procuratabso- 
lutionem  excommunicationis  tempore 
paschali-,  tunc  enim  urget  gravius  prae- 
ceptum  radicaliter  divinum  communio- 
nis.  Sic  etiam  peccat  qui  se  inebriat , 
vel  somno  se  tradit  tempore  audiendi 
sacrum  vel  recitandi  officium,  quiailla 
praecepta  tunc  iam  eum  obligant,  ne- 
que  per  eas  actiones  a  praecepto  ex- 
trahitur.  Ita  Salm.  5  cum  communi. 

Cap.  II.  De  snBiECTO  cni  daiub  pbaeceptdm 
DcBicu  I.  Quae  penonae  praeceptis  obligentur. 

ibS.An  ad  leges  obligentur  ebrii^  infideles,  igno- 

rantes  etc. 
^54.  An  legislator  teneatur  ad  legem. 
155.  Quando  pueri  obligentur  ad  leges  eccle- 

siasiicas. 

153.  «  Resp.  Soli  subditi  ratione  u- 
tentes  obligantur  ita  ut  eorum  trans- 
gressione  peccent.  Quod  addo  propter 
ebrios,  etadtempus  ameutes,  qui,  etsi 
vere  iis  obligentur,  eorum  tamen  vio- 
latione  non  peccant,  defectu  adverten- 
tiae  rationis  et  consensus.  Pars  prior 
est  communis  et  certa,  Fil.  6.  Bonac.', 
Lay m .  ^ .  Posterior  est  eor und em.  Cui  us 
ratio  est,  tum  quia  praeceptum,  cum 
sit  directivum ,  supponit  usum  ratio- 
nis:  tum  quia  obedientia  tantum  est 
eorura,  qui  ratione  et  voluntate  utun- 
tur.  Neque  alias  transgressio  ad  cul- 
pam  imputari  posset.  » 

Pro  maiori  claritate  notanda  est  re- 
gula :  aliud  est  ad  legem  non  teneri ; 
sicat  non  tenentur  ad  leges  ecclesia- 
sticas  iufideies,  pueri,  amentes.  Aliud 
a  legeexcusari,  sicut  excusanturebrii, 
ignorantes,  dormientes.  Hinc  est  pec- 
catum  praebere  carnes  in  die  vetito  se- 
cundis,  non  vero  primis.  Sicut  etiam 
peccatum  est  incitare  omnes  istos  ad 
aliquid  malum  iure  naturae. 
Unde  resolves  hos  casus: 

154.  «  1.  Legislator  non  tenetursuis 
legibus,  ut  sic,  quoad  vim  coactivam, 


(S)  lliid.  D.  162. 
(7)  P.  6.  etc. 


(6)  "F.  21.  c.  11.  q.  10. 
(8)  L.  1.  tr.  4,  e.  10. 


CAP.  n.  DE  NAT.  ET 

et  poenam ,  sive  directe :  indirecte  ta- 
men ,  et  quoad  vim  directivam ,  et  ex 
aequitate  quadam  tenetur  se,  lanquam 
caput,  membriscouformare.Itas.  Tho- 
mas  *  Sylv.  Suar.  Bonac.  Laym.  2  con- 
tra  Azor.  Tenetur  etiam  in  contracti- 
bus  cum  reliquis  pari  conditione  uti. 
Vide  Fill.  3.  » 

Ita  ex  communi  Salm.  *.  Num  autem 
legislator  teneatur  ad  suam  legem  sub 
gravi  vel  levi.  Alii  dicunt  sub  gravi , 
sicut  lex  alios  obligat,  ut  Sot.  Laym. 
Vasq.  etc.  ap.  Salm.  5.  Sed  probabile 
est,  praeciso  scandalo,  tantum  teneri 
sub  levi;  quia  tantum  ex  honestate 
obligatur  ad  legem:  ita  Salm.6  cum 
Less.  Azor.  Bon.  Pal.  etc.  Limitatur  ta- 
men  si  lex  lata  sit  de  taxatione  pretii 
vel  de  irritatione  contractus ;  tali  legi 
enim  tenetur  stare  etiam  princeps  ad 
servandam  aequalitatem.  V.  Salm. '. 

«  2.  Infideles  non  baptizati,  etiam 
cathecumeni,  non  obligantur  praece- 
ptis  ecclesiae ;  obligantur  tamen  hae- 
retici ,  et  alii  qui  per  baptismum  ec- 
clesiae  semel  sunt  subiecti. 

135.  »  3.  Etsi  pueri  ratione  utentes 
legibus  iis  ecclesiae ,  quarum  materia 
eorum  aetati  est  conveniens,  v.  gr.  con- 
fessionis  annuae,  secundum  Navarr. 
Henriq.  et  Azor. ;  item  abstinentiae  a 
carnibus,  auditionis  sacri,  secundum 
Sauch.  etc.  obligentur  quoad  culpam ; 
non  tamen  quoad  poeuas  ordinarias  , 
nisi  sint  puberes ,  quales  sunt  masculi 
duno  44.,  puellae  12.  absoluto.  Ita  So- 
tus  Vasq.  8.  Sa  9.  » 

Quaeritur  an  pueri  statim  ac  perve- 
nerint  ad  usum  rationis  teneantur  ad 
leges  ecclesiasticas  audiendi  sacrum, 
abstinendi  a  carnibus  vel  lacticiniis,  et 
confitendi.  Affirmant  Sanch.io.Laym." 
et  Salm.<2  cum  Pal.  Bon.  Salas  etc.  At- 
que  pegcare  dicunt  parentes  qui  ne- 
gligunt  impletionem  ipsorum.  Et  re- 
gulariter  aiunt  hunc  usum  rationis  iu- 
dicandum  advenire  expleto  septennio. 
Admittunt  taraen  pueros  ante  puber- 

(1)  1.2.  q.96.a.S.ad3.  (2)  L.  1.  tr.  4.  c.  9. 
(5)  r.  21.  c.  S.  (4)  Tr.  11.  de  leg,  c  3.  n.  37. 
;3)ll.id.ii.58.    (6)ILid.n.42.    (7)lbid.n.43.el44. 

»)  De  potuit.  .|.  93.  a.  2.  (9)V.  Censura. 

10)  Dcc,  1.  1.  c.  12.  a,  6.         (11)  C.  10.  d.  4. 


OULIG.  LEGIS  DUB.  11  JfOS 

tatem  non  obligari  adpoenas^^.NecaJ 
communionem  ante  decennium,  nisi  ia 
articulo  mortis,  si  sit  usus  rationis ; 
ut  Salm.  ii.  Negant  vero  s.  Antonin. 
Sot,  Sa  Henr.  March.  ap.  Salm.isdiceu' 
tes  non  teneri  statim,  sed  post  aliquod 
tempus.  Hoc  tempus,  Sa  ait,  esse  tem- 
pu3  pubertatis ;  Sotus  vero  et  s.  Anton. 
dicunt  saltem  esse  decimum  annum  , 
vel  nonum  cum  dimidio  in  foeminis. 
Sed  haec  opinio  merito  reiicitur  com- 
muniter  ut  ait  Croix  16.  Au  vero  ob- 
ligentur  pueri  qui  ante  septennium 
pervenerint  ad  usura  rationis.  Negant 
Diana,  Sanct.  Burg.  ap.  Croix  i'  qui  pro- 
babile  putat,  quia  leges  positivae  at- 
tendunt  tantura  ad  ea  quae  corarau- 
niter  contingunt.  Sed  probabilius  Bo- 
scoisaffirmat  teneri.  Vide  dicenda  lib. 
3.  n.  270.  et  1012. 

«  4.  lufantibus  non  baptizatis,  et  per- 
petuo  amentibus  licite  dantur  carnes 
diebus  vetitis,  et  imponuntur  opera 
servilia  festis ;  non  tamen  ebriis  cum 
legi  maneant  subiecti ;  uti  nec  licite  ir- 
ritantur  amentes  ad  blasphemandum  , 
laedendum,  etc.  eo  quod  talis  actio  tri- 
bueretur  principali  agenti,  qui  alterius 
opera  uteretur  quasi  instrumento ,  ut 
Laym.  o  Bonac.  ^^  et  Sanch.  21.  » 

DcBicM  11.  An  peregrini  teneantnr  legibus 

sui  domicilii  dum  ab  eo  absunt. 

\^6.  Jn peregrinus  teneatur  adleges  lociubi  esf^ 

157.  ^n  teneatur  ad  leges  patriae.  Deinde  po- 
nuntur  resoluliones  plurium  casuum. 

158.  An  peregrini  possint  dispensari  ab  episco- 
po  loci  in  legibus  et  in  votis. 

156.  «  Suppono  I.  Praeceptura  aliud 
esse  locale,  quod  scilicet  certo  tantum 
in  loco,  urbe,  v.  gr.  vel  parochia  obli- 
gat ;  aliud  universale ,  seu  iuris  com- 
munis ,  quod  totam  fere  ecclesiam  0- 
bligat. 

»  Suppono  II.  Peregrinos  proprie  di- 
ci  eos  qui  aliquo  veniunt  animo  non 
manendi,  sed  tantum  subsistendi  per 
aliquot  dies,  vel  ad  sumraura  per  mi- 
norera  anni  partem ,  ut  mercatores , 
viatores ,  non   autem  studiosi  neque 

(12)Tr.ll.deleg.c.5.n.S2.  (15)Ibid.n.  SO.infin. 
(14)  Tr.  4.  de  euch.  c.  7.a  n.  IS.  (IS)  Tr.H.  de 
leg.  c.  5.  n.  Sl.  (16)  L.  3.  p.  1.  n.  61S. 

(17)  L.  I.  n.  676,        (18)  Il.id.         (19)  L.  1. 1.  4, 
S.        (20)  P,  6,         (21)  1,  Mor.  c.  12. 


^06  I-IB.  f.  TRACT. 

ancillae  quae  venmnt  ad  serviendum. 

»  Respondeo  non  obligari.  Ita  Nav. 
Sanch.  Less.  K  Ratio  ,  quia  praecepta 
localia  per  se  et  directe  respiciunt  ter- 
ritorium  eique  sunt  affixa ;  atque  adeo 
non  obligant ,  nisi  existentes  intra  il- 
lud.  Lex  enim  ita  fertur ;  v.  gr.  festum 
illud  tali  loco  celebretur :  ideoque  id 
valet  illud:  Si  fueris  Romae,  etc.  Ad- 
dit  Laym.  2  praeceptum  locale  expi- 
rare  etiam  intra  proprium  territorium 
in  loco  exempto,  quod  is  aequiparetur 
loco  sito  extra  territorium.  » 

Hic  refert  ante  omnia  distinguere 
domicilium  a  quasi  domicilio.  Verum 
domicilium  acquirit,  qui  habitat  ali- 
cubi  animo  ibi  perpetuo  manendi ,  ut 
commun.docetBon.^.Ronc*  et  Salm.  ^ 
cum  PaL  TruU.  Dicast.  et  aliis  passim, 
ex  iure  civ.  ^.  Censetur  autem  huius- 
modi  animum  habere  qui  habitat  a- 
licubi  per  decennium ,  non  significata 
voluntate  recedendi ,  vel  qui  maiorem 
partem  bonorum  ibi  asportaverit ,  aut 
domum  emerit  aut  aedificaverit,  ut  ha- 
betur  in  buHa  Speculatores  relata  l.  6. 
n.  770.  ad  n.  5.,  vel  qui  saltem  expres- 
sis  verbis  (ut  addunt  Salmant.')  vo- 
luntatem  ibi  perpetuo  manendi  expres- 
se  significaverit.  IUe  autem  acquirit 
quasi  domicilium  qui  manet  in  aliquo 
loco  per  maiorem  anni  partem ,  ut  di- 
cunt  Sylvest.  8  et  Sanch.  9  vel  qui  ibi 
moratur  per  aliquod  notabile  tempus 
cum  animo  ibi  manendi  maiori  parte 
anni,  ut  recte  aiuntRoncag.  10.  Laym.  i< 
cum  Navarro  et  Bened.  xiv.  12  utque  e- 
ruitur  ex  iure  civili  is.His  positis,  du- 
bitatur  1 .  an,  ut  quis  teneatur  legibus 
loci  ubi  est ,  requiratur  ut  ibi  verum 
domiciliumcontraxerit.AfflrmantGIos- 
sa  •<  et  alii  ap.  Sanch.  i^,  quiaadvena  (ut 
aiunt)  doaec  non  acquirat  verum  domi- 
cilium  ,  saltem  per  animum  ibi  perpe- 
tuo  manendi,  non  fit  subditus  illius 

(1)  L.  4.  c.  2.  dub.  8.  (2)  li.  1.  Ir.  4.  c.  11.  n.S. 
(3)  Dc  leg.  d.  i.  q.  i.  f.  1.  a.  .'^9.  (4)  Eod.  tit.  c. 
1.  p.  3.  pag.  44.  (S)  Tr.  8.  de  ord.  c.  4.  n.  48. 
(6)  Ex  1.  2.  c.  Ubi  senatorcs,  et  1.  Haeres  absens, 
§.  Prninde,  ff.  de  iudic.  (7)  Ibid.  n.  49. 

(8)  V.  Domicil.,  n.  2.      (9)  De  niatr.i.3.  d.  18.n.9. 
^10)Loc.c.     (11)  L.  l.tr.  4.  c.  12.  n.  1.  v.Quaeres. 
12)  Nolif.  53.  n.  6.  (13)  Cit.  I.  Hacres. 

I  \iS  In  c.  Quae  contra,  dist.  8.  vprb.  \ui  pcrcgrini. 


n.  DS  LGGIBUI 

loci.  Sed  communis  scntentia  l-^nenda 
docet  sufficere  quod  is  contraxerit  ibi 
quasi  domicilium:  ita  Suarez  16  (qai  op- 
positam  putat  non  esse  practice  pro- 
babiIem),Sauch.<''  Salm.  i^  et  Laym.i' 
cum  s.  Antonin.  Palud.  Sylvest.  Ro- 
sella  etc.  Ratio,  quia  tales  peregrini 
iam  subiiciuntur  iurisdictioni  superio- 
rum  illius  loci ,  ergo  etiam  legibus  te- 
lentur  ;  et  tenentur  a  prima  die ,  qua 
lluc  perveniunt  animo  habitandi  per 
iiaiorem  anni  partem,  ut  recte  notat 
janch.  20  cum  Sylvest.  Palud.  Rosella 
etc. 

Dubitatur  2.  ansi  quis  in  aliquo  loco 
;id  breve  tempus  moretur,  teneatur  le- 
ges  illius  servare.  Prirna  sententia  af- 
firmat:  et  hanc  tenent  Pontius  21  Sua- 
i-ez22Salas23Tap.  2«  etCovarr.  Gordon. 
ilenr.  etc.  apud  Salm.  25  et  alii  plures 
ipud  Sanch.  26  qui  vocat  valde  proba- 
bilem,  sicut  etiam  putant  Salm.  27.  Pro- 
bant  i .  ex  iure  canonico^^  ubi  refertur 
Ilud  celebre  d.  Ambrosii :  Cum  Ro~ 
nam  venio  sabbatum  ieiuno ,  cum  Me~ 
liolani  sum  non  ieiuno ;  sic  et  tu  ad 
juamcumque  ecclesiam  veneris^  eius  mo- 
rem  serva;  si  cuiquam  non  vis  esse 
icandaloj  nec  quemquam  tibi.  Probant 
2.  ratione,  tum  quia  qui  sentit  com- 
iuodum  debet  sentire  et  incommodum; 
,icut  enim  talis  advena  deobligatur  le- 
gibus  patriae  a  qua  abest ,  ita  aequum 
ost  eum  obligari  legibus  loci  ubi  rao- 
ratur ;  et  hoc  modo  advena  vere  fit 
iubditus  superioris  loci,  quamvis  brevi 
ibi  sit;  tum  quia  expedit  ad  pacem 
publicam  servandam  et  ad  scandalum 
vitandum,  ut  omnes  servent  leges  loci 
iibi  reperiuntur ,  uti  colligitur  ex  re- 
lata  doctrina  d.  Ambrosii;  et  saltem 
ratione  dicti  scandali  vitandi,  ut  ait 
5uarez ,  episcopus  loci  iurisdictionem 
labet  in  peregrinos;  eadem  enim  iu- 
lisdictio,  quae  ipsi  competit  super  0- 

13)  toc.  c.  n.  8.      (IG)  T.  1.  de  rel.  c.  14.  n.  b. 

t  I.  3.  de  leg.  c.  35.  a.  3.  (17)  Loc.  c.  u.  9. 

18)  Tr.  ll.de  leg.  c.  3.  u.  Si5.  (19)Dict.c.  12.n.l. 

iO)  Dict.  n.  9.      (21)  Dc  malr.  1.  3.  c.  7.  §.  1.  n.6. 

12)  De  leg.  1.  3.  c.  35.  et  1,  1.  dc  rel.  c.  14.au. 9. 
(13)  De  leg.  d.  16.  sect.  4.  concl.  4.  (24)  L.  4. 
.).  16.  a.  3.  n.  2.  (23)  Tr.  11.  de  leg.  c.  3.  n.  o('. 
('.i6)  Dc  matr.  1.  3.  d.  18. n.  4.et  iu dec.  1. 1.  c.  12.  u.o. 
^;2T)  Loc.  0.  n.  38.  (,28j  C.  llla.  disi.  20. 


CAP.  H.  I)E  SCBI.  CH 

ves  suas,  ut  eas  bene  regere  possit , 
competit  etiamsuper  advenas,  nescan- 
dalum  ovibus  praebeant,  leges  loci  uon 
servando.  Plures  alias  rationes  pro  hac 
sententia  adducit  Suarez.  Fatentur  ta- 
men  aa.  citati,  non  satis  esse  solum 
transitum  ad  hanc  obligationem  con- 
trahendam;  etenim  (apud  Sanch.  < ) 
Emmanuel  Sa  dicit  teneri  peregrinum, 
si  maneat  illa  die  qua  pervenit :  Leo- 
nardus ,  si  integra  die :  Sayrus,  si  illic 
accedat  multo  spatio  ante  prandium,  et 
tota  die  ibi  quiescat.  Sed  melius  vide- 
tur  distinguere  Suarez^  dicens  quod  si 
quis  venlt  ad  locum  destinatum  ut  ter- 
minum  viae,  tenetur  eius  legibus,  licet 
parum  ibi  adsit ;  secus  si  ibi  sit  in  via 
sive  per  transitum  ad  alium  locum ; 
tunc  enim  si  praeceptum  est  affirma- 
tivum,  puta  audiendi  sacrum,  non  te- 
netur,  quia  tale  praeceptum  obligat  e- 
xistentes,  quales  non  sunt  itinerantes ; 
tenetur  vero ,  si  praeceptum  sit  nega- 
tivum,  nempe  abstinendi  a  carnibus 
vel  ab  opere  servili ,  etiamsi  ibi  mo- 
retur  ad  horam,  quia  praeceptum  ne- 
gativum,  cum  obliget  pro  semper,  ha- 
bet  tractum  successivum  per  totum 
diem. 

Haec  sententia  est  satis  probabilis,  sed 
probabilior  videtur  secunda,  quae  di- 
cit  advenam  non  teneri  legibus  loci 
ubi  non  moratur  nec  intendit  morari 
per  maiorem  anni  partem;  hanc  te- 
nent  Sanchez  3  cam  pluribus  aliis,  Bo- 
nac.  ^  s.  Antonin.  5  Azor.  <*  Tolet.  ^ 
Laym.  8  cum  Sylvest.  Ang.  et  Medina, 
iteni  Sayr.  Diana  Granado  et  alii  apud 
Sahu.  9  qui  hanc  non  minus  probabi- 
lem  vocant.  Ratio,  tum  quia  leges  non 
obligant  nisi  subditos,  quales  non  sunt 
peregrini,  cum  ipsi  ob  brevem  illam 
moram  minime  subiiciantur  iurisdi- 
ctioni  superioris  loci,  ut  habetur  ex 
iure  civili  <0;  tum  quia  non  dicitur  mo- 
raliter  commorari  in  aliquo  loco,  qui 
ibi  non  manet,  nec  animum  manendi 

(1)  Dec.  1. 1.  c.  12.  n.  57.    (2)  Dict.  c.  15.  exn.8. 
(5)  Loc.  cit.  de  matr.  n.  6.  et  iii  dec.  n.  58. 
(4)  De  ii>g.  d.  1.  q.  1.  p.  6.n.  7.  et  45.       (3)  P.2. 
lil.  6.  c.  2.  §.  2.  (6)  T.  1.  d.  5.  c.  11.  n.  2. 

(7)  L.  G.  c.  S.  in  fine. 
(9)  Tr.  11.  de  leg.  c.  " 


DATUR  PRAEC.  DUB.  11.  107 

habet  per  maiorem  partem  anni.  Ad 
textum  autem  d.  Ambrosii  responde- 
tur  1 .  illum  procedene  tantum  ubi  vi- 
tandum  est  scandalum.  Respondetur  2. 
s.  doctorem  loqui  ibi  de  lege  communi 
servandi  ieiunii,  quod  Mediolani  non 
servatur  in  primis  quatuor  diebus  qua- 
dragesimae;  sed  lex  communis  utique 
servanda  est  a  peregrinis,  quando  ab- 
sunt  a  patria,  ubi  lex  illa  noa  serva- 
tur,  ut  ex  communi  sententia  docent 
Suarez  'i  et  Laym.  12  cum  Medina  et 
Henriq.  Quamvis  tamen  Laym.  i3  non 
improbet  oppositam  Sanchezii,  qui  i< 
ait  cives  mox  in  patriam  redituros  per 
fictionem  iuris  pro  praesentibus  ha- 
beri. 

Limitatur  vero  haec  secunda  senten- 
tia  1 .  in  legibus  de  iure  communi,  vel 
circa  solemnitates  contractuum,  aut 
circa  commoda  ipsius  loci,  v.  gr.  de 
non  extrahendo  triticum,  arma  etc.  2, 
Limitatur  si  eaedem  leges  vigeaut  in 
patria  peregrini,  licet  Sanch.  cum  Dian. 
huic  contradicat.  3.  Limitatur,  si  pe- 
regrinus  ibi  delinquat  contra  ius  com- 
mune ;  tunc  enim  fit  subditus  ratione 
delicti  *5.  Vide  Salm.  le  et  Sanch.  i7. 

157.Nontenenturautem  absentes  ad 
leges  patriae,  ut  communissimumest  ex 
iure  canonico  's  etiamsi  lex  sit  de  iure 
communi,  quando  peregrinus  est  in 
loco  ubi  illa  abrogata  est.  Salm.^9  cum 
Pal.  Less.  etc.  Et  hoc  etiamsi  discede- 
ret  a  patria  ad  eximendum  se  a  lege. 
Salmant.  20  cum  Pal.  Bon.  Sanchez  etc. 
(Hinc  docetPal.  cum  Basilio,  possepe- 
regrinum  qui  nolit  confiteri  peccata  ^ 
reservata  proprio  parocho,  alio  disce- 
dere,  ut  ab  alio  absolvatur;  quia  tunc 
utitur  iure  suo.  Sed  de  hoc  vide  di- 
cenda  de  poenit.  l.  6.  n.  589.)  Et  hoc 
etiam  valet,  si  ille  maneat  in  sua  pa- 
tria,  sed  in  loco  exempto,  ut  tenent 
Salm.  21  cum  Laym.  Bon.  Pal.  Salas 
Diana  Tap.  An  vero  pro  locis  exemptis 
inlelligantur  etiam  conventus  regula- 

absens.  (11)  Cit.  c.  14.  n.  27.  (12)  L.  c.  n.  3. 
(15)L.l.  tr.  4.  C.12.  n.3.  (14)  Dematr.l.c.n.7. 
(IS)  Ex  c.  Fiuali,  do  foro  compct.  (16)  Tr.  ll.de 
leg.  c.  3.  n.  S9.  cl  60.  (17)  Dee.  loc.  c.  n.  36. 
(18)  C.  Ut  aaimarum,  dc  consl.  iu  6.  (19)  Tr.  11. 
deleg.  c.3.n.62.     f20)lbid.n.63.    (2i)Ibid.n.64. 


465  LIB.  I.  TRACT. 

rium.  Negant  Suar.  Con.  apud  Salm.  i. 
Sed  dicunt  intelligi  tantum  oppida  et 
ecclesias  intra  dioecesim,  alienae  ta- 
men  iurisdictioni  subiectas.  Sed  aflBr- 
mant  Salm.  2  cum  Avil.  Henr.  Sayr. 
Cand .  etDian . ,  et  alibi  confirmanf.Quia 
tam  loca,  quam  personas  Tridentinum 
exemptas  appellat^.  Et  valde  proba- 
bile  est.  Vide  etiam  l.l.  de censur.n.  24. 

Ex  quibus  resolves  hos  casus: 

«  1 .  Si  episcopus  sub  poena  excom- 
municationis  vetet  lusum  aleae,  non 
obligantur  clerici  ludentes  in  loco  ex- 
empto  a  iurisdictione  episcopi.  Bon.  5 
Laym.6. 

»2.  Si  quis  die  ieiunii  aut  festo  sit 
in  loco  aiio,  non  sui  territorii,  aut  ex- 
empto,  ubi  tunc  non  est  ieiunium  aut 
festum;  potest  ibi  comedere,  exercere 
servilia.  Laym.  '  Bonac. 

»  3.  Id  etiam  habet  locum  in  prae- 
ceptis  iuris  communis,  si  in  loco  isto 
siut  usu  abrogata,  vel  non  recepta,  vel 
habeatur  privilegium.  Quare  potes  v. 
gr.  Mediolani  primis  quatuor  diebus 
quadragesimae  vesci  carnibus,  cum  id 
ibi  liceat.  Item  in  Belgio  sabbatis  in- 
tra  Nativitatem  et  Purificationem  vesci 
carnibus :  item  in  loco  ubi  Tridenti- 
num  non  est  receptum,  valide  (etsi 
non  licite)  inire  matrimonium  clande- 
stinum.  Suar.  Sanch.»  Less.  etc. 

»  4.  Potest  quis  discedens  mane  ex 
oppido  ubi  non  est  ieiunium  ,  vesci 
carnibus,  etsi  meridie  rediturus  sit 
domum,  ubi  est  ieiunium;  nec  tunc, 
ubi  domum  venerit,  tenebitur  ad  ser- 
vandum  ieiunium  ista  die,  cum  illud 
iam  violaverit,  ideoque  servare  non 
possit;  tenebitur  tamen  domi  ad  absti- 
nentiam  a  carnibus,  cum  illa  adhuc 
possit  ibi  servari,  eo  quod  sit  dividua. 
Vide  Sanch.  9  Less.  10. 

»  5.  Si  quis  abiturus  est  loco  ubi  est 
ieiunium,  sciatque  certo  perventurum 
vesperi  ad  locum  ubi  non  sit  ieiunium, 
tunc  etsi  non  possit  ibi  vesci  carnibus, 
unde  abit  (cum  ista  abstinentia  sit  divi- 

:  1)  Tr.  10.  de  cens.  c.  1.  n.  115.  (2)  Ibid.  n.  114. 
(r>;  Tr.  11.  de  leg.  c.  3.  n.  64.  iu  lln.  (4)  Sess.  14. 
t.o.doief.infiD.  (8)P.6.  (6)Ir.l.tr.4.c.ll.n.a. 
(7)  Loc.  cit.  c.  11.  (8)  L.  1,  c.  12.  (9)  Loc.  c. 
(10)0.2.  d.  8.        (il)T,,    ,j^,,g.e.    3.n.71>. 


tl.  DB  LEeiBCi 

dua),  potest  tameti  Inf  mane  lentare, 
et  meridie  prandere,  ut  contra  quos- 
dam  docent  Less.  et  Sanch.  supra.  (Et 
probabile  putant  Salm.  "  cum  Suar). 

»  6.  Probabile  etiam  est,  et  in  con- 
scientia  securum,  quod  docetSanch.  '2 
contra  Navarrum  et  Suar.  peregrinos, 
antequam  excedant  proprio  territorio, 
non  teneri  implere  praecepta  quaeibi 
deprehendunt,  v.  gr.  non  teneri  eum 
mane  audire  sacrum  die  festo,  qui  an- 
te  prandium  venturus  sit  alio  ubi  non 
sit  festum;  (juia  si  mansisset  in  loco 
ubi  praeceptum  obligabat,  poterat  dif- 
ferre  ad  id  tempus;  quando  autem  per- 
venit  ad  alium  locum,  desinitobligari. 
Nec  obstat,  quod  praevidens  impedi- 
mentum  teneatur  praevenire ;  quia  id 
tunc  tantum  verum  est,  quando,  ma- 
nente  vi  praecepti,  quis  est  impedien- 
dus;  hic  autem  ab  obligatione  prae- 
cepti  absolvitur.  (Ita  etiamSalm.iScum 
Pal.  TapiaSalas  etc.  Secus  tamen  esset, 
si  ibi  unum  illud  sacrum  diceretur,  quia 
teneretur  audire,  antequam  discede- 
ret ;  non  tenetur  autem  expectare, 
Salm.  i<.)  Contraria  tamen  sententja  , 
tanquam  magis  pia,  suaderi  potest, 
nisi  quid  obstet.  Sanch.  is.  » 

158.  Hic  magna  quaestio  occurrit  di- 
sceptanda,  an  peregrini  possint  dispen- 
sari  ab  episcopo  loci  ubi  sunt,  tam  in 
legibus  communibus  (puta  ieiunii  vel 
abstinentiae  ab  opere  servili),  quam' 
in  votis  et  iuramentis.  Adsunt  quatuor 
sententiae.  Prima^  quam  tenent  Pon- 
tius  *6  loseph  de  lanuar.  ^^^,  cui  adhae- 
ret  Tanner.  apud  Oroix  i*  probabilem- 
que  meritoputat  Palaus*^  affirmat  uni- 
verse  tam  pro  legibus,  quam  pro  vo- 
tis.  B.atio,  quia  peregrinus  per  illum 
accessum ,  quamvis  unius  diei,  fit  vere- 
subditus  superioris  loci  ubi  reperi- 
tur,  ut  dicunt  Suar.  Salas  ac  Pontius 
cura  Palao20.  Vide  dicta  n.  156.  et  di- 
cenda  l.  3.  num.  332.  in  fin.  v.  An  au- 
tem.  Quamobrem  sicut  peregrinus  te- 

(12)  L.  3.  de  matrini    d.  18.  et  1.  mor.  c.  12. 

(13)  Tr.  II.  de  log.  c.  3.  n.  67.  (14)  Ibid.  n.  66. 
(!S)L.  1.  mor.  c.  12.  el  1.  3.  de  matr.  diib.  8.  n.21. 
(16)  De  malr.  1.  8.  c.  4.  n.7.  (17)  Tr.  de  leg. 
(18)  L.  6.  p.  3.  n.  734.  (19;  De  leg.  tr.  3.  d.  6 
u.  7.  $.  2.  n.  S.     (20)  Tr.  5.  d.  1.  p.  24.  S-  3.  u.l2 


CAP.  »1.  i)B  s«w.  cm 

nelur  ad  leges  loci  illius,  ita  aequum 
est  ut  gaudeat  etiam  privilegiis.  Secun- 
da  sententia  prorsus  opposita,  quam 
tenent  Sylvest.  Abb.  Tab.  Ang.  apud 
Pal.  <  item  Palud.  Med.  Led.  Hostiens. 
apud  Suar.  2  dicit,  quod  peregrinus 
quoad  usque  acquirat  alicubi  verum 
domicilium  (id  est  per,  animum  perpe- 
tuo  ibi  manendi),  nunquam  subditus 
est  censendus;  et  ideo  nec  tenetur  ad 
leges  loci,  nec  potest  dispensari  in  le- 
gibus  communibus,  neque  in  votis  aut 
iuramentis  ab  illius  episcopo.  Ad  con- 
firmationem  huius  sententiae  Farinac. 
et  Garz.  apud  Pal.3  afferunt  quam- 
dam  declarationem  S.  C.  concilii  ap- 
probatam  a  Gregor.  xin.  ubi  dictum 
fuit  posse  peregrinum  recipere  benefi- 
cium  absolutionis  a  peccatis  in  loco 
ubi  est,  sed  non  posse  dispensari  ab 
episcopo  illius.  Sed  Mazzot.  *  dicit  hanc 
declarationem  non  constare  authentice; 
saltem,  ut  infra  videbimus  in  quarta 
sententia,  communiter  illa  non  fuit  re- 
cepta.  Tanto  magis,  quia  Henriq.  *  af- 
fert  aliam  diversam  declarationem  s. 
Pii  V.  ubi  pontifex  declaravit  episco- 
pum  loci  bene  posse  dispensare  in  vo- 
tis  scholasticorum  Salmanticae  com- 
morantium.  Hanc  secundam  senten- 
liam  etiam  putat  probabilem  Pal.  6.  At- 
tamenSuar.'  improbabilem  eamputat, 
quoad  eximendum  peregrinum  a  ser- 
vandis  legibusloci,siibi  maneat  maio- 
re  parte  anni.  Tertia  sententia,  quam 
tenent  Pal.  ^  cum  Navarr.  et  Menoch. 
qui  plures  alios  refert,  censet  peregri- 
num  adhuc  transeuntem  bene  posse 
dispensari  ab  ordinario  loci  in  legibus 
etiam  communibus,  quia  ipse  quoad 
leges  bene  subditur  iurisdictioni  illius 
superioris;  non  autem  quoad  vota  et 
iuramenta,  quia  haec  iurisdictio  pen- 
det  a  consuetudine  et  a  conniventia 
episcoporum,  quae  non  habentur  pro 
huiusmodi  dispensationibus,  prout  alias 
habentur  pro  absolutione  peccatorum 
etcensurarum  eis  annexarum.  Quarta 

(1)  Tr.  3.  d.  6.  p.  1.  %.  2.  n.  4.  (2)  De  rel.  1.  2. 
e.  14.  (5)  N,  1.  (4)  De  leg.  d.  4.  q.  1.  c.  S. 
(A)  L.  14.  de  irreg.  c.  18.  §.  2.  (6)  Ibid.  n.  8. 

(7L0C.C.  (8)lbid.u.S.cl6.  (9)L.6.p.S.n.72l. 
(«0)Tr.  ll.dcleg.  c.5.  a.SS,     (11)  De  m.m-.  1.3. 


DATUR  PBAEC.  DUD,  11.  *09 

sententia  communissima,  ut  ait  Croix^ 
et  communiter  recepta ,  ut  asserunt 
Salm.  10  cui  subscribimus,  tenet  posse 
peregrinum  dispensari  ab  episcopo  loci, 
non  solum  in  legibus,  sed  etiam  in  vo- 
tis  et  iuramentis,  modo  ibi  sit  animo 
permanendi  per  maiorem  anni  partem. 
Ratio  quia  ex  illa  diuturna  habitatione 
contrahitur  quasi  domicilium,  ut  pro- 
bant  Abbas  et  Innoc.  Quapropter  tunc 
peregrinus  dispensatur  non  iam  ratio- 
ne  consuetudinis  et  conniventiae  sui 
proprii  superioris,  sed  ex  propria  au- 
ctoritate  ordinarii  loci ,  cui  peregrinus 
per  illud  quasi  domicilium  tunc  vere 
subditur.  Ita  Sanch. "  cum  Henr.  Ang. 
Arag.  etc.  Less.  '2  Croix  *'  cum  Laym. 
Salm.  *■*  Sporer  is  cum  Suar.  et  Man. 
apud  Pal.  16.  Et  idem  sentit  Sanch.  i^ 
cum  Henr.  et  Man.  quoad  dispensalio- 
nem  facultatum  concessarum  episco- 
pis  a  Tridentino  **.  Atque  idem  quoad 
conferenda  omnia  sacramenta,  praeter 
ordinem,  ut  dicunt  etiam  Croix  cuni 
Laym.et  Salm.i^.  Circa  vero  matrimo- 
nium,  vide  l.  6.  n.  1091 . 

DnBiDM  in.  An  peregrini  et  vagl  teneantur 
praeceptis  locorum  in  quibus  morantur. 

1 59.  «  Respond.  Regulariter  non  te- 
nentur  praeceptis  specialibus  illorum 
locorum.  Ita  Laym.  Sanch.  Azor.  Co- 
nlnc.  Less.  Reginald.  Fill.  contra  Na- 
varr.  Suar.  Sa  etc.  Et  quoad  vagos  et- 
iam  (ut  cum  Busemb .  tenentLess .  Laym . 
Sayr.  etc.  apud  Salm.  qui  contradi- 
cunt  20  contra  Bonac.  et  Sanch.  Ratio 
est,  quia  non  potest  dari  ulla  ratio 
huius  obligationis,  cum  illi  non  sint 
subditi  vellocis,  vel  superioribus,  quo- 
rum  tales  leges  fuerunt;  ideoque  sint 
extra  eorumiurisdictionem.  Nec  obstat 
1 .  eos  nullis  partialium  locorum  statu- 
tis,  sed  solo  iure  communiteneri,  quia 
id  non  estabsurdum.Nec  2.  quod  vagi, 
ob  delicta  admissa,  puniri  possint:  hoc 
enim  consuetudo  recepit,  ne  scelera 
maneant  impunita. 

460.»  Dixi  1 .  regulariter;  quia  lenen  tur 

d.  23.  u,  12.  et  13.  (12)  L.  2,  c,  40.  n,  122. 

(13)  Loc.  c,  (14)  Loc,  «.  (lo)  Suppl,  de  leg. 
c.  1.  n.  2S4.       (16)  Loc.  c,  n.  5.  (17)  Loe.  c. 

(18)  C.  Licoat.  (19)  Loc.  c. 

(20)  Tx    de  leg.  c.  5.  h.  GO.  io  lino. 


4i|0  l-IB.  I.  TRACT. 

quibusdam  legibus,  maxime  quarum 
violatiocederet  indamnum  etiniuriam 
illius  loci  in  quo  morantur;  ut  etiam  iis 
guaesuntde  contractibus  celebrandis.» 
Unde  resolves  hos  casus: 

«  1 .  Tales  non  tenentur  audire  mis- 
sam,  et  possunt  opera  servilia  exerce- 
re  die  istic  festo:  non  tenentur  ieiuna- 
re,  nec  abstinere  a  carnibus,  quando 
istic  est  ieiunium  et  domi  suae  non 
est.  Intellige  utrumque,  secluso  scan- 
dalo,  propter  quod  episcopus  loci  pu- 
nireposset.  Laym. '. 

»  2.  Peregrinis  non  licet  frumenta 
eveherevel  vendere  supra  pretium  ibi 
statutum,  noctu  arma  ferre  etc.  si  talia 
ibi  prohibita  sunt.  Pan.  Reg.  Sanch.2. 

»  Dixi  2.  praeceptis  specialibus:  quia 
si  domi  tuae  consuetudine  derogatum 
sit  alicui  praecepto  iuris  communis, 
et  alio  veniasubi  illud  viget,  eodem  ob- 
ligaberis.  Ratio  est  quia  lex  iuris  com- 
munis  est  universalis,  et  obligat  omnes 
sine  ordine  ad  locum.  Laym. '.  » 
Unde  resolvitur  hic  casus: 

rt  Belga  aliquis  veniens  Coloniam , 
v.  gr.  tenetur  istic  sabbatis  inter  Na- 
tivitatemChristi  et  Purificationem  abs- 
tinerea  carnibus,  quia  privilegium  eius 
comedendi  tunc  carnes  non  est  perso- 
nale,  sed  locale:  ideoque  expirat  extra 
locum.  Laym.*.  » 

Ddbihm  IV.  An  peregrini  teneantur  praeceptis 

iuris  communis,  ti  non  sint  in  usu  loco 

ubi  morantur. 

161.«  Resp.  Non  teneri.  Ratio  est, 
quia  tunc  valet  privilegium  locale  qup 
frui  possunt  omnes  qui  in  loco  moran- 
tur.  Ita  Sanchez  5  Suar.  Laym.  etc.  » 
Unde  resolvuntur  sequentes  castis: 

«  1.  Si  germanus  per  Hispaniam 
transeat,  potest  sabbatis  vesci  intesti- 
nis  animalium.  Idem  si  per  Beigium 
aut  Mediolanum  iter  habeat,  potest  in- 
ter  Nativitatem  Christi  et  Purificatio- 
nem,  in  Belgio  sabbatis,  Mediolani  vero 
quatuor  primis  diebus  quadrages.  car- 
nibus  vesci.  Sanch.  Suar.  Bon. «. 

»  2.  Si  quis  ex  dioecesi  catholica,  v. 

\'l)Ii.  I.t.4.c.l2.n.4.  (2)N.36.  (5)Ibid.n.3. 
(A  l/oc.  C.  (8)  2.  mor.  c.  12.  (6)  P.  6.  n.  61. 
(V   1.C,  e.  (8)TS'.60.   (O^N.^iG.   (lO)L.4.c.2.d.8, 


n.  DE  LEGIBUS 

gr.  Hildesio,  ubi  vetus  calendarium 
adhuc  est  in  usu,  veniat  in  aliam  ubi 
novum  est  receptum,  v.  gr.  Monaste- 
rium,  poteat,  si  ibi  quadragesima  prae- 
teriit,  carnibus  vesci,  ut  docet  Sanch. ' 
Salas  8  Bon.9  Less.  ^^  qui  tamen  contra- 
riam  sententiam  suadet  in  praxi ,  licet 
haec  tuta  sit,  ut  etiam  docet  Laym. 

»  Addidi  ex  dioecesi  catholica:  quia 
si  cathoUcus  veniat  in  terras  haereti- 
corum,  ubi  alii  catholici  non  sunt,  te- 
netur  ibi  servare  novum  calendarium 
ad  vitandum  scandalum,  et  contem- 
ptumecclesiae  cathoUcae.V.Laym.i^  » 

CaP.  in.  De  MODO  QVO  OBSEBYANDA  SDNT  PHAECEPT4 

Ddbidm  I.  An  debeaot  impleri  ex  charitate. 

1 62.  «Resp.  Possuntimpleri  sine  cha- 
ritate ,  nisi  hanc  in  substantia  inclu- 
dant,  V.  g.  praeceptum  dilectionis  Dei. 
Ratio  est,  quia  tantum  praecipitur  sub- 
stantia  actus  inclusi  in  praecepto,  v.g. 
ut  honorentur  parentes;  non  autem  fi- 
nisautmoduspraecepti,utdocets.Th.i2. 
Interim  certum  est  requiri  charitatem 
in  operante,  ut  impletio  praecepti  sit 
meritoria,  iuxta  illud  i^:  Si  linguis  homi- 
num  loquar^  etc.  s.  Th.  Suar.  Sanch.  » 
UnJe  resolvuntur  sequentes  casus: 

«  1.  Si  quis  ieiunet,  vel  intersit  sa- 
cro  ob  vanam  gloriam  ,  vel  etiam  ut 
furetur  ,  potest  nihilominus  implere 
praeceptum  ,  etiam  per  actum  ex  cir- 
cumstantus  peccaminosum  ,  quia  im- 
plet  substantiam  iUius  praecepti,  Ucet 
peccet  contra  aUud,  cui  finis  iUe  ma- 
lusopponitur,utdocetSanch.i^Laym.i5 
card.  de  Lugo  i^  (cum  Salmant.  i7). 

»  2.  SimiU  ratione  impletur  votum  , 
iuramentum  Deo  factum  ,  poenitentia 
sacramentaUs,  licet  actus  ipse  sit  pec- 
catumifi.  (Notatamen  hicprop.  damn. 
ab  Alex.vii.  n.  U.  Qui  facit  confessio- 
nem  voluntarie  nullam^  satisfacit  prae-' 
cepto  ecclesiae  ).  » 

Ddbidu  II.  An  ad  impletionem  praeccptorum 
requiratur  iutentio  iis  satisfaciendt. 

463.  «  Resp.  Quod  non.  ( Requiritur 
tamen  Intentio  faciendi  illud  quod  est 

(H)  L.  1.  tr.  4.  c.  11.  n.  8.     (12)  1.2..q.  100.  a.  10. 
(13)  1.  Cor.  13.     (14)  1.  mor.  c.  14.      (lo)  L.  1. 
t.  4.  c.  4.  n.  6.       (16)  Disp.  22.  secl.  2.  u.  25. 
(i7)Tr.ll.deleg.c.2.u.U7.ctl48.    (18)Ibid.l.c 


CAP.  III.  DE  MODO  OE^ERV.  PR.\EC.  OUB.  III. 


m 


praeceptum,  at  Salm.*  cum  Bus.  2).  Ita 
sentit  Sanch.  Vasq.  '  et  alii  communi- 
ter,  Ratio  est,  quia  lex  tantum  praeci- 
pit  liberam  operis  externi  executionem , 
V.  gr.  auditionem  sacri,  non  autem,  ut 
alio  peculiari  actu  quis  velit,  vel  inten- 
dat  praecepto  satisfacere :  sive,  ut  alii 
loquuntur ,  praecepta  non  obligant  ad 
obedientiam  formalem  ,  hoc  est,  ut  il- 
lud  fiat  quia  praecipitur  ,  sed  tantum 
ad  materialem,  sive,  ut  fiat  quod  prae- 
cipitur.  Yi6.infr.4.  3.fr.3.c.1.d.3.» 
Unde  resolvuntur  sequentes  casiis: 

<f  1 .  Qui  alicuius  praecepti  immemor, 
illud  implevit,v.  g.  ignoransessediem 
festum,  libere  tamen  interfuit  sacro,  is 
satisfecit.  Neque,  ut  quidam  volunt, 
necesse  est,  ut  postea  intelligens  diem 
festum,  velit  tunc  satisfacere  per  mis- 
sam  auditam,  quia  implevit  substan- 
tiam  actus  praecepti.  S.  Thom.  Henr. 
Fill.  i. 

»  2.  Is  votum,  iuramentum,  et  poe- 
nitentiam  sacramentalem  vere  implel, 
qui  opera  promissa  vel  iniuncta  exe- 
quitur ,  etsi  non  habeat  intentionem 
implendi:  modotamen  non  applicet  ea 
pro  alia  re.  Ratio  est ,  quia  vota  etc. 
sunt  leges  quasi  peculiares,  quas  homo 
sibi  vel  alteri  imponit ,  unde  tantum 
obligant  ad  substantiam  actus.  Suar. 
Azor.  Less.  Laym.  5.  » 

DuBittH  III.  An  satisfaciat  praecepto  qui  faciens 
opiis  expresse  intendit  per  illud  nou  salisfacere, 

464.  «Resp.  Satisfacit.  Ita  Suar.  Val. 
Vasquez  6  et  Less.'  contra  Navar.  Azor. 
etc.  Ratio  est,  quia  praecepta  tantum 
obligant  ad  substantiam  operis  iniun- 
cti:  ergo,  illa  posita,  non  est  in  pote- 
state  operantis  ut  non  satisfaciat.  Nec 
refert  1,  quod  actus  non  operenturul- 
tra  intentionem  agentis;  quia  id  intel- 
ligitur,  quando  est  inpotestate  operan- 
tis,  V.  gr.  satisfacere,  vel  non.  Nec  2. 
quod  qui  debet  alteri  centum  non  satis- 
faciat  obligationi  si  liberali  donatione 
det  ducentos.  Nec  3.  quod  voto  obliga- 
tus  ad  recitandum  rosarium,  si  recitet 
animo  non  implendi ,  non  satisfaciat. 
Ratioest,  quiahae  et  similes  obligatio- 

(1)  Tr.  11.  de  lcg.  c.  8.  n.l39.  (2)Inrr.dub.4. 
(.")  1.  2.  q.  100.  a.  9.  (4)  T.  3.  c.  7.  q.  7. 


nes  proveniunt  ex  voluolale  promil- 
tentis;  qui  sicut  ab  initio  debitorem  se 
libere  constituit ,  sic  in  debito  libere 
permanere  potest:  obligatio  autem  pa- 
rendi  legi  provenit  ex  voluntate  legis- 
latoris,  ideoque  non  extenditur  ultra 
eius  intentionem  et  voluntatem,  nem- 
pe  ultra  substantiam  operis  praecepti, 
Con.  8  Less.  ^  et  Laym.  (Et  sic  tenet 
sententia  communissima  cum  Tournely 
Pontas  Suar.  Vasq.  Valent.  Salm.  etc. 
Vide  lib.  i.n.  176.).» 

Unde  resolvuntur  sequentes  casus: 

«  1 .  Sacerdos  qui  legit  horas  non  ea 
devotione  qua  voluit ,  ideoque  propo- 
suit  ad  satisfaciendumpraeceptorepe- 
tere;  etsi  deinde  non  repetat,  satisfecit 
tamen  praecepto.  Suar.  Con.  Card.  de 
Lugo  etc. 

»  2.  Audiens  sacrum  die  festo,  quod 
scit  esse  ultimum  (vel,  si  non  sit  ul- 
timum,  intendens  non  audire  aliud), 
licet  intenderit  non  satisfacere  ,  vere 
tamen  satisfecit  praecepto  de  audienda 
missa;  etsi  peccarit  contra  aliud  prae- 
ceptum,  quo  quis  tenetur  esse  subditus 
legislatori.  Card.  de  Lugo  *^.  » 

Odbicu  IV.  An  ad  impletionem  praeccptorum 

requiratur  intentio  seu  voluntas  faciendi  id 

quod  praeceptum  est. 

1 65. «  Resp.  Quod  sic.  Ratio  est,  quia, 
cum  lex  detur  hominibus,  non  brutis, 
ideoque  humano  modo  sit  implenda , 
hinc  impletio  omnis  praecepti,  sive  hu- 
mani,  sive  divini  debet  esse  actus  hu- 
manus  coniunctus  cum  libertate  et  vo- 
luntate  operantis,  id  est ,  ut  velit  sive 
intendat  facere  hoc  quod  est  praece- 
ptum,  V.  gr.  audire  sacrum,  ieiunare, 
etc.  Est  communis.  Vid.  Vasq.  <'  Suar. 
Sanch.  » 

Unde  resolvuntur  hi  casus: 

«  \ .  Qui  audivit  sacrum  die  festo  e- 
brius,  dormiens,  aut  impos  sui  quomo- 
documque ,  aut  nescius  quid  aggrede- 
retur  aut  vellet  facere,  tenetur  postea 
compossui  factusaudirealiud  sacrum. 
Suarez  Sanch.  Salas<2. 

»2.Is  qui  audivit  sacrum,  ieiunavlt, 

(o)  Ibid.  n.  7.  (6)  Loc.  c.  (7)  L.  2.  c.  7.  duh.  10. 
(8)N.  309.         (9)Loc.c.  (10)  Loc.  c. 

(*i)      2.  ri   tOO.  r.   9  (1«)D.  9.  B.  52. 


m  LIB.  I.  TRACT 

etc.  profius  violenter  coactus,  non  sa- 
tisfccit ;  non  enim  fiiit  actus  humanus 
defectu  voluntarii.  Vasq.  Suar.  Azor. 
Filib.  1. 

»  Dixi  prorsus  violenter;  quia,  si  fa- 
mulus ,  V.  gr.  metu  domini ,  aut  puer 
metu  magistri  sacrum  audiat  (esto  non 
sit  auditurus,  si  magister  abesset )  is , 
etsi  perversa  voluntate  illa  peccet , 
praecepto  tamen  salisfacit.  Ratio  est, 
quia  metus  non  tollit  libertatem,  Sanch. 
Salm.  2  Laym.  3, 

»  3.  Recitans  horas  sola  intentione 
legendi  vel  addiscendi  npn  satisfacit ; 
ut  nec  ille  qui  vadit  ad  sacrum  tantum 
ut  oculos  pascat,  cum  alio  coUoquatur, 
vel  expectet  amicum.  Card.  de  Lugo'*. 

»  4.  Nec  satisfacitis  qui  tantum  ficte 
confitetur,  v.  gr. ,  orat,  etc.  quia  non 
eius  fictio,  sed  opus  praeceptum  est.  » 

DoBHjM  V.  An  duplici  praecepto,  uno  actu 
«el  diversis  actibus  eodem  tempore  possit  satisfieri. 

\  66.  «Resp.  1 .  Uno  actu  diversaprae- 
cepta  simul  impleri  possunt,  nisi  aliud 
colligatur  ex  mente  praecipientis.  Pa- 
tet  ex  praxi  quotidiana:  qui  enim  obU- 
gatur  ad  horas  ratione  ordinis  et  bene- 
ficii,  satisfacit  una  recitatione.  Sanch.s 
Salm.  Bonac.  ^.  » 

Vnde  resolvuntur  hi  casus: 

«  \ .  Cum  dominica  et  festum  inci- 
dunt  in  eamdem  diem,  non  teneris  au- 
dire  duo  sacra. 

»  2.  Votum  et  poenitentia  in  confes- 
sione  iniuncta  plerumque  non  implen- 
tur  per  actum  alias  debitum:  quia  haec 
plerumque  non  est  mens  voventis  et 
confessoris.  Vid.  Suarez '  Sanch.  ^. 

»  Dixi  plerumque;  quia  subinde  confes- 
sarii  iniungunt  opus  alias  praeceptum. 

»  3.  Qui  alteri  ex  pluribus  obligatio- 
nibus  debet  centum,  v.  gr.  non  satis- 
facit,  si  semel  dat  centum:  quia  in  de- 
bitis  iustitiae  attenditur  aequalitas  rei 
ad  rem;  non  potest  autem  unum  centum 
aequale  esse  debitis  plurium  centum. 
Unde  in  his  alia  est  iutentio  et  mens  se 
obligantis.  Sanch.  Salas  ».  » 

(1)  N.  232.  (2)  Tr.  11.  de  leg.  c.  2.  n.  142. 

(5)  li.  2.  t.  4.  c.  4.  n.  12.  (4)  Loc.  c.  n.  23. 

(B)  L.  1.  c.  14.         (6)  P.  10,        (7)  L.  4.  in  5.  p. 
(8)  1.  mot.  «.  14.      (9)  Loc.  c.      (lO^  P.  I.I.7.C.  5. 


11.  BE  LEGIBUS 

«  Resp.  2.  Potest  quis  eodem  tempo- 
re  diversis  actibus  duplici  praecepto 
satisfacere,  dummodo  unum  non  impe- 
diat  alterum.Est  communis.Etratio  est, 
quia  plerumque  temporum  diversitas 
non  praecipitur. Suar.  Az.  losanch.ii.» 

Vnde  resolves: 

«  \ .  Potest  quis  eodem  tempore  au- 
dire  missam  in  festo  praeceptam,  et  si- 
mul  legere  horas  ,  vel  alias  orationes 
voto,  aliave  ratione  debitas.  Bonac.  12. 

»  2.  Potest  item  qui  tenetur  audire 
duas  missas,  eas  audire  simul,  imo  et- 
iam  tres,  ut  docent  aliqui,  dum  simul 
in  pluribus  altaribus  celebrantur.  San- 
chez.  13.  Maior  i^.  » 

Ddbivm  VI.  An  qui  uno  actu  \iolat  plura  praecepta 
committat  plura  peccata. 

167.  «  Resp.  Si  violet  praecepta  ma- 
terialiter  tantum  diversa ,  ita  ut  licet 
sint  plurium  legislatorum ,  habeant 
tamen  motivum  formale  idem,  et  ver- 
sentur  circa  materiam  eamdem  nume- 
ro  cum  iisdem  circumstantiis ,  unum 
tantum  peccatum  committit :  si  vero 
praecepta  sint  formaliter  diversa,  ob 
motiva  proxima  specie  distincta ,  vel 
versentur  circa  materiam  numero  di- 
versam,  committet  plura  peccata:  quia 
sunt  obligationes  et  malitiae  diversae. 
Ita  Sanch.15  Vasq.i^  Salmant.  card.  de 
Lugo  *'''.  [Vide  dicenda  l.  5.  n.  4.).  » 

Vnde  resolvitur: 

«  \ .  Qui  non  ieiunavit  die  vigiliae  in- 
cidentis  in  quadragesimam,  aut  negle- 
xit  sacrum  festo  incidente  in  domini- 
cam,  unicum  commisit  peccatum,  sa- 
tisque  est  confiteri  de  ieiunio  et  sacro 
uno ;  quid  in  his  praeceptis  unica  est 
ratio  formalis,  et  motivum  proximura, 
V.  gr.  in  priore  maceratio  carnis,  in 
posteriore  cultus  Dei.  Laym.  Sanchez 
card.  de  Lugo  i». 

«  2.  Qift  violat  votum  etiuramentum, 
vel  votum  et  praeceptum  ecclesiae  de 
eadem  re,  duplicemmalitiamcommittit 
ac  proinde  id  in  confessione  exphcan- 
dum  est:  quia  voti  observatio  praeci- 

(H)  L.  1.  c.  14.  (12)  P.  10.  n.  8. 

(13)  1.  mor.  c.  14.  12.  (14)  In  4.  dist.  18. 

(IS)  L.9.  de  matr.  dist.  13.  (16)  1.  2.  dist.  19, 

(17)  D.  16.  n.  245.  (18)  Loc.  cil. 


A  TRANSGR.  MIAEG.  DUB.  l. 


113 


pitur,  ut  fidesDeo  debita  servetur;  iu- 
ramenti  autem ,  ne  Deus  vocetur  in 
falsum  testem:  et  sic  duae  sunt  hicra- 
tiones  forraales;  uti  et  sunt  in  omissio- 
ne  missae,  quae  et  propter  festum ,  et 
ex  iniuncta  poenitentia  audiri  debet. 
Card.  de  Lugo  i.  ^ 

»  3.  Si  ligatus  cum  ligata  adultere- 
tur,  duplex  peccatum  iniustitiae  com- 
mittit,  unum  contra  propriamuxoreEL, 
alterum  contra  maritum  adulteraeiuti 
etiam  si  quis  uno  actu  occidat  plures, 
sunt  plura  homicidia,  quia  in  istis  ma- 
teria  est  numero  diversa.  Laym.2  San- 
ch.  card.  de  Lugo  3.  » 

CaP.  IV.  QOAB  nCCSENT  A  TaANSGBBSaiONB  PHAECEPTI 

DoBinu  I.  An  ignorantia  excuset. 

^68.  j4n  ignorantia  invincibilis  excuset. 
•169.  ^n  ignorantia  excuset  a  poena  annexa  legi. 
-170.  ^n  detur  ignorantia  invincibilis  etiam  cir- 
ca  praecepta  iuris  naturae,  usquo  ad  173. 

468.  a  Resp.  Si  sit  invincibilis,  excu-- 
Bat;  quia  nemo  peccat,  nis,-  s^tu  volun- 
tario;  hic  autem  cognitionem  praesup- 
ponit.  Si  autem  sit  vincibllis  et  culpa-- 
bihs  non  excusat;  qualis  est,  cum  po- 
teras  et  tenebaris  scire  aut  discere  ,  et 
in  mentem  veniebat  dubitare,  nec  stu- 
duisti  intelligere.  S.Aug.  s.Th.Sanch.'' 
et  caeteri  communiter  contra  Palaum. 

Unde  resolvitur: 

«  1 .  Si  quis  die  ieiunii  nihil  cogitans 
de  praecepto  coenet,  aut  carnes  come- 
dat ,  non  peccat :  similiter  in  aliis ,  ut 
si  occidas  hominem  putans  esse  feram. 
Bonac.  s, 

»  2.  Si  in  aliqua  re  tantum  advertas 
malitiam  unius  generis  ,  illam  solam 
contrahis ;  ut  v.  gr.  si  quis  cognoscat 
foeminam ,  quam  scit  non  esse  suam  , 
ignorat  autem  esse  consanguineam ,  is 
fornicationem  tantum ,  vel  adulteriuni 
committit,  non  incestum.  Laym.  ^  Bo- 
Dae. '.  » 

469.  Quaeritur  Inde  an  ignorantia 
excuset  a  poena  legi  annexa.  Respon  - 
detur  ex  Laym. »  quod  qui  ignorat  in- 
culpabiliter  legem  excusetur  a  culpa 
et  ab  illius  poena.  E  converso  qui  scit 

(1)  Loc.  c.  (2)  h.  1.  tr.  2.  c.  10.  n.  5. 

9)  I.OC.  cii.       (4)  10.  mor.  c.  6.       (S)  Q.  8.  p.  a. 
«)L.  I.  1..  2.  c.  4.  (7)  Loc- c. 


legem,  sed  ignorat  poenam  illi  adne-i 
xam,  minime  excusatur  a  poena,  Ita 
Laym.  cum  communi  9.  Excipitur  \ .  Si 
poena  sit  gravissima  excedens  meritum 
criminis.  2.  Si  sitceusura  ecclesiastica, 
quam  ignorantes  non  incurrunt ,  nisi 
ignorantia  sit  crassa  seu  culpabilis,  ut 
docet  Laym.  cum  communi  lo.Et  con- 
Btat  ex  iure  canon.  *•.  Idem  autem  ef- 
jicit  ignorantia  quod  oblivio  legis , 
Laym.  12,  Ratio  est,  quia  ad  incurren- 
dam  censuram  requiritur  contumacia, 
sive  virtualis  contemptus  legis.  Vide 
l  7.  n.  47. 

Immo  si  censura  sit  indicta  praesu- 
mentibus ,  sive  temere ,  consulto ,  aut 
scienter  peccantibus ;  tunc  excusat  i- 
gnorantia  etiam  crassa,  non  autem  af- 
fectata  ( quae  adest ,  cum  quis  studio- 
se  negligit  scire  legem,  ut  liberius  a- 
gat);  quia  haec  scientiae  aequiparatur. 
Ita  Laym.  *'  et  alii;  sed  vide  lib.  7. 
n.  48. 

DlSSERTATIO 

in  qua  ostenditur  dari  ignorantiam  invincibilem 
in  nonnullis  ad  naturalem  legem  spectantibus. 

470.  Exploratae  iam  veritatis  est  in- 
vincibilem  ignorantiam  dari  non  posse 
in  rebus  iis  quas  homo  scire  potest  et 
tenetur.  Cum  itaque  quod  scire  tene- 
tur  ignorat,  et  ignorantiam  versa  vice 
studio  superare  potest ,  ut  verbis  utar 
divi  Thomae  ^^  a  culpa  liberari  neuti- 
quam  potest.  Quaenam  vero  nos  sci- 
re  tenemur,  tradit  Angelicus  iS;  cuius 
haec  sunt  verba  :  Omnes  tenentur  sci- 
re  communiter  ea  quae  sunt  fidei,  et  u- 
niversalia  iuris  praecepta;  singuli  au- 
tem  ea  quae  ad  eorum  statum  vel  ofji- 
cium  spectant.  Eapropter,  ubi  de  natu- 
rali  iure  sermo  fit ,  palam  est  invinci- 
bilem  ignorantiam  in  primis  ipsius 
principiis  dari  non  posse  ,  quo  pacto 
sunt :  Deus  est  colendus:  Quod  tibi  non 
vis^  alteri  ne  feceris.  Ita  etiam  dicimus, 
neque  immediatas  ab  ipsis  erutas  con- 
clusioues,  seu  proxime  praefatis  prin- 
cipiis  connexas,  et  cohaerentes  invin- 
cibiliterposse  ignorari,  quemadmodum 

(8)  L.  1.  tr.  4.  c.  20.  (9)  Ibid,  n.  6. 

(Ui)  L.  1.  Ir.  b.  c.S.  n.7.     (11)  C. 2.  deconst.  inG. 

;JaUbiu.  'jl.-?)D.c.5.  (14)  1.2. 1.76. *.2.  (iaill'id. 

R 


HA  LIB.  I.  TRACT 

certe  sunt  decalogi  praecepta.  Porro 
msuper  affirmamus,  quod  istiusmodi 
ignorantia  invincibilis  ne  in  obliga- 
tionibus  quidem  datur  ,  quae  ad  pro- 
prium  statum  vel  officium  pertinent ; 
quandoquidem  qui  cuipiam  statui  se 
mancipat,  ex,  gr.  ecclesiastico  vel  re- 
ligioso,  vel  qui  aliquod  munus  susci- 
pit  obeundum  ,  veluti  iudicis,  medici, 
confessarii,  aut  id  genus  munus  aliud, 
tenetur  illius  status  aut  officii  obliga- 
tiones  callere,  vel  in  iis  instrui,  et  qui 
eas  ignorat,  negligens  instrui,  aut  ob 
timorem  ne  deinceps  teneatur  eas  ob- 
servare,  aut  ob  voluntariam  negligen- 
tiam,  eius  ignorantia  culpabilis  semper 
erit,  atque  omnes  errores  quos  tali  ne- 
gligentia  deinde  patraverit,  omnes  cul- 
pabiles  erunt ,  etiamsi  in  iis  patrandis 
actualem  eorum  malitiae  advertentiam 
non  habeat;  siquidem  ad  hoc  ut  culpa- 
biles  sint,  virtualis  advertentia  satis 
est,  seu  interpretativa  (ut  alil  loquun- 
tur),  quam  initio  habuit,  cumproprias 
obligationes  scire  neglexit,  ut  sapien- 
ter  et  communiter  'docent  Habert*  Co- 
let.  Contin.  Tournely  2  Antoine  3  alii- 
que,  divo  Thoma  duce,  iuxta  quod  su- 
perius  praenotatum  est,  et  pro  eo  quod 
expressius  idem  s.  doctor  ^  ad  hanc  rem 
apposite  dicit,  ubi  docet  excusari  non 
posse  iudicem  illum,  qui  in  sententia 
ferenda  errat,  propterea  qiiod  leges  i- 
gnorat  quas  didicisse  tenebatur. 

Dixi  communiter,  quiahcetalii  mul- 
ti  dd.  ut  Sylvius,  Suarez,  Gamma- 
chaeus,  Isambertus,  videantur  pro  sin- 
guiis  peccatis  actualem  advertentiam 
postulare,  saltem  quando  cuiusquepec- 
cati  causa  ponitur ,  tamen  omnes ,  ne- 
mine  discrepante,  consentiunt,  satis 
esse,  ut  culpabiles  futuri  errores  fiant, 
advertentiam  illam,  quam  initio  habet 
homo,  cum  statum  quempiam  assumit, 
aut  aUquod  munus  suscipit,  de  obliga- 
tione  se  se  peritum  reddendi,  si  peritus 
nonsitin  iis  quae  ageredebet,et  in  qui- 
bus  necesse  est  versariratione  muneris, 
ot  \aoc  non  obstante  negligit;  quia  tunc 
ir   confuso  saltem  errores  praevidet , 

(1)  Theol.  (iogm.  t.  5.  de  act.  hum.  c.l.§.3.q.S. 
(ii)Couui.moi-.t.l.  C?)Xlicol.m  ~.c.^.i\e  ve.fo.rt.'/. 


II.  DE  LEGIBUS 

quos  non  informatus,  et  instructus  ad- 
mittere  poterit ,  et  cavere  non  curat; 
Si  vero  quis  in  suo  munere  sufficienter 
antea  se  curaverit  instrui ,  et  nihilo- 
minus  in  re  quapiam  erraverit,  quae 
munus  suum  respiciat  aut  statum,  non 
ob  negligAitiam,  sed  ob  invincibilem 
ignorantiam,  vel  invincibilem  inad- 
vertentiam,  ab  omni  prorsus  culpa  u- 
tique  liber  esset,  ut  mox  docebimus. 

Certum  igitur  est,  quod  in  primis 
iuris  naturalis  principiis,  aeque  ac  in 
proximis  conclusionibus,  et  certis  ob- 
ligationibus  proprii  status  non  datur 
invincibilis  ignorantia,  quia  lumine  i- 
pso  naturae  talia  omnibus  nota  sunt , 
praeterquam  illis  qui  oculos  claudunt 
ne  ea  videant.  Et  de  his  nimirum  lo- 
quitur  d.  Thomas  ^ :  Ad  legem  natura- 
lem  pertinent  primo  quidem  qmedam 
praecepta  communissima  quae  sunt  o- 
innihus  nota;  secundo  autem  quaedam 
secundaria  praecepta ,  magis  propria  , 
quae  sunt  quasi  conclusiones  propinquae 
principiis;  et  affirmat  utraque  ignorari 
non  posse  nisi  ex  passione  vel  ex  igno- 
rantia  culpabili ;  quoniam  sicuti  docet 
p.  Suarez:  Natura  ipsa  ac  conscientia 
pulsat  in  actibus  eorum.,  ut  non  permit- 
tat  ea  inculpabiliter  ignorari. 

11  \.  Contra  vero  unanimis  theolo- 
gorum  sententia  est,  tum  probabilista- 
rum  tum  antiprobabilistarum,  in  con- 
clusionibus  mediatis  et  obscuris,  seu 
remotis  a  principiis  utique  dari  et  ad- 
mitti  debere  ignorantiaminvincibilem; 
ita  docet  idem  s.  Thom.  ^  qui  statuit , 
dupliciter  ignorantiam  esse  volunta- 
riam  et  culpabilem ,  vel  directe ,  sicut 
cum  aliquis  studiose  vult  nescire  aliqua, 
ut  liberius  peccet:vel  indirecte,  sicut  cum 
aliquis  propter  laborem  velpropter  alias 
occupationes  negligit  addiscere  id  per 
quod  a  peccato  retraheretur.  Talis  enim 
negligentia  facit  ignorantiamipsam  esse 
voluntariam^  et  peccatum.,  dummodo  sit 
eorum ,  quae  quis  scire  tenetur  et  pot- 
est:  et  ideo  talis  ignorantia  non  totaliter 
excusat  a  peccato.  Sivero  sit  talisignO' 
rantia ,  qxMC  omnino  sit  involuntaria  , 

(■4)  Oi>.  de  consc.  q.  17.  a.  8.  ad  5.  ct  ad  S. 
fa)  1,  2.  a.  94.  a.  6.        (6)  1.  2.  q  78.  a.  3. 


CAP.  IV.  QUAE  fiXC.  A  T 

sive  qma  est  invincibilis ,  sive  quia  est 
eius,  quod  quis  scire  non  tenetur^  talis 
ignorantia  omnino  excusat  a  peccato. 
Affirmans  itaque  Angelicus,  Si  vero  sit 
talis  ignorantia  quae  omnino  sit  invo- 
luntaria,  sive  quia  est  invincibilis,  sive 
quia  est  eius  quod  quis  scire  non  tene- 
tur ,  talis  ignorantia  omnino  excusat  a 
peccato  ,  sane  ostendit ,  ignorantiam 
adhuc  eorum  quae  scire  tenemur, 
posito  quod  sit  invincibilis ,  a  pec- 
cato  excusare.  Idem  pariter  docet  a- 
libi  1  s.  doctor  luculentioribus  ver- 
bis:  Error  autem  conscientiae  quando- 
que  habet  vim  absolvendi  sive  excusan- 
di,  quando  scilicet  procedit  ex  ignoran- 
tia  eius  quod  quis  scire  non  potest  vel 
scire  non  tenetur,  et  in  tali  casu,  quam- 
vis  factum  sit  de  se  m,ortale,  tamen  in- 
tendens  peccare  venialiter ,  peccaret  ve- 
nialiter;  et  consequenter  si  nuUum  pec- 
catum  committere  intenderet ,  nullum 
quidem  committeret.  Notetur  attente : 
Scire  non  potest  vel  scire  non  tenetur; 
igitur  etiam  in  casu,  quo  quis  scire  te- 
netur  praeceptum ,  si  illud  scire  ne- 
queat,  eius  ignorantia  est  invincibilis, 
excusatque  a  culpa ,  prout  in  sua  na- 
tura  esset ,  sapienter  advertendo  cum 
loanne  a  s.  Thom.  2  illa  verba  scirepot- 
est  intelligi  uon  remote ,  sed  proxime 
et  expedite,  ita  ut  omissio  debitae  di- 
ligentiae  in  veritate  requirenda  sit  pro- 
prie  volita :  Illud  axioma:  Qui  potest  et 
tenetur,  et  nonfacit,peccat;  intelligi  de 
eo  qui  potest  proxime  et  expedite,  non 
remote  tantum  et  impedite,  quia  (ut  su- 
pra  diximus)  omissio,  ut  sit  voluntaria, 
debet  procedere  ab  ipsa  voluntate. 

Itidem  d.  Antoninus  aperte  monet  in 
conclusionibus  remotis  quidem  dari  i- 
gnorantiam  invincibilem^  sic  inquiens: 
Et  si  diceretur  hic  esse  usuram ,  et  u- 
sura  estcontra  decalogum.  Respondetur, 
sed  hunc  contractum  esse  usurarium 
non  est  clarum,  cum  sapientes  contraria 
sibiinvicemin  huiusmodi  sentiant.  Cum 
autem  dioitur  ignorantia  iuris  naturalis 
non  excusare,  intelligitur  de  his  quae 
expresse  per  se  vel  reductive  sunt  circa 

(1)  Quodl.  8.  a.  IS.  (2)  1.  2.(j.  6.disp.5.diffi.  1. 
(5)  P.  2.  tit,  1.  c.  ll.^S.  2S.       (i)  1  li^ol.  t.  3.  de 


aANSGR.  PRAEC.  DUB.  i.  115 

ius  naturale  et  divinum,  et  contra  fidein 
vel  praecepta  per  evidentes  rationes,  vel 
determinationem  ecclesiae,  vel  senten- 
tiam  communem  doctorum;  et  non  de 
his  quae  per  multa  media,  et  non  clare 
probantur  esse  contra  praecepta  et  ar- 
ticulos.  Idem  tuetur  Habert  dicens''; 
Circa  conclusiones  remotiores  iuris  na- 
turalis ,  quales  sunt  prohibitio  usurae , 
uxorum  pluralitas,  matrimonii  indis- 
solubilitas  ,  etiam  interveniente  aliqua 
gravi  causa ,  potest  esse  ignorantia  in- 
vincibilis,  quia  non  deducuntur  ex  pri- 
misprincipiis,  nisi  longiori  discursu.  Et 
Gerson^  qui  scripsit:  Concors  est  sen* 
tentia,  nullam  in  iis  quae  legis  natura- 
lis  sunt ,  cadere  ignorantiam  invincibi- 
lem,  respondet,  id  dici  et  affirmari  quo- 
ad  prima  principia  et  primarias  con- 
clusiones,  secus  vero  quoad  remotiores 
conclusiones ;  immo  addit  quandoque 
adhuc  ipsasprimarias  conclusiones  qui- 
busdam  in  circumstantiis  invincibili- 
ter  ignorari  posse ,  ex.  gr.  si  quis  sibi 
persuadeat  errore  deceptus ,  quod  te- 
neatur  mentiri ,  ut  proximum  a  morte 
vindicet. 

lo.  Bapt.  Du-Hamel  non  absimiliter 
nos  certiores  facite  sic  scribens :  Quod 
autem  ex  eo  iure  necessario  quidem , 
sed  non  ita  manifeste  deducitur,  ut  forte 
polygamia  et  alia  huius  generis  invin- 
cibiliter  ignorari  posse  probabile  videa- 
tur,  adeo  ut  nulla  vel  levi  suspicione  ea 
esse  prohibita  his  in  mentem  venerit;  ac 
licet  ea  vitia  ex  peccatis  libere  admissis 
oriantur,  ac  proinde  voluntaria  videan- 
tur ,  et  ea  ratione  ignorantia  sit  poena 
peccati :  hinc  tamen  non  sequitur  ea  esse 
voluntaria ,  cum  ex  iis  peccatis  sequu- 
tura  mala  praevisa  non  fuerint. 

P.  Berti  7  eamdem  sententiam  sio 
scribendo  defendit :  Verissimam  tamen 
puto  sententiam  oppositam,  et  circa  con- 
sequentias  iuris  naturae  remotissimas 
censeo  ignorantiam  invincibilem  esse  ad- 

mittendam Illam  tenent  omnes  fere 

aegidiani  ac  thomistae,  et  Sylvius,  IHer- 
minier ,  aliique  communiter ,  cuius  as- 

act.  hum.  c.  l.  $    5.  (S)  De  vita  spir 

(6)  L.  2.  de  act.  hum.  c.  S.  vprs.  ad  legem. 
7)  De  llienl.  disr..  t.  2.  1    2t..:.10 


W^  LIB.  I.  TRACT 

sertionis  haec  videlur  ratio  apertissima, 
qtiod  conclusiones  iuris  naturae  remo- 
tiores  deducuhtur  ex  principiis  longiori 
implexoque  discursu ,  quem  rudes  plu- 
rimi...efformUre nequaquam vale^t.  Id- 
qiie  comprobat  cum  d.  Th.  *  qul  dicit: 
Quaedam  vero  sunt,  quae  subtiliori  con- 
sideratione  rationis  a  sapientibus  iudi- 
cantur  esse  observanda :  et  ista  sic  sunt 
de  lege  naturae  ut  tamen  indigeant  di- 
sciplina ,  qua  minores  a  sapientibus  in- 
struantur.  Quocirca  concludit  p.  Berli, 
rudem  hominem ,  si  in  hoc  negligens 
non  sit ,  non  esse  condemnandum.  Et 
ne  peritum  quidem  esse  damnandum , 
subiungo ,  si  ex  ignorantia  invincibili 
operetur;  quoniam  nuUus  reperitur , 
doctissimus  licet  sit,  qui  iudicare  sciat 
de  cunctis  obscurisrebus  ad  ius  natura- 
le  pertinentibus,  iuxta  inconcussam  ve- 
ritatem;  nam  eadem  veritas,  ut  ait  d. 
Th.2  non  est  omnibus  aeque  nota:  Sed 
quantum  ad  proprias  conclusiones  ra- 
tionis  practicae  non  est  eadem  veritas  , 
seu  rectitudo  apud  omnes ,  nec  etiam  a- 
pud  quos  est  eadem  est  aequaliter  nota. 
Idem  habet  p.  Gonet  3  qui  loquens  de 
praeceptis  remotis  a  primis  principiis, 
dicit :  Potest  dari  de  illis  ignorantia  in- 
vincibilis  et  excusans  a  peccato.  Et  *  de 
eadem  sententia  loquens ,  ait  contra- 
riam  esse  singularem,  paucorum,  et 
improbabilem.  Idem  habetp.  ColetCon- 
tinuat.  Tournely^  hisce  verbis:  Non 
datur  ignorantia  invincibilis  iuris  na- 
turalis  quoad  prima  principia ,  et  pro- 
ximas  eorum  conclusiones;  datur  vero 
q.uoad  magis  remotas.  Idem  quoque  p. 
Antoine  ^  dicens  :  Datur  in  aliquibus 
ignorantia  invincibilis  circa  quaedam 
praecepta  iuris  naturalis  valde  abstrusa^ 
et  remota  a  principiis:  est  communis 
sententia,  quia  cum  aliquapraecepta  sint 
valde  abstrusa  et  remota  a  primis  princi- 
piis,  a  quibus  sine  longo  et  difficiU  dis- 
cursu  deduci  nequeunt,  facile  ignorari 
possunt  invincibiliter.  Et  insuper  refert 
anno  1685.  die  8.  augusti  Romae  inter 
varios  articulos  tertium  sequentem  ar- 
liculum  fuisse  damnatum :  Nullam  ad- 

(l)Iii  1.  2.  q.  100.  a.  1.     (2)  1.  2.  q.  94.  a.  4. 
;5)  Clji.   llieo!.  t.  3.  disii.  1.  a.  4.  %,  %,  u.  »» 


II.  DE  LEGIBU3 

mittimus  ignorantiam  invincibilem  iw 
ris  naturae  in  ullo  homine ,  dum  hic  et 
nunc  contra  ius  naturae  agit.  Arrisil 
mihi  fuse  et  distincte  horum  quos  re- 
tuli  auctorum  referre  verba,  quia  sunt 
antiprobabilistae.  Caeterum  innumeri 
pene  sunt  alii  qui  veluti  certam  eam- 
dem  vindicant  sententiam,  uti  Sylvius 
Sotas  Gammachaeus  Isambertus  card. 
Aguirre  Wigandt  Cuniliati  Salmant. 
Scholastici  et  Morales,  quibus  omnibus 
adhaerent  d.  Anselmus  Azorius  Suarez 
Tapia  Prado  Vasq.  La-Croix  Duvallius 
Medina  Maldonatus  et  aUi.  Neque  in  a- 
liam  sententiam  ivit  doctissimus  prae- 
sul  lulius  Torni  in  suis  notis  in  Estium, 
ubi  scripsit  eiusdem  fuisse  sententiae 
Caietanum ,  ( quem  perperam  pro  se 
stare  facit  Contensonius )  cum  hisce 
conceptis  terminis  scripserit  Caieta- 
nus:  Hominem  quantum  in  se  est  in  o- 
pinionum  delectu  a  divina  bonitate  ex- 
cusari.,  si  veritatem  non  assequens  a  re- 
cta  deflectat  morum  regula^  non  exigit 
magis  Deus  ab  homine.  Prorsus  idem 
nuperrime  scriptum  reliquit  archiepi- 
scopus  parisiensis  Beaumont  in  sua  pa- 
storali  catechesi,  cuius  verba  gaUico 
sermone  conscripta  sic  latine  reddita 
afferuntur :  Licet  invincibiliter  ignorari 
non  possint  iuris  naturalis  principia , 
eorumque  proximae  conclusiones^  nihil- 
ominus  tamen  eorum  obscuriores,  re- 
motioresque  consequentiae  passunt  esse, 
et  saepe  sunt  invincibilis  ignorantiae 
materia.  Hoc  punctum  cunctis  in  verbis 
simul  congregat  celebriorum  theologo- 
rum  suffragia. 

172.  Comprobatur  autem  magisque 
firmatur  nostra  sententia  a  secunda 
Baiana  propositione  ab  Alex-  vii.  pro- 
scripta:  Tametsi  detur  ignorantia  in- 
vincibilis  iuris  naturae^  haec  in  stalu 
naturae  lapsae  operantem  ex  ipsa  non 
excusat  a  peccato  formali.  A  cuius  pro  - 
positionis  proscriptione  luculenter  in- 
fertur  quod  pontifex  idcirco  eam  da- 
mnavit,  quia  pro  certo  habuit,  dari  u- 
tique  posse  ignorantiam  invincibilein 

(4)  Tr.  de  probaltil.  circa  Gii. 

(o)  Coiiip.  luor.  1. 1.  e.  1.  a.  1.  scct.  2.  coiiul.  4. 

(6)  Tlieol.  mor.  ile  pccc.  c.  4.  i\-  <» 


CAP.  lY.  QUAE  EXCa  A  T1UM3GR.  PRAEG.  DUB.  t. 


m  aliquibas  difficilibus,  reconditisque 
rebus  quae  ad  legem  naturalem  spe- 
ctant.  Nec  dissimile  colligitur  ab  alte- 
rius  Baianae  propositionis  damnatione: 
Infidelitas  negativa  in  iis,  quibus  Chri- 
stus  non  est  praedicatus,  peccatum  est. 
Ulteriusapertissimeconfirmaturathesi 
ab  eodem  pontifice  damnata :  Non  licet 
sequi  opinionem  inter  probabiles  proba- 
bilissimam.  Nisi  ignorantia  invincibilis 
daretur  circa  iusnaturale,  ut  aiunt  ad- 
versarii,  a  culpa  neque  excusarelur 
quidem  qiii  sequitur  opinionem  proba- 
bilissimam,  quia  adhuc  probabilissima 
versatur  in  discrimine  errandi,  quan- 
doquidem  haec  non  extra ,  sed  intra 
probabilitatis  terminos  existit :  ratio 
nostrae  sententiae,  ut  finem  tandem  a- 
liquando  faciam,  quam  s.  Thom.  addu- 
cit  1  ea  cum  primis  evidens  est:  Mani- 
festum  est,  quod  illa  ignorantia  quae 
causat  involuntarium   tollit  rationem 
boni  et  mali  moralis. 

173.  Sed  ad  eam  dissertationis  par- 
tem  deveniamus,  ubi  audire  vacat , 
quae  contra  nos  iaciant  duo  acerrimi 
contradictores,  alter  nempe  p,  Patu- 
tius,  qui  se  flcto  nomine  appellat  A- 
delphum  Dositheum,  alter  anonymus , 
qui  librum  suum  regulam  morum  in- 
scribit,  qui  ambo  quae  italico  sermone 
scripserunt,  latine  hic  redduutur,  Ab- 
solute  igitur  negantes  dari  ignorantiam 
invincibilem  circa  quamlibet  rem  au- 
diamus  primum  Patutium  italice  (ut 
dixi)  scribentem  in  ea,  quara  latine 
traducimus,  forma: « luxta  ideam  quam 
habemus  a  divinis  scripturis,  a  ss,  pp., 
a  divo  Thoma,  et  a  communi  antiquo- 
rum  sensu,  ac  etiam  a  modernis  primi 
subsellii   theologis,  peccata  ignoran- 
tiae,  quando  tenemur  scire  legem,  ea 
sunt  (rigorose  et  proprie  loquendo) 
quae  committuntur,  et  quorum  coram 
Deo  rei  sumus  tempore  quo  ignoramus 
ea  committere,  quia  a  propria  nostra 
culpa  orilur  quod  ignoremus,  et  hac 
de  causa  d,  Thomas  hac  in  re  2  claris- 
simum  axioma  illud,  et  certum  docuit: 
Ignorantia  quae  causatur  ex  culpa,  non 
potest  subsequentem  culpam  excusare: 

(l)1.2.q.l9.a.6.  (2)Inc.l.adRom.  (3)C.I. 


117 


atquehac  ratione  peccatur,  quamquam 
non  habeatur ,  nedum  scientia  a  vobis 
expostulata,  cognitio  nimirum  certa  ct 
eyidens  (loquitur  hic  mecum  circa  li- 
citum  usum  opinionis  aeque  probabi- 
Iis,  quem  defendo)  sed  ne  incerta  qui- 
dem  et  obscura  peccati,  quae  haberi 
poterat,  quamque  habere  tenebamur 
Et  demde  concludit :  Pauca  haeo  sinb 
satis ,  ut  instruamini  in  negotio ,  cuius 
adaequatam  non  videmini  ideam  effor^ 
masse.  »  Sed  hic  erravit  p.  Patutius  e- 
xistimans  me ,  ut  ipse  est,  penetrantis 
et  acris  esse  ingeuii;  sed.  dura  obtu- 
saque  mente  cum  ipse  sim,  fateor  hanc 
brevem  instructionem  mihi  satis  nou 
esse,  quoniamintelligere  nunquam  po- 
tui,  quomodo  homo  peccet,  cum  invin- 
cibili  ignorantia  de  peccato  laboret 
postquam  debitam  adhibuerit  diligen-^ 
tiam,  ut  informetur,  et  ignorantia  ca- 
reat. 

Auctor  vero  regulae  morum  in  uni- 
verso  fere  suo  libro  probare  nititur 
nos  minime  posse  sine  formali  peccato 
rem  quampiam  ignorare,  quae  ad  ius 
naturae  spectet;  sed  videamus,  quae- 
so,  quomodo  id  probet;  etenira  a  re- 
sponsionibus,  quae  suis  oppositionibus 
reddentur,  clarius  patebit  nostra  sen- 
tentia  :iVb;i  datur  {inqmt),ignorantia 
invincibihs  iuris  naturaeet  divini  prae- 
terquam  inpueris,  furiasis  et  amenti- 
bus.  Deinde  sic  coucludit:  Ignorantia 
luris  naturalis  numquam  illos  excusat 
qui  cognitione  et  libero  rationis  usu  o- 
perantur.  Quae  sane  conclusio  repro- 
bat,  damnatque  cuiuscumque  proba- 
bilis  opinionis  usum ,  eliamsi  proba- 
bilissnna  foret:  omnesque  ad  ample- 
ctendum  tutiorismum  proscriptum  a- 
digit, 

Probat  ipse  potissimum  intentum 
suum ,  iaffirmans  nos  teneri  sequi  ve- 
ritatem,  propterea  quod  veritas  est  u- 
nica  morumnorma,  etidcirco  3  ob  eani 
rem  multos  eonsarcinat  simul  scriptu- 
rae  textus:  Ego  sum  via,  veritas  et  vi~ 
ta^'.  Viam  Deiin  veritate  doces^.  Omnes 
viae  tuae  veritm^.  Si  custodierint  fiUi 
tui  vias  suas  et  ambulaverint  coram  me 

I  (4)  lo.  14.  6.    (S)?.i.  Uh.22. 10.    (6)Ps.  na.isi. 


I|/J8  tlB.  I.  TRACT. 

in  veritate  * .  Ambulantes  in  veritate,  si- 
cutmandatum  accepimus  a  Patre^.  Gen- 
tium  custodiam  veritatem^.  Qui  autem 
facit  veritatem,  venit  ad  lucem*.  In  ve- 
ritate  non  stetit  ^. 

Verutn  enim  vero  tanto  poterat  au- 

ctor  labori  parcere;  nemo  enim  in- 

ficiatur  in  operando  teneri  nos  verita- 

tem  quaerere,  eamque  sequi :  atpetere 

fas  sit,  quonam  alio  pacto  possumus 

nos  veritatem  noscere,  nisi  ratione  du- 

cti?  Dicendum  igitur,  illam  veritatem 

nobis  esse  sequendam  ac  amplecten- 

dam,  quae  a  ratione  exhibetur,  et  prae- 

ter  oculos  veluti  ponitur:  hinc  p.  Co- 

let^  recte  distinguit  moralitatem  obie- 

ctivam  actus  in  se  considerati  a  mora- 

litate  formali  agentis,  docetque,  quan- 

do  ex  invincibili  ignorantia  qais  ope- 

ratur ,  contingere  posse,  ut  non  solum 

non  peccet,  sed  insuper  mereatur  ope- 

rando  iuxta  rationem  quae  recta  vide- 

tur,  licet  ipsa  revera  supremae  rationi 

repugnet.  Sed  quia  ( inquit)  repugnan- 

tia  haec  aliquando  involuntaria  est ,  ut 

in  tis,  qui  invincibili  laborant  ignoran- 

tia,  ideo  non  semper  imputatur  ad  cul- 

pam^  sed  aliquando  ad  meritum  ob  bo- 

nam  fidem  ayentis,  qui  rectam  rationem 

sibi  sequi  videtur^  dum  etiam  ab  ea  defi- 

cit.  Idque  totum  confirmat  d.  Th.  '  do- 

eens  obiectum  actus  ratione  mediante 

repraesentari  voluntati,  atque  in  quan- 

tum  cadit  sub  ordine  rationis ,  obie- 

ctum  illud  causat  in  voluntate  bonita- 

tem  moralem.  En  eius  verba:  Ad  3. 

dicendum^   quod  bonum  per  rationem 

repraesentatur  voluntati  ut  obiectum,  et 

in  quantum  cadit  sub  ordine  rationis  , 

pertinet  ad  genus  moris ,  et  causat  bo- 

nitatem  moralem  in  actu  voluntatis ; 

ratio  enim  principium  est  humanorum 

et  moralium  actuum ,  ut  supra  dictum 

est  8.  Ubi  idem  s.  doctor  docendo  notat 

voluntatis  actus  bonos  et  malos  dici , 

prout  a  ratione  manifestantur :  In  acti- 

bus  autem  bonum  ei  malum  dicitur  per 

comparationem  ad  rationem;  quia  ut 

Dionysius  dicit  ^:  Bonum  hominis  est 

(I)  3.  Reg.  2.  4.      (2)  2.  lo.  4.      (3)  Is.  26.  2. 
(4)  lo.  3.  21.     (3)  lo.  8.  44.     (6)  T.  1.  c.  3,  a.  1. 
«ccl.  i.  coucl.  2.  (7j  1.  2.  q.  10.  a.  1.  ad  3. 


II.  DE  LEGIB03 

secundum  rationem  esse,  malum  au- 
tem  quod  est  praeter  rationem  ....  Dt- 
cuntur  autem  aliqui  actus  humani  vel 
morales  secundum  quod  sunt  a  ratione. 

Quocircaidem  angelicus  doctorWhu- 
manam  rationem  statuit  tanquam  pro- 
ximam  voluntatis  naturae  regulam,  di- 
cens  quod  lex  aeterna,  licet  sit  prima 
regula,  nihilominus  tamen  est  remota, 
et  potius  est  ratio  Dei,  quam  nostra : 
Regula  autem  voluntatis  humanae  est 
duplex,  una  propinqua  et  homogenea, 
scilicet  ipsa  humana  ratio:  alia  vero  est 
prima  regula,  scilicet  lex  aeterna,  quae 
est  quasi  ratio  Dei. 

Sed  nequaquam,  inquit  praefatus  a- 
nonymus  auctor  regulae  bonorum  mo- 
rum;  quando  contra  legem  quis  opera- 
tur  semper  peccat,  neque  ratio  sufficit 
ad  excusandum  a  peccato.  Sic  ipse  c. 
\  1 .  ubi  quod  italice  scribebat,  sic  nos 
fideliter  latine  reddimus :  Non  negatur 
quod  ratio  debet  esse  regula  proximior 
nostrarum  actionum....  At  hoc  intelligi- 
tur^  cum  ipsa  legi  asternae  submittitur 
etc.  Sed  non  semper  accidit  quod  ratio 
a  lege  Dei  dirigatur ;  unde  non  solum 
dici  non  potest,  rationem  esse  regulam 
nostrorum  morum,  et  in  errorem  labi 
non  posse  quemquam  ipsam  sequentem^ 
sed  etiam  veritas  est  universis  in  scho- 
lis  recoptissima,  quod  quando  ratio  fal- 
litur^  voluntas  peccet^  si  eam  sequitur : 
Ratio  humana  potest  errare,  et  ideo 
voluntas  concordans  rationi  humanae 
non  semper  est  recta ;  sed  voluntas 
concordans  rationi  erranti  est  mala. 
Haec  est  conclusio  s.  Thomae^  omnium- 
que  theologorum.  Sic  auctor  finem  facit. 

Sed  videamus,  quaeso,  quod  tradit 
s.  Thomas  in  loco  ubi  hunc  articulum 
proponit:  Utrum  voluntas  concordans 
rationi  erranti  sit  bona^^.  Ibi  s.  doctor 
sic  ait:  Haec  autem  quaestio  dependet 
ab  eo  quod  supra  dictum  est  '2  quod  igno- 
rantia  quandoque  causat  involuntariumy 
quandoque  autem  non.  Et  quia  bonum 
et  malum  morale  consistit  in  actu,  in 
quantum  est  voluntarius,  ut  ex  prae- 

(8)  Q.  18.  a.  S.  (9)  4.  csp.  de  div.  noinin. 

!  (10)  l.  2.  q.  71.  a.  G.     (11)  1.  2.  q.  19.  a   6. 
(12)  Q.  6.  a.  8. 


CAP.  IV.  QUAE  EXC.  A  'i 

missispatet^,  manifestutn  est^  quod  illa 
ignorantia  quae  causat  involuntarium 
tollit  rationem  boni  et  mali  moralis;  non 
atitem  illa  quae  invpluntarium  non  cau- 
sat.  Dictum est etiam supra^  quodiyno- 
rantia  quae  est  aliquo  modo  volita,  sive 
directe  sive  indirecte  non  causat  invo- 
luntarium.  Et  dico  ignorantiam  directe 
voluntariam,  in  quam  actus  voluntatis 
fertur :  indirecte  autem  'propter  negli- 
gentiam,  ex  eo  quod  aliquis  non  vuU  il- 
lud  scire,  quod  scire  tenetur,  ut  supra 
dictum  est.  Si  igitur,  ratio  vel  conscien- 
tia  erret  errore  voluntario  ,  vel  directe, 
vel  propter  negligentiam,  quia  est  error 
circa  id  quod  quis  scire  tenetur,  tunc 
talis  error  rationis  vel  conscientiae  non 
excusat,  quin  voluntas  concordans  ra- 
tionivel  conscientiae  sic  erranti  sit  mala. 
Noteutur  verba:  Si  igitur  ratiovel  con- 
scientia  erret  errore  voluntario,  vel  di- 
recte,  vel  propter  negligentiam,  quia  est 
error  circa  id,  quod  quis  scire  tenetur, 
tunc  talis  error  rationis  vel  conscientiae 
non  excusat.  Quapropter  quando  error 
nou  est  volitus,  neque  directe  neque 
Indirecte  per  negligentiam ,  excusat  a 
peccato. 

Neque  obstat  dicere,  quod  cum  res 
aliqua  mala  sit,  etiamsi  ratio  eam  re- 
praesentet  ut  bonam,  semper  est  mala; 
etenim  respoudet  d.  Th.  3  id  esse  ve- 
rum  propter  illud  generale  axioma : 
Bonum  causatur  ex  integra  causa^  ma- 
lum  autem  ex  singularibus  defectibus. 
Et  ideo  s.  doctor  subiungit,  ad  hoc  quod 
dicatur  malum  id  in  quod  fertur  volun- 
tas,  sufjicit  sive  quod  secundum  suani 
naturam  sit  malum,  sive  quod  apprehen- 
datur  ut  malum.  Hoc  vero  nequa- 
quam  efficit,  actiones  quae  contra  le- 
gem  fiunt,  esse  formalia  peccata.  Quan- 
do  peccatur  contra  legem  invincibili- 
ter  ignoratam,  materialitertantum,  non 
formaliter  peccatur,  quia  lex  non  ut  in 
se  est,  sed  prout  repraesentatur  a  ra- 
tione,  ita  fit  regula  et  mensura  nostrae 
voluntatis,  u;  sapienter  animadvertit 
et  scribit  lo.  a  s.  Thoma''  diceus:  Et 
cum  instatur  quod  potest  raiio  propo- 

(1)  Ail.  2.  liuius  quaest.  (2)  Q.  6.  a.  8. 

!5)lu  eod.  ait.  ad  I.     (4)  1.  2.  q.  18.  disp.ll.  a,2. 


P.ANSGR.  PRAEC.  CUB.  1.  119 

nere  contra  legem  ex  errore  invincibili^ 
dicimus  quod  non  potest  proponere  con- 
tra  legem  formaliter,  sed  materialiter, 
idest  cmtra  legem  ut  est  in  se,  non  con- 
ira  legem  ut  existimatam,  sub  qua  con- 
ditione  tantum  potest  lex  mensurare,non 
secundum  sepraecise  ut  in  re,  et  nondum 
ut  manifestatam.  luxta  id  quod  idem 
auctor  antea  scripseratS;  Moralitas  in 
actibus  liberis  non  est  aliud  quam  eo- 
rum  commensuratio,  et  ordinatio  secun" 
dum  regulas  rationis. 

Sed  reponit  auctor  regulae  morum. 
d.  Th.  eodem  articulo  haec  verba  sub- 
iungere :  Si  ratio  errans  dicat  quod  ho- 
mo  teneatur  ad  uxorem  alterius  acce- 
dere,  voluntas  concordans  huic  rationi 
erranti  est  mala,  eo  quod  error  iste  pro- 
venit  ex  ignorantia  legis  Dei,  quam  scire 
tenetur.  Igitur,  infert,  quotiescumque 
quis  operatur  contra  legem  Dei,  non 
excusatur  a  peccato,  licet  ratio  con- 
trarium  ei  repraesentet.  Idque  confir- 
mat  alio  AngeUci  textu^ :  Si  alicui  di- 
ctat  conscientia,  ut  faciat  illud  quod  est 
contra  legem  Dei,  si  facit,  peccat;  quia 
ignorantia  iuris  non  excusat  a  peccato, 
nisi  forte  sit  ignorantia  invincibilis,  sic- 
ut  est  in  furiosis  et  amentibus ,  quae 
omnino  excusat.  Insuper  id  confirmat 
textu  Bonifacii  vin.'':  Ignorantia  facti, 
non  iuris  excusat. 

Verum  textibushisceomnibusclarae 
sunt  responsiones.  Cum  s.  Thom.  ait : 
Ignorantia  legis  Dei,  seu  ignorantia  iu- 
ris  non  excusat,  loquitur  tantum  de  i- 
gnorantia  illorum  praeceptorum  Dei, 
quae  idem  exprimit  aliis  in  locis,  pro- 
ut  superius  animadvertimus  8 ,  quae 
ignorari  non  possunt  sine  culpa  posi- 
tivae  negligentiae,  quemadmodum  sunt 
prima  principia  legis  naturahs,  eorum- 
que  proximae  conclusiones,  idest  prae- 
cepta  decalogi,  ut  communiter  docent 
cum  d.  Thom.  alii  supra  laudati  aa. 
Nec  absimiliter  intelligi  debet  auctori- 
tas  Gersonis  nobis  ab  adversario  obie- 
ctata,  uti  explanat  Habert.  Eadera  qao- 
que  ratione  explicandae  sunt  auctori- 

(o)  Cit.  q.  18.  disi).  0.  a.  1. 

(tt)In  quodl.  3.  a.  27.  ad  2.   (7)Deieg.  iur.i5.iuO. 

(8)  1.  2.  (j.  7t>.  u.  2.  ct  q.  ai  a.  C. 


i|20  l-iE.  I.  TRACT. 

tates  Alb.  Magni »  et  Adriani  papae^; 
nam  in  pastorali  epistola  archiepiscopi 
Beaumont  pro  me  hos  auctores  stantes, 
citatos  reperio.  Caeterum  certum  est, 
d .  Th.  primis  principiis  exceptis,  ac  pro- 
ximis  inde  conclusionibus,  in  reliquis 
abstrusis  et  obscuris  admittere,  pluri- 
bus  in  locis,  uti  monuimus,  ignorantiam 
invincibilem,  siquidem^  alfirmat,  quod 
cum  ignorantia  est  invincibilis,  licet 
sit  de  rebus  quas  homo  scire  tenetur, 
excusat  a  peccato  illis  verbis :  Si  vero 
sit  talis  ignorantia^  quae  omnino  sit  in- 
voluntaria,  sive  quia  est  invincibilis, 
sive  quia  est  eius  quod  quis  scire  non 
tenetur,  omnino  excusat  a  peccato.  Ac- 
cedit  quod  alio  superius  allato  loco  * 
docet,  tunc  esse  malam  voluntatem 
quae  sequitur  erroneam  ratiouem, 
quando  ratio  errat  sive  directe  sive 
indirecte  propter  voluntariam  negli- 
gentiam  circa  ea  quae  homo  scire 
debet:  Si  igitur  ratio  vel  conscientia 
erret  errore  voluntario,  vel  directe,  vel 
propter  negligentiam  ,  quia  error  est 
circa  id  quod  quis  scire  tenetur,  tunc 
talis  error  non  excusat.  Igitur  cum  er- 
ror  non  sit  voluutarius,  saltem  ratio- 
r.enegligentiae  utique  excusat  a  pec- 
cato. 

Ad  textum  autem  Bonifacii  viii.  qui 
contra  nos  ponitur:  Ignorantia  facti, 
non  iuris  excusat,  apposite  respondent 
SylviusS  et  Antoinefi  id  locum  habere 
in  statutis  forensibus,  quorum  igno- 
ranlia  plerumque  praesumitur  vinci- 
bilis  post  eorum  promulgationem  in 
foro  factam,  dummodo  aliqua  specialis 
ratio,  qua  contrarium  praesumeretur, 
non  adesset '. 

Opponit  deinde  anonymus  varias 
scripturae  auctoritates,  quibus  proba- 
re  nititur,  nou  dari  ignorantiam  invin- 
cibilem  circa  ius  naturae :  Qui  autem 
non  cognovit,  et  fecit  digna  plagis,  va- 
pulabit  paucis^.  Delicta  iuventutis  meae 
et  ignorantias  meas  ne  memineris^.  Mi- 
sericordiam  Dei  consequutus  sum,  quia 

(1)  In  2.  dist.  22.  a.  10.  (2)  lu  4.  scnt.  tr.  de 
clav.  eccl.  q.  S.  (3)  1.  2.  q.  76.  a.  5.  (4)1.2, 
1.19.  a.  6.  (o)Iiil  2.  q.  76.  a.  3.  q.  7.  concl.7. 
j6)Dc  pecc,  c  ,  ^,  q.g.       .  )  Ex  cap.  la  lua,  tit.  Qui 


ii.  DG  LEGIBUS 

ignorans  feci  in  increduUtate  ^^.  Verum 
textus  hi  omnes,  prout  docet  Habert  i' 
et  ex  concordi  suffragio  interpretura 
universorum  de  iguorantia  crassa  in- 
telliguntur,  quae  caeteroqui  pe^ccatura 
diminuit,  sed  supplicium  non  effugit, 
quia,  ut  ait  Habert,  est  volita  saltem 
indirecte,  quatenus  nempe  qui  ea  labo- 
rat,  voluntarie  vel  omittit  diligentiam 
necessariam  ut  addiscat,  vel  suscipit  of~ 
ficium,  ad  quod  praestandum  non  potest 
adipisci  scientiam  requisitam.  Et  ideo, 
prosequitur  idem  auctor,  a  concilio 
diospolitano  damnata  fuit  propositio 
Pelagii,  hisce  terminis  concepta:  Igno- 
rantia  non  subiacet  peccato,  quoniam 
non  secundum  voluntatem  evenit,  sed 
secundum  necessitatem.  Fuit  igitur  da- 
mnata,  quia  nempe  ignorantia  crassa 
est  vincibilis,  adeoque  culpabilis. 

At  insurgit  anonymus:  Ghristum  iu- 
daei  cruci  afiixerunt,  ipsum  non  co- 
gnoscentes,  proutidemSalvator  noster 
patefecit,  cum  dixit :  Pater  dimitte  illis, 
non  enim  sciunt  quid  faciunt^^.  Infide- 
les  credunt  honorem  se  praestare  Deo, 
apostolos  morti  tradentes:  Sed  venit 
hora,  ut  omnis  qui  interficit  vos,  arbi- 
tretur  obsequium se praestare  Deo^^.  Ita 
pariterhaeretici  veritatem  tueri  putant, 
catholicos  persequendo,  Verum  quid- 
quid  obiicitur  paucis  «lare  diluit  prae- 
laudatus  Habert :  ludaei  per  miracula 
et  prophetias  potuerunt  cognoscere  Chri- 
stum  Dominum,  iuxta  illud :  si  enim 
crederetis  Moysi,  crederetis  forsitan  et 
mihi;  de  me  enim  ille  scripsit^^.  Si  ope- 
ra  non  fecissem  in  eis...  peccatum  non 
haberent  i^.  Haeretici  et  alii  infideles,  si 
velint  attendere  ad  notas  verae  religio- 
nis,  eam  in  ecclesia  romana  facile  de- 
prehendissent. 

174.  Sed  iterum  instat  anonymus 
sic  dicens :  ignorantia  cognoscendi  ali- 
quod  naturale  praeceptum  oritur  a 
nobis  ipsis,  vel  quia  omnem  debitam 
diligentiam  non  adhibemus  in  veritate 
quaerenda,  vel  quia  a  Deo  non  postu- 

matr.  accus.  etc.  (8)  Luc.  12.  48.  (9)  Ps.  24.  7. 
(10)  l.Tim.l.  13.  (11)  Dc  act.  lium.  c.l.  §.  o.i? 
(12)  Luc.  23.  54.  (13)  lo.  16.  2. 

(14)  lo.  B.  46.  (13)  lo,  IS,  24. 


CAP.   IV.  QUAE  EXC.  A  TP.ANSGn.  rr.AEC.  DUK.  I. 


M\ 


lamuo,  uti  par  est,  gralias,  uldivinam 
legem  cognoscamus;  quoniam  (inquit), 
quemadmodum  fides  nostra  divino  ele- 
vari  debet  lumine  ad  sancta  mysteria 
credenda,  ita  nostra  ratio  ab  eodem 
lumine  elevari  debet  ad  habendas  per- 
spectas  vias  progrediendi  ad  Deum. 
Quocirca  David  propheta  orabat :  Do- 
mine,  ostende  mihi  legem  tuam,  et  doce 
me  facere  voluntatem  tuam.  Et  sic  de- 
nique  concludit:  Non  potest  sine  peccato 
esse,  quod  hac  ignorantia  contra  legem 
Dei  efjicitur. 

Ergo,  respondeo,  cum  videmus  tot 
viros  doctos  et  pios,  ac  etiam  in  san- 
ctorum  numerumrelatosmultis  inquae- 
stionibus  invicem  adversatos  fuisse  in 
pluribus  ad  legem  naturalem  spectan- 
tibus,  dicere  forte  ne  debemus  al- 
terutros  eorum  peccasse,  et  damna- 
tionem  subiisse?Ita  loquitur  p.  Antoi- 
ne  *  in  hauc  rem :  Si  s.  Thom.  et  s.  Bo- 
nav.  de  multis  ad  legem  naturalem  per- 
tinentibus  inter  se  dissident ;  alteruter 
ergo  erravit;  et  tamen  neuter  opinionem 
ullam  ante  obitum  retractavit;  ergo  si 
non  datur  ignorantia  invincibilis  legis 
naturalis  in  re  quapiam,  alteruter  in 
gravi  peccato  diem  clausit  extrcmum^ 
cum  sit  gravis  culpa  docere  culpabiliter 
errorem  circa  praecepta  divina,  sicque 
damnatus  est.  Et  revera  nos  non  latet 
6.  Thomam  defendere,  iudicem  debere 
damnare  illum,  quem  in  iure  constat 
esse  reum,  licet  ipse  iudex  sciat  illum 
esse  innocentem;  sed  s.  Bonaventura 
id  negat.  E  converso  s.  Bonaventura 
tuetur,  peccatorem  nisi  statim  a  com- 
misso  peccato  confiteatur,  novum  pa- 
trare  peccatum,  idque  negat  d,  Thomas. 
Atque  id  genus  exempla  eruditorum, 
sanctorumque  virorum,  qui  de  prae- 
ceptis  naturalibus  discutientes  discor- 
des  manserunt,  ait  s.  Antoninus^  sex- 
centa  prope  aff^erri  posse.  Idem  doctis- 
simus  Morinus'  docet,  cum  dicit:  Qui- 
cumque  annales  ecclesiae  attenderit,  fa- 
cik  animadverterit^  auctores  ecclesiasti- 
cos  muUa  aliquando  opinionum  varie- 
tate  discordes  fluctuasse.  Insuper  Nat. 

(1)CU.  l.ae  |)ecc.c.4.  (2)P.l  iii.3.  c.  10.§.  10. 
(3)  P.  3.  cxcrc.  3.  «.  5).  ili'  saciaun.  oij. 


Alex.  ^  p.  Berli  &  aflirmant,  quamplu- 
res  etiam  ss.  patrum  in  nonnullos  esso 
lapsos  errores;  Fatemur  in  singulis  pene 
patribus  naevos  reperiri,  in  plerisqm 
eiiam  errores.  Et  quod  de  s.  lo.  Chry- 
sostomo  refert  Xistus  Senensis  6;  Re- 
stat  tertium,  quod  in  praemissis  Chry- 
sostomi  verbis  continetur  assertum,  vi- 
delicet  Saram  in  eo  potissimum  esse  lau- 
dandam  atque  imitandam^  quod  servan- 
di  mariti  causa  barbarorum  sese  adul- 
terio  exposuerit,  consentiente  tamen^na- 
rito  in  eius  adulterium,  imo  etiam  sua- 
dente.  Concludendum  proinde  ex  eo 
foret,  sanctos  hosce,  vel  alios  ecclesia- 
sticos  auctores  ad  tartara  esse  detrusos, 
propterea  quod  erroneas  scripserunt 
opiniones,  earumque  postea  uon  cura- 
runt  emendationem;  vel  saltem  conclu- 
dendum,  in  iis  scribendis  semper  mor- 
taliter  peccasse,  verum  nescio  an  quit 
reperietur  qui  id  audebit  asserere. 

Quapropter  non  valet  dici,  quod  ille 
qui,  ut  convenit,  studet  ac  orat,  co- 
gnitionem  quidem  obtineat  veritatis 
in  universis  naturae  legis  dubiis;  si- 
quidem  opportune  respondet  p.  Colet''' 
praestantiora  ecclesiae  lumina  minime 
neglexisse  studium  et  orationem,  nec 
propterea  ad  veritatis  notitiam  perve- 
nisse,  ut  eam  assequerentur.  Et  vero, 
si  quaelibet  ignorantia  iuris  naturalis 
vinci  possit,  maxime  per  orationem;  at- 
qui  falsum  consequens,  cum  maiora  ec- 
clesiae  lumina  dies  noctesque  orando 
et  studendo  consumpserint,  nec  tamen 
eas  quas  optabant,  cognitiones  obtinue- 
rint.  Quandoquidem,  ut  optime  idem 
p.  Colet  animadvertit,  multarum  legis 
naturae  conclusionum,  sed  remotarum 
a  primis  principiis  ne  patres  quidein 
et  ecclesiae  doctores  cum  omnibus 
praesidiis  a  natura  et  a  gratia  accepti.? 
veritatem  in  pluribus  assequi  potue- 
runt :  Atqui  multae  sunt  conclusiones  a 
primis  principiis  oriundae,  quarum  co^ 
gnitio  ne  cum  magnis  quidem  naturas 
et  gratiae  auxiliis  haberi  potest,  cu7n 
circa  eas  dividantur  acutissimi  simul  et 
piissimi  patres  ecclesiae. 

(4)T.3.Jisp.l6.  secl.2.    (S)Tlicol.  I.21.C.  12.  ii.S. 
(6)  Bibl.  saci'.  adnot.  U9.  (7)  Loc.  c.  c.  1. 


422  LIB.   1.  TRA«T. 

Sed  replicatur :  Deus  est  fidelis,  pro- 
inisit  exaudire  orantem  se:  Petite  et 
accipietis.  Si  nos  lucem  suam  a  Deo 
debitis  conditionibus  postularemus , 
eam  ipse  non  denegaret ;  quamobrem 
si  non  obtinemus,  per  nos  profecto  stat, 
nosque  sumus  in  culpa.  Sed  duo  sunt 
distinguenda  genera  lucis.  Altera  lux, 
seu  cognitio  est  naturalis,  vel  potius  na- 
turae  viribus  comparata,  qua  morales 
veritates  cognoscimus  divinae  legis 
cirqji  imperata,  et  vetita.  Altera  est 
lex  supernaturalis  gratiae,  qua  illu- 
stramur  ut  cognoscamus  divinae  gra- 
tiae  valorem,  maximum  aeternae  sa- 
lutis  negotium,  media  ad  eam  conse- 
quendam,  occasiones  quae  ad  eius  ia- 
cturam  praecipites  nos  agere  possunt, 
et  id  genus  alia.  Cum  autem  contra 
legem  formaliter  delinquitur  ex  huius 
lucis  gratiae  defectu,  quam  a  Deo  po- 
scere  minime  curavimus,  dubium  non 
est  quin  eiusmodi  negligentia  nobis 
imputetur  ad  culpam,  quippe  tunc  no- 
stra  oscitantia  est  voluntaria ;  nam  si 
lucem  hanc  postulavissemus,  non  de- 
fuisset  utique;  Deus  enim  non  desinit 
impertiri  gratiam  oranti,  ut  quod  bo- 
num  esse  cognoscit  amplectatur,  et 
quod  malum  fore  noscit  caveat ;  atque 
haec  ilia  lux  est  quam  petebat  David 
cum  aiebat :  Da  mihi  intellectum ,  et 
discam  mandata  tua:  doce  me  facere 
voluntatem  tuam.  Contra  vero  Deus 
neque  dat,  neque  se  daturum  promi- 
sit  omnibus  lucem  veritates  omnes  co- 
gnoscendi,  quae  naturali  lumine  co- 
gnosci  possunt;  ideoque  cum  quis  mate- 
rialiter  operatur  contra  legem,  sed  in- 
vincibiliter,  ob  huius  naturalis  cogni- 
tionis  defectum,  tunc  ad  formale  pec- 
catum  non  imputatur  error,  contentus 
cum  sit  Deus,  ut  nosmet  nos  dirigamus 
iuxta  conscientiae  dictamen,  quod  per 
rationem  nobis  exhibetur  et  ostendi- 
tur  tanquam  rectum.  Apostolus  ait: 
Omne  autem  quod  non  est  ex  fide  (id 
est  iuxta  conscientiam.,  uti  communi- 
ter  explicant  Ambrosius,  Chrysosto- 
mus  Theodoretus,  aliique)  peccatum 
est.  Igitur  qui  operatur  iuxta  propriae 

^l)  1.  lo.  3.  21.     {'!)  Thcol.  chiisl.  t.  2.  l.  2  Je 


IT.  DE  LEGIBUS 

conscientiae  dictamen  non  peccat.  S 
loannes  quoque  tradit:  Si  cor  nostrum 
non  reprehenderit  nos^  fiduciam  habemua 
ad  Deum  i .  Ut  uno  verbo  dicam ,  Deus 
non  damnat,  nisi  illas  actiones  in  qui- 
bus  adest  malitia  voluntaria,  vel  vo- 
luntaria  negligentia;  unde  eum  qui  exi- 
stimat  invincibiliter  se  recte  operari, 
Deus  non  solum  non  punit ,  sed  quan- 
doque  rectam  eius  intentionem  remu- 
neratur,  etiamsi  opus  suum  legi,  prout 
est  in  se,  repugnet,  sed  quia  repugnan- 
tia  haec  (scribit  p.  Colet,  ut  superius 
praenotatum  est)  aliquando  involunta- 
ria  est^  ut  in  iis  qui  invincibili  laborant 
ignorantia,  ideo  non  semper  imputatur 
ad  culpamy  sed  aliquando  ad  meritum 
ob  bonum  finem  agentis^  qui  rectam  ra~ 
tionem  sibi  sequi  videtur^  dum  etiam  ab 
cu  deficit. 

Idpariterscribit  severissimusp.  Con- 
cina2  qui  licet^  dicat,  opus  ex  errore 
conscientiae  patratum  adhuc  invinci- 
bili,  neutiquam  bonum  esse  posse,  me- 
ritoque  dignum;  nihilominus  ^  expres- 
se  sententiae  nostrae  adhaeret,  dicens: 
Potest  enim  quis.,  dum  exercet  opus  ma- 
terialiter  malum^  habere  plures  actus 
bonos  f  intentionem  nempe  bonam  Deo 
placendi ,  hos  bonos  et  meritorios  dici- 
mus,  quamvis  actus  qui  per  se  tunc  e- 
xercetur  sit  materialiter  malus...  Haea 
bona  intentio  nulla  prava  circumstantia 
ijiquinatur,  quia  opus  materialiter  7na- 
lum  cum  non  sit  voluntarium,  refim- 
dere  in  ipsos  actus  malitiam  non  valet. 

Verum  anonymus  noster  contra  id 
quasi  tuba  exaltat  vocem  suam  et  ca- 
put  integrum  in  hoc  insumit  s,  ubi  ma- 
gna  vi  nititur  probare  ,  quando  actio 
divinae  legi  est  contraria,  semper  ho- 
minem  peccare,  licet  recta  intentione 
operetur.Enquomodo  italice  loquitur, 
quod  nos  latine  vertimus.  Primum  in- 
quit :  Est  igitur  in  evangelio,  et  in  pa- 
trum  doctrina  constans  axioma,  inten- 
tionem  et  finem  communicare  eorum  bo- 
nitatem ,  aut  malitiam  nostris  actioni- 
buSj  easque  bonas  autmalasfacere.  Sed 
paulo  post  sibimet  ipsi  adversans  ali- 
ter  loquitur  et  inquit :  Quamquam  re- 

consc.diss.l.     (3)Arg.c.i3.    (4)N.3€.    (o)C.15. 


CAP.  iV.  QIAE  EXC.  A  TRANSGU.  P&AEC.  DDB.  i. 


123 


cta  sit  intentio,  si  quod  /it  suapte  natu- 
ra  pravum  est^  vel  aliqua  alia  peculiari 
circumstantia,  vel  si  divina  lege  prohi- 
beatur,  hoc  non  ohstante,  peccatur  ab  eo 
qui  facit. 

Ita  sentit  noster  adversarius  ;  sed 
praeter  p.  Concinam  superius  lauda- 
tum,  et  praeter  sententiam  communem 
aliorum  doctorum  ,  d.  Thom.  d.  Am- 
brosius  d.  Bernardus  et  d.  lo.  Chryso- 
stomus  contrarium  sentiunt,  uti  osten- 
demus.  Primum  itaque  d.  Thom.i  pro- 
ponit  quaesitum  :  Utrum  actus  habeat 
speciem  boni  vel  mali  ex  fine.  Et  respon- 
det :  Dicendum  quod  aliqui  actus  dicun- 
tur  humani  in  quantum  sunt  volunta- 
rii,  ut  supra  dictum  est^.  In  actu  au- 
tem  voluntario  invenitur  duplex  actus , 
scilicet  actus  interior  voluntatis  et  actus 
exterior :  et  uterque  eorum  actuum  ha- 
bet  suum  obiectum.  Finis  autemproprie 
est  obiectum  interioris  actus  voluntatis: 
id  autem  circa  quod  est  actio  exterior, 
est  obiectum  eius.  Sicut  igitur  actus  ex- 
terior  accipit  speciem  ab  obiecto ,  circa 
quod  est;  ita  actus  interior  voluntatis 
accipit  speciem  a  fine  sicut  a  proprio  ob- 
iecto.  Id  autem  quod  est  ex  parte  volun- 
tatis  se  habet  ut  formale  ad  id  quod  est 
cv  parte  exterioris  actus...  Neque  actus 
exteriores  habent  rationem  moralitatis , 
nisi  in  quantum  sunt  voluntarii.  Et  ideo 
actus  humani  species  formaliter  conside- 
ratur  secundum  finem,  materialiter  au- 
tem  secundum  obiectum  exterioris  actus. 
Isthaec  sancti  doctoris  verba  clariora 
sunt ,  quam  ut  explanatione  egeant ; 
nam  in  his  luculentissime  docet,  actum 
humanum,  bonum  aut  malum  evadere 
prout  finis  est,  quo  fit;  etenim  ipse  hu- 
manus  actus,  in  lantum  habet  rationem 
moralitatis,  idest  ut  sit  bonus  vel  ma- 
lus,  in  quantum  est  voluntarius.  Obie- 
ctum  actus  externi  est  res  ,  prout  est 
in  se  ipsa:  obiectum  vero  actus  interni 
voluntatis  est  intentio  qua  quis  opera- 
lur;  unde  licet  materialiter  actus  sit  in 
se  ipso  malus,  tamen  formaliter  bonus 
est,  quando  bonus  est  finis;  hoc  tamen 
semper  intelligenduni,cum  nempema- 


(I)  1.  2.  q.  lli.  a  G. 
^5)  Du  pracc.  cl  disj). 


(2)  Q.  '.:  a.  l 
12.  ei  18. 


litia  actus  materialis  invincibiliter  a!j 
operante  ignoretur. 

Adversarius  vero  pro  se  afifert  lon- 
gam  admodum  d.  Bernardi  periodum^ 
et  deinde  dicit :  Eiusmodi  d.  Bernardi 
responsio  clare  ostendit,  quod  ut  oculus 
simplex  faciat  corpus  luminosum  ,  dm 
continere  debet,  bonam  nempe  intentio- 
nem,  et  veritatis  coynitionem.  Hoc  ipse 
italice,  nos  latine  dicebamus.  Ego  au- 
tem  lego,  d.  Bernardum  duas  doctrinas 
dare  iis  oppositas  quae  adversarius  af- 
firmat  '•',  nam  ipse  ait,  quod  ille  qui  o- 
bedit  praelato  ex  recta  intentione,  me- 
ritorie  agit^  quamvis  materialiter  erret 
contra legem:et  alibi 5  haecverbahabet: 
Et  laude  quidem  dignam  dixerim  vel  so- 
lam  intentionem  piam,  nec  plane  condi- 
gna  remuneratione  fraudabitur  in  opere 
quoque  non  bono  ipsa  bonavoluntas.  D. 
Ambrosius^scribit:  Affectus  tuus  nomen 
V  xponit  operi  tuo.  lo.  Chrysostom. '  si- 
militer  scribit:  Exproposito  bono  etiam 
quod  videtur  malum  bonum  est ,  quia 
propositum  bonum  excusat  malum  opus. 

Sed  qui  contra  legem  operatur,  in- 
stat  auctor,  semper  peccat  ignorantia 
vincibili,  quia  non  orat;  nam  si  oraret, 
sibi  non  deesset  gratia  ad  cognoscen- 
dam  legem.  Ad  quod  sic  respondeo  : 
Deus  oranti,  ut  formale  peccatum  ca- 
veat,  non  denegat  suflScientem  gratiam , 
sed  non  semper  gratiam  irapertit ,  ut 
materiale  peccatum  vitetur.  Non  deest 
gratia  {  scribit  p.  Colet )  quapeccatum 
formaliter  devitet,  concedo:  peccatum  et- 
iam  materialiter^nego.Porro  peccatum, 
quod  ex  ignorantia  invincibili  commit- 
titur,  non  est  peccatum^  nisi  materiali- 
ter,  nec  impedit  quominus  aeterna  salus 
obtineri  possit.  Imo  sunt  qui  credunt , 
quarumdam  rerum  cognitionem  homini 
subtrahere,  quia  mavult  ut  propter  co- 
gnitionis  defectum  non  peccet^  nisi  ma- 
terialiter,  quam^  ut  occasione  cognitionis 
suae  formaliter  delinquat. 
Vix  tamen  ,  imo  ne  vix  quidem  in- 

telligo,  quid  ad  rem  nostram  perlineat 
prcpositio,  quamopponunt,  ab  Alexan- 
dro  vii.  damnata,  circa  peccatum  phi- 

(-i)  K,.J.  tr.  c.  12.  ot  17.         (o)  C.  II  n.  3i5. 
(0)  L.  I.  off,  c.  5i).  {7)  Hoin.  ly.  iu  oi-.  iini.. 


^24  LIB.  I.  TRA«T. 

losophicum ,  quae  haliebat :.  Peccatum 
philosophicum^  seu  morale,  quantumvis 
grave  in  eo  qui  Deum  vel  ignorat ,  vel 
de  Deo  actu  non  cogitat ,  est  grave  pec- 
catum ,  sed  non  est  offensa  Dei,  neque 
peccatum  mortale  dissolvens  amicitiam 
Dei,  neque  aeterna  poena  dignum.  Quid 
ad  rem  nostram,  inquam,  pertinet  pro- 
positio  isthaec?  Qui  cognoscit  offende- 
re  naturam,  necessario  offendit  etiam 
naturae  auctorem,  qui  est  Deus,  etiam- 
si  de  Deo  non  cogitet:  sed  qui  operatur 
ex  ignorantia  invincibili  legis  natura- 
lis,  neque  Deum  oflfendit ,  nisi  tantum 
materialiter,  vel  (ut  melius  dicam )  in 
nihilo  oflfendit;  etenim  materialis  oflFen- 
sio  non  habet  rationem  oflfensae,  sed 
ad  summum  esset  materia  offensae,  si 
homo  tanquam  oflfensamDei,  aut  natu- 
rae  eam  apprehenderet. 

Nec  quidquam  suflfragatur  dicere  in 
sensu  adversarii,  quod  quemadmodum 
fides  nostra  elevari  debet  lumine  su- 
pernaturali,  ut  revelata  mysteria  cre- 
damus ,  ita  etiam  nostra  ratio  eodem 
debeat  elevarilumine,  ut  iuris  naturae 
negotia  cognoscamus  ;  quia  quantum 
attinet  ad  mysteria,  ultro  concedimus; 
sed  ad  bene  operandum ,  licet  homini 
intenebris  veluti  constituto  inpoenam 
primigeniae.  labis  non  sufficiat  sola  , 
nudaque  ratio  naturalis,  requiritur  in- 
super  divina  praeceptorum  revelatio 
ut  eaintelligat  quae  facienda  sint  quae- 
que  cavenda;  postquam  verohomo  hoc 
divinae  revelationis  lumen  acceperit  ad 
bene  vivendum,  et  ad  omnes  morales 
veritates  cognoscendas ,  prout  in  se 
sunt,  aliud  non  opus  est  supernaturale 
lumen  ;  etenim  Deus  gratias  superna- 
turales  miuime  pollicitus  est  ad  hunc 
finem,  sed  vult,  ut  homo  naturali  ra- 
tione  utatur  directa  iam  a  revelatione 
praeceptorum  facta ;  tantummodo  ,  ut 
iam  supra  dictum  est ,  ea  eget  gratia , 
qua  ipse  illuminetur  et  confortetur  ad 
id  amplectendum  quod  cognoscit  bo- 
Qum  ,  idque  fugiendum  malum  quod 
cognoscit  esse  vitandum.  Optime  ad- 
raonet  d.  Th.*  non  posse  homiuem  pro- 
priis  actibus  gratiam  acquirere,  sed  u- 
lique  propria  diligenlia  rerum  scien- 


11.  DE  LEGIBIIS 

tiam  comparare  posse:  Homopotest  o- 
liquam  scientiam  acquirere  per  suos  a- 
ctus,  gratia  vero  non  acquiritur  ex  no- 
stris  actibus,  sed  ex  Dei  munere .  Si  igitur 
ita  se  res  habet,  non  debet  homo  ne- 
cessario  expectare  gratiam,  ut  natura- 
lium  praeceptorum  ignorantiam  supe- 
ret,  quia  eiusmodi  ignorantia  propria 
diligentia  superanda  est;  et  quoties- 
cumque  haec  diligentia  tanti  non  esset 
roboris,  ut  ad  cognitionem  perduceret 
remotorum  obscuriorumque  praece- 
ptorum,  invincibilis  cum  sit  ignoran- 
tia ,  a  Deo  non  imputatur  ad  culpam. 

Atqui  anonymus  aliam  insistit  viam, 
culpabilem  ut  reddat  ignorantiam  in- 
vincibilem  cuiuscumque  rei  ad  ius  na- 
turae  spectantis ;  ait  enim:  duo  nobis 
inflictavulnera  esse,  et  adhucresiden- 
tia  ab  originali  peccato ,  concupiscen- 
tiam  nimirum,  ob  quam  voluntas  ad  ma- 
lum  proclivis  remansit  et  ignorantiam 
ex  qua  obnubilata  remansit  ratio;  proin- 
deque  sic  argumentatur  italice  loquen- 
do ,  quod  nos  latine  :  Si  concupiscentia 
non  excusat  eum  qui  sequitur  concupi- 
scentiae  deordinationes,  quare  ignoran- 
tia  excusare  debet  illum  qui  sequitur  de- 
ordinationes  ignorantiae?  Ex  quo  dein- 
de  concludit ,  quod  sicuti  peccat  ope- 
rans  propter  concupiscentiam,  ita  pec- 
cet  operans  propter  ignorantiam. 

Sed  responsio  est  aperta.  Idcirco  peo- 
cat  concupiscentiae  deordinationes  se- 
quens,  quia  cum  voluntate  sponte  il- 
lius  malitiae  adhaeret,  tunc  etiam  con- 
cupiscentia  ipsa  est  voluntaria.  Aliter 
vero  accidit  in  ignorantia  invincibili 
quae  non  est  volita  neque  placet.  Ma- 
nifestum  est  nullum  esse  peccatum, 
nisi  voluntarium  ;  eo  fit ,  ut  quemad- 
modum  sequentes  nos  voluntarias  con- 
cupiscentiae  deordinationes,  peccamus, 
ita  pariter  peccamus  ignorantiae  vin- 
cibilisetvolitae  sequentes  deordinatio- 
nes;  e  contrario  tamen,  sicuti  operari 
iuxta  concupiscentiam,  sed  contra  vo- 
luntatem  nostram  ,  peccatum  nullum 
est,  iuxta  quod  aiebat  apostolus^:  Quod 
nolo  maium,  hoc  ago;  ita  quoque  pec- 
catum  nullum  est  operari  ob  ignoran- 

(1)  1,  2.  (j.  76.  a.  1.  (2)  Rom.  7.  19. 


CAP.  IV.  QUAE  EXC.  A  TRANS6R.  PRAEC.  DUB.  1 


125 


tiam  inviacibilem,  cum  non  sit  volita. 

Ulterius  vero  progreditur  auctor,  et 
culpabilem  putat  ignorantiam  nostram, 
saltem  propter  propria  peccata  a  nobis 
prius  commissa  ,  affirmatque  ,  quod 
quemadmodum  nos  propter  peccata 
nostrain  morali  constituimurlmpoten- 
tia  operandi  bonum,  ita  in  morali  et- 
iam  impotentia  constituimur  cogno- 
scendi  bonum  quod  faciendum  sit ,  et 
malum  quod  sit  fugiendum.  Quapro- 
pter,  sicuti  non  excusat  impotentia  , 
quando  malum  operamur  quod  cogno- 
scimus  esse  malum ;  ita  non  excusat 
impotentia,  cum  iguoramus  malum 
quod  facimus. 

At  cum  Du-Hamel  i  respondemuspri- 
mum,  poenam  peccati  nonessemalum, 
quod  imputatur  ad  culpam  eius  qui  ta- 
lem  patitur  poenam;  quare  bcet  talis 
ignorantia  esset  poena  aliorum  pecca- 
torum  quae  antea  commisimus,  atta- 
men  haec  peccata  non  faciunt  culpabi- 
les  errores,  quos  deinde  committimus 
ex  invincibili  ignorantia;  quoniam  ta- 
les  errores  non  sunt  a  nobis  voliti  ne- 
que  praevisi.  Ac  licet  ea  (scribitDu-Ha- 
mel)  vitia  ex  peccatis  libere  admissis  o- 
riantur ,  ac  proinde  voluntaria  videan- 
tur,  et  ea  ratione  ignorantia  sit  poena 
peccati;  hinc  tamen  non  sequitur  ea  esse 
voluntaria ,  cum  ex  iis  peccatis  sequu- 
tura  mala  praevisa  non  fuerunt.  Insu- 
per  respondetur,  a  veritate  prorsus  a- 
lienum  esse,  quod  sicuti  nostra  pecca- 
ta  nos  constituunt  in  morali  impoten- 
tia  operandi  bonum ,  ita  pariter  con- 
stituant  in  morali  impotentia  praece- 
pta  naturalia  cognoscendi;  quia,  iuxta 
quod  superius  praenotavimus ,  ut  bo- 
num  operemur  requiritur  gratia  ,  ad 
quam  sane  obicem  ponit  qui  peccat ; 
ut  vero  simpliciter  praecepta  cogno- 
scantur  necesse  non  est  gratia,  sed  sa- 
tis  estnaturale  lumen;undeneutiquam 
dici  potest  peccatum  locare  hominem 
in  morali  impotentia  cognoscendi  prae- 
cepta . 

At  fortasse  dicet ;  peccata  peccantes 
excaecant ,  et  cognitionem  abripiunt. 
^.ibenter  annuo,  peccata  a  peccatoribus 

ll)L.2.(ieacl.Liim.c.S.      (2)  Deacl.  bum.c.  l.S.3. 


auferre  cognitionem  illam  quae  ad  bo- 
num  agendum  allicit ,  removetqus  a 
malo  patrando;  et  ut  coguitio  ista  ha- 
beaturrefnnritu"  giatia,  et  ad  eam  ob- 
tiuendam  orare  oportet.  De  hac  nimi- 
rum  cognitione  loquebatur  Augustinus 
contra  Pelagium:  Dum  tamen  potius  di- 
sputet,  quam,  ut  oret,  et  dicat:  da  mihi 
intellectum,  et  discam  mandata  tua.  Bel- 
larminus  hunc  Davidis  explicans  tex- 
tum  inquit :  Da  mihi  intellectum ,  non 
significat  da  mihi  vim  intelligendi ,  sed 
da  mihi  lumen  divinum  quo  mens  mea 
discat  mandata  tua  (scilicet)  ut  sibiper- 
suadeat^  optimum  esse  illa  complere. 
Postulabat  igitur  propheta  gratiam ,  ut 
illuminaretur  et  sibipersuaderet,quan- 
tum  illud  foret  bonum ,  quod  in  exe- 
quendis  divinis  praeceptis  requiritur. 
Id  quoque  expostulabat ,  quando  ora- 
bat:  Viam  iustificationum  tuarum  in- 
strue  me:  idest  ( idem  Bellarminus  ex- 
plicat )  doce  me  quae  sit  via  praecepto- 
rum  tuorum,  quomodo  videlicet  debeam 
in  lege  tua  ambulare;  nempe  quomodo 
ambulare  debeam  iuxta  tua  praecepta. 
Id  insuper,  quando  orabat:  Da  mihi  in~ 
tellectum,  et  scrutabor  legem  tuam.  Petit 
(Bellarminus)  wi  scrutari  possit  eius  u- 
tilitates.  Id  pariter  ,  cum  aiebat :  Doce 
me  facere  voluntatem  tuam;  idest  doce 
me,  Domine,  ut  secundum  voluntatem 
tuam  operer;  sed,  ut  supra  dictum  est, 
voluntas  Dei  est  ut  nos  operemur  iuxta 
nostrae  conscientiae  dictamen.  Pecca- 
tum  igitur  peccantem  privat  hac  cogni- 
tione  gratiae;  sed  non  cognitione  natu- 
rali  praeceptorum,  quae  nobis  se  prae- 
stant  cognoscenda  ratione  dumtaxat 
naturali,  ut  recte  scribit  Habert^ex  d. 
Thoma  :  Peccatum  naturam  humanam 
prorsus  non  corrumpit;  alioquin  per  pec- 
catum  desineret  esse  homo. 

Multas  autem  auctor  divi  Augustini 
opponit  auctoritates,  et  praesertim  il- 
lam^:  Ignorantia  quae  non  est  eorurn 
qui  scire  nolunt^  sed  qui  tanquam  sim-  0 
pliciter  nesciunt ,  neminem  sic  excusat , 
ut  sempiterno  igne  non  ardeat.  Super 
hanc  auctoritatem  auctor  sic  italice 
scribit  quod  nos  latine:  «  Minime  con- 

(3)  De  grat.  et  lib.  arb.  c.  3. 


iir^  LIB.  I.  TRAGT. 

tendit  s.  Augustinus,  semper  esse  reum 
qui  ignorantia  deliquit,  quemadmodum 
qui  peccat  cum  cognitione  suae  cul- 
pae...  addit  tamen  quod  hoc  non  debet 
aperire  asylum  ad  tenebras  ignoran- 
liae,  ut  in  ea  suam  inveniat  excusatio- 
nem ,  quia  eadem  non  sic  excusat ,  ut 
quis  minime  damnetur  ad  ignem  aeter- 
num.  »  Verum  ego  non  intelligo ,  quid 
auctor  velit  pro  rei  summa  inferre  ab 
hac  Augustini  auctoritate.  Si  ab  illis 
verbis,9Wt  tanquam  simpliciternesciuntf 
inferre  vellet  ignorantiam  non  excusa- 
re  ab  aeterna  damuatione,  quamvis  in- 
vincibilis  sit ,  contra  ipsum  obstaret 
propositio  secunda  ab  Alexand.  viii. 
proscripta,  et  superiusiam  allata,  quae 
habebat,  ignorantiam  invincibilem  iu- 
ris  naturae  non  excusare  a  peccatofor- 
raali.  Caeterum  Du-Hamel  et  p.  Berti 
recte^uic  Augustini  textui  respondeut: 
Et  sic  Du-Hamel  *  :  Haec  intelligenda  , 
ut  nescientia  simplexnon  excuset  a  pec- 
cato ,  cuius  non  est  causa ,  sed  eximit 
ab  eo  cuius  est  causa.  Unde  qui  legem 
Dei  nesciunt ,  nec  scire  potuerunt ,  non 
peribunt ,  quod  legem  ignotam  violave- 
rint ,  sed  propter  peccata  quae  in  lege 
naturae  admiserunt.  Eademque  ratione 
relato  Augustini  textui  respondet  p. 
Berti  2  dicens  Augustinum  scripsisse , 
quodinfideles  qui  noncredideruntlesu 
Christo  ,  mereantur  ignem  aeternum  , 
non  quia  non  crediderunt^  id  enim  ipsis 
non  imputatur  ad  culpam,  dummodo  ne- 
scire  noluerint;  sed  quia  legem  naturae 
inscriptam  cordibus  suis  libere  trans- 
gressi  sunt.  Itaque  mens  Augustini  ea 
profecto  est,  quod  ignorantia  nempe 
illorum  qui  penitus  ignorarunt  veram 
religionem,  licet  eos  ab  incredulitatis 
peccato  excuset,  non  tamen  ab  iis  pec- 
catis  excusat,  quae  ipsi  talia  esse  co- 
gnoscunt  iuxta  naturae  lumen.  Quod 
vero  s.  doctor  de  ignorantia  culpabili 
loqueretur,  ex  verbisiam  constat,  quae 
immediate  citato  textui  subiungit ,  di- 
cens :  Non  enim  sine  causa  dictum  est : 
effunde  iram  tuam  in  gentes  quae  te  non 
noverunt.  Deum  non  cognoscere,  non 

(1)  Dc  act.  liuni.  1.  2.  disp.  5.  c.  6.  n.  6. 
'2)  T.2.1.2I.C.10.  (3)Hom.27.  iucp.adBom  n  3. 


tl.  DE  LEGIBUS 

potest  nisi  malitia  aut  voluntaria  ob- 
caecatione  contingere.  Idem  scribit  s. 
loannesChrysostomus^:  ludaei  ignora- 
runty  sed  haec  ignorantia  non  eratdigna 
venia.  Graeci  quoque  ignorarunt ,  sed 
defensionem  non  habent.  Sed  postea  im- 
mediate  subiungit:  Quando  enim  ea 
quae  sciri  nequeunt  ignoraveris,  culpae 
obnoxius  non  eris.  Cui  conformatur  ce- 
lebris  illa  s.  Augustini  doctrina  ■*:  Non 
tibi  deputatur  ad  culpam  quod  invitus 
ignoras^  sed  quod  negligis  quaerere  quod 
ignoras. 

Caeterum  ne  longum  faciam  et  ne  ul- 
teriustaedio  lectorem  afficiam,omnibus 
aliisAugustini  textibus  quosanonymus 
obiicit  una  tantummodo  eiusdem  sancti 
auctoritate  respondemus.  Is  5  videtur 
prima  facie  sentire,  nescientem  se  pec- 
care,  adhuc  peccare,  quando  volunta- 
rie  id  agit  quod  in  se  peccatum  est : 
Qui  nesciens  peccavit  non  incongruenter 
nolens  peccasse  dici  potest ,  quamvis  et 
ipse ,  quod  nesciens  fecit ,  volens  tamen 
fecit,  ita  nec  ipsius  esse  potuit  sine  vo- 
luntate  peccatum.  Sed,  ut  egregie  ani- 
madvertit  Du-Hamel  ^,  idem  s.  doctor 
aperit  meutem  suam  explauatque  quod 
dicere  intelligebat :  Quia  voluit,  ergo 
fecit;  etsi  non  quia  voluit^  peccavit  ne~ 
sciens  peccatum  esse  quod  fecit.  Ita  nec 
tale  peccatum  sine  voluntate  essepotuity 
sed  voluntate  facti^  et  non  voluntate  pec- 
cati.  Id  denotat,  quod  licet  factum  sit 
raateria  peccati,  cum  tamen  voluntas 
deest  peccandi,  peccatum  est  tantum 
materiale;  sed  non  formale,  seuvolun- 
tarium,  ut  optime  Du-Hamel,  quod  ni~ 
mirum  factum  ipsum  est  materia  pec- 
cati,  non  formaliter,  et  reipsa  peccatum 
est. 

Id  pariter  est  quod  scripsit  d.  Tho- 
mas  ' :  Si  ignoretur  deformitas ,  puta 
cum  aliquis  nescit  fornicationem  esse 
peccatum^  voluntarie  quidem  facit  for- 
nicationem.,  sed  non  voluntarie  facit  pec- 
catum.  Non  negatur  vero,  ut  sincere 
loquamur,  Angelicum,  alibi  negare  for- 
nicationem  invincibiliter  ignorari  pos- 
se;  et  merito  id  negat,  quia  fornicalio 

(•«)  L.S.delib.aib.  c.  19.  n.S5.      (.=5)  Prim.lib.reU- 
itJj  Li.  c.  Q.  S.  Cl^  On.  rfo  malo,  i(.  3.  a.  8 


CAl».  IV.  QUAE  EXG.  A  TUAWStifl.  PiiAEC.  DtJB.  11. 


127 


prohibetar  praecepto  proximo,  et  im- 
mediato  primis  principiis ;  attamen  s. 
doctorloco  nuperrime  adducto,  ut  cer- 
tam  exploratamque  rem  statuit,  quod 
quando  quis  invincibiliter  ignorans  o- 
peratur  etiam  contra  aliquid  spectans 
ad  ius  naturae,  is  materialiter  tantum 
errat,  sed  nequaquam  peccat. 

Eadem  responsio  datur  cum  Du-Ha- 
mel  textui  divi  Hieronymi  *  nobis  ab 
anonymo  obiectato ,  ubi  s.  doctor  ait 
adversus  pelagianos ,  ignorantiam  non 
excusare  a  peccato ;  quod  intelligitur 
de  peccato  facti  materialiter,  secus  ve- 
ro  de  peccato  formaliter  accepto.  Et 
quidem  sanctus  loquitur  de  homicidio 
casu  patrato,  pro  quo  in  veteri  lege  et- 
iam  victimae  erant  offerendae,  non  ob- 
stante  quod  sine  culpa  voluntatis  con- 
tingeret. 

Item  opponit  auctor  quamdam  d.  Ber- 
nardi  auctoritatem  2  ubi  ignorantiam 
esse  ait  unam  ex  causis  peccatorum 
quae  nos  committimus,  sed  quae  Deus 
nonexcusat.  Attamen  advertendum  est, 
de  qua  ibi  ignorantia  s.  Bernardus  ser- 
monem  fecerit ;  en  de  qua  ignorantia 
loquatur :  Multa  nesciuntur^  aut  sciendi 
incuria,  aut  discendi  desidia,  aut  vere- 
cundia  inquirendi.  Sed  hanc  ignoran- 
tiam  ortam  a  negligentia  se  instruendi 
de  propriis  obligationibus ,  aut  inqui- 
rendi  veritatem  quis  unquam  a  pec- 
cato  excusare  poterit  ?  Neque  obstat , 
quod  alibi  ait  s.  doctor  3 :  Sive  itaque 
malum  putes  bonum  quod  forte  agis , 
sive  bonum  malum  quod  operaris ,  u- 
trumque  peccatum  est.  iQuoniam  scribit 
p.  Berti  ^  perperam  Vendrochium  ab 
hac  auctoritate  coUigere,  d.  Bernar- 
dum  negare  ignorantiam  invincibilem 
excusare  a  peccato;  nam  s.  doctors 
iam  scripserat :  Est  qui  bonum  diligit, 
et  malum  nescius  agit ;  huius  quidem 
bonus  est  oculus,  quia  pius ,  non  tamen 
simplex ,  quia  caecus.  Et  Berti  addit : 
Igitur  est  oculus,  qui  non  est  simplex  , 
et  tamen  non  est  nequam,  scilicet  ne~ 
scientis  ignoratione  excusabili. 

En  igitur  demum  quomodo  nostri 

(1)  Cont.  Pelag.  c.  10.  II.  12.  (»)  Tr.  ad  Hug, 
<!>•  tju.  c.  I.el4.     (3)  De  piaec.  ct  disii.  c.li.n.-SO. 


contradictores  ad  negandam  ignoran- 
tiam  invincibilem  omnium  conclusio- 
num  etiam  remotarum,  obscurarum- 
que  de  rebus  ad  legem  naturae  spe- 
ctantibus,  nedum  adversati  sunt  com- 
muni  sensui  sanctorum  Thomae,  Bona- 
venturae,  Antonini,  Anselmi,  aliorum- 
que  theologorum  tambenignioris,  quam 
severioris  sententiae,  verum  etiam  fun- 
ditus  everterunt  fiianissima  receptissi- 
maque  theologiae  axiomata ;  idque  sa- 
ne  non  ad  alium  finem,  quam  ut  illici- 
tum  facerent  usum  quarumcumque 
probabilium  opinionum. 

Ddbium  II.  An  metus  excuset. 

175.  «  Resp.  Si  ex  metu  facis  quod 
simpliciter  malum  est,  peccas  quidem; 
minuitur  tamen  per  metum  malitia  , 
quia  minuitur  libertas.  Interim  saepe 
fit,  ut  praecepta  quaedam  non  obligent, 
cum  eorum  observatio  cederet  in  gra- 
ve  alicuius  incommodum :  et  tunc,  si 
ex  metu  talis  incommodi  quis  tale 
praeceptum  omittat,  non  peccat,  cum 
praeceptum  non  liget.  Est  communis.  » 

Unde  resolvuntur  hi  casus; 

«  1 .  Praeceptum  naturale  negativum, 
prohibens  rem  intrinsece  malam ,  non 
licet  violare,  ne  ob  metum  quidem 
mortis.  (Et  si  aliquando  videatur  li- 
cere  violari  praeceptum  negativum , 
V.  gr.  nonfurandi,  non  occidendi,  pu- 
ta  ad  defensionem  vitae  propriae  etc. 
tunc  dicitur ,  praeceptum  non  existe- 
re.  Vid.  l.  %  n.  h\ ). 

»  2.  Metus  gravis,  v.  gr.  mortis  etc. 
saepe  non  tantum  excusat  a  praecepto 
positivo ,  tam  divino ,  quam  humano  , 
sed  quandoque  etiam  ab  ajQfirmativo 
naturali,  et  sic  (ut  Sanch.^)  non  tenetur 
quis  cum  periculo  vitae  integre  confi- 
teri ,  servare  depositum ,  implere  vo- 
tum,  succurrere  proximo  extreme  in- 
digenti.  Bec.  '.  Azor.  s.  Laym.  9.  Ex- 
cipe  tamen  casum  de  quo  infra ,  ^  2. 
ad  n.  26. 

»  3.  Si  observatio  legis  humanae  ne- 
cessaria  sit  ad  conservandum  bonum, 

(4)  L.  21.  c.  14.  prop.  2.  vers.Praeterea.  (S)N.S7. 
(6)  1.  mor.  c.  18.  (7)  T.  2.  1.  S.  c.  (5. 

(3)  l.p.  1.  t.p.l.c.ll.     (9)L.l.t.4.  c.  li  U.5. 


12S  tlB.  I.  TRACT. 

autavertendummalumcommune,  quod 
pluris  sit,  quam  vita  propria,  tunc  lex 
illa  obligat  cum  periculo  vitae,ut  verb. 
gr.  si  dux  mandatmiliti  non  discedere 
ex  statione ;  item ,  si  periturae  sint  a- 
mmae ,  nisi  pastor  adeat  aegros  tem- 
pore  pestis.  Laym.  *  (Cum  Salmant^.). 

»  4.  Alioqui  nulla  praecepta  huma- 
na,  etiam  ecclesiastica,  per  se  obligant 
cum  periculo  vitae,  aut  similis  incora- 
modi,  Sanch.3,ut  si  v.  gr.  cogaris  metu 
mortis  contrahere  cum  consanguinea 
in  gradu  prohibito  lege  ecclesiastica , 
posses  contrahere  (in  speciem),  non 
tamen  posses  consummare;  quia,  cum 
matrimonium  esset  irritimi,  fornica- 
reris,  quod  intrinsece  malum  est.  San- 
chez  •*. 

»  5.  Per  accidens  interim  accidere 
potest,  ut  lex  humana  obliget  cum  pe- 
riculo  vitae,  ratione  alterius  praecepti 
iuris  naturalis ,  aut  divini  concurren- 
tis,  ut  V.  gr.  si  quis  cogere  vellet  trans- 
gredi  praeceptum  ecclesiae  in  odium 
fidei,  vel  contemptum  religionis.  Sau- 
chezs  (Ita  etiam  Salm.  6. )  » 

Ddbich  III. 
Aq  excuset  impotentia  totius  vel  partis. 

176.  «  Resp.  1.  Cum  ad  impossibile 
nemo  teneatur ,  certum  est  quod  im- 
potentia  excuset ,  etiam  illa ,  cui  ante 
causam  cum  peccato  dedisti,  dummo- 
do  de  hoc  doleas :  quare  id  praecipue 
hic  dubitatur ,  an  qui  non  potest  im- 
plere  totum  teneatur  ad  partem. 

»  Resp.  2.  Si  praeceptum  tale  sit,  ut 
commode  possit  aut  soleat  dividi ,  at- 
que  in  eius  parte  salvetur  ratlo  seu  fi- 
nis  praecepti,  tuno  qui  non  potest  ser- 
varetotumdebetservare  partem  quam 
potest.  Quod  si  vero  non  salvetur  ra- 
tio  praecepti  in  parte ,  neque  id  corp- 
mode  possit  aut  soleat  fieri,  tunc  qui 
non  potest  totum,  hoc  est  tantum,  quo 
moraliter  impleri  censeatur  integrum 
praeceptum,  is  non  teneturad  partem. 
Quae  omnia  aestimanda  sunt  1.  Ex 
intentione  legislatoris.  2.  Ex  ratione  , 
fine  et  materia  legis.  3.  Ex  iudicio  pru- 

(ll  L.  1.  tr.  4.  c.  14.  (2)  Tr.  11.  de  leg.  c.  2. 
ii.i27.  (3)l.mor.c.l8.  (4)Dematr.l.7.d.S.n.4. 
(S)Loc.  c.  cou.  P.3.  t.2.  d.l3.  dul..l2.  (6)Tr.ll. 


II.  DE  LEGiniTS 

dentum.  4.  Ex  communi  usu.  Ita  San-i 
chez  7  Laym.  s.  » 

Unde  resolvuntur  hi  casus: 

177.  «  1.  Quinonpotestlegereorane.s 
horas  debet  dicere  eas ,  quas  potest ; 
quia  dividuae  sunt.  Laym.9  et  Bonac. 

»  2.  Qui  in  quadragesima  non  potest 
ieiunare,  debet  abstinere  a  carnibus, 
si  potest :  aut  qui  non  potest  omnibu.j 
diebus,  tenetur  iis  quibus  potest.  Ita 
Laym.  lo  et  Bonac. 

»  3.  Qui  potest  notabilem  partera  sa- 
cri  (v.  gr.  usque  post  consecrationem ) 
audire,  aut  horarum  dicere,  aut  com- 
mode  potest  cum  alio ,  et  solet,  tene- 
tur ,  alioquin  uon  *  * . .  F.  infra  de  horis. 

»  4.  Si  quis  carens  breviario  pauca 
ex  horis  sciat  memoriter ,  non  tenetur 
ea  dicere  <2. 

»  5.  Qui  obligatur  visitare  limina  a- 
postolorum  Romae,  et  scit  se  eo  perve- 
nire  non  posse,  non  tenetur  ingredi  i- 
ter;  quia  nec  finis,  nec  ratio  praecepti 
salvaturi3,  et  Suarez,  Bonac.  ''*.  » 

DnBicu  IV.  Aq  excuset  dispeusatio. 

78.  An  excuset  dispensatio  facta  ex  iusta  cau- 
sa.  Quid  st  sine  iusta  causa. 

79.  An  existente  cau^a  teneatur  superior  di- 
spensare. 

80.  j4n  valeat  dispensatio  inferioris. 

8-1 .  An  existente  iusta  causa  valeat  dispensatio 
facta  mala  fide  superioris. 

82.  An  in  dubio  dispensatio  censeatur  valida. 

83.  An  quis  possit  dispensare  cum  seipso. 

84.  An  valeat  dispensatio  extorla  per  vim, 
aut  metum. 

83.  Quid  si  causa  exposita  fuerit  falsa. 

86.  y^ide  alios  casus. 

87.  An  dispensatio  stricte  accipienda.  Et  an 
detur  dispensatio  tacita. 

88.  De  iis  qui  possunt  dispmsare  de  potestate 
ordinaria. 

89.  Num  papa  in  praeceptis  divinis. 

90.  ISum  episcopi;  et  in  quibus. 

d\.  -4n  inferior  dispenset  in  lcgibus  superioris, 
ubi  dispensatio  non  esi  reservata. 

92.  Quid  in  dubio,an  casus  egeat  dispensatione. 

93.  Quid  de  potestate  delegata.  Et  an  haec  spi- 
ret  morte  concedentis. 

94.  Quando  praelati  regulares  possint  dispen- 
sare. 

93.  Quot  modis  cesset  dispensatio. 

96.  Quomodo  cesset  \ .  per  cessationem  causae. 

97.  Quomodo  2.  per  revocationem  dispensaulis. 

98.  Quomodo  o.per  renwncialionem  dispensali. 

99.  An  cesset  lex  cessante  fine  legis. 

deleg.c.2.n.l50.  (7)  1.  mor.  c  9.  (8)L.  l.t.  4. 
c.  19.  (9)  Loc.  c.  (10)  Loc.  c.  (11)  IbUl. 
(121  Ibid.        (13)  Ibid.        (l4)  D.  1.  q.  8.  p.  1. 


CAP.  IV.  O^UAE  EXC.  A 

200.  2.  De  interpretatione  legis.  An  lex  extmdi 
debeat  de  casu  ad  casurru 

201.  o.  De  epikeja  legis. 

202.  Appendlx  Basembai. 

De  dispensalionibu^  s.  poenitentiariae,  «-«- 
que  ad  n.  208. 

i78.  «  Resp.  In  iure  humano dispen- 
satio  legislatoris ,  vel  parem  potesta- 
tem  habentis,  facta  ex  iuxta  causa,  ex- 
cusat  a  transgressione  praecepti.  Est 
communis.  Sanch.  Azor.  *.  Salas  2, 

»  Ratio  est,  quia,  cum  sit  auctor 
suae  legis ,  potest  quemvis  excipere. 
Dixi  1 .  Ex  iusta  causa,  quia,  si  temere 
et  sine  causa  dispenset,  tenet  quidem 
dispensatio ;  peccat  tamen  tam  dans  , 
quam  petens  dispensationem ,  contra 
ius  naturale ,  dictans  partem  debere 
conformari  suo  toti,  nisi  iusta  causa 
excuset.  Sanch.  3,  Suar.  Fill.'*  et  qui- 
dem  (ut  vult  Suar . )  mortaliter ;  venia  - 
liter,  ut  Pontius  apud  Dian.  s.  (Idem 
tenent  Salm.  6  cum  Sanch.  Laym.  Pal. 
etc.Praeciso  tamen  scandalo,  etc.  uten- 
tem  autem  tali  dispensatione  commune 
est  non  peccare  graviter,  et  probabile 
nec  etiam  leviter,  ut  Salm.7  cum  Suar. 
Pal.Pon.etc.).Sidubitet,ancausasitiu- 
sta,  possedispensare,  vult  Sanch.(Cum 
Salm.  8  Tapia  Gran.  Dian.  Quia  possi- 
det  potestas  dispensativa.  Secus  esset, 
si  dubitaret  an  adsit  causa)  contra  Bon. 
qui  dicit  peccare.  Etsi  autem  causa  sit 
iusta  ,  non  tamen  tecetur  dispensare  , 
nisi  cum  vel  ius  praecipit  ex  ea  causa 
dispensari,  vel  necessariumestadcom- 
mune  bonum,  vel  spirituale  poeniten- 
tis:  vel  ad  avertendum  gravedamnum 
aut  publicum  scandalum ,  et  sine  dis- 
pendio  fieri  potest.  Dian. »  contra  Suar. 
Sanch.  etc.  » 

1 79. Quaeritur,  an  existente  causa te- 
neatur  superior  dispensare.  Distingue: 
si  causa  sit  tantum  sufficiens,ut  dispen- 
satio  sit  permissa,  non  autem  debita, 
potest  licite  superior  eam  concedere  et 
negare,  vei  uni  concedere  et  alteri  ne- 
gare;  quia,  licet  expediat  bono  sub- 
diii  dispensatio  ,  expedit  vero  bono 
Lummuni  legis  oliservantia.Ita  Sahn.io 

fi)  l.  p.  1.  S  c.  lo.  (2)  D.  20.  (3)  L.  8.  d.  18 
'4,  N.  4S8.     ',S)  P.  8.  t.  3.  r.  8.  9.  et  10.      (Gi  De 

':,,3.  c.  S.  n.  (V.      (7)  N.  76      (8)  N.  7o.     (9)  p.  B. 

MJB.    ». 


TRANSGR.  PRAEC.  DUB,  IV.  f29 

cumComn.  Pal.  Bonac.  Sanch.  Suar. 
etc.  Si  vero  causa  sit  talis  quae  efHcial 
dispensationem  esse  debitam,  nempe  ai 
evitandum  damnum  commune  vel  pri- 
vatum  magni  momenti ,  vel  ad  utiie 
commune,  vel  magnum  particulare  (ex- 
pedit  enim  aliquando  dispensare ,  et- 
iam  pro  bono  particulari ,  quod  indi- 
recte  redundat  ad  bonum  commune. 
Et  ideo  docets.  Th.*<  quod  convenit  di- 
spensare,  quando  alias  maius  bonura 
privati  impediretur.  Ita  Salm.  >2  cura 
Con.  Sanch.  et  Aversa)  tunc  tenetur  su- 
perior  dispensare ,  alioquin  peccarel 
graviter  vel  leviter  iuxta  materiam. 
Denegata  tamen  (etiam  iniuste)  dispen- 
satione,  nequit  subd.tus  agere  contra 
legem;  nisi  talis  causa  urgeat ,  ut  eum 
extrahat  a  lege:  quare,  si  episcopus  in- 
iusteneget  dispensationem  publicatio- 
num  ante  matrimonium,  potest,  urgen- 
te  gravi  causa,  illud  contrahi  sine  eis. 
Ita  Salm.  i3  cum  Con.  Sanch.  Pal.  Sot. 
et  aliis. 

480.  «  Dixi  2.  Legislatoris :  quia  di- 
spensatio  inferioris  in  lege  superioris 
sine  iusta  causa  invalida  est,  ac  proin- 
de  non  excusat  a  transgressione  prae- 
cepti.  Ratio  est,  quia  qui  nomine  alte- 
rius  sine  causa  dispensat,  dissipat. 
Suar.i-i  Sanch.15.  Valide  autem  et  licite 
inferior  potestate  ordinaria  dispensat 
ex  iustacausain  lege  superioris  1 .  Cir- 
ca  levia,  hocest,  quae  sub  mortali  nou 
obligant,  etsi  facilis  sit  ad  superiorem 
recursus.  2.  Circa  ea  quae  frequenter 
occurrunt,  v.  gr.in  ieiuniis ,  celebran- 
dis  festis,  etc.  (  Vide  n.  190.  circa  fin.), 

3.  Circa  ea  quae  ita  sunt  propria  uni 
communitati,  ut  non  conveniant  alii. 

4.  Quando  recursus  ad  superiorem  dif- 
ficilis  est ,  sive  quando  est  necessitas 
etpericulum  in  mora,  Dian.i6  ex  Gran. 
Sal.  Gord.  et  Pal.  qui  addit  5.  Si  con- 
suetudo  praescripserit,  ut  inferior  di- 
spenset,  utDiau.".  Quando  est  dubium 
negativum,  an  casus  egeat  dispensatio- 
ne.  Quo  casu,  secundum  Palaum,  noo 

l.  3.  1.  'iV.  cl  2U.  (10)  D.  c.  S.  n.  80.  (11)  I.  a. 
([.  97.  a.  -1.  (12,  De  matr.  o.  1-i.  n.  2a.  (15)  Uiid. 
C.8.U.U2.  (14)i.0.c.  19.  (lo)L.8.d«malr.d.l7- 
(10)  P.  8.  tr.  3.  t.  2.  (17)  Loc.  c.  r.  95.  (^. 

li 


<S0  LIB.    I.    TRACT. 

opus  est  dlspensatione,  cum  praesum- 
ptio  siL  pro  libertate,  Barb.  Dian.*.  Un- 
de  resolvitur  {Vide  n.  192.). 

»  1.  Pontifex  sine  iusta  causa  non 
potest  dispensare  in  lege  Dei,  nec  epi- 
scopus  in  lege  ecclesiae.  Sanch.2  Suar. 
Vasq. 

»  2.  Dispensatio  in  voto  vel  iuramen- 
to,  sine  iusta  causa ,  etiam  a  papa  fa- 
cta,  est  invalida,  ut  Sanch.  Suar.  3. 

»  3.  Valida  est,  si  superior  per  erro- 
rem  iustam  causam  arbitretur  (In  bo- 
na  fide,  ut  Sotus  Laym.  Sanch.  Azor. 
cum  Salm.  *.  Sed  oppositum  esttenen- 
dum.  Vid.  de  voto  l.  ^.  n.  251.):  aut 
(etsi  non  arbitretur,  et  temere  dispen- 
set)  reipsa  tamen  sit.  Sanch.  ^  Azor.  Sa 
Salas  6.  » 

'1 81 .  Quaestio  est,  si  superior  mala 
fide  dispenset,  iudicans  non  subesse 
causam,  et  causa  revera  existat,  an 
valeat  dispensatio,  et  dispensatus  illa 
uti  possit.  Prima  sententia  dicit  valere, 
si  fiat  a  legislatore,  non  autem  si  ab 
inferiore;  quia  isti  data  est  facultasdi- 
spensandi  tantum  cum  causa.  Ita  Pal. 
Azor.  Covar.  apud  Salm, '.  Secunda 
sententia  probabilior  et  communior  di- 
cit,  quod,  existente  causa,  valeat  di- 
spensatio,  et  licite  dispensatus  utatur 
illa,  a  quocamque  superiore  illa  sit 
impensa.  Ratio  quia  valor  dispensatio- 
nis  non  pendet  a  cognitione  causae , 
sed  ab  existentia  illius:  sicut  valet  ele- 
Ctio  capacis  ad  beneficium,  licet  capa- 
citas  ignoretur  ab  electore  ^.  Ita  Salm.^ 
cum  Sanch,  Suar.  Tapia  Basil.  Diana 
Vill.  Secus  tamen  dicendum,  si  infe- 
rior  dispenset  bona  fide,  sed  sine  cau- 
sa,  contra  Busemb.  et  alios  ut  supra, 
Vide  lib.  3.«.  251. 

i  82.  «  4.  In  dubio  de  valore  dispen- 
sationis,  validam  censeri,  eoquod  prae- 
sumatur  in  favorem  actus,  ue  pereat, 
probabileputatSanch.  etc.  cumDian.  <o 
(Cum  Salm.  <«.  Vide  l.  3.  n.  251.). 
183.»5.Habenspoteslatemgeneralem 

(1)  P.  5.  1 .  6.  r.  28.  i>.  4.  l.  3.  V.  46.  p.  8.  i.  5. 
r.  72.  01  «J:;.  (2)  D.  17.  u.  5.         (3)  Loc.  c. 

(4)C.S.n.71.    (S)Loc.c.    (6)  N.  81.    (7)  C.S.ii.78. 
(8)  C.  Niliil  de  eleclione.     (9)  D.  c.  S.  a.  79. 
(10)  P.  5   l.  6.  p.  9.  p.  4.  t.  3.  r.  48,  64.  p.  8.  l  3. 
I.  «2.  'f!'\.88 


11.   DE    LBGIBtTS 

dispensandi  potest  etiam  secum  di- 
spensare  directe  et  immediate.  Sanch. 
Dian.  ^2  contra  Suar.  (Ita  Salm.  13  cum 
s.  Thom.  Caiet.  Laym,  Pal.  Bonac.  etc. 
Quia  est  iurisdictio  pure  voluntaria, 
quae  etiam  erga  seipsum  exerceri  pol- 
est.  Hinc  bene  sibi  dispensare  potest 
in  votis,  iuramentis,  ieiunio  etc). 

184.  »  6,  Valet  dispensatio  obtenta 
per  vim  aut  metum  (modo  causa  sit 
iusta).  Item  data  sine  ullis  verbis,  sola 
mente,  Turrian.  Dian.  **.  » 

Quaeritur  an  valeat  dispensatio  ex- 
torta  per  metum.  Resp.  quod  quando 
causa  dispensationis  existit,  dispensa- 
tio  semper  est  valida :  dummodo  non 
constet  superiorem  dispensasse  sine 
animo  dispensandi:  metus  enim  volun- 
tarium  nou  tollit,  sicut  toUit  vis.  Ob- 
tentio  autem  talis  dispensationis  est 
etiam  licita ,  si  iuste  praelato  metus 
incutitur;  nempe  si  subditus  minatur 
se  conquesturum  apud  supremum  su- 
periorem;  vel  iustam  accusationem  la- 
turum  de  aliquo  suo  crimine.  IUicita 
autem  esset,  si  metus  sitiniustus,  ideo- 
que  dispensatio  tunc  pro  libito  a  supe- 
riore  possetpostea  revocari.  Ita  Salm.i^ 
cum  Sanch.  Pal.  Suar.  Bon.  Quando 
vero  superior  metucoactus  verbis  tan- 
tum  concedit  dispensationem,  non  au- 
tem  animo,  tunc  certe  ipsa  est  nulla. 
Caeterum,  nisi  constet  defuisse  ani- 
mum,  hoc  non  est  praesumendum. 
Salm.  1«. 

185.  «  7,  Qui  impetravit  dispensa- 
tionem,  v.  gr,  in  impedimento  diri- 
mente  matrimonium ,  et  per  ignoran- 
tiam,  vel  simplicitatem  expressit  cau- 
sam  falsam ,  eum  valide  contrahere 
matrimoniumdicitPont.  *'.  Sed  contra- 
rium  tenet  Pal.**  v.  Diaiu<9 {V.  de  matr. 
l.  6.  n.  1131.  not.  2.)  » 

Quaeritur,  an  petitio  subreptitia,  vel 
obreptitia  vitiet  dispensationem.  Sub- 
reptitia  dicitur  quando  veritas  retice- 
tur :   obreptitia,   quando  mendacium 

(12)  P.  8.  t.  3.  r.  10.  (13)  C.  S.  u.  60.  et  61. 

(14)  P,  8.  tr.  3.  r.  17.  76.  p.  4,  t,  4.  r.  118. 

(15)  D.  c.  n.  82.  83.  et  84.      (16) D.  n,  82.  ex  c.  22, 
q.  S.     (17)  De  matr.  1.  8.  c.  16,  ex  c.t^nm  inter. 
(18)  T.  3.  d.  6.  p.  16.  $.  6.  o.  4.  ex  c.  Sup.  litteris. 
'191  P.  8.  i.  3   I.  00. 


CAP.  IV,  QCAE  EXC.  A  TRANSGB.  PRAEC.  DUB.  IV. 


131 


«pponitur.  Resp.  Regula  sit,  quod  tunc 
dispensatio  erit  nulla,  quando  tacetur 
veritas  quae  de  stylo  curiae  debeat  ne- 
cessario  exprimi:  vel  allegatur  falsum, 
quod  de  lure  taceri  debebat.  Ita  Salm.  i 
cum  Sanch.  Pal.  Con.  Suar.  etc.  Alia 
regula  est,  si  tacetur  vel  exponitur 
falso  causa  tantum  impulsiva,  valet 
dispensatio :  secus  vero,  si  causa  esset 
motiva,  ita  ut  sine  ipsa  superior  mi- 
nime  dispensasset.  Salm.  *. 

Quid  si  plures  causae  allegentur, 
quarum  aliae  sint  falsae,  aliae  verae? 
Resp.  quod  semper  ac  vera  sit  una  ex 
illis,  quae  sufficiens  sit  ad  dispensan- 
dum  ,  valida  est  dispensatio.  Salm.  3 
cum  Basil.  Sanch.  Pal.  Suar.  Quid  au- 
tem  in  dubio,  au  causa  falso  allegata 
fuerit  motiva,  an  impulsiva?  Tunc  va- 
lida  censenda  est  dispensatio  facta, 
cum  in  dubio  iura  faveant  valori  actus  * . 
ItaSaIm.5cumDic.Bas.Sanch.PaI.etc. 

186.  «  8.  Subditus  bona  fide  dispen- 
sationem  petens,  rationibus  superiori 
allatis,  potest,  dispensationeimpetrata, 
esse  securus.  V.  Laym.  6  (Idem  dicunt 
Salm. '  cum  s.  Thom.  Sanch.  et  Bon.) 

»  9.  Peccat,  qui  aliquem  inducit  ad 
dispensandum  sine  causa,  vel  allegata 
falsa  causa.  Nav.  Sanch.s  Fill.aSalasio 
qui  addit,  id  verum  esse,  etsi  dispen- 
sans  excusetur  ob  bonam  fidem. 

»  10.  Dispeusatio  potest  irapetrari 
non  tantum  pro  ignorante ,  sed  etiam 
invito,  quando  necessitas  exigit.  Sanch. 
Beia  contra  Suar.  vid.  Dian.  <*.  Id  ta- 
men  locum  nou  habet  in  ea  quae  im- 
petratur  ex  poenitentiaria  romana ; 
uisi  impetretur  a  personis  coniunctis, 
vel  consanguineis  intra  quartum  gra- 
dum,  vel  saltem  a  confessario.  Mar- 
cus  Leo  »2.  (ita  Salm.<3.  A  principali  ta- 
men,  opus  est,  ut  dispensatio  accepte- 
lur,  ut  Sanchez  etc). 

»  Quaeres,  an  cessante  causa  dispen- 
Siilionis,  cesset  ipsa. 

»  Resp.  pro  hoc  servient  sequentes 
rcgulae. 

(t)  De  matr.  c.  14.  n.  35.  (2)  16.  n.  ."SS. 

(."..  Dc  malr    d.  c.  14.  n.  30.  (4)  Ex  1.  Qiiotios, 

fl.  ile  rcbus  iliibiis.  (S)  Ibid.  57. 

;S  L.  1.  t.  4.  c.  22.  n.  12.  (7)  N.  71.  ct  70. 

,'t;  L.  8.  ile  malr.  il.  13.  n.  ».  (0)  T.  It).  n.  314. 


»  1 .  Si  tantum  impulsiva  seu  minus 
principalis  causa  cesset,  manet  dispea- 
satio. 

»  2.  Etsi  cesset  pars  causae  mouvac, 
seu  principalis,  manet  dispensatio,  v. 
Dian.i^. 

»3.  Si  commissa  facultate  dispen- 
sandi,  priusquam  dispensetur,  cesset 
omnino  causa  principalis,  nuUa  est  di- 
spensatio. 

»  4.  Si  dispensatione  redacta  ad 
actum  irrevocabilem,  cesset  tota  causa, 
non  ideo  cessat  vel  vim  amittit;  v.  g. 
dispensatum  fuit  in  impedimeoto  con- 
sanguinitatis,  propter  paupertatem  foe- 
minae,  licet,  contracto  matrimonio,di- 
vitias  obtineat,  non  est  irritum.  Idem 
est,  si  beneficium  per  dispensationem 
obtinueris,  et  postea  cesset  causa  ob 
quam  dispensatum  fuit. 

»  5.  Si  facta  dispensatione ,  cesset 
omnino  causa  finalis,  et  actus  possit 
facile  revocari;  v.  gr.  dispensatum  est 
in  voto  castitatis  propter  vehementes 
tentationes,  quae  posiea  cessant,  an 
reviviscat  votum  vel  in  praecepto  re- 
citandi  horas,  ieiunandi ,  etc.  prop(er 
infirmitatem,  et  postea  convalescit,  an 
teneatur  recitare,  ieiunare  etc.  Anir- 
mant  Sanch.  Amicus  Portel  Bonac.  etc. 
quia  alias  non  esset  iusta.  Negativara 
tamen  sententiam  probabilem,  et  in 
praxi  tutam  esse  censet  Dian.i^ex  Salm. 
Gran.  etc.  si  quidem  dispensatio  fuerit 
absoluta:  quia  obligatio  legis  semel 
extincta  non  reviviscit:  et  quod  destru- 
ctum  est  non  reproducitur,  nisi  ab  eo 
quiproducerepotest.Vid.Suar.<6Laym. 
Praepos.  etc.  qui  recte  id  concedunt, 
quando  non  estde  redividua  etsucces- 
siva;  alias  negant.  Unde, supposita  pro- 
babilitate  sententiae  negativae,  Gran. 
Dian.  etc.  sequentes  casus  (in  quibu:-! 
tamen  alii  meliuscontrariumsentiunl) 
resolvunt  (mde  n.  196.J. 

»  1.  Cum  quo  dispensatum  est  pro- 
pter  morbura  in  esu  carnium,  potesi 
vesci,  licet  omnino  convalescat. 

(10)  Disp.  20.  !.  6.  n.  88.  (11)  P.  8.  t.  3.  r.  «C.  87. 
(12)  In  praxi  p.  1.  34.         (13)  De  matr.  c.  14.   u 
38.  ex  c.  Si  molu  piopiio.  De  praobend.  in  6. 
(14)  P.  8.  l.  S.  r.  62.  (IB)  Ibid.  r.  24. 

(16)  De  leg.  c.  22. 


432  tlB.    1.   TRACT. 

»  2.  Cum  quo  propter  infirmitatem 
dispensalum  estin  voto  religionis,  post- 
quam  convaluit,  non  tenetur.  Dian,  *. 

»  3.  Cum  quo  propter  oculorum  infir- 
mitatem  dispensatum  fuit  in  onere  re- 
citandi  horas,  etsi  convaluerit,  non  te- 
netur  legere.  » 

H  87.  Deinde  notandum,  quod  dispen- 
satio,  cum  sit  odiosa,  stricte  est  acci- 
pienda  2.  Potestas  contra  dispensandi, 
cum  favorabilis  sit,  late  accipitur,  ut 
Sanch.  Gran.  Martin.  ap.  Salm.  3. 

Bene  autem  dari  potest  dispensa- 
tio  tacita,  quae  colligatur  ex  conie- 
cturis,  ut  si  sciens  praelatus  te  esse 
cxcommunicatum  confert  tibi  benefi- 
cium,  tunc  tacite  dispensat.  Requiritur 
tamen  ad  hoc  praesumptio  voluntatis 
praesentis  superioris,  vel  antecedentis 
ad  actum.  Non  enim  sufficit  praesum- 
ptio  de  futuro,  v.  gr.  si  sciret,  dispen- 
saret.  Tantum  licentia  praesumpta  de 
futuro  admittitur,  non  vero  dispensa- 
tio,  quae  est  vulneratio  legis.  Vide 
Salm.  ^  cum  Suar.  Laym.  Pal.  Sanch. 

Quaeritur  an  superior  videns  sub- 
ditum  agere  contra  legem,  et  tacens, 
cum  facile  posset  corrigere,  censeatur 
dispensare.  Affirmant  Salm.  5  cum  Tap. 
Sanch.  Pal.  Suar.  Quia  non  est  tunc 
praesumendum  delictum  superioris, 
qui  aliter  ex  officio,  et  ad  evitandum 
damnum,  tenereturloqui.Secus  tamen 
dicendum,  si  superior  non  potest  cor- 
rigere  sine  incommodo  Salm.  ^. 

De  iis  qui  possunt  dispensare. 
i  88.  Potestas  dispensandi  alia  est  or- 
dinaria,  alia  est  delegata.  Summus 
pontifex  potestate  ordinaria  potest 
dispensare  in  quibuscumque  legibus 
canonicis,  etiam  sancitis  ab  apostolis, 
lanquara  particularibus  praelatis  ec- 
clesiarum,  ut  sunt  ieiunium  quadra- 
gesimale,  observatio  festorum  in  do- 
mioicis.  Ita  Salm. '  cum  s.  Thom.  et 
communi.  Non  vero  in  legibus  traditis 
ab  apostolis,  quas  ipsi  acceperunt  a 
Christo  Domino  tamquam  auctore  prin- 

(l)P.6.t.  7.r.43.  (2)C.l.S.l.deBl.presb.in6. 
(S)  De  leg.  c.  S.  n.  20.  (4)  De  leg.  c.  1.  ex  d.  11. 
(o)  De  leg.  c.  S.  n.  IS.  (6)  Ibid.  n.  17.  (7)  Ibid. 
u.  50.  (8)  Ibid.  n.  23.  (9)  N.26.  (10)Ibid,n.27. 
f!l>2.?,n.«8.  M.12.    ;J21Devotolr.l7.c.l.ftxo.84. 


II.  DB   LEGIBUS 

cipali,  ut  sunt  leges  circa  formas  et 
materias  sacramentorum ,  circa  obla- 
tionem  sacrificii,  etc. 

189.  Num  autem  papa  possit  dispen- 
sare  in  aliquibus  praeceptis  divinis. 
Prima  sententia  affirmat  ex  potestate 
delegata  a  Deo,  quando  expedit  dispen- 
satio.  Ita  Sanch.  Canus  et  Bonac.  apud 
Salm.  8  qui  vocant  hanc  satis  probabi- 
lem.  Secunda^  quam  probabiliorem  me- 
rito  putant  Salm.  »  cum  s.  Thom.  Pal. 
Suar.  etc.  negat,  quia  nuUibi  haec 
concessio  reperitur  papae  facta  a  Deo. 
Obiiciunt:  cur  dispensare  potest,  ut 
minister  ordinis  et  confirmationis  sit 
simplex  sacerdos  ?  Resp.  quod  ex  iure 
divino  episcopus  in  his  est  minister  or- 
dinarius,  non  autem  necessarius.  Ita 
Salm.  10.  Vide  dicenda  de  matr.  l.  6.  n. 
4149.  infra. 

Certum  autem  est  posse  pontificem 
et  praelatos  dispensare  in  votis,  cum 
in  his  gerant  vicem  Dei.Ita  s.  Thom.  ". 
Vide  Salm.  «. 

190.  Episcopus  potestate  ordinaria 
potest  dispensare  in  omnibus  statutis 
sive  episcopalibus,  sive  latis  a  synodo 
dioecesana,  independenter  a  capitulo 
et  clero ,  ut  supra  diximus.  Et  idem 
potest  capitulum,  sede  vacante.  Hoc 
tamen  non  potest  vicarius  generalis  *' 
nisi  expresse  ab  episcopo  ei  conceda- 
tur.  Vide  Salm.  *<.  Episcopi  possunt  et- 
iam  dispensare  in  legibus  concilii  pro- 

I  vincialis  in  suis  dioecesibus;  modo  non 
sint  concilio  specialiter  reservatae.  Hoc 
enimexpeditadbonumregimen,Salm.*5 
cum  Sanch.  Suar.  Bonac.  Palao  etc. 

Notandum  quod  legislator  non  potest 
dispensare  in  sua  lege,  si  lex  transeat 
in  contractum,  ut  si  dicat :  Gaudeant 
immunitate  habitantes  in  tali  loco  etc. 
Vide  Salm.  '^.  Potest  autem  inferior  di- 
speusare  in  lege  superioris,  si  in  lege 
generaliter  pei'miltatur  dispensatio,  v. 
gr.sidicatur:  Donecdispensetur.Salm.^" 
cum  Caiet.  Bon.  Suar.  Pal.  etc. 

Possunt  etiam  episcopi  dispensare 

(15)  Quia  iu  gencrali  coraniissioDe  dod  iDcludi  ■ 
tui'   facultas  dispensandi,  nisi   specialiter   conimil- 
tatur.  Hom.  Jp.  ir.  2.  c.  6.  n.  S7. 
(14)  C.  8.  n.  31.  .'52.         (18)  Ibid.  n.  33. 
H6)  Ihid.  n.  5o.  (*^)  ibid.  n.  57. 


CAP.  IV.  QUAE  EXC.  A  Ti 

in  rebus  quae  communiter  eveniunt 
in  ieiuniis,  esu  ciborum,  observationc 
festorum,  recitatione  officii,  votis  non 
reservatis.  Salm.  i  cum  Pal.  Basil.  Bon. 
Sot.  Suar.  etc.  cum  Bus.  hic. 

Item  in  legibus  latis  a  papa  pro  illa 
particulari  dioecesi,  in  quibus  videtur 
relicta  facultas  dispensandi  illius  prae- 
lato.  Salm.2  cum  Sot.  Valent.  Caiet. 
Azor.  etc.  cum  Bus. 

Item  potest  episcopus  dispensare  in 
legibus  communibus  pontificis,  v.  gr. 
in  impedimentis  matrimonii,  in  irre- 
gularitatibus,  in  votis  reservatis,  et  si- 
milibus,  quando  non  est  facilis  aditus 
ad  papam  ,  et  periculum  est  in  mora; 
quia  hoc  expedit  ad  commune  bonum. 
Salm.  3  cumSanch.  Bus.Pal.  Tap.  Gran. 
Salas  etc.  Et  hoc  etiamsi  sit  facilis  re- 
cursus  ad  habentem  facultatem  dispen- 
sandi  ex  privilegio  pontificis.^  Sjilm.  ^ 
cum  Tap.  et  Martin.  5,  Parochi  possunt 
etiam  dispensare  cum  suis  ovibus  in 
ieiunio  et  observatione  festorum,  ubi 
non  est  facilis  recursus  ad  episcopum; 
Suar.  et  Tap.  Immo  ex  consuetudine, 
etiamsi  sit  facilis  reciirsus  ad  episco- 
pum,  posse  semper  parochos  dispensa- 
re  in  his  duobus  praeceptis  testatur 
Sanch.  Gran.  Sylv.  apud  Salm.  6.  Vide, 
lib.  3.  n.  288. 

Et  in  his  omnibus  dicuntur  episcopi 
dispensare  iure  ordinario,  cum  talis 
facultas  eis  competat  vi  proprii  olficii, 
cui  est  perpetuo  anuexa,  Salm.  '  cum 
Suar.  Pal.  Basil.  etc.  Et  ideobene  pos- 
sunt  eam  alicui  delegare,  ut  certum 
est,  vid.  n.  493.  cum  Salm.s. 

4  91 .  Quaeritur  1 .  An  praeter  dictos 
casus  possit  episcopus  dispensare  in 
legibus  superioris,  in  quibus  uon  sit 
reservata  dispensatio.  Prima  sententia 
aflirmat ;  quia  hoc  ipso  quod  superior 
eam  non  reservat ,  videtur  eam  con- 
cedere ;  aliter  ad  quid  deserviret  re- 
servatio?  Ita  Sotus^  Covarr.  *".  Et  pro- 
babilem  dicunt  Pal.*^  ac  Bonac.  *2  dum 
oppositam  tantum  probabiliorem  vo- 

(l)C.S.  n.38.  (2)Ibid.n.59.  (5)D.c.9.n.59. 
(4)lbid.  (S)  De  cens.c.2.n.6S.  (6)D.c.S.n.40. 
(7)  Ibid.  (8)  De  volo  c.  3.  n.  83.  (9)  In  4.  d.  27. 
(].  1.  a.4.5.Atquo.  (lO)In c. Almamalerl.S.7.n.8. 
U  l)  Tr.  3.  d.  6.  p.  4.  n,  7.     C12D  Eod.  lit.  d.  i.  a. 


lANSGR.  PRAEC.  DFB.  I\.  133 

cant;  sed  expresse  docet,  vocatqua 
communem  d.  Antonin.^^dicens:  Epi- 
scopi  autem  dispensare  possunt,  secun^ 
dum  communem  opinionem  doctorum^ 
in  iis  quae  non  sunt  eis  a  iure  prohibita. 
Eamdemque  tenet  etiam  Glossa  in  c. 
Nuper  de  sent.  excomm.  ex  quo  canone 
praefati  aa.  hanc  sententiam  probant; 
cum  enim  ibi  quaesitum  fuerit  a  quo- 
dam  episcopo,  an  ipse  potuisset  absol- 
vere  ab  excommunicatione  lata  a  iure, 
affirmative  respondit  pontifex,  sic  in- 
quiens:  Quia  tamen  conditor  canonis 
eius  absolutionem  sibi  specialiter  non 
retinuit,  eo  ipso  concessisse  videtur  fa- 
cultatem  aliis  reiaajandi.  EtGlossaibii^ 
sic  addit :  Et  est  hic  argumentum^  epi- 
scopos  posse  dispensare:  ubi  specialiter  di- 
spensatio  non  est  inhibita,  el  concessum 
videtur  quod  non  est  prohibitum;  ex  l, 
Necnon,  ff.  Ex  quib.  caus.  mai.  etc. 

Hanc  primam  sententiam  olim  pro- 
babilem  cen3ui;sed  remeliusperpensa, 
omnino  tenendam  puto  secundam  op- 
positam,  quam  tenent  Suar.isBonac.^s 
Pal.<7  Salm.18  cum  Pontio  et  Sal.;  item 
Bened.  xiv.  i^.  Favetque  s.  Th.  20  qQj 
ait:  In  lege  humana  publica  non  potest 
dispensare,  nisi  ille  a  quo  lex  auctori- 
tatem  habet,  vel  is  cui  ipse  commiserit. 
Ratio  est  quia  inferior  nihil  potest  in 
lege  superioris,  ut  expressum  est  in 
Clement.  2.  de  elect.  ubi  dicitur :  Lex 
superioris  per  inferiorem  tolli  non  potest. 
Nec  prorsus  concludit  textus  citatus  in 
cap.  Nuper  pro  prima  sententia;  valde 
enim  differt  facultas  absolvendi  a  cen- 
suris  a  facultate  dispensandi  in  legibus 
canonicis,  prout  sapienter  scribit  p. 
Suarez.  Verum  est  leges,  in  quibus  im- 
ponuntur  censurae,  etiam  leges  esse, 
sed  eommune  est  apud  omnes,  et  con- 
stat  exconsuetudine  recepta,  quod  cen- 
surae  non  reservatae,  praesertim  ex- 
communicationes,  bene  possunt  absol- 
vi  ab  episcopis  et  a  parochis,  et  adhuc 
ab  approbatis  confessariis;  ut  probat 
Suar.2i  cum  Soto  Navarro  et  aliis.  Unde 

2.  p.  1.  n.  27.  (13)  P.  1.  tit.  17.  c.  11.  §.  20. 
(14)  Verb.  relinuit.  (IS)  T.  S.  in  3.  p.  d.7.  sect.4. 
(16)  De  leg.d.  1.  q.  1.  p.l.n.l7.  (17)  Ibid.n.8. 
(18)  De  cens.  c.  S.  n.  4S.  (19)  De  syn.  1.7.  c.  30. 
(20)  i.  2.  q.  97.  a.  4.  ^21)  Loc.  c,  n.  9. 


43i  LIB.  I.  TKACT. 

in  hoc  beiic  iirget  ralio  apud  textum 

allata,  nempe  quod  cum  legislator  non 

sibi  reservaverit  absolutionem  a  cen- 

sura,  videatur  praebuisse  facultatem 

aliis  eam  absolvendi.  Sed  quoad  di- 

spensationes  in  legibus  pontificiis  ne- 

quaquam  adest  haec  communiter  re- 

cepta  consuetudo,  ut  ipsae  concedan- 

tur  ab  episcopis ,  semper  ac  non  sint 

expresse  pontifici  reservatae;  sed  circa 

ipsas  procedit  generale  et  certum  axio- 

ma,  quod  ex  ipsa  natura  rei  oritur, 

quod  inferior  nequeat  dispensare  in 

legibus  superioris,prout  habetur  exem- 

plo  expressum  in  alio  canone  ^,  ubi  di- 

citur  quod  circa  leges  ordinationum 

episcopus  dispensare  non  possit,  ideo 

nimirum,  quia  id  episcopis  minime  est 

concessum:  Cum  illi  huiusmodi  dispen- 

satio  a  canone   minime  sit  permissa , 

sunt  verba  lextus.  Et  nota,  quod  ibi 

non  dicatur  ,  cum  non  sit  prohibita , 

sed  cum  minime  sit  permissa.  Nec  iam 

anterius  aderat  aliqua  prohibitio  epi- 

scopis  dispensandi   in    tali    materia, 

sed  tantum  id  aderat ,  quod  talis  di- 

spensatio  ipsis  nunquam  permissa  fue- 

rat;  ex  quo  Glossa  recte  infert :  Argu- 

mentum,  quod  episcopus  dispensare  non 

potest,  nisi  in  casibus  sibi  concessis  a 

iure.  Nec  valet  dicere  quod  episcopi 

immediate  a  Deo  iurisdictionem  ha- 

bent,iuxtasententiamNatal.Alex.Cont. 

Tournely  Soto  Vasq.  Victoriae  et  alio- 

rum;  et  ideo  possunt  dispensationem 

impertiri,  ubi  illa  non  est  eis  speciali- 

ter  vetita.  Nam  respondetur,  quod  li- 

cet  praefata  sententia  sit  satis  proba- 

bilis,  attamen  nemo  negat  talem  iuris- 

dictionem  semper  esse  ponlifici  subor- 

dinatam.  Praeterea  arguimus  adversus 

primam  opinionem,  quod  si  ratioillius 

fautorum  valeret,  non  solum  episcopi, 

sed  etiam  parochi  dispensare  possent 

eodem  modo  in  legibus  pontificis;  dum 

eliam  parochis  permissum  est  absol- 

vere  a  censuris  non  reservatis,  ut  lo- 

quilur  textus  in  cap.  Nuper  allatus, 

dicens :  A  suo  episcopo,  vel  a  proprio 

(I)  C  .Dilcctus,  de  temp.  oid.  (2)  Loc.  c.  n.  S. 
(S)  Loc.  c.  (4)  Excipiuntur  tamcn  dispcDsationes 
malrimonialps;  in  his  enim  non  solum  ngitur  de  va- 
'pre  contraclut,  jed  tliam  sacrammii.  ideoijue  non 


sacerdo:$  pQldi^U  absolutionis  beneficium 
obtinere.  Sed  hoc  quis  audebit  dicere? 
Quoad  autem  axioma  a  plunbus  dd. 
admissum,  ut  referetur  lib.  6.  n.  980.  u. 
Sed  dubitatur.)  nempe  quod ,  quidquid 
potest  papa  in  tota  ecclesia ,  potest  e- 
piscopus  in  sua  dioecesi,  nisi  speciali- 
ter  id  ei  prohibeatur,  ait  p.  Suarez  2 
aut  non  admittendum  aut  admittendum 
dumtaxat  in  iis  rebus  quae  spectant 
ad  communem  directionem  animarum, 
et  quae  sunt  moraliter  necessariae;  sed 
ad  hunc  ordinem  nequaquam  pertinere 
dispensationes  legumcanonicarum.  Hoc 
tamen  non  excludit,  ut  scribit  Bona- 
cinaSquod  episcopi  dispensare  possint 
in  iis  casibus  qui  frequenter  occurrunt 
et  saepe  dispensatione  egent;  aut  vero 
(inquit)  cum  aliqua  gravis  urget  neces- 
sitas  aut  gravis  utilitas,  et  tunc  non 
possit  commode  apostolica  sedes  adiri, 
iuxta  quae  dicentur  in  append.  de  pri~ 
vil.  num.  40. 

'!1)2.  Quaeritur  2.  quid  in  dubio,  an 
casus  indigeat  dispensatione  ?  Resp. 
quod  sive  dubium  sit  positivum  ,  sive 
negativum ,  potest  subditus  uti  sua  li- 
bertate^.Consultiustamen  est  tuncad- 
irepraelatum,  qui  declaret  vel  dispen- 
set ;  cum  in  tali  dubio  bene  possit  et- 
iam  praelatus  inferior  dispensare  sine 
concessione  legislatoris.Ita  Pal  .5  Laym  .'> 
et  Salm.'  cum  Sa  et  Diana.  Idem  di- 
cunts  Suar.  et  Sanch.  de  dubio  circa 
vota  reservata.  Idem  in  dubio,  an  ad- 
sit  causa  sufficiens  ad  dispensandum, 
Salm.  5  cum  Caiet.  Gran.  et  Sylv.  Id- 
que  asserit  Croix  lotenere  Sanch.  Gob. 
et  Tap.  quia  potestas  dispensandi  late 
interpretanda  est,  intellige,  si  data  sit, 
non  per  modum  commissionis,  se.d  gra- 
tiae  (  utinfra  dicetur  n.  195. );  ettunc 
dispensans  non  obligatur  ad  examen 
de  plena  sufficientia  causae.  Notat  au- 
tem  Pal.  "  Covar.  Sanch.  Suar.  Bas. 
etc.  quod  potestas  quam  habent  prae- 
lali  inferiores  dispensandi  ratione  of- 
ficii  in  legibus  superioris,  utpote  in 
casibus  qui  frequenter  occurrunt,  de- 

possumus  operari  cum  diihio.ffom.  .4p.  tr.  2.  n.SI. 
EtvideDema«r.l.6.  n.902.  (o)Tr.5.d.6.p.5.n.lO. 
(6)L.I.  tr.4.c.22.n.4.  (7)  D.  c.  S.n.4S.  (8)II)id. 
(y  ll).ii.46.  (IO)L.t.n,803.(ll)Tr.5.d.6.p.S.n.l2. 


CAP.  TV.  QUAE  EXC.  A   T 

bet  dici  potlus  ordinaria,  quam  dele- 
gata. 

493.  Circa  potestatem  autem  delega- 
lamdispensandi,  notandum,quod  quis- 
que  habens  potestatem  ordinariam  pot- 
est  eam  delegare :  et  tunc  si  delegatio 
est  per  modum  commissionis  pro  certo 
casu,  expirat  morte  concedentis,  si  res 
sit  adhuc  integra ;  si  vero  per  modum 
gratiae,  tunc non  expirat^.Pariter  quis- 
que  inferior,  qui  iure  ordiuario  potest 
dispensare  in  legibus  superioris  (  ut 
possunt  episcopi  in  ieiuniis,  votis,  etc. 
uti  supra  diximusn.  i90.)potest  etiam 
delegare  potestatemdispensandi;  modo 
hoc  ei  non  sit  limitatum.  Vide  Salm.2. 
Delegatus  autem  nequit  subdelegare, 
nisi  sit  delegatus  a  principe,  sive  a  pa- 
pa  3.  Vel  nisi  sit  ab  inferiore  ordinario 
delegatus  ad  universitatem  causarum*, 
Aut  nisi  concessa  sit  facultas  subdele- 
gandi.  Sed  de  his  sedulo  observa  quae 
dicenturde  sacram.  poenit.  l.  6.  n.  566. 
vers.  Generaliter. 

494.  Nota ,  quod  praelati  regulares 
nou  possunt  dispensare  in  regula,  nisi 
iis  concedatur  a  privilegio  vel  a  iure. 
Ratione  privilegii,  quod  ex  se  muneri 
praelati  adnectitur,  possunt  praelati  et- 
iam  inferiores  dispensare  1.  in  rebus 
levibus,  quae  scilicet  sub  levi  praeci- 
piuntur:  2.  in  rebus  frequentibus:  3.  in 
slatutis  propriis,  scilicet  quae  sunt 
|)ropria  illius  conventus.  Peyrin.  5  el 
Fal.  6  cum  aliis. 

Ratione  autem  facullatis  iis  conccs- 
sae  a  iure,  praelatus  dispensare  nequit 
in  votis  essentialibus  '.  In  aliis  vero 
regulis  bene  potest  in  casuparticulari, 
uisi  expresse  siteiinterdictadispensa- 
tio.  Ita  Peyrin.  cum  Rod.  Angel.  Sylv. 
Turrecr.  Miranda.  Talem  enim  facul- 
talem  praelati  habent  a  iure  8.  Et  ra- 
lio  est,  quia  cum  lexhumana  non  pos- 
.•>it  providere  omnibus  casibus,  ex- 
ped  i  t,  u  t  i  n  particularibu  s  rectores  pro- 
videant;  alioquin  non  sufRcienter  pro^ 
videretur  bono  coramuni.  Et  ideo  ex  s. 

(1)  Ex  rcg.  16.  iuris  in  6.  (2)  C.  S.  n.  Sl, 

l5)  Ex  c.  fin.  §.  1.  ile  oflic.  ct  pol.  Jeicg. 
1-i)  E\  lcg.  1.  §.  An  alj  co  ff.  f|uis,  cl  a  quo. 
',.;)  T.  2.  q.  1.  p.  S.  (6)  ll.id.  n.  4.  8.  6. 

^7)  Ex  c.  Cum  ad  monast.  de  Jtati;  monjjij^ 


RANSGR.  PnAEC.  T>l^to.  •▼  '  .1.1 

Thom  .9  quisque  rector  habet  potesla  tein 
dispensandi  in  lege  humana  ex  iusta 
causa.  Sed  adverte  dicta  n.  191 .  An  au- 
tem  subditus  teneatur  obedire  praelatc 
praecipienti  aliquid  contra  regulam  : 
Resp.  negative,  si  certum  sit  rem  prae- 
ceptam  esse  contra  regulam,  atque  con- 
stetpraelatum  inilla  non  posse  dispen- 
sare,  vel  non  duci  ex  causa  iusta ,  ut 
Peyrin.<0Sanch.'*SaIm.i2quiquoque<3 
dicuntpraelatumiubentem  aliquid  pro- 
babiliter  licitum,  vel  quod  non  sit  cer- 
te  iniustum,  iuste  iubere;  alias  magna 
confusio  adesset,  si  iubere  nequirent 
praelati,  nisi  evidenter  iusta.  Vide  di- 
cta  n.  24. 

An  autem  facultas  delegata  dispen- 
sandi  sit  late  vel  stricte  interpretan- 
da.  Resp.  late,  si  concessa  sit  per  mo- 
dum  gratiae,  ut  supra;  stricte,  si  per 
modum  commissionis  pro  certo  casu. 
Laym.i^  Sanch.is  aeSalm.is  cum  Tapia 
Basil.  etc.  Ipsa  vero  dispensatio,  cum 
sit  odiosa,  semper  stricte  sumenda  est- 
nisi  dispensatio  sit  debita:  vel  sit  ex 
motu  proprio  principis:  vel  sit  inserta 
in  corpore  iuris:  vel  tandem  nisi  con- 
cedatur  communitati ,  vel  ad  bonum 
commune.  lu  his  enim  casibus  late  ac- 
cipienda  est.  Ita  Salm."  cum  Tapia. 

195.  Quaeritur  autem,  quotupliciter 
dispensatio  cessarepossit.Adhoc  prae- 
notandum  est,  quod,  si  dispensatio  iam 
sortita  sit  suum  efiFectum,  vel  si  dispen- 
sationi  fuerit  adiuncta  aliqua  commu- 
tatio  oneris,  tunc  etiam  cessante  cau- 
sa,  dispensatio  hon  cessat.Vid.  Salm.is. 

Notandum  etiam  est  circa  causas  di- 
spensationum,  quod  aliae  causae  per  sg 
excusant  a  praecepto,  puta  ieiunii,  of- 
ticii  divini  etc.  Et  istae  non  egent  di- 
spensatione  ,  si  sint  certe  vel  saltem 
probabiliter  iustae.  Aliae  vero  suffi- 
ciunt  ad  dispensationem,  sed  ea  indi- 
gent :  sufficiens  nempe  causa  est  digni. 
tas  petenlis  ,  aut  superioris,  ut  beni- 
gnum  se  ostendat:  necnon  utilitas  coni- 

(8)  Clossa  in  c.Monacluim  20.  q.-4.  (9)  1  2  i 
97.  3.  4.  (10)  D.  I.  (11)  lu  dcc.  1.  6.  c.  3.  l'il.'  i{ 
(12)Deslal.  rd.  c.G.  n.72.  (15)  Il.iJ.  n.CC  cl.';7 
(14)  h.  1.  tr.  4.  c.  22.  n.  6.  (13)  De  niatr.  1.  «' 
d.  2.  n.  1.  ct  6.  (16)  De  lcg.  c.  K   n    »3 

(17)  Ibi«J.  B.  B4.  (18)  iHid.  n.  86.  87.'  ' 


436  »'I8-   '•  TRACT. 

munis  vel  privata  ,  et  similia.  Vide 
Salm.  1.  In  dispensationibus  autem  im- 
pedimentorum  in  matrimoniis  sufficit 
pro  causa  solutio  pecuniae  in  subsidium 
ecclesiae  ,  ut  est  praxis.  Salm.  2  cum 
communi. 

<96.  Tribus  autem  modis  dispensa- 
tio  cessare  potest.  1.  Per  cessationem 
causae.  2.  Per  revocationem  dispensan- 
tis.  3.  Per  renunciationem  dispensati. 

Et  1 .  per  cessationem  causae,  si  ces- 
set  causa  motiva  et  totalis.  Secus  au- 
tem,  si  cessat  causa  impulsiva;  aut  ce§- 
sat  motiva ,  sed  non  totaliter ;  nam  si 
aliquid  istius  perduret,  adhucperdu- 
rat  dispensatio ,  ut  Bus.  3  cum  Salm. 
A  t  si  dubium  sit  ah  totaliter  cessaverit, 
siandum  est  pro  dispensatione  quae 
jKSsidet.  Salm.  <.  Vide  l.  6.  n.  1132. 

Quaestio  vero  est,  an,  certo  cessante 
totaliter  causa,  pereat  dispensatio.  Pri- 
ma  sententia  affirmat,quia  valor  dispen- 
sationis  pendet  a  voluntate  superioris, 
qui  praesumitur  noUe  dispensare,  nisi 
pro  tempore  quo  causa  duret.  Ita  San- 
ch.  5  Bon.  6  et  Dicast.  Con.  Hurt.  et 
TruU.  apud  Sal.  '.  Secunda  sententia 
negat:  ratio,  quia  obligatio  legis  iam 
ablata  per  dispensationem  nonredit, 
nisi  rursus  impouatur  a  legislatore.  Ita 
Sanch.sSuar .9 Pal.iOLaym.il  et  Salm.12 
cum  Perez  Salas  Sa  Ang.  Sylv.  Tapia 
etc.  Et  probabilius  vocant  Sanch.  Di- 
cast.  et  TruU.  Et  probatur  ex  iure  ca- 
non.  13;  Factum  legitime  retractari  non 
debet,  licet  casus  postea  eveniat^  a  quo 
non  potuit  inchoari.  Secus  vero  dicen- 
dum,  si  dispensatio  non  fuerit  conces- 
sa  absolute,  sed  sub  conditione  expres- 
sa  vel  tacita,si  ciusaperduret.Utraque 
sententia  satis  probabilis  videtur. 

Sed  difficultas  magis  urget,  quando- 
nara  dispensatio  censenda  sit  concessa 
absolute,  et  quando  sub  tacita  illa  con- 
jlitione,  si  causa  duret.  Resp.  quod  si 
causa  iudicaturperpetua,  tunc  dispen- 
satio  censeatur  data  absolute,  etsi  po- 
stea  per  accidens  causa  cesset.  Hinc  di- 

'1)  C.  S.  n.  75.  ct74.  (2)  Ibid.  n.72.  (3)  N.2. 
(4)  C.  S.  n.  88.  (S)  De  maVr.  l.  8.  d.  30.  n.  15. 
'6)  Do  leg.  d.  l.  q.  2.  p.  10.  §.  2.  n.  S,  (7)  C.  S. 
r,.  r.O.  ^8)  De  matr.  1.  8.  c.  50.  d.  5.  (9)  De  leg. 
'   0.  c.  20.  n.  IS.  et  l.  8.  c.  30.      (10)  Tr.  3.  difp. 


cunt  Salm.  i<  quod  si  quis  obtineat  di- 
spensationem  ab  officio,  vel  abstinen- 
tia  a  carnibus  pro  infirmitate,  quae  e- 
xistimatur  perpetua,  tunc,  etiamsi  va- 
letudo  superveniat,  potest  uti  dispen- 
satione.  Sed  huic  minime  acquiesco, 
quia  in  iis  casibus  ,  puto  dispensatio- 
nem  omnino  censendam  esse  factara 
sub  conditione.  Consentio  autem  cura 
Salm.  15  quodirregularis  qui  obtinuit 
dispensationem  ob  paupertatem  paren- 
tum,  ob  inopiam  ministrorum,  vel  ob 
honestatemmorum,bene  possitilla  uti, 
etsi  casu  postea  cessent  illae  causae. 
Secus  autem ,  si  causa  iudicatur  tantum 
pro  tempore  duratura;  hinc  si  quis  ob- 
tinet  dispensationem  a  ieiunio  ob  in- 
firmitatem  quae  nouiudicaturperpetuo 
duratura,  cessante  causa,  cessatdispen- 
satio. 

Quando  vero  dispensatio  est  absolu- 
te  concessa  ,  non  cessat  per  unum  a- 
ctum;  V.  gr.  obtinuisti  dispensationem 
in  voto  castitatis  ad  contrahendum  ma- 
trimonium,  mortua  coniuge,  perdural 
dispensatio  ;  nisi  fuerit  concessa  pro 
specialicasujscilicet  ad  ducendamvir- 
ginem  a  te  defloratam;  et  sic  de  simili- 
bus.  Ita  Salm.i6  cum  Bon.  Laym.  San- 
chez  Basil.  et  aliis  supra  citatis. 

1 97. 2.  Cessare  potest  dispensatio  per 
revocationem  dispensantis.  Et  quidem , 
cessante  causa,  vel  alia  nova  contraria 
superveniente ,  superior  dispensatio- 
nem  revocare  potest ,  immo  tenetur , 
cessante  totaliter  causa  motiva.  Pecca- 
bit  tamen  (  sed  tantum  leviter )  revo- 
cans  sine  causa,  licet  revocatio  valeat. 
Bonac,  "  etSalm.  i^  cum  Tapia. 

Etiam  praelatus  inferior,  qui  potest 
concedere  dispensationem  sive  iure  or- 
dinario  ,  sive  ex  commissione  legisla- 
toris,  potest  ex  iuxta  causa,  dispensa- 
tionem  revocare ,  sine  tamen  causa  , 
nulla  erit  revocatio:  Bonac.i9Sanch.2c 
§t  Salm.  21  cum  Salas,  Tapia  etc. 
Notandumhic,  quod  dispensatioquae 

4.  p.  IS.  n.  7.  (11)  Lib.  1.  tr.  4.  c.  22.  n.  IS. 

(12)  C.  S.  n.  90.        (13)  Reg.75.  dc  reg.  inr.  iu  G. 
(14)C.S.n.91.     (1S)N.92.    (16)  Ex  n.  91  ad  94. 
(17)  D.  1.  q.  2.  p.  7.  S-  2.  n.  2.     (18)  C.S.  n.97. 
(19)  Loc.  C.        '9iO)  L.  8.  de  malr.  d.  33.  n.  14 
(21)  C.  8.  „.  99." 


CAP.  IV.   QITAE  EXC.   A  TBANSGB.  ?R,VEC.  DUB.  IV, 


137 


absolute  sit  conces^,  non  cesset  mor- 
te  dispeusantis,  quicumque  ille  sit,  si- 
ve  supremus  sive  inferior;  cum  dispen- 
satio  sit  gratia  ,  et  gratia  non  spiret 
morte  concedentis.  Excipe,  si  superior 
dispensaverit,  donec  ei  placuerit,  vel  ad 
suum  arbitrium;  tunc  enira  morte  eius 
spirat,  si  res  adhuc  sit  integra:  puta  si 
confessarius  nondum  incoeperit  audire 
confessionem.  Si  vero  dispensatio  con- 
cfcssa  sit,  donec  revocetur,  tunc  non  spi- 
rat  morte  concedentis:  idem  si  conces- 
sa  sit  ad  arbitrium  sedis  apostolicae  vel 
episcopi,  tunc  neque  spirat  morte  pon- 
tificis  aut  episcopi.  Vid.  Salm.  i. 

498.  3.  Cessat  dispensatio  per  re- 
nuntiationem  dispensati;  quod  ipse  be- 
ne  facere  potest,  quando  eflfectus  di- 
spensationis  nondum  sit  secutus ,  nisi 
renuntiatio  redundet  in  damuum  alte- 
rius  vel  communitatis,  in  cuius  favo- 
rem  sit  impensa  dispensatio;  vel  nisi 
praelatus  praecipiat  subdito  uti  dispen- 
satione  concessa  ex  iusta  causa.  Salm.2 
cum  Caiet.  et  Tapia. 

Potest  igitur  dispensatus  renunciare 
dispeusationi  expresse  et  etiam  tacite; 
et  consummata  renunciatione  ,  nequit 
illa  amplius  uti.  Consummata  autem 
intelligitur  renunciatio ,  quando  a  su- 
periore  renunciatio  acceptatur,  alias 
dispensatio  durat.  Salm.  3  cum  Suar. 
Tap.  Bonac.  etc. 

Quaudo  autem  intelligatur  facta  ta- 
cita  renunciatio  dispensationis.  Alii  di- 
cunt,  quando  dispensatus  per  decen- 
nium  illa  non  utitur ,  cum  uti  possit , 
ut  ait  Marlin.  Alii  ( ut  Sanch.  et  Bor- 
don. )  quando  dispensatus  actum  con- 
trarium  ponit,  puta,  si  obtenta  dispensa- 
tione  ad  contrahendum  cum  una,  quae- 
rat  inde  contrahere  cum  alia,  sed  per 
ista  signa  nullo  modo  censeri  factam 
renunciationem,  tenendum  esse  dicunt 
Sal.  ^  cum  Suar.  et  Tap.  Hinc  inquiunt, 
quod  dispensatus  ad  contrahendum  cum 
una,  bene  potest  illa  dispensatione  uti 
etiam  postquam  cum  alia  contraxerit 
quae  mortua  sit;  vel  postquam  emise- 
rit  votum  castitatis ,  voti  dispensatio- 

(1)  C.  5.  n.  93.  96.  (2)  Ibid.  n.  iOO.  (3)  Ibid. 
n.  101.         (4)  Ibid.  n.  102,         (S)  ibiJ.  :>.  IQS. 


ne  postea  tantum  obtenta.  Denique  qui 
habuit  dispensationem  ieiunii ,  officii 
divini,  potest  illa  uti,  etsi  officium  et 
ieiunium  postea  servaverit.  Ita  Salm.^. 
Hic  libet  addere  aliqua  1 .  de  cessatio- 
ne  legis:  2.  de  interpretatione.  3.  de 
epikeia. 

De  cessatione  legis. 

4 99.  Nota,  quod  per  legem  generalem 
nunquam  abrogatur  lex  particularis 
alicuius  loci,  nisi  expresse  dicatur  : 
Non  obstante  quacumque  lege  particula- 
ri.  Salm.6  cum  Sanch.  Pal.  Bonac.  etc. 

Sed  hic  notanda  est  quaestio  illa  ma- 
gna  inter  dd.  an  cesset  lex,  cessante 
fine  adaequato  legis.  Finis  adaequatus 
est  ille,  qui  est  totalis  finis  legis :  nam 
si  lex  plures  fines  habeat,  fiuis  adae- 
quatus  ex  omnibus  illis  constituitur. 
Hoc  posito  certum  est,  quod  cessante 
fine  adaequato,  seu  totali  legis  in  com- 
muni ,  cessat  lex ;  ut  si  vovisti  non 
ingredi  talem  domum  ob  periculum 
fornicationis,  cessante  periculo,  cessat 
votum.  Ratio,  quia  lex  cum  sit  inutilis, 
vim*amittit  obligandi.  Ita  d.  Thom.  f 
et  Salm.8  cum  communi.  An  vero  tunc 
sit  expectanda  declaratio  legislatoris , 
vel  contraria  consuetudo.  Affirmant  a- 
liqui;sedaliiomnesnegantcumSalm.9; 
sufficit  enim  ,  ut  mihi  in  particulari 
constet ,  vel  saltem  probabile  sit  ( ut 
Salm.  10  cum  Palao  et  Gran. )  cessasse 
in  communi  finem  legis  adaequatum. 

Quaestio  urget ,  an  cesset  lex ,  ces- 
sante  fine  adaequato  in  casu  particula- 
ri.  Prima  probabllior  sententia  negat 
si  tantum  cessat  privative,  scil.  si  lex 
tunc  redderetur  inutilis:  nara  si  cessat 
contrarie  ,  quando  scilicet  materia  le- 
gis  redderetur  in  illo  casu  nociva  vel 
valde  difficilis  ;  tunc  omnes  asserunt 
legem  non  obligare.  Ratio  dictae  pri- 
mae  sententiae  est,  quia,  licet  cesset 
finis  damni  in  casuparticulari,  non  ta- 
men  cessat  finis  periculi  in  communi; 
ideo  tunc  non  cessat  finis  adaequatus. 
Ita  Salm."  cumd.  Th.  «2  ac  Sot.  Suar. 
Pal.  et  communiori.  Altera  vero  sen- 

(6)  C.  5.  n.  14.  (7)  1.  2.  «j.  103.  a.  4.  ail  3.  in  IId. 
(8)  De  leg.  c.  4.  n.  5.  (9)  Ibid.  n.  4-  (10)  Ibid. 
(11)  Ibid.  n.  6.  el  3.        (12)  2.  2.  q.  lo4.  a.  2 


138  l^IB.  I.  TRACr. 

tentia  (quam  teneot  Cai.  Sot.  *  Sylv.  2 
Ang.3  item  Valent.Tiraq.Hurt.etCar- 
den.  apud  Croix  *  Gran.  Henr.  Castr. 
ac  Diana  apud  Salm.  5  qui  dicunt  hanc 
sententiam  non  posse  negari  esse  satis 
probabilem,  sicut  probabilem  etiam  vo- 
catViva  ^  cum  Panorm.  Led.Sa)  tenet, 
quod  cessante  fme  adaequato ,  etiam 
privativein  casu  particulari,cesset  ob- 
ligatio  legis.  Quia,  ut  dicunt ,  in  quo- 
cumque  casu,  cessante  fine  legis  ,  lex 
etiam  cessat;  et  sicut  cessante  fine  legis 
in  communi  pro  uno  tempore  cessat 
lex,  licetnoncessetproalio;  siccessan- 
le  pro  uno  casu  particulari,  cessat  lex 
pro  illo,  licet  non  cesset  in  communi. 
Sic  aiunt  evenire  etiam  in  legibus  na- 
turalibus;  correctio  enim  fraterna  non 
obligat,  ubi  non  speratur  fructus.  Idem 
etiamtenent  Abb.  Nav.  Comit.etc.apud 
Tamb.^quia  (ait  Tamb.)  sicut  cessante 
fine  in  universo ,  cessat  lex  universa- 
liter,  sic  cessante  fine  in  particulari , 
cessat  lex  in  particulari,  cum  in  utro- 
que  casu  aeque  lex  reddatur  inutilis , 
cessante  fine  legis.  Fornicatio  sem- 
per  est  mala  iure  naturae,  licet  in 
aliquo  casu  cessaret  periculum  malae 
educationis  prolis.  Ratio,  quia  in  for- 
nicatione  semper  adest  periculum  ma- 
gnae  hallucinationis,  immo  in  illa,  ul- 
tra  periculum  malae  educationis,  sunt 
alia  damna,  scilicet  hebetatio  mentis , 
subiectio  rationis  sensui,  etc.  ideoque 
ibi  nunquam  cessare  potest,  nec  in  par- 
ticulari  quidem,  finis  adaequatus;  vide 
Viva'5.  Ac  ideo  non  obstat  auctoritas 
d.  Th.  in  contrarium  adducta  a  Salm. 
Nam  s.  doctor  tantum  loquitur  ibi  de 
fornicatione,  quod  certum  est  apud  0- 
mnes.^is  tamen  non  obstantibus,  ma- 
gis  mihi  arridet  prior  sententia,  eo 
quod  communiter  loquendo  fere  nun- 
quam  in  particulari  cessat  omnino  pe- 
riculum  hallucinationis.  Si  vero  ali- 
quando  casus  accideret,  quo  aliquis  o- 
mnino  certus  et  securus  esset  abesse 
omne  ballucinationis  periculum,  tunc 
non  auderem  secundam  sententiam  im- 

(l)Op.  t.  I.n.  12.  q.2.  (2)Vcrb.Lex,q.8.et9. 
(5)  iLid.  n.  4.cas.7.  (4)  L.  1.  n.  867.  (S)L.c.n.S. 
(0)De  Irg.  q.  6.  a.S.  n.5. 


II.  DE  LEGIBCS 

probare;  sed  huiusmodi  casus  rarissi- 
me  poterit  evenire. 

Utrum  autem  probabile  sit  legi  pos- 
se  libros  prohibitos,  cessante  periculo 
et  scandalo,  Affirmant  ob  eamdem  ra- 
tionem  Felin.  Ab.  Masc.  "^acian.  et  in- 
clinat  Laym.  ^.  Sed  negandum  cuin 
Pal.  10  qui  citat  Tol.  Suar.  Sanch.  etc. 
ac  Tamb.  qui  dicit  quod  in  hoc  non 
cessat  omnino  periculum,  vel  non  ces- 
sat  omnino  finis  prohibitionis,  nec  et- 
iam  in  particulari,  cum  finis  prohibi- 
tionis  sit,  non  solum  ut  vitetur  da- 
mnum  conscientiarum  ex  lectione  pra- 
vorum  librorum ,  sed  etiam  ut  serve- 
tur  obedientia  ecclesiae  in  materia  tam 
periculosa;  et  ne  detur  ansa  haereticis 
vel  malis  scriptoribus  perniciosa  typis 
demandare;  ideo  bene  inquit  Tamb. 
nullo  modo  aperiendam  esse  ianuara 
impune  legendi  huiusmodi  libros,  et- 
iamsi  quis  pulet  pro  se  abesse  pericu- 
lum. 

2.  De  interpretatione  legis. 

200.  Interpretatio  alia  est  authenti- 
ca,  alia  usualis,  alia  doctrinalis.  Au- 
thentica  fieri  potfest  vel  ab  ipso  legisla- 
torei,  vel  a  suo  successore,  aut  a  supe- 
riore.  Usualis  est  illa  quae  ita  ab  usu 
est  recepta.  Doctrinalis  autem  est  de- 
claratio  quaedam  mentis  legislatoris 
quae  a  quocumque  doctore  fieri  potest. 

Hic  dubitatur  an  declarationes  quae 
fiunt  a  pontifice,  vel  a  principe  ali- 
cuiuslegis,  indigeant  promulgatione ,  ut 
obligent.Inhoc  distinguere  oportet  de- 
clarationes  pure  tales  ab  aliis  quae  sunt 
non  pure  tales ,  sed  potius  sunt  merae 
interpretationes.  Declarationespwre  ta- 
les  sunt,  cum  ab  illis  explicatur  aliquis 
sensus  qui  usque  ab  initio  iam  erat  cla- 
re  imbibitus  in  lege:  ex  gr.  si  dubium 
sit,  an  sub  verbo  /ilii  intelligatur  so- 
lus  legitimus  aut  etiam  spurius,  et  le- 
gislator  declarat  intelligi  etiam  spn  - 
rium,  tunc  verum  fit  quod  sensus  in 
lege  erat  clare  imbibitus.  Interpretatio 
autem,  sive  declaratio  non  pure  talis 
est  illa,  cuius  sensus  non  est  clare  im- 

(7)  Dce.  1.  2.  c.  1.  §.  7.  n.  58. 

(8)  Siip.  prop.  48.  Iiiiioc.  ii.       (0)  L.  2.  c.  14.  n.  5 
(10)  Tr.  4.  (lisp.  2.  p.  10.  S-  2.  n  9. 


CAP.  IV.  QUAE  EXC.  A  TBANSGR.  PRAEC.  DUB.  IV. 


139 


bibitus  in  lege,  !>eu  c»rca  ipsum  variae 
sunt  opiniones,  ettantum  deducitur  ex 
argumentis  ,  v.  gr.  quod  sub  numine 
patris  intelligatur  etiam  avus,  aut  quod 
sub  nomine  mortis  intelligatur  etiam 
mors  civilis ,  prout  est  carcer  perpe- 
tuus  aut  simile,  recurrendo  ad  quam- 
dam  impropriam  significationem. 

His  positis,  dicimus  cum  Suarez  Ca- 
stropal.  Vasquez  Salas  Salmant.  Holz- 
man  La-Croix  Supplet.  Sporer  etc. 
quod  declaratio  sensus  clare  imbibiti 
in  lege  non  requirit  promulgationem, 
sed  statim  obligat  eos  omnes  qui  illum 
uoverint,  cum  talis  declaratio  non  sit 
nova  lex.  Interpretatio  vero  alicuius 
sensus  non  clare,  sed  tantum  obscure, 
sive  improprie  iinbibiti  in  lege,  quae 
est  declaratio  non  pure  talis  (  ut  dixi- 
mus)  haec,  quia  habetur  tanquam  nova 
lex,  ut  obliget,  necessario  promulgatio- 
nem  requirit,  sicut  omnes  aliae  leges 
i  uxta  dicta  n .  95  .et  96 .  Hinc  infer  tur  cum 
Suar.  1  et  Castrop.  2  (  qui  citat  pro  se 
Bonac.  Salas  et  Lorca ),  quod  declaratio 
quae  fit  a  legislatore  alicuius  sensus 
clare  in  lege  imbibiti  (iuxta  exemplum 
adductum  filii  legitimi  et  spurii )  non 
requirit  promulgationem  ut  obliget. 
Gontra  vero  declaratio  sensus  obscure 
imbibiti  ( iuxta  exemplum  avi  sub  no- 
mine  patris^  vel  mortis  civilis  sub  no- 
mine  mortis )  indiget  quidem  promul- 
gatione;  tunc  enim  ipsa  novam  consti- 
tuitobligationem,  quae  per  se  non  erat 
prius  clare  in  lege  imbibita.  Et  idem 
dicunt  Suar.  3  et  Castrop.  ^  de  illis  de- 
clarationibus  quae  fiunt  non  ab  eodem 
iegislatore,  sed  ab  eius  successore  aut 
superiore ;  quia  legislatoris  mens  ne- 
quit  his  esse  ita  cognita  ,  ut  erat  ipsi 
legislatori-,  unde  tunc,  ut  declaretur 
sensuS  ( quamvis  imbibitus  in  lege )  a~ 
iicuius  obligationis ,  semper  opus  est 
recurrere  ad  argumenta  et  interpreta- 
tiones  quae  novam  legem  iam  consti- 
tuunt  reddendo  certum  quod  erat  du- 
bium;  et  ideo  promulgatio  requiritur , 

(1)  De  leg.  1.  6.  c.  1.  n.  3.  (2)  Tr.  3.  d.  S,  p. 
5.  S    1.  n-  S.  (3)  Loc.  c.  (4)  Ibid.  n.  2. 

(5)  C.  2.  de  privil.  iu  G.  (G)C.  4.  p.  3.  §.  1.  n.25. 
(7)  Tr.  5.  d.  S.  p.  3.  §.  2.  a.  6.  (8)  D.  21.  sess. 
2.  in  Gu.     (9)  Vei^s.  Interprelatio,  d.  i>,     (10)  Sess. 


alias  declaratio  nunquam  authentica , 
sed  tantumdoctrinalis  reputabitur.  In- 
terpretatio  autem  doctrinalis  quae  est 
declaratio  simplex  mentis  legislatoris, 
a  quocumque  doctore  fieri  potest,  mo- 
do  fiat  iuxta  regulas  et  sensum  a  sa- 
pientibus  magis  receptum ;  cum  enim 
saepe  dubia  occurrant,  nec  de  facili 
semper  obtineri  possint  resolutiones  a 
legislatore,  necesse  fuit  ut  viris  peritis 
haec  facultas  interpretand  i  praeberetur, 
ut  eruitur  ex  iure  canonico  5.  An  vero 
possit  fieri  interpretatio  legis,  si  in  ea 
omnis  interpretatio  prohibetur.  Negant 
Salm.  6  cum  Regin.  Enriquez  etc.  Sed 
affirmant  Palaus  '  Salas^  Sa  ^.  Tunc  e- 
nim  dicunt  excludi  tantum  interpreta- 
tiones  frivolas,  non  autem  prudentes. 
Idque  colligunt  ex  Trident.<Oubi  prohi- 
betur  fieri  interpretatio  s.  scripturae 
contra  sensum  quem  tenet  ecclesia  ; 
quare  aiunt,  quod  si  quis  praeter  con- 
sensum  patrum  non  tamen  illi  contra- 
rium,  scripturam  Interpretetur ,  huic 
tali  prohibitio'ni  non  adversatur,  ut  di- 
cunt  Azor.  i*  Bann.  12  Barbosa  '3  et  Pa- 
laus^^^.Qui  tamen  advertit*5aIiquando 
prohiberi  etiam  interpretationem  do- 
ctrinalem,  non  vero  quamcumque,  sed 
quae  typis  mandatur  ,  et  ex  professo 
fit ;  nam  haec  tantum  videtur  vetita  a 
Pio  IV.  in  bulla  confirmatoria  Triden- 
tini,  ubi  prohibetur  ne  quis  commen- 
tarios  in  praefatum  concilium  edere 
audeat :  quod  verbum  edere  ex  consue- 
tudine  sumitur  pro  interpretatione  ty- 
pis  mandata,  ut  dicunt  Barbosa  *6 et  i- 
dem  Palaus  cum  Sa  Rodriq.  Salas  Re- 
gin.  etc.  Imo  aiunt  Bonac.  *'  et  Pal.  is 
cumSuar,etSaIas,  necprohiberi  quam- 
libet  interpretationem  typis  excusam, 
sed  eam  tantum  quae  ex  professo  de- 
sumitur,  non  vero  si  unum  vel  alte- 
rum  Tridentini  decretum  incidenter  in- 
terpreteris. 

Regulae  in  interpretandis  legibus 
sunt  'I .  Ut  attendatur  mens  sive  finis 
intrinsecus  legislatoris :  hinc  ,  si  con- 

4.  decr.  de  usu  sacr.  libr.  (H)P.  1. 1.  8.  c.  2.  ,|.  3. 
(12)  P.  1.  q.H.  (13)  In  rom.  conc.  loc.  cit.  Trid. 
(14)  Ibid.  n.  6.  (13)  N.  7.  (16)  In  retniss.  conc. 
sess.  2S.  c.  2.  (17)  De  leg.  d.  1.  p.  7.  n.  3.  in  rui 
(18)  Eod.  n.  7. 


UO  LIB.  I.  TaAGX. 

stat  de  mente  leBislatoris ,  huic  magis 
standum  est  quam  verbis  legis.  2.  At- 
tendenda  est  ratio  legis,  3.  In  dubio 
mentis  legislatoris  verba  legis  acci- 
pienda  sunt  secundum  proprium  sen- 
sum,  semper  ac  non  sequatur  aliquod 
absurdum.  Sensus  autem  proprius  pot- 
est  esse  naturalis,  et  hic  accipiendus 
est  in  poenalibus*,  potest  esse  etiam  ci- 
vilis,  et  hic  etiam  accipi  potest  in  fa- 
vorabilibus.  4.Ut  in  dubio  fiat  interpre- 
talio  pro  valore  actus.  5.  Quod  lex  in 
favorabilibus  amplietur,  restringatur  in 
odiosis.  Quando  vero  leges  sint  favora- 
biles,  quando  odiosae,  primarium  mo- 
tivum  legis  attendendum  est.  Vide 
Salm.  <. 

Quaeritur  hic  an  lex  extendi  debeat 
de  casu  ad  casum  ob  identitatem  ratio- 
nis.  Si  non  currit  eadem  ,  sed  tantum 
similis  ratio  ,  communiter  docent  do- 
ctores  nonessefaciendam  extensionem, 
nisi  casus  exprimatur  in  lege  tantum 
causa  exempii,  puta  si  ^lex  imponat 
poenam  contra  furantes  centum  aureos, 
certe  comprehendit  etiam  furantes  rem 
eiusdem  valoris.  Dubium  fit  an  fieri  de- 
beat  extensio  quando  occurrit  pro  alio 
casu  non  tantum  similis ,  sed  eadem 
adaequata  ratio.  Prima  sententia  affir- 
mat  ex  illo  trito  dicto :  Ubi  eadem  est 
ratio,  ibi  eadem  currit  legis  dispositio'^. 
Et  hanc  tenent  Laym.  3  Roncag.  ^  et 
Salm.  5  cum  Suar.  Gran.  Tapia  et  com- 
muni,  ut  asserunt.  Ratio  quia  mens  le- 
gislatoris  colligitur  ex  legis  ratione  , 
quaeideodicitur  anima  legis;  unde  cen- 
setur  legislator  bene  comprehendere 
voluisse  omnes  casus,  ubi  eadem  adae- 
quata  ratio  legis  reperitur.  Secunda 
vero  sententia  quam  tenent  Palaus^  Bo- 
nac.  '  et  Mazzotta  s  negat  fieri  exten- 
sionem  de  casu  ad  casum  ob  eamdem 
rationem  etiam  in  casibus  favorabili- 
bus,  et  tanto  minus  in  odiosis  et  cor- 
rectoriis.  Ratio,  quiaralio  legis  non  est 
lex,  et  ideo  quamvis  militet  pro  alio 
casu,  illum  non  comprehendit :  potuit 

(1)  C.  4.  S.  2.  (2)  Summ.  id  i.  Hlnd  ff.  .id  1. 
Aquil.  el  c.  Inter,  dc  transl.  episc.  (5)L.  1.  tr.4. 
t.  18.  n.  9.  (4)  Dc  lcg.  c.  2.  q.  4.  r.  2.  (S)  Eod. 
,il.  tr.  11.  c.  4.  p.  5.  n.  54.  (6)  De  leg.  1.  1.  tr.3. 
d.S.p.S.S.  4.n.2.     (7)EoJ.tit.d.l.q.l.p.8.n.i8. 


11.  DE  LEGIBOS 

I  enimlegislatoruuumcasumvelle  com- 
prehendere ,  et  non  alium ,  vel  quia 
uon  expedit  omnia  praecipere  aut  ve- 
tare,  vel  quia  potest  adesse  aliqua  su- 
perior  ratio  nobis  ignota  movens  prin- 
cipem,  ut  in  uno  caiiu,  non  in  alio  di- 
sponat. 

Hae  tamen  sententiae  facile  conci- 
liantur,  nam  licet  fautores  primae  sen- 
tentiae  ( a  qua  non  recedendum  cum  sit 
communis,  utidem  Palaus  fatetur)  do- 
ceant  extendi  legem  de  casu  ad  casum, 
quando  eadem  currit  adaequata  ratio ; 
tamen  addunt  tunc  currere  eamdem 
adaequatam  rationem,  quando,  nisi  lex 
extenderetur,IegisIatorargui  posset  de 
iniustitia  vel  imprudentia;  tunc  enira 
casus  non  expressus  potius  dici  debet 
comprehensus  in  lege,  quam  lex  ex- 
tendi  ad  illud:  ita  Suar.9  Roncag.  ^  et 
Laym.  i^.  Et  in  hoc  conveniunt  etiam 
auctores  secundae  sententiae ,  ut  Bo- 
nac.  12  Palaus  13  et  Mazzotta  i'*. 

Id  autem  evenire  dicunt  1 .  In  corre- 
lativis,  prout  in  viro  et  uxore;  tuno 
enim  quod  est  sancitum  de  uno  cea- 
setur  etiam  de  alio,  si  pro  utroque  ea- 
dem  ratio  procedat.  Sicut  enim  spon- 
sapotest  resilire  a  sponsalibus,  si  spon- 
sus  sine  eius  licentia  absit  i^^  sic  etiam 
sponsus.  Item  si  uxor  potest  commu- 
nicare  cum  viro  excommunicato  is^  jta 
etiam  vir.  2.  In  aequiparatis,  ut  sunt 
electio,  praesentatio,  provisio  ad  bene- 
ficium.S.In  connexis,  ut  sunt  diaconus 
et  subdiaconus.  4.  In  contentis  ,  ut 
sunt  vicarius  episcopi,  et  vicarius  ca- 
pitularis,  sede  vacante,  filia  et  neptis. 
In  his  conveniunt  omnes,  etiamsi  lex 
sit  poenalis,  aut  correctoria. 

Regulamautem  iuris  i'  Odiarestringi, 
favores  convenit  ampliari,  recte  dicuiU 
Suar.  18  et  Bonac.  19  cum  Menoch.  pro- 
cedere  quando  dispositio  legis  extendi- 
tur  ex  interpretatione  congruitatis,  iii 
aiunt,  non  autem  quando  extendi  debcl 
ex  interpretatione  necessitatis ,  quae 

(8)  Tr.  i.  d.  2.  q.  1.  c.  3.  q.  S.  (9)  De  leg.  I.  6.  c. 
3.exn.4.  (10)D.r.2.  (ll)Ibid.n.9.  v.Caeterum. 
(12)  Dict.  n.  2S.  v.  Ad  secundam.  (13)  Loc.  c.  u.  U. 
(14)  V.  Excipe.  (IS)  Ex  c.  Dc  illis,  de  sponsal 

(16)  Ex  c.  Quoniam  2.  q.  3.  (17)  49.  iu  C. 

(18)  L.  6  c.  4,  (i9)  Loc.  c.  n.  27. 


CAP.  IV,  OtTAB  BXO^  A  TRANSGR.  PRAEC  M«>.  W.  14-1 

dicitur  potlus  adaequata  iaterpretatiq  appendix  i.  busembai 

legis,  quam  extensio. 

Advertunt  tamen  i .  Sanch.  <  et  Maz- 
zotta  2  quod  si  lex  decernat  aliquid 
causa  frequentioris  usus,  ipsa  etiam  i  quidem)  impetrari  possunt,  saltem  pr« 


D*  dispensationibtia  t.  poenilentiariae. 
202.  «  Quia  ex  officio  s.  poenitentia- 
riae  multae  dispensationes  (etgratis 


comprehendit  casum  minus  frequen- 
tem.  Et  ideo  lex  s.  Pii  v.  permittens 
monialibus  egressum  propter  incen- 
dium  et  lepram  aut  epidemiam,  exten- 
ditur  etiam  ad  ruinam  domus,  inunda- 
tionem  et  invasionem  hostium,  ut 
communiter  dd.  docere  ait  lAazzotta'. 
Advertunt  2.  Laym.  *  Pal.  *  quod  iudi- 
ces  ex  similitudine  rationis  tenentur 
legem  ad  alios  casus  extendere,  quia 
tpsi  quantum  fieri  potest  legibus  de- 
bent  conformari^.  Cum  in  aliqua  causa 
sententia  earum  (nempe  legum  ut  su- 
pra  exprimitur)  manifesta  est,  is  qui 
iurisdictioni  praeest  ad  similia  proce- 
dere  debet. 

3.  De  epikeia  legis. 

201 .  Epikeia,  seu  epikia,  est  exceptio 
casus  ob  circumstantias ,  ex  quibus 
certo  vel  saltem  probabiliter  iudicatur 
legislatorem  noluisse  illum  casum  sub 
lege  comprehendi.  Salm. '  cum  Pal.  et 
Martin. 

Haec  epikeia  non  solum  locum  habet 
in  legibus  humanis,  sed  etiam  in  natu- 
ralibus,  ubi  actio  possit  ex  circumstan- 
liis  a  malitia  denudari.  Salm.  8. 

Ut  tamen  detur  locus  epikeiae,  non 
solum  debet  lex  cessare  in  casu  par- 
ticulari  negative,  quia  nimirum  defi- 
ciet  tunc  finis  legis;  sed  debet  cessare 
contrarie,  nempe  quod  lex  reddatur 
damnosa  vel  nimis  onerosa:  quare  potr 
est  negari  ensis  depositus  domino,  si 
ille  eo  sit  abusurus.  Ita  Salm.  9  cum  s. 
Thom.  SuflScit  autem,  si  aliter  lex  red- 
deretur  nimis  dura.  Salm.*Ocum  Arav. 
Gord.  etc.  Hinc  excusatur  ab  auditione 
sacri,  qui  timet  notabilem  iacturam 
booorura.  Et  etiam  excusatur  ab  obser- 
vatione  festi,  qui  aliter  amittere  co- 
gitur  magnum  lucrum;  ut  Suar.  et  Pal, 
i'pud  Salm.ii.Et  super  hoc  vide  di- 
cenda  /.  3.  n.  301. 

(1)  L.  5.  de  matr.  d.  HO.  u.  5.  (2)  Loc.  cit. 

(5)  Loc.  cil.        (4)  Ibid.  u.  II.         (S)  Ibi4.  a    ** 

<(!)  1-A  I.  12.  rr.  de  li-K.      'T.  C.  i  11.  u 


foro  conscientiae,  operae  pretium  cen- 
sui  quaedam  circa  huius  rei  praxim 
poenitentibus  et  confessariis  utilia  hio 
subnectere. 

»  Et  quidem  tria  potissimum  circa 
hanc  rem  requiri  possunt.  \ .  Circa  ma- 
teriam  et  causas,  in  quibus  nimirum 
casibus  dispensationes  istae  concedi  so- 
leant.  2.  Circa  formam  litterarum  poe- 
nitentiariae,  quibus  dispensatio  confe»- 
sario  committitur,  quarum  verba  non- 
nulla  quae  dif&cultatem  pariunt  expli- 
canda  sunt.  3.  Circa  ipsam  executio- 
nem  dispensationis,  quae  nimirum  in 
ea  observanda  sint.  De  quibus  exBon. 
Dian.w  et  Marci  Pauli  Leonis  volumine 
integro  ea  de  re  edito. 

203.  »  Resp.  i.  In  triplici  materia 
(pro  cuius  diversitate  diversa  quoque 
est  forma)  dispensationes,  sive  gratiae 
istae  concedi  solent. 

»  Prima  est  invotis,  v.  gr.  ut  votum 
religionis ,  ob  inopiam  parentum,  vel 
fratrum,  similive  ex  causa  liceat  differ- 
re :  ut  quis  a  voto  simplici  castitatis, 
vel  etiam  religionis  (postquam  matri- 
monium  contraxit)  absolvatur  ad  ma- 
nendum  in  matrimonio,  debitumque 
licite  petendum :  ut  a  voto  religionis 
(ob  debilitatem  virium,  per  quas  eius 
onera  ferre  non  possit,  aut  ob  metum 
incontinentiae,  aut  dotis  defectum)  ab- 
solvatur  in  ordine  ad  contrahendum 
matrimonium. 

»  Secunda  in  impedimentis  occultiis 
matrimonii,  sive  ea  sint  impedientia 
tantum  sive  etiam  dirimentia,  sive  ma- 
trimonium  cum  iis  publice  contractum 
sit  sive  contrahendum ,  dummodo  de 
eo  privatim  fueritactum  et  conclusum, 
praesertim  bona  fide,  sive  etiam  quando 
contracto  superveniunt.  Circa  quae  no- 
tandum.  'i.  Impedimenta  occulta  dici 
quae  vel  nulli  nota  sunt,  vel  licet  unl 

n.  42.  et  45.       (9)  Ibid.  n.  44.       (10)  U.i.l.  n.  ir^ 
'**^  Ibid   in  (in.         (12)  P.  4.  t.  4.  i.  71.  cl  ^.  H 
403   etc.  «s«it*  aii  1'.  111. 


J|42  APPENDIX 

al  lerive  innotuerint ,  ad  forum  tamen 
contentiosum  non  sunt  deducta  {Vide 
lib.  6.  n.  4111.)  2.  Etsi  aliqua  impedi- 
menta>  v.  gr.  cognationis  spiritualis, 
natura  suasintpublica,  cumcontrahan- 
tur  in  facie  ecclesiae;  fieri  tamenpot- 
est  per  accidens  ut  siut  occulta,  v- 
gr.  1.  Ob  diuturnitatem  temporis,  ex 
quo  sunt  contracta.  2.  Ob  distantiam 
loci  a  loco  contractae  cognationis.  3. 
Per  mortem  eorum  qui  fuerunt  con- 
scii.  4.  Per  ignorantiam  huius  contra- 
ctionis. 

»  Tertia  in  variis  censuris,  ut  ex- 
communicationibus,  suspensionibus  (i- 
tem  irregularitatibus),  praesertim  oc- 
cultis,  ad  absolvendum  ab  iis,  dispen- 
sandum,  rehabilitandum,  etc.  Item  ad 
condonandam  obligationem  restitutio- 
nis  ob  horas  neglectas,  ad  commutan- 
dum  onus  recitationis  horarum,  eligen- 
dum  confessarium  etiam  pro  reserva- 
tis,  transeundum  ad  aliam  religionein 
sive  ordinem  (pro  utroque  foro)  etiam 
post  apostasiam  a  suo. 

204.  »  Resp.  2.  In  formulis  frequen- 
tioribus  ipsius  brevis  apostolici  verba, 
quae  substantialia  continent,  et  difE- 
cultatem  habent,  sunt  haec. 

»  Si  est  ita :  vel  quatenus  si  ita  est : 
quorum  sensus  est,  si  preces  veritate 
nitantur ,  praesertim  tempore  datarum 
litterarum  apostolicarum.  Requiritur 
autem  veritas  rerimi  narratarum,  prin- 
cipaliter  quoad  essentialia  facti,  v.  gr. 
affinitatem  esse  contractam,  incestum 
commissum,  et  actum  sive  tractatum 
esse  de  matrimonio  (intellige  perfecte, 
ita  ut  in  id  utrinque  consenserint),  et 
periculum  revelationis  ac  scandalum 
imminere.  Secundario  autem  requiritur 
quoad  accidentalia,  v.  gr.  bona  fide  a- 
ctum  esse,  et  similia,  quae  tantum  sunt 
impulsiva,  et  sine  quibus  nihiloftiinus 
concedunturtaleodispensationes;unde, 
etsi  in  iis,  vel  in  aliis  parvi  momenti 
sit  erratum  in  petitione,  gratia  nihilo- 
minus  est  valida.  V.  M.  Leon.  *.  (Vide 
hic  bullam  Bened.  xiv.  l.  6.  n.  4131.) 

»  2.  Si  periculum  immineat  revelatio- 
nis.Ad  hoc  enim  ut  subsistat  dispensa- 

(i^  P.  2.  1.  Z'1Q.  ei  j).  3.  f.  301,     (2)  P.  2.  f.230. 


I.  BUSEMBAI 

tio  requiritur  ut  sit  periculum  ne  reve- 
letur  impedimentum  (intellige  quando 
id  in  formula  exprimitur)  si  non  subse- 
q  uatur  matrimonium,  docet  Marc .  Leo  2 . 
Periculum  autem  hoc  non  importare 
necessariam  detectionem,  sed  tanturc 
probabilem  el  mnralem  credulitatem^ 
futurum,  ut  si  resiliatur  a  matrimoniu 
contrahendo,  et  huius  causae  assignarj 
non  possint,  ex  vehementi  suspicione 
et  curiosa  inquisitione  detegatur  3. 

»  3.  Et  scandalum.  Quo  nomtne  in- 
telligitur  gravis  infamia,  ex  qua  dein- 
de  sequantur  contentiones,  minae,  pu- 
gnae  etc.  Leo  ^. 

»  4.  Ut  dicta  muliere  de  hullitate  prlo- 
ris  consensus  certiorata^  etc.  Clausula 
haec  est  substantialis ,  ut  nimirum ,  si 
dispensandum  sit  in  impedimento  di- 
rimente,  cum  quo  matrimonium  con- 
tractum  fuit  in  facie  ecclesiae,  coniux 
ignorans  illud  impedimentum  fiat  certa 
de  nullitate  prioris  sui  consensus,  el 
novum  validumque  libere  praestet  (ita 
tamen  ut  in  cognitionem  occulti  impe- 
dimenti  noa  veniat).  Leo  ^  Diana^.  Suf- 
ficit  autem  ut  istum  consensum  prae- 
stent  inter  se  secreto,  nemine  praesen- 
te  per  verba  vel  signa  sufficientia ,  v, 
gr.  copulam  maritali  afi"ectu.  Neque 
debet  executor  dispensationis  eos  co- 
ram  se  et  testibus  iterum  copulare 
Leo'  (Vide  dicenda  l.  6.  de  matrim.  n. 
1115.J 

»  5.  Postquam  dicto  sacerdoti,  sinon- 
dum  satisfecerit.  Verba  haec  solentesse 
in  facultate  absolvendi  ab  excommu- 
nicatione,  v.  gr.  ob  percussionem  cle- 
rici:  et  important  conditionem  prius 
satisfaciendi  parti  laesae,  quam  possiL 
absolvi,  hocest,compensandi  iniuriam, 
expensas,  et  omnia  damna  quae  ob 
percussionem  illam  incurrit,  quoruni 
aestimatio  committitur  executori  di- 
spensationis:  neque  ab  eius  obligatione 
liberatur  percussor  per  hoc  quod  per- 
cussus  iniuriam  remiserit.  Vide  Leon,  s 
Si  autem  non  possit  in  praesenti  satis- 
facere,  sufficit  si  iuratus  promittat  sc 
satisfacturum  cum  primum  poterit. 

(5)  V.  1,  c.  f.  253.     (4)  F.  230.  et  317.     (S)  P.2S!. 

(6)  P.  8,  l,  3.  r.  110.    (7)P,3o2.     (.U) P. oa^.o». 


DE  DISPENSAT 

205.  »  Resp.  3.  Circa  praxim  sive 
executionemhuius  dispensationis,  haec 
iacienda. 

»  \ .  Litterae  sacrae  poenitentiariae 
diriguntur  ad  oratorem,  hoc  est  ad  i- 
psum  qui  dispensationem  ( per  se  vel 
alium)  petiit,  qui  non  debet  eas  resi- 
gnare,  sed  eligere  confessarium  talem, 
quali  inscribimtur,  qui  eas  sibi  ab  ora- 
tore  traditas  resignet,  legat,  et  deinde 
cum  eo  secundum  commissionem  di- 
spenset.  Licet  vero  quocumque  casu 
ab  alio  aperiantur,  non  ideo  carent  ef- 
fectu,  Salas  Dian.  *. 

»  2.  In  confessario  hoc  requiritur. 
i .  Ut  sit  approbatus  ab  ordinario  ter- 
ritorii  in  quo  dispensaturus  est.  2.  Ut 
sit  magister  sive  doctor  in  theologia 
vel  iure  canonico;  promotus  in  acade- 
mia,  vel  religiosus  habens  privilegium, 
qualeconcessit  Gregoriusxiii.  an.  1582. 
confessariis  societ.  lesu,  quos  genera- 
lis,  vel  alius  superior  de  eius  licen- 
tia  ad  id  designarit.  3.  Ut  specialiter 
ad  hoc  sit  electus  ab  oratore,  hoc  est, 
ab  eo  cum  quo  dispensandum  est:  qui 
tamen  semel  electum,  nisi  deprehen- 
dat  ignorantem,  mutare  non  putest. 
Leo2  Dian.  3.  Contrarium  tamen  docent 
Sanch.  et  Perez  ^. 

206.  »  3.  Confessarius  ad  id  electus, 
i .  debet  dispensare  in  ipsa  confessione 
vel  saltem  immediatepost,Dian.5Leo6. 
2.  Debet  causae  cognitionem  quandoea 
in  brevi  exigitur,  essentialiter  prae- 
mittere  per  diligens  examen  poeniten- 
lis,  nisi  habeat  ante  perspectam:  quia 
non  est  merus  executor,  sed  iudex  cui 
delegatur  potestas  dispensandi.  3.  In 
ea  debet  credere  illi  etiam  sine  testi- 
bus  et  iuramento,  nisi  aliunde  sciat 
esse  falsam;  tunc  enim  dispensare  non 
debet.  Leo  Diana '.  4.  Opera  in  ipso 
brevi  praescripta,  etsi  possit  moderari, 
non  tamen  condonare  potest.  5.  Etsi  non 
praescribantur  certa  verba  ad  dispen- 
sandum,debettamenservareformam  a 
rituali  romauo  probatam,  et  post  verba 
ista,  Absolvo  te  a  peccatis  tuis,  addere : 

(1)  P.  8.  t.  S.  r.  103.  (2)  F.  22.  (5)  P.  8.  t. 
S.  1.  104.  (4)  De  matr.  d.  48.  i,ccl.  S.  d.  7. 

'8^  P.  4.  t.  4.  r.  7.  (BJ  P.  1.  f.  .K4.  rt  28. 


S.  POENiTENl.  443 

Et  eadem  auctorUate  declaro  te  in  dicta 
matrimonio  manere;  et  dehitum  coniugale 
reddere  posse  et  debere:  necnon  dispenso 
tecum^  ut  idem  debitum  etiam  exigere 
licite  valeas.  In  nomine  Patris^  etc.  Si 
vero  sit  absolvendus  ab  excommuni- 
catione,  vide  formulam  infra  l.  7.  n. 
116.  Absoluta  dispensatione,  debetla- 
cerare  litteras,  praecipue  sigillum,  ita 
ut  ad  probandum  servire  non  pos- 
sint,  alias  incurrit  excommunicationem 
maiorem ,  Leo  8.  Laceratio  tamen  ista 
non  est  de  substantia:  quia  tantum  in- 
tenditur,  ut  non  suffragentur  in  foro  ex- 
terno.  7.  Nullo  modo  debet  attestatio- 
nem  dispensationis  factae ,  neque  ipsum 
breve  seu  diploma  reddere,  cum  pro 
solo  foro  conscientiae  debeat  servire. 
8.  Nihil  debet  accipere,  ne  via  qui- 
dem  compensationis  pro  dispensatione 
etiam  pro  foro  externo  facta:  ideo  enim 
inscribitur,  gratis  ubique.  Alias  in- 
'^urrit  ipso  facto  excommunicationem 
uiaiorem.  Gavant.  Dian.  ^.  » 

Ex  dictis  resolvuntur  sequentes  casus: 

207.  «  1.  Confessarius  pro  hac  di- 
spensatione  eligi  non  potest  qui  tan- 
tum  est  doctor  ordinis  vel  professor 
vel  licentiatus  theologiae ;  quod  enim 
hic  iu  favorabilibus  veniat  nomine  do- 
ctoris,  tantum  intelligitur  de  iis  quae 
ratione  exercitii,  non  quae  ratione  di- 
gnitatis  committuntur.  Leo*o  Dian.  •<. 

»  2.  Ex  privilegio  soc.  lesu  concesso, 
alii  etiam  mendicantes  eligi  possunt  ob 
communicationem.  Debent  tamen  tam 
hi,  quam  isti  specialem  ad  hoc  habere 
facultatem  a  suis  superioribus :  alias 
dispensatio  erit  nuUa.  Ita  auct.  cit.  Et 
patet  ex  dictis. 

»  3.  Confessor  debet  ita  examinare 
poenitentem,  ut  cognoscat,  et  quidem 
distincte  merita  causae,  possitque  inter 
ea  discernere:  ideo  enim  inscribitur 
viro  discreto.  Praecipue  autem  debet 
inquirere  an  preces  nitantur  veritate, 
quia  gratia  non  conceditursimpliciter, 
sed  sub  conditionc,  ideoque  solel  ad- 
di  clausula  ;  Quatenus  si  ita  cst:  vel, 


(7)  P.  8.  t.  3.  r.  103. 
(d)  Loc.  c.ex  decl.  card. 
Ctl)  P.  4.  U  4.  r.  41. 


(8)  F.  259. 
(10;  P,  1.  f.  21. 


U4 


APPENDIX  H.  DE  PRIVILEGIIS 


si  ita  esse  repereris.  V.  auct.  cit.  {Vide 
de  matrim.  l.  6.  n.  4131.). 

»  4.  Is  qui  dispensationem  petit  de- 
bet  executori  ad  id  electoconfiteri:  nec 
sufficit  ante  ei  confessum  fuisse.  Patet 
ex  dictis.  Leo  '  Dian.  2  Reg.Pont.  con- 
tra  Sanch.  Sal.  Perez  Palaum  quorum 
sententiara  nou  amplius  esse  probabi- 
lem  dopet  Fill.  Escob.  Lezan.  Dian.  3. 

208.  »  5.  Commissio  huius  dispensa- 
tionis  non  expirat  morte  poeuitentiarii 
concedentis,  re  integra:  quia  est  gra- 
tia  non  facienda,  sed  facta  in  favorem 
oratoris  cui  ius  quaesitum  est,  et  exe- 
cutor  est  dispensator  necessarius ,  si 
quidem  preces  nitantur  veritate.  Ne- 
que  etiam  morte  pontificis,  tum  ob  ra- 
tionem  allatam  ,  tum  quia  officium 
maioris  poenitentiarii  non  expirat  mor- 
te  pontificis.  Dian.  *  ex  Suar.  Sanch. 
Garc.  etc.  contra  Navarr.  Bon.  etc.  » 

APPENDIX    II. 

De  privilegiis. 

Cir.  I.  De  psivilegiis  in  comviini 

A,  Differentia  inter  privilegium,  dispensatio- 

nem  et  licentiam. 

2.  Quando  privilegium  deroget  iurl  communi. 

3.  Quando  privilegiatus  tenetur  uti  privilegio. 

4.  Utrum  extra  sacramenlum  censuraey  ete. 

5.  De  clausulis,  ad  instar  etc.  Quatenus  sacris 
can.  noii  adverseturetc.  Supplentes  defectus  etc. 

6.  7.  et  8.  De  interpretatione  privilegiorum. 
9.  -10.  et  -H.  De  communicatione. 

42.  De  privilegiis  regularium  revocatis,  czim 
declaralionibus  s.  Pii  V. 

\a.  De  rescriptis  gratiae  et  iustitiae  utrum  ex- 

pirent  morte  pontipcis. 
\h.  QUot  modis  cesset  privilegium. 

43.  Ouomodo  cesset  per  revocationeni. 
■16.  be  revocatione  expressa. 

47.  De  tacita,  et  utrum  sit  intimanda,  vel  sal- 
tem  puhlicanda  revocatio. 

1 .  Privilegium  definitur:  Lexprivata, 
aliquod  speciale  concedens  beneficium. 
Privilegium  difl^erta  dispensatione  quae 
eximit  a  lege,  et  ideo  semper  est  odio- 
sa;  di£fert  etiam  a  licentia  quae  conce- 
ditur  tantum  ad  paucos  actus.  De  pri- 
vilegiis  in  particulari  inferius  proprio 
loco  dicemus;  hic  tantummodo  adno- 
tabimus  quasdam  regulas  advertendas 
circa  privilegia  in  communi. 

(1)  F.  28.  (2)  r.  4.  t.  A.  r.  71.  (3;  Loc.  c. 
et  p.  8.  t.  8.  r.  103.  (4)  P. 8.  t.  3.  r.  89. 

(3)  Tr.  18.  c.  1 .  n.  41.  42.  el  43.  cum  aliis. 
(6)  De  leg.  1.  8.  c.  14.  u,  4.      (7)  T.  1.  tr.  5.  d.4. 
11.  10.  u   U    Jii.  .1  II.  (8)  Lnc.  cil.  c.  1.  i..  8 


2.  Et  L  Ut  privileglum  der(^et  iun 
communi  non  requiritur  clausula  de- 
rogatoria;  praesumitur  enim  princeps 
iam  scire  leges  communes.  Excipitur 
tamen  1 .  Quando  privilegium  non  pos- 
set  suum  effectum  sortiri  sine  hac  ex- 
pressa  derogatione.  2.  Si  in  lege  cui 
derogatur  esset  apposita  clausula:  Nort 
obstante  quocumque  privilegio :  hoc  in- 
telligitur,  dummodo  in  privilegio  non 
extet  clausula :  Ex  certa  scientia;  vel: 
Ex  plenitudine  potestatis.  Salm.s.  3. 
Quandoprivilegium  estcontra  aliquam 
consuetudinem  aut  legem  municipa- 
lem.  His  euim  non  derogatur,  nisi  de 
illis  specialis  mentio  fiat.  Suar.  6  Ca- 
strop,7  et  Salm.ScumPelliz.  Tamb.  etc. 

3.  II,  Privilegiatus  non  tenetur,  re- 
gulariter  loquendo,uti  privilegio^.  Sed 
excipiendum  est:  1 .  Si  non  uteudo  gra- 
ve  damnum  proximo  inferret:  hoc  ta- 
men  iutellige  si  per  se,  non  vero  con- 
sequenter;  v.  gr,  si  confessarius  ha- 
beatprivilegium  absolvendi  a  peccatis 
reservatis,  post  auditam  confessionem 
tenetur  eo  uti,  Vide  Salm.  '''cum  aliis. 
2.  Si  privilegium  cedat  in  bonum  com- 
mune,  quemadmodum  est  privilegium 
immunitatis,  quo  unusquisque  tenetur 
uti  **,  3.  Si  privilegium  tollat  impedi-. 
mentum  ad  observandum  praeceptura: 
V,  gr.  si  infirmus  habet  domi  oratoriura 
privatum ,  et  facile  potest  audire  sa- 
crum  ,  tenetur  privilegio  uti.  Suar.  12 
Pal.  «3  Sanch.  i<.  Salm.  is  cum  Sylvest. 
Avila  etc.  4.  Si  privilegium  non  est 
personale,  sed  reale,  addictum  loco  vel 
dignitati  vel  statui  ,  quemadmodum 
sunt  privilegia  concessa  episcopis  et 
regularibus.  Vide  Salm.  I6. 

4.  III.  Qui  habet  privilegium  pro 
foro  poenitentiali,  etc.  absolvendi  a 
censuris  et  poenis  ecclesiasticis,  valde 
probabiliter  potest  eo  uti  eliam  extra 
sacramentum ,  etiamsi  facultas  conce- 
pta  esset  in  terminis:  Sacerdoti  confes- 
saria.  Suar.^^Castrop.iSet  Salm.i^cura 

(9)  Reg.  61.  iur.  iu  6.  (10)  Tr.  18.  c.  1-.  n.  11, 

(ll)Exc.SidiUgenti,deforocomp.  (12)C.3o.  n.8, 
(13)Ibid.  p.7.n.5.  (14)  De  matr.  I.  6.d.6.  n.l4, 
(13)  C.  1.  n.  12.  (16)  C.  1.  n.  17.  el  18. 

(17)  L,  8.  c.  6.  n.  15.  (18)  Ibid.  p.  2.  §.  S.  n.  Oi 
(19)  C.  I.U.5Z. 


CAP.  I.  DE  PKIVILEGIIS  IN  COMJIUNI 


ns 


aylvest.  T£,mb  etc.  contra  alios  qui 
probabiliter  etiam  negant. 

5.  IV.  Loquendo  de  clausulis  :  clau- 
sula-4d  insiar  importat  tunc  valere  pri- 
vilegium,  quando  aliud  (  ad  cuius  for- 
mam  secundum  concessum  est )  fuerit 
validum  saltem  a  principio  ,  quamvis 
postea  revocatum  fuerit  vel  non  acce- 
ptatum,  ut  advertit  p.  Mazzotta.  Alias 
enim,  si  primum  privilegium  fuerit 
nuUum,  nuUum  quoque  erit  secundum, 
dummodo  in  secundo  non  exprimatur 
id  quod  conceditur:  Suar.  *  Castrop.  2 
Salm.  3  cum  Bonac.  etc.  et  p.  Mazzot- 
ta  ^.  Hoc  tamen  currit  {  ut  aiunt  prae- 
fati  auctores)  quando  dicitur:  Adinstar; 
non  vero  si  dicatur,  sicut  concessum 
est^  etc.  ut  limitant  Bonac.  et  Garcias 
apud  Salm.  Clausula :  Quatenus  sacris 
canonibus  non  adversetur ,  intelligitur 
de  iis  tantummodo  canonibus  in  qui- 
bus  est  expressum :  Non  obstante  quo- 
cumque  privilegio.  Salm.  5  cum  Nav. 
Suar.  Garc.  etc.  Clausula :  Supplentes 
singulos  defectus  intelligitur  tautum  de 
defectibus  earum  rerum  quae  requi- 
runtur  solum  de  iure  positim,  et  qui 
sunt  tantummodo  accidentales;  non  ve- 
ro  de  defectibus  naturalibus  aut  sub- 
stantialibus,  utpote  esset,  si  supplicans 
foret  excommunicatus ,  aut  si  suppli- 
calio  foret  subreptitia  vel  fraudulenta; 
aut  si  defectus  esset  circa  causam  aut 
personam  supplicanlis.  Salm.  c  cum 
Barbosa  et  Tamb.  Aliae  clausulae  vi- 
deri  possunt  apud  Salm.  '. 

6.  V.  Loquendo  de  interpretatione 
privilegiorum ,  plura  adnotanda  sunt. 
Notetur  1 .  omne  privilegium  interpre- 
tandum  esse  eo  modo,  quoprivilegia- 
to  non  sit  neque  inulile  neque  onero- 
sum.  Salm.  8  2.  Privilegia  solum  prin- 
ceps,  vel  alii  quibus  a  principe  foret 
commissum  ,  authentice  vel  iuridice 
possunt  interpretari.  Doctrinaliter  ve- 
ro  potest  ea  interpretari  quicumque 
virdoctus,  cuius  resolutioni  licite  pot- 
est  acquiesci,  ut  omnes  affirmant:  et 
quando  in  privilegio  probibetur  quae- 

(1)  C.  IS.  n.  2.  (2)  D,  3.  p.  2.'§.  8.  n.  2. 

(5)  C.l.  n.59.  (^^T.l.deprivil.pag.^^l.^.Sexto. 
(5)C.l.n.S0.  (6)ll.id.  D.SI.  (7)Il>id.  exn.40. 
(8)  Ibid.  n.  70.  61  7i.  (9)  Ibid.  n.  72.  et  73. 

aiOi'..    l. 


cumque  interpretatio,  de  sola  autheii- 
tica  et  iuridica  est  intelligendum,  vi- 
de  Salm.  9;  aut  ad  summum  intelligi 
debet  de  interpretatione  quae  fit  expro- 
fessG,  ut  dictum  est  de  legibus  ( tract. 
2.  n.  200. ).  3.  A  Clemente  iv.  et  ab  a- 
liis  pontificibus  prohibentur  episcopi 
interpretari  iuridice  privilegia  regula- 
rium.  Solum  id  ab  Alexandro  vi.  et 
Paulo  III.  (quando  apostob'ca  sedes  con- 
suli  nequit )  concessum  est  iurisperitis, 
caeterisque  iudicibus  in  favorem  regu- 
larium.  Idem  concessum  est  generali- 
bus,  visitatoribus,  et  etiam  provincia- 
libus,  et  praelatis  immediatis ,  quoties 
ipsi  peritos  consulunt.  Idem  locum  ha- 
bet  in  interpretatioue  regulardm,  con- 
stitutionum  et  consuetudinum.  Eodem 
modo  possunt  iidem  praelati  auferre 
vel  limitare  subditis  usum  privilegio- 
rum.  Vide  Salm.  'o. 

7,  Notandum  4.  Quod  generaliter  lo- 
quendo  de  privilegiis  ,  omne  privile- 
gium  large  est  interpretandum,  ut  ha- 
betur  in  iur.  can. ubi  diciturii:  Cum be- 
neficia  principum  interpretanda  largis- 
sime  etc.  et  ex  iure  civilii^.  Contra  ve- 
ro  privilegia  odiosa  stricte  sunt  inter- 
pretanda,  cuiusmodi  sunt  illa  quae  sunt 
derogatoria  iuris  communis ,  aut  sta- 
tutorum  et  consuetudiimm  particula- 
rium ,  dummodo  haec  statuta  non  sint 
contra  ius  commune ,  aut  dummodo 
privilegium  non  sit  insertum  in  corpo- 
re  iuris;  ideoque  aiunt  Sanchis.  et  Maz- 
zot.  1*  omnia  privilegia  realia  late  esse 
interpretanda;  ob  suam  enim  perpetui- 
tatem  habentur  tauquam  inserta  in  iu- 
re  communi.  Insuper  excipitur  si  alias 
privilegium  redderetur  inutile ,  aut  si 
in  eo  exlaret  clausula:  Ex  certa  scien- 
tia,  vel  ex  motu  proprio:  vel  si  privile- 
gium  esset  absolvendi,  dispensandi,  aut 
communicandi  illud  ad  alios.  Salm.  <5, 
Privilegia  vero  in  praeiudicium  alio- 
rum ,  cuiusmodi  essent  ad  obtinenda 
plura  beneficia,  aut  ad  conferenda  be- 
neficia  vacantia,  aut  contra  observan- 
liam  regularem,  stricte  sunt  interpre- 

(10)  Ibid.  n.  74.  7S.  ei  76.  (11)  C.  Olim  16.  da 
verb.  sign.  (12)  L.  ull.  £f.  de  constit,  princ, 

(15)  De  malr.  1.  8.  d.  1.  n.  8.  (14)  Loc.  c.  pag. 
•-•^5.  c.  2.  V.  Pesp.     (IS)  Tr.  18.  c.  3 .  n.  78.  ad  80. 

xo 


110  APPENDiX  H. 

landa,  etiaDC^i  concessa  fuerint  ex  mo- 
tu  proprio.  Salm.  ^. 

8.H0C  verointelligendam  est  de  pri- 
vilegiis  concessis  personis  particulari- 
bus:  sed  ea  quae  sunt  concessa  alicui 
ordini,  conventui,  communitati,  aut  ad 
aliam  piam  causam,  omnia  sunt  inter- 
pretanda  non  modo  late,  sed  etiam  la- 
tissime,  etiamsi  adversentur  iuri  com- 
muni,  vel  alicui  tertio,  quemadmodum 
communissime  aflBrmant  dd.  Suarez  2 
Castrop.3  Mazzotta  *  et  Salmant.  5  cum 
Azor.  Laym.  Sylv.  Bon.  Henr.  Coninch. 
Lezana  Bord.  et  aliis.  Privilegia  enim 
communitatibus  concessa  praesumun- 
tur  omnia  esse  remuneratoria  servitio- 
rum  prjiestitorum ,  et  ideo  omnia  ha- 
bentur  tanquam  favorabilia^.  Vid.  Sal- 
mant.  '. 

9.  VI.  Loquendo  de  communicatione 
privilegiorum  adnotetur  4 .  quod  reli- 
giones  mendicantes  communicant  in 
totum  inter  se  de  privilegiis  praeteri- 
tis  et  futuris,  tum  circa  personas,  tum 
circa  loca,  festivitates,  et  indulgentias, 
prout  habetur  ex  bullis  Sixti  iv.  Cle- 
mentis  viii.  et  Leonis  x.  Vide  Salm.  8. 
Et  hoc  currit,  quamvis  religio  cui  con- 
cessum  est  privilegium,  vel  non  acce- 
ptaverit  vel  eo  usa  non  fuerit.  Insuper 
quando  ampliatur  privilegium  alicui 
religioni  concessum  ,  intelligitur  am- 
pliatum  etiam  quoad  alias.  Salm.  ^,  In- 
super  hae  religiones  mendicantes  com- 
municant  privilegiis  caeterarum  reli- 
gionum  vel  congregationum  vel  colle- 
giorum  monasticorum  vel  non  mona- 
sticorum.  Ita  communissime  Salm.  ^*' 
cum  Rodr.  Pelliz.  Tamb.  etc.  Et  hoc 
valet,  etiamsi  in  privilegio  concesso  al- 
teri  religioni  vel  congregationi  adsit 
clausula  quod  non  communicetur;  nam 
in  aliis  buUis  de  communicatione  dici- 
tur  quod  tollitur  quodcumque  impedi- 
mentum  communicationis.Salm.i*  cum 
Rodr.BasseoMiranda  Bon.Diana  Dona- 
to  etc.  Huiusmodi  privilegiis  perfruun- 
tur  tam  conversi  ( ipsi  enim  vere  re- 

(1)  N.  83.  84.  (2)  C.  27.  n.  7, 

(5  Ibid.  p.  10.  n.  C.  (4)  Loc.  c. 

(5)  C.  1.  n.  27.  el  20,  et  iterum  u.  8S.  et  86. 

(6)  Ex  I.  Sicut  persona,  ff.  de  relig.  (7)  C.  1.  n. 
S3.  »«2I.       (8)N.  88.  8a.       i,i>j  C.  8.  u.  98.  99. 


DE  PRIVILEGI13 

ligiosi  sunt,  vid.  Salm.  '2)  quam  novi- 
tii,  quemadmodum  declaravit  Clemens 
VIII.,  et  est  communis  sententia  (quid- 
quid  dicant  quidam  pauci)cumSuar.<5 
etSalm,i<cumSanch,Castr.Lez.PeIl.et 
aliis;  fruuntur  quoque  religiosi  ad  epi- 
scopatum  promoti,  dummodo  non  aga- 
tur  de  rebus  quibus  episcopi  si  utan- 
tur,  aliquod  religioni  praeiudicium 
proveniret,  ut  esset  habitatio  in  mona- 
sterio,  datio  suffragii,  etc.Vid.  Salm.is 
cum  Suar.  Lez.  et  Castrop.  Tertiarii 
autem,  et  tertiariae  (vel  beatae)  subdi- 
tae  mendicantibus ,  et  quae  habitum 
religionis  deferunt  et  votumhabent  ca- 
stitatis  (quibusdam  tantum  rebus  ex- 
ceptis )  eorum  quoque  privilegiis  gau- 
dent,  sed  quatenus  sunt  capaces.  Con- 
fratres  scapularis  et  cinguli  (vocati 
cordonis  )  fruuntur  tantum  et  partici- 
pant  in  omnibus  indulgentiis  et  remis- 
sionibus  peccatorum ,  sed  non  iu  alio. 
Salm.  16  cum  aliis. 

40.  Notandum2.  Moniales  tam  ordi- 
num  mendicantium,  quam  non  mendi- 
cantium,  gaudere  privilegiis  monacho- 
rum  sui  ordinis,  et  consequenter  cuius- 
cumque  alterius  ordinis  in  omnibus  , 
quorum  suut  capaces  ( intellige  de  fa- 
vorabilibus ).  Hoc  valet,  etiamsi  privi- 
legium  tantum  de  hominibus  loquere- 
tur ,  ut  deducitur  ex  buUa  Leonis  x. 
Atque  ita  e  contrario  fratres  gaudent 
privilegiis  monialium  ordinum ,  ex  eo 
quia  ipsi  communicant  (  ut  superius 
dictum  est)  privilegiis  concessis  cui- 
cumque  religioni ,  congregationi  aut 
monasterio.  Vide  Salm.*'''.  Sed  redeun- 
do  ad  moniales ;  huiusmodi  privilegiis 
gaudent  etiam  illae ,  quae  pontifici  aut 
episcopo  subiiciuntur;  atque  ita,  quan- 
do  religiosis  conceditur  privilegium  ut 
absolvantur ,  vel  dispensentur  a  suc 
praelato ,  moniales  subiectae  episcopo 
possunt  quidem  ab  eodem  absolvi  et 
dispensari.  Et  hoc  currit,  etiamsi  ic 
privilegio  nominarentur  tantum  mo- 
niales  quae  regularibus  subditae  sunt. 

(10)  Tr.  18.  c.  1.  n,  90.  (11)  N.  107.  (12)  Tr.  IS, 
de  statu  relig.  c.  1,  n.  33,  (13)  T.  4.  de  relig. 

tr.  10, 1.  9.  c.  1,  n.  18.  (14)  Ibid.  c.  3.  n.  8S, 

(IS)  Dict.  tr.  15.  c.  S.  n.  45.  (16)  Ibid.  n.  94, 

;17)  Tr.  18.  de  priv.  c,  1,  n,  91. 


CAP.  1.  DE  PI\lVILli:t.f!i3  IN  COMMUNl 


147 


Suar.  <  Bon.  2  Salm.3  cum  Castrop. 
Lez.  Pelliz.  Bordonio  Boss.  et  aliis  con- 
tra  paucos. 

11 .  Notandum  3.  Prlvilegia  non  com- 
municari  qnando  sunt  odiosa,  vel  con- 
traria  propriis  statutis ,  adeo  ut  prae- 
iudicent  bono  sive  communi  observan- 
tiae  religionis.  Castrop.  *  et  Salmant.  5 
cum  Pelliz.  Lez.  Portell.  Tamb.  Bord. 
Notetur  4.  Privilegia  alicui  concessa 
non  tanquam  personae  particulari,  sed 
ratione  sui  officii  seu  dignitatis  ,  vel 
tanquam  membro  illius  communitatis, 
intelliguntur  concessa  omnibus  aliis 
eiusdem  officii  aut  communitatis.  Et 
privilegia  concessa  subditis,  seu  prae- 
latis  inferioribus ,  etiam  praelatis  su- 
perioribus  concessa  intelliguntur.  Sal- 
mant.  6.  Similiter  privilegia  concessa 
alicui  conventui  aut  ecclesiae,  aut  par- 
ticularibus  alicuius  conventus,  sed  tan- 
quammembris  illius,  intelliguntur  quo- 
que  concessa  caeteris  religiosis  tam  il- 
lius  ordinis,  quam  aliorum,  qui  com- 
municationem  habent,  quando  scilicet 
eadem  vel  similis  ratio  militat.  Salm.'^ 
cum  Pelliz.  Garcia  Quintan.Tamb.etc. 
Sed  hoc  non  est  intelligendum  de  pri- 
vilegiis  quae  conceduntur  alicui  con- 
gregatioui  ad  tempus  determinatum , 
vel  per  brevia  particularia  sunt  con- 
cessa  alicui  monasterio  ob  specialem 
aliquam  cai^isam,  vel  quando  agitur  de 
rebusquae  difficile  soleut  concedi.  Sal- 
mant.8  cum  Peyrin.  Tamb.  Merula  etc. 

12.  VIL  Certum  est ,  ut  habetur  ex 
propos.  36.  damn.  ab  Alex.  vii.,  reli- 
giosos  non  posse  amplius  uti  privilegiis 
iam  revocatis  per  concilium  tridentin. 
Verum  hoc  non  obstante,  attendendae 
sunt  quaedam  declarationes  concilii 
factae  per  s.  Pium  v.  in  sua  buUa:  Etsi 
Tnendicantium.  Hae  sunt:  1 .  Quod  sae- 
culares  possunt  audire  sacrum  et  cou- 
ciones  in  ecclesiisregularium.  2.  Quod 
episcopus  nequeat  impertiri  licentiam 
ingrediendi  monasteria  monialium  ex- 
emptarum.  3.  Quod  quarta  funerum 
Qou  intelligitur  nisi  de  eo  quod  affer- 

(1)  De  leg.  1.  8.  c.  10.  n.  7.  •  (2)  Dist.  1.  q.  3. 
r-  j.  §.  2.  U.2.  (5)  Tr.  18.C.1.U.92.  (4)  Tr.  3. 
*lis|i.  /(.  p.  2.  §.  9.  K.  2.  (5)  C.  1.  n.  100.  (6)lbi<i. 
u.  »10.  ii  111.  (7)  Tl.id.  ifi)  Ibid.  n.  118. 


tur.  Vid.  Salm.  ^.  4.  Qaod  confessarii 
monialium  exemptarum ,  et  conciona- 
tores  regulares  in  propriis  ecclesiis 
nou  examinentur  ab  ordinario;  verum 
quod  attinet  ad  confessarios  hoc  privi- 
legium  abrogatum  est  per  varias  apo- 
stolicas  constitutiones ,  et  praesertim 
perbullam  Apostolici  ministerii^  ema- 
natam  ab  Inn.  xiii.  ann.  1723.  et  con- 
firmatam  per  Benedictum  xiii.  die  23. 
septembris  anni  1724.Ibiiodeclaratur, 
quod  confessarii  monialium  exempta- 
rum  debeant  examinari  et  approbari  ab 
episcopo  dioecesis,  remota  quacumque 
contraria  consuetudine  etiam  immemo- 
rabili. 

13.  Vni.  Distinguendum  est  rescri- 
ptum  gratiae ,  ut  esset  absolvendi ,  di- 
spensandi  etc,  a  rescripto  iustitiae^  ut 
exercendi  iurisdictionem ,  appellandi 
etc.  In  rescripto  gratiae  dicitur  gratia 
facta ,  quando  delegatus  habetur  tan- 
quam  merus  necessarius  executor :  gra- 
tia  facienda,  quando  conceditur  facul- 
tas  dispensandi,  et  relinquitur  arbitrio 
delegati.  Rescriptum  iustitiae  expirat 
morte  principis ,  dummodo  res  adhuc 
sit  integra;  et  idem  de  rescripto  gratiae 
faciendae.  Oppositum  vero  dicendum 
de  rescripto  gratiae  factae  ,  ut  absol- 
vendi,  recipiendi  ordines  extra  tempo- 
ra,  de  oratorio  privato  etc.  Castrop.  i' 
Sanch.i2  Salm.i^cum  Suar.  Privilegium 
concessum  cum  clausula,  Donec  volue- 
ro^  probabiliter  non  expirat  post  mor- 
tem  concedentis.  Salm.  i^.  Quod  si  in 
concessione  exprimitur  officium  dele- 
gati,  mortuo  delegato,  transit  etiam  ad 
successorem,  Salm.  ^^. 

1 4.IX.Privilegium  multis  modis  ces- 
sare  potest,  et  1 .  per  decursum  termi- 
ni  constituti:  2.  per  cessationem  causae 
finalis:  intellige  quando  privilegium  est 
concessum  sub  conditione  dictae  cau- 
sae;  sed  quando  concessum  esset  abso- 
lute  ,  adest  opinio  vaide  probabilis  , 
quod  etiamsi  cessaret  causa  finalis,  non 
cesset  tamen  privilegium;  neque  cessat, 
quamvis  semel  privilegiousi  fuerimus; 

(9)  Tr.  18.  c.  1.  u.  157.     (10)  §.  18.     (11)  Tr.  S. 

disp.  4.  p.  16.  §,  4.  n.  1.  (12)  De  matr.  1.  8. 

d.  58.  n.  43.  (13)  C.  1.  a  n.  lU.  ad  146. 

(S4)  C.  IC.  r,.  IW.     "  m):  N.  ISO. 


145  APPENntx  n.  D 

Salm ,  i;auxta  id  quod  diximus  de  dispen- 
«ationetr.2.n.199.3.obrenuntiatiouem 
privilegiati;  in  quo  notandum  est  quod 
particulares  nequeunt  renuntiare  pri- 
vilegiis  communitatis  ;  et  ut  valida  sit 
renuntiatio  fieri  debet  in  manu  illius 
qui  privilegium  concessit,  et  ab  eodem 
acceptanda;  vid.  Salm.  2:  4.  per  usum 
contrarium,  vel  per  non  usum:  in  du- 
bio  tamen  praesumptio  semper  est  pro 
usu.  Sed  in  hoc  advertendum  est  quod 
privilegia  gratiosa  quae  non  sunt  aliis 
gravamini,  ut  absolvendi,di3pensandi, 
vel  non  ieiunandi,  et  his  similia,  haec 
nunquam  amittunturper  nonusum,et 
etiam  per  usum  contrarium ,  quamvis 
temporis  longissimi.  Suar.  3  Bonac.  '^ 
Castropal.  ^  et  Salmant.  6  cum  Laym, 
Pont.  Lez.  Garcia  etc.  Privilegia  contra, 
quae  tertio  sunt  onerosa,  ut  non  sol- 
vendi  decimas  et  similia,  haec  prae- 
scribuntur  per  usum  contrarium,  et 
etiam  per  non  usum  privativum  (  non 
vero  dumtaxat  negativum )  quod  acci- 
dit,  quando  privilegiatus  conscius  iam 
sui  privilegii ,  occasionibus  oblatis  , 
sponteuti  recusavit.  Hocautem  currit, 
dummodo  in  privilegio  non  sit  clausula 
utendi  ad  sui  arbitrium.  Castrop.  '  Bo- 
Qac.8  et  Salm.9  cum  Laym.  Garc.  Lez. 
etc.  Insuper  hoc  intelligitur  pro  foro 
externo;  nam  in  conscientia  non  amit- 
lit  privilegium  qui  animum  non  habet 
renuntiandi,  Vid.  Salm.*".  Potest  ces- 
iare  etiam  privilegium  per  abusum  si- 
ve  in  totum  sive  in  partem.  Salm.  **. 
45.  Cessat  5.  privilegium  ob  revoca- 
lionem  principis.  In  hoc  autem  distin- 
^ere  oportet  privilegia  gratuita  a  re- 
munerativis  et  ab  onerosis;  si  privile- 
^ium  est  mere  gratuitum,  revocari  pot- 
3st  valide  etiam  sine  iusta  causa:  quam- 
t^is  hocnonexcusatursaltemaculpa  ve- 
iiiaIi,siscandaIumadsit.Pont.i2Castr.*3 
?t  Salm.i<c«n  Suar.  Sanch.Bon,  etc.  Si 
vero  cum  privilegio  translatum  fuisset 
dominium  alicuius  rei  in  privilegium, 

(1)  C.  5.  n.  3.  el  4.  (2)  Tr.  18.  c.  2.  n.  S.  ad  8. 
,.-.)  De  lcg.  I.  8.  c.  34.  n.  17.  (4)  D.  1.  q.  3.  j..  8. 
i.S.  11.  4,  (S)Ti.  3.  tl.4.i).18.  n.3.etp.l9.n.l. 
.(•.)  C.  2.  n.  13.  (7)  Ibid.  11.  18.  n.  4.S.  (8)  N.5. 
,i>)  N.  14.  (10)0.2.  n.l8.  (11)  N.17.  (12)t.8. 
c.  19.  n.  IS.     (15)  llml.  p.^l.  §.1.  u.  *     .,  ,\  f  o 


'".  P&IVILKGIIS 

illud  revocari  nequit  nec  llcit^  nee  va- 
lide,  nisi  ob  causam  urgentissimam  bo- 
ni  communis  vel  gravis  delicti,  vel  ob 
illas  causas  ob  quas  revocari  nequit 
quaelibet  donatio.  Castrop.^s  Bonac.i^ 
Suar."  et  Salmant.is  cum  Pont.  Garo, 
Lez.  etc.  Sed  si  privilegium  est  remu- 
ueratorium  vel  ob  iustitiam  vel  ob  gra- 
titudinem,  semperrequirituriusta  cau- 
sa,  ut  valide  revocetur.  Et  si  insuper 
est  onerosum,  ut  exempli  causa ,  con- 
cessum  ob  pretium  acceptum ,  vel  ob 
aliquod  onus  privilegiato  impositum, 
ut  revocetur  (ultra  iustam  causam )  re- 
quiriturcompensatio.  Et  hoc  dicendum 
de  privilegiis  remuneratoriis  ob  iusti- 
tiam,utdicuntcommuniter  dd.  Suar.w 
Pont.  20  et  Salm.  21  cum  aliis. 

16.  Revocatio  veroprivilegiorum  alia 
est  expressa^  alia  vero  tacita:  quoad 
expressam  regulariter  loquendo  suffi- 
cit  clausula  generalis,  non  ohstantibus 
privilegiis  etc.  ut  revocentur  omnia 
privilegia  in  contrarium.  Excipiuntur 
tamen  4 ,  privilegia  concessa  per  mo- 
dum  contractus,  sive  onerosa  sint,  sive 
remunerativa  ob  iustitiam  (ut  supra 
dictum  est),  in  quibus  mentio  specia- 
lis  fiat  meritorum  in  particulari,  2.  Pri- 
vilegia  quae  clausulam  habent,  quod 
non  intelligantur  derogata ,  nisi  men- 
tio  particularis  fiat.  3.  Privilegia  regu- 
larium,  quae  etiam  specialem  mentio- 
nem  requirunt,  quia  sunt  remunera- 
tiva,  et  videntur  clausulam  habere  de- 
rogatoriam  futurae  revocationis,  nisl 
eorum  mentio  specialis  fiat,  ut  affir- 
mant  Rodriq.  Portel.  et  Miranda  apud 
p.  Mazz.  4,  Privilegia  inserta  in  corpo- 
re  iuris.  quia  tunc  sunt  verae  leges,  et  ut 
revooentur  requiritur  clausula  specia- 
lis,  non  obstantibus  legibus  in  contra- 
rium  etc.  Suar,  22  Bonac.  23  Castrop.  2« 
Pont.25  Mazz.26  et  Salm.  27.  Mem  asse- 
runt  Bonac.  Sanch.  Castrop.  et  Salm. 
cum  Mol.  Pell.  aliisque  quamplurimis 

n.  37.  (IS)  Ibid.  u.  2.  (16)  P.  8.  §.  2.  n.  o. 
(17)L.  8.  0.37.  n.7.  (18)C.3.n.29.  (19)L.c. 
n.  6.  el7.  (20)  N.  13,  (21)  Tr.l8.c.2.  n.30.  83. 
(22)L.  8.C.38.U.2:  (23)  Ti-,2.d.5.  i,.8.S.  4.n.ll. 
(24)  Tr.  5.  d.  4.  p.  21.  §.  4.  a  n.  2.  (23)  L.  8.  c. 
19.  ».  16.  (26)  T.  1.  dc  priv,  q.  2  c.l.  nag.  251 
(27)  C.  2.  II.  r.0.  w. 


( contra  Pontium),  dc  privilegiis  con- 
cessis  ab  aliquo  conc.  genarali ,  quae 
noQ  censentur  revocata,  nisi  per  clau- 
sulam  expressam,  non  obstante  qua- 
cumque  constitutione,  etiam  a  concilio 
generali  edita;  ut  coUigitur  ex  iure  ca- 
nonico*  Bonac.  2  Castrop. '  Sanch.  '*  et 
Salm.  s  cum  Pellizz.  Boss.  etc.  contra 
Pontium^.  Opponit  Pontius  ecclesiae 
praxim,  et  quamdam  declarationem  s. 
Pii  V.  Sed  Castrop.  cum  Garcia  respon- 
det  gratisid  asseri ;  tantum  iuquit  Gar- 
cia  referri  quemdam  motum  proprium 
s.  Pii,  in  quo  dicitur,  quod  concessio- 
nes  propria  pontificis  manu  signatae 
non  egent  aliqua  Tridentini  revocatio- 
ne  neque  generali  ueque  speciali.  0- 
mnes  vero  praefatae  limitationes  in- 
telliguntur  locum  habere  si  non  con- 
stet  de  contraria  mente  derogantis , 
quemadmodum  omnes  praefati  dd. 
communiter  affirmant;  unde  si  in  lege 
revocatoria  adsit  clausula  Ex  certascien- 
tia  aut  ex  motu  proprio^  aut  depotesta- 
tis  plenitudine ,  tunc  revocatur  omne 
privilegium  quantumcumque  qualifi- 
catum,  exceptis  onerosis,  aut  quando 
revocatio  praeiudicaret  iuri  a  tertio 
acquisito.  Vide  Salm. '. 

47.  Quod  attinet  ad  revocationem 
tacitam,  privilegia  ante  concessa  intel- 
liguntur  revocata  per  quamcumque  le- 
gem  universalem  in  contrarium,  etiam 
si  in  ea  non  adsit  clausula  revocatoria, 
quando  ipsa  lex,  vel  novum  privile- 
gium  aliis  concessum  non  posset  eflie- 
ctum  intentum  sortiri,  nisi  revocatis 
privilegifs  antea  concessis ;  non  prae- 
sumitur  enim  legislator  velle  condere 
legem  inutilem,  aut  concedere  privi- 
legium  elusorium,  sive  generale,  sive 
particulare  illud  sit.  Hoc  tamen  intel- 
iigendum  est  quando  privilegia  prius 
concessa  nota  sint  principi,  quemad- 
modum  praesumitur  de  omnibus  privi- 
legiis  insertis  in  corpore  iuris.  Quod  e 
•jontra  non  praesumitur  de  aliis  quae 

(1)  Cap.  Ex  parle.  et  cap.  ult.  de  capell.  mon. 
(2)  N.  13.  (3)  Ibid.  n.  6.  (4)  De  matr.  1.  3.d.26. 
1..  7.  (8)Tr.  18.C.2.  n.41.  (6)N.19.  (7)0.1. 
u.  40.  et  42.  (8)  L.  8.  c.  30.  n  2.  (9)1,.  8. 
«.  19.  n.  19.  (10)  Ibid.  n.  10.  (11)  D.  3.  p.  8. 
S-  4.  n.  14.       (12)  C.  2.  u.  43.  44.       (13)  Tr.  10. 


'^'=^^*l9  IN  COMMONI  U9 

existunt  extra  tt»»,  unde  horum  spe* 
cialismentioestfacienda.  Suar.spont. " 
Pal.i<>  Bon.ii  Salm.12'  cum  aliis  commi^- 
niter.  Affirmant  aliqui,  ut  Sot.  Henr.  et 
Quintanad.  qiiibus  adhaerent  Salm.  13 
quod  privilegium  remanet  in  suo  vi- 
gore,  quousque  revocatio  non  intime- 
tur  civitati  vel  religioni.  Verum  ipsi- 
met  Salm.  postea  i*  se  retractant,  et  me- 
rito  asserentes  cum  Laym.  Suar.  Por- 
tell.  et  Lezana,  quod  sufficit  ad  invali- 
dandum  privilegium,  ut  publicetur  r&- 
vocatio,  et  ut  transeant  duo  menses  a 
publicatione,  ita  ut  pervenire  possit 
notitia  ad  privilegiatos,  quamvis  de  fa- 
cto  non  perveniat. 

Actum  est  usque  adhuc  de  privile- 
giis  in  communi;  in  sequentibus  tra- 
ctatibus  agetur  de  privilegiis  in  parti- 
culari  ecclesiasticorum  episcoporum  et 
religiosorum. 

CaP.  II.  De    PaiTILEGIIS    BCCLESI1STICOB01I 

^8.  Quibus  in  rebus  ecclesiaslici  sint  exemptt 
a  potestate  laicali. 

19.  De  privilegiis  canoniSy  et  fori  quoad  per- 
sonas. 

20.  Quoad  bona. 

2K  Quis  gaudeat  huiusmodi  privilegiis. 

22.  De  beneficiatis. 

25.  De  tonsuralis. 

24.  De  illis  qui  deposuerunt  habitum. 

25.  ad  28.  De  immunitate  piorum  locomm. 

48.  Ecclesiastici  iure  divino  exempti 
sunt  a  potestate  saeculari  quoad  mat»- 
rias  spirituales  vel  mere  ecclesiasticas, 
ut  sunt  ordinationes,  electiones  prae- 
latorum  etc.i^.  Quoad  personas  vero  et 
loca  ecclesiasticorum,  quaestio  est,  u- 
trum  sint  vel  ne  exempti  iure  divino. 
Multi  negant,  ut  Lessius  Caiet.  Becan. 
et  Salm.*6,MuItialii  affirmaut,  ut  Sua- 
rez  et  Azor.  Laym.  etc.  et  probant  ex 
pluribus  textibus  i',  et  ex  Trident.  is; 
Ecclesiae  etpersonarum  ecclesiasticarum 
immunitatem  Dei  ordinatione  et  caneni- 
cis  sanctionibus  esse  constitutam.  Cer- 
tum  tamen  est  ecclesiasticos  tum  iure 
canonico  tum  civili  non  esse  subiectos 
foro  laicali.  Vide  iura  ap.  Less.  '^.  Cae- 

de  cens.  c.  2.n.80.  (14)  Tr.l8.  depriT.c.2.n.4S. 
(IS)  Ex  can.  5.  conc.  rom.  sub  Symmaco  et  lib.  2. 
decret.  tit.  1.  c.  2.      (16)  Tr.  8.  de  ord.  c.  7.  n.  6. 

(17)  Praeserlim  ex  c.  Quamqnam  de  gentibtii  in  6. 

(18)  Sess.  2S.  c.  20.  de  ref. 

(19)  De  iust.  1   2.  c.  33.  Aul.  3. 


m 


IX  n.  DE  PRIVILEGIIS 


terum  tenentur  in  con^oieutia  illis 
legibus  civilibus  quae  non  repugnant 
eorum  statui,  non-  vi  coercitiva,  ut  di- 
citur,  sed  directiva,  ut  uniformentur 
communitati.EstcommunecumSalm.i. 

19,  Ecclesiastici  ergo  gaudent  1.  ex- 
emptione  circa  suas  personas.  Praeter 
privilegium  canonis,  cuius  vigore  in- 
currunt  excommunicationem  qui  in- 
iuste  illos  percutiunt,  gaudent  clerici 
immunitate,  ne  puniantur  a  curia  lai- 
cali,  ut  patet  ex  legibus  a  Becano  rela- 
tis2.  Et  quamvis  ius  civile  eos  eximat 
tantum  in  causis  civilibus,  et  in  crimi- 
nalibus  eas  recognoscendi  sibi  ius  re- 
servaverit,  nuUatenus  clericos  con- 
demnando  nisi  post  degradationem ; 
mhilominus  ius  canonicum  totaliter  eas 
exemit.  Vide  Salm.3,  Verum  his  non 
obstantibus,  in  aliquibus  casibus  pot- 
est  potestas  laicalis  ad  clericorum  car- 
cerationem  procedere,  ut  si  e.  c.  ali- 
quem  noctis  tempore  inveniret  defe- 
rentem  arma  prohibita,  vel  siue  veste 
clericali,  vel  inveniret  in  fragranti  pa- 
trantem  aliquod  delictum;  tunc  enim 
potest  ad  eius  carcerationem  procede- 
re ,  ut  postea  remittat  curiae  ecclesia- 
sticae ;  quod  si  interdiu  illum  invene- 
rit,  potest  armis  prohibitis  spoliare. 
Potest  etiam  in  quibusdam  casibus  il- 
lum  castigare  (sed  non  poena  mortis), 
si  ille  rebellionem  adversusprincipem 
moliretur,  aut  populum  ad  seditionem 
excitaret,  et  a  proprio  episcopo  de  hoc 
non  esset  punitus.  Insuper  pxobabili- 
ter  potest  supplicio  afficere  clericos 
notorie  sodomitas ;  hi  enim  a  Leone  x- 
et  s.  Pio  v.  omni  clericali  privilegio 
spoliati  sunt.  Vide  Salm.''.  Caeterum 
pro  quocumque  alio  crimine  clerici 
nequeunt  puniri  a  curia  seculari  5. 

20.  2.  Gaudent  ecclesiastici  exem- 
ptione  a  foro  laicali  quoad  propria 
bona  tam  ecclesiastica,  quam  quocum- 
que  alio  modo  acquisita  ;  unde  respe- 
ctu  illorum  non  tenentur  solvere  ulium 
vecligal  6.  Vid.  Salm.  '.  Clerici  vero 
negoliatores  circa  bona  mere  ecclesia- 

(1)  Ti.  8.  c.  7.  n.  16.  (2)  Be  sacr.  c.  26.  q.  9. 
(3)  Tr.  8.  c.  7.  e.\  ii.  24.  (4)  A  ii.  27.  nii  29.  ct  :. 
II.  18.  ad  20.  (o)  C.  liii.  De  vita  et  Lon.  cleric.  el 
V.  in  ani]icutia2S.  De  senl.  excuam!.      '6)  C.Oiiia. 


stica  negotiationi  iam  destinala ,  spo- 
liantur  omniexemptiones.  Quoad  vero 
reliqua  bona  propria,  privantur  post 
tertiam  monitionem.  Salm.  9  cum  Less. 
Mol.  etc.  Insuper  notandum  hic  est 
quod  in  casu  urgentis  necessitatis,  pot- 
est  princeps  extrahere  e  domibus  el 
vendere  frumentum  ecclesiasticorum. 
Salm.  10  cum  Diana  et  Molf. 

21 .  li  qui  gaudent  praefatis  exem- 
ptionibus  tam  quoad  personas,  quara 
quoad  bona,  sunt  primo  omnes  regu- 
lares  cum  suis  novitiis,  et  tertiariis, 
et  etiam  franciscanae  tertii  ordinis, 
carmelitanae  etc.  quae  deferunt  habi- 
tum  una  cum  voto  castitatis:  quemad- 
modum  declaravit  S.  G.  Insuper  equi- 
tes  s.  loannis,  s.  lacobi  Alcantarae  et 
Calatravae,  utprobant  Bon.  Filliuc.  et 
Diana.  Vid.  Salm.  ".  Insuper  omnes 
clerici  in  sacns  constituti.  De  aliis  vero 
in  minoribus^  vel  simpliciter  tonsura- 
tis,  ita  loquitur  Trid.*^:  Fori  privilegio 
non  gaudeaty  nisi  beneficium  ecclesiasti- 
cum  habeat,  aut  clericalem  habitum  et 
tonsuram  deferens  alicui  ecclesiae  de 
mandato  episcopi  inserviat;  vel  in  semi- 
nario  clericorum,  aut  aliqua  schola,  vel 
universitate  de  licentia  episcopi  quasi 
in  via  ad  suscipiendos  maiores  ordines 
versetur.  Atque  hoc  privilegio  gaudent 
etiam  clerici  coniugati,  qui  deferunt 
habitum  et  tonsuram,  et  ecclesiae  in- 
serviunt :  verum  in  iure  canonico  '3 
prohibetur  coniugatis  tonsura,  nisi  ve- 
lint  religionem  Ingredi,  vel  in  sacris 
ordinari  praevia  uxoris  licentia.  Vid. 
lib.  6.  num.  827.  in  fin. 

22.  Igitur  privilegio  fori  gaudent  \ . 
beneficiati  etiamsi  nulli  ecclesiae  in- 
serviant,  neque  deferant  habitum  ei 
tonsuram,  ut  probabiliter  infertur  ex 
concilio,  ut  volunt  Salm.  cum  Filliuc. 
Diana  et  Rodriq.  adversus  Suar.  Et  el- 
iamsi  non  percipiant  fructus  beneficii 
neque  possideant ;  sufficit  enim  quoil 
solum  titulum  habeant:  ut  aiunt  Gar- 
cias  Filliucius  et  Diana  contra  Salni, 

el  c.  Clcrici  de  immuuit.  eccl.  in  6.  et  I.  Sancinnn 

22.  c.  de  sacr.  eccl.  (7)  Tr.  8.  c.  7.  n.  53.  ct  SS. 
(8)  C.  Qiiaini|iiam  4.  c.  ilo  cons.  in  6.  (9)  N.  Hi 
(lO)Tr.  8.  c.7.n.  17.     (11)  C.7.  u.  77.    (12^  Sts» 

23.  c.  6.      [13)  C.  ult.  ilc  tcnij).  ordiii,  iii  6. 


CAP.  II.  DE  PRIVILEGIIS  ECCLESIASTICORUW 


\h\ 


Sufiicit  etiam  capellania  vei  praesti- 
monium,  quae  censentur  tanquam  ve- 
ra  beneficia:  sed  non  sufficit  pensio. 
Vide  Salm.  i  cura  aliis. 

23.  Gaudent  2.  clerici  in  minoribus, 
et  tonsurati,  dummodo  habitum  simul 
et  tonsuram  deferant,  iuxta  id  quod 
affirmat  concilium,  clericalem  habitum 
et  tonsuram  deferens^  et  ut  probabilius 
existimant  multi  dd.  cum  Gastrop.  et 
Barbosa  contra  Salm.,  qui  interpretan- 
tur  particulam  et  pro  particula  vel^  ita 
ut  sufficere  dicant  alterutrum.  Vid.  lib. 
6.  n.  927.  dummodo  ecclesiac  similiter 
inserviant;  sed  quoad  ecclesiae  servi- 
tium  (dummodo  spirituale  sit,  quia  tem- 
porale  non  sufficit)  satis  est  ut  alicui 
ecclesiarum  serviant,  etiamsi  haec  de- 
stinata  non  sit  ab  episcopo,  ut  decla- 
ravit  S.  C.  apud  Card.  Lambertini'.  ^ 

24.Ut  vero  clerici  in  minoribus  con- 
stituti  foro  priventur  (nam  aliud  de 
canonis  privilegio  dicendum)  non  re- 
quiritur  trina  monitio,  quia  haec  re- 
quiritur  tantum  pro  beneficiatis,  et  pro 
ordinatis  in  sacris  3,  vel  pro  minoristis, 
qui  negotiis  saecularibus  se  addicunt'' 
(v.  ^6.n.827.)-,  sedsufficitquod  habitum 
et  tonsuramdimiserint,quemadmodum 
pluries  declaravit  S.  C,  et  quemadmo- 
dum  communiter  affirmant  dd .  ap .  card . 
tambert.Set  ap.  Salm.6  dummodo  per 
lougum  tempus  dimiserint  ut  notant 
Salm.  cum  Bonac.  Suar.  Barb.  etaliis. 
Quamvis  vero  praefaticlericinequeant 
allegare  forum,  potest  nihilominus  epi- 
scopus  eos  a  foro  saeculari  resumere 
iuxta  declarationem  S.  C.  ab  hodier- 
no  summo  pontifice  approbatam.  Vid. 
Lamb. '.  Illi  vero  clerici  qui  habitum 
resumunt ,  iure  gaudent  privilegio  , 
dummodo  id  in  fraudem  non  faciant : 
quae  fraus  tunc  supponitur,  cum  ali- 
quis  in  aliqua  causa  civili  iam  citatus 
fuisset  ad  forum  laicale :  aut  pro  causa 
criminali  iam  fuisset  in  carcerem  con- 
iectus;  aut  vero  e  carcere  sub  cautione 
egressus:  ut  aiunt  Salm.  *  cum  Bonac. 
(adversus  Guttierez  et  Ceballos),  et  car- 

(I)  Tr,  8.  c.  7.  n.  62.  63.  (2)  De  synodo  1,  7, 
C.  69.  n,  4,  (3)  Ex  c.  Contiagit  Je  sen»,  excom, 
(4)  Ex  c,  Ex  litteris  de  \it,  et  bon,  cleric,  (S)  De 
synodo  1.  8  c.  12.  n.  I,         (6)  Tr.  8.  c,  1.  n.  GS, 


din.  Lambertini  9  cum  pluribus  decre- 
tis  sacrae  congregationis,  Magoa  vero 
quaestio  est  utrum  potestas  laicalis 
possit  cognoscere  causas  innocentium 
adversus  ecclesiasticos.  Quidam  theo- 
logiabsoluteaffirmant:  sed  quidamalii 
magis  communiter  tantummodo  admit- 
tunt  quando  aut  nuUo  modo,  aut  diffi- 
culter  potest  haberi  recursus  ad  su- 
periores  ecclesiasticos  maiores.  Vid. 
Salm.  10, 

25.  Immunitas  autem  ecclesiastica 
locorum,  quoad  asylum  delinquentium, 
competit  iure  ecclesiastico  et  civili  o- 
mnibus  ecclesiis,  quamvis  interdicto 
subiectis,  sive  pollutis,  et  etiam  diru- 
tis  (nisi  omnino  praesulis  auctoritate 
fuerint  profanatae),  earumque  capellis, 
sacristiis,  coemeteriis,  etiam  ab  eccle- 
sia  separatis,  muris,  campanilibus,  te- 
ctis,  atriis,  atriorum  gradibus,  cum 
quadraginta  passibus  ultra  pro  eccle- 
siis  cathedralibus,  et  triginta  pro  aliis 
ecclesiis  (sed  hoc  intelligendum  de  illis 
quae  sint  positae  extra  moenia  urbis 
vel  loci),  dummodo  non  intercedat  via 
publica  aut  aliqua  saecularium  domus: 
aliud  veroest  si  domus  sit  alicuius  cleri- 
ci.  Salm.ii,  Gaudent  eadem  immunitate 
hospitalia  in  quibus  extataliquacapella 
publica,  oratoria  ab  episcopis  erecta, 
palatium  episcopale,  et  domus  regula- 
rium  cum  suis  dormitoriis,  claustris 
hortis,  et  porticibus  ante  ecclesias  vel 
monasteria.  Vide  Salm.  12. 

26.  Omnes  vero  delinquentes,  dum- 
modo  sint  christiani,  licet  haeretici  aul 
interdicti  aut  in  carcere  inclusi,  qui 
ruptis  carceribus  ad  praedicta  sacra 
loca  confugerint,  hac  gaudent  immu- 
nitate.  Et  in  hoc  reprobatur  quaelibet 
consuetudo  in  contrarium  13.  Excipiun- 
tur  tamen  in  bulla.  Gregorii  xiv.  latro- 
nes  publici ,  depopulatores  agrorum , 
qui  committunt  homicidium  per  prodi- 
torium  vel  per  assassinium  (sed  re- 
gnans  summus  pontifex  excepit  omnia 
homicidia  pro  tota  ecclesia),  velin  ipsa 
ecclesia  vel  coemeterio;  insuperhaere* 

(7)Loc.c,  (8)Loc,e.n,67,  (9)  Desyii.  c.67.  u.  1, 
(10)  Tr.  8.c.7,exn.76.  (11)  Tr.l8.  c.  3.exn.8«. 
(12)  Ibid,  a  d.  84.  ad  88,  (13)  C.  Noverint  <te  seut. 
excomm.  et  auth.  de  sacr,  eccl.  Ibid.  u,  819, 


j|52  AVrENDlX  II. 

tici  et  rebelles  contra  eamdem  perso- 
nam  principis.  Vide  Salm.  *  cum  Saar. 
Castrop.  Pelliz.  Guttier.  etc,  Et  ia  ca- 
sibus  clare  exceptis  potest  iudex  sae- 
calaris  ex  se  extrahere  ab  ecclesia  de- 
linquentes  iuxta  communem  praxim. 
In  dubio  autem  iudicium  exceptionis 
spectat  ad  episcopum-,  ita  Salm.  et  alii. 
Vide  Salmant.  2.  Praeter  delinquentes 
exceptos,  omnes  alii  gaudent  immuni- 
tate,  quemadmodum  gaudent  debitores 
ad  ecclesiam  confugientes.  Salm.  3. 

27.  Quaestio  est  utrum  clerici  et  re- 
ligiosi  gaudeant  eadem  immunitate  re- 
spectu  suorum  praesulum:  alBrmant 
multi,  ut  Barbosa  Bordonus  Guttierez, 
quibus  suffragatur  quaedam  declaratio 
sacr.  congreg.;  atque  haec  sententia  est 
probabilissima,  ut  aiunt  Salmanticen- 
ses.Nihilominusipsicumsententiacom- 
munissima  Suarez  Castropalai  Lay- 
man  Bonacinae  Sylvestri  aliorumque, 
negant  tam  vigore  bullae  Gregorii  xiy. 
quae  respectu  praefatae  immunitatis 
loquitur  tantummodo  de  laicis,  Ut  lai- 
eis  ad  ecclesiam  confugientibuSy  etc; 
quam  vigore  communis  et  iam  rece- 
ptae  consuetudinis-,  alias  enim  religiosi 
semper  in  monasterio  commorantes 
difficulter  possent  puniri.  Sicuti  vero 
possunt  superiores  ecclesiastici  (epi- 
scopi  et  eorundem  vicarii )  extrahere 
proprios  subditos  ab  ecclesia,  ita  quo- 
que,  si  opus  sit,  possuut  eamdem  ex- 
trahendilicentiam  curiae  saecularicon- 
cedere.  Salraanticens.^.  Episcopusve- 
ro  nequit  extrahere  suos  clericos  ab 
ecclesiis  regularium,  non  ratione  im- 
munitatis,  sed  quia  illa  sunt  loca  a 
sua  iurisdictione  exempta  ^. 

28.  Extrahentes  vero  ,  aut  illi  qui 
tentaverint  extractionem ,  incurrunt 
excommunicationem  ipso  facto^  a  qua 
nequeunt  absolvi  nisi  a  pontifice.  Qui- 
dam  dd.  opinati  sunt  huiusmodi  ex- 
communicationem  posse  absolvi  etiam 
ab  episcopo;  ita  Salmanticenses^  cum 
Bonacina  Castropal.  et  aliis.  Id  tamen 
negandum  cumFagn.'  Farinac.  et  aliis: 

(l)Tr.  18.  c.S.  n.  91.     (21Exn.96.     (5)N.9S. 
(4)  Tr.  18.  c.  5.  II.  120.     '    (S)  Ibid.  n.  123. 
(6)  C.  3.  de  piiv.  ir.  18.  D.  116,  117. 


1)14  FRIVILEGIIS 

nam  Gregorius  xiv.  declaravit  qiiod 
violatores  immunitatis  incurrunt  cen- 
suras  omnes  et  poenas  prius  impositas 
a  canonibus,  conciliis  et  aliis  pontifi- 
cibus  iis  qui  violant  libertatem,  his 
verbis:  Declaramus  eumipso  facto  cen- 
siiras  et  poenas  ecclesiasticas  incurrere, 
quae  contra  libertatis,  iuris^  et  immuni- 
tatis  ecclesiasticae  violatores  per  sacros 
canones  et  conciliorum  generalium^  no~ 
strorumque  praedecessorum  constitutio~ 
nes  sunt  promulgatae.  Gontra  vero  ha- 
betur  ex  Paulo  ii.  8,  quod  olim  ad- 
versus  violatores  ecclesiasticae  liber- 
tatis  excommunicatio  papalis  iam  in- 
flicta  fuerat.  Nec  obstat  dicere,  prius 
pontifici  reservatam  esse  tantum  vio- 
lationem  libertatis  quae  personas  re- 
spicit,  non  autem  violationem  immuni- 
tatis  quae  respicit  loca;  et  quod  tam- 
etsi  a  Gregorio  lata  fuerit  excommu- 
nicatio  contra  violatores  immunitatis, 
rainime  tamen  fuit  illa  papae  reservata; 
reservatio  autem  excommunicationis, 
nisi  exprimatur ,  facta  non  censetur. 
Respondetur  eniraquodGregorius,  cum 
violationi  iramunitatis  eamdem  irapo- 
suerit  censurara  quae  prius  iraposita 
erat  violationi  libertatis,  si  reservata 
erat  censura  quoad  laesionera  liberta- 
tis,  est  etiam  reservata  quoad  laesio- 
nem  immunitatis. 

Tanto  magis  quod  Clemens  viii.  duo- 
bus  decretis  ab  ipso  emissis  super  ca- 
sus  papae  et  episcopis  reservatos,  in 
primo  decreto  prohibuit  omnibus  con- 
fessariis  absolvere  a  quocuraque  casu 
reservato  pontifici ;  in  altero  autera  in- 
ter  casus  papales  quos  ibi  enumerat, 
docet  adesse  violationem  imraunitatis 
iuxta  bullam  Gregorii  xiv,;  caeterura 
satis  erat  quod  laesio  iraraunitatis  vo- 
caretur  casus  papalis,  ut  ab  episcopis 
nequiret  absolvi,  Hoc  tandera  Fagna- 
nus  9  refert  sic  decisum  fuisse  a  sacr. 
oongr.  concilii.  Deiuceps  advertendum 
hic  est  quod  religiosi  qui  expellerent 
a  suis  ecclesiis  aut  raonasteriis  aliquem 
delinquentera  ad  evitandum  aliquod 

(7)  In  c.  Cum  pro  caiisa,  de  Sfntcnt.  excomm. 

(8)  Exlrav.  3.  IuIp,.  cnmmu°^^>  ''•'  poenit.  et  rem. 

(9)  Num.  36. 


CAP.  III.  DE  PRIVIl 

incommodum  seu  periculum  ,  hi  non 
violant  immunitatem  et  rite  id  facere 
possunt.  Salm.  i. 

CaP.   III.    De    PRIVILEGIIS    EPtSCOPORDU 

29,  I.  De  Facultate  cap.  Liceat.  Utrum  valeat 

episcopm   dispensare  in  irregularitate  ex 

delicto  et  ex  defectu  dubia. 
50.  Quibus  in  locis  non  est  receptum  Triden- 

tinum,  etc. 
3^.  Qui  veniat  nomine  episcopi. 
32.  De  peregrinis.  Et  ulrum  episcopus  ahsoU 

vere  possit  a  casibu,s  papalibus  extra  con- 

fessionem. 
53.  Quomodo  delictum  intelUgatur  occuUum. 
34.   Utrum   episcopus  valeat  hanc  facultatem 

delegare. 
53.  Utrum  a  casibxts  ah  aliis  episcopis  reser- 

vatia  etc. 
56.  Si  a  casibus  post  concilium  etc. 
37.  Utrum  episcopus  possit  absolvere  confes- 

sarium  absolventem  complicem  in  peccato 

turpi. 
58.  Utrum  episeopi  o  casibv^  hullae  coenae  etc. 

39.  Utrum  valeant  dispensare  in  irregularitate, 
quae  per  haeresim  incurritur. 

40.  Utrum  valeant  absolvere  impeditos. 

41.  Et  utrum  per  alios. 

42.  Qui  dicantur  impediti. 

43.  De  perpetuo  impeditis. 

44.  Utrum  hi  teneantur  per  epistolam. 

43.  Utrum  teneantur  saltem  recursum  habere 
ad  episcopum.  Quid  si  recurrere  nequeant 
etc.  Quid  si  sint  in  moi-tis  arliculo. 

46.  47.  et  48.  II.  De  sex  casibus  episcopalibus 
et  praeserlim  de  absolutione  censurae  pro- 
pter  percussionem  clerici. 

49.  III.  De  dispensatione  cum  illegilimis. 

50.  Cum  bigamis, 

51.  IV.  Circa  irregularitates  ob  delictum  oc- 
cultum;  et  quid  si  homicidium  sit  omnino 
occultum. 

52.  De  homicidio  casuali. 

53.  V.  Circa  inhabilitates. 

54.  VI.  De  faculiatibus  episcoporum  clrca  ma- 
trimonia. 

53.  De  dispensatione  circa  publicaliones ,  vo- 
tum  castitatis,  et  impedimentum  ad  peten- 
dum  ,  remissive.  Circa  impedimenta  diri- 
mentia  dubia. 

56.  Circa  dirimentia  certa,  si  matrimmium  sit 
contractum. 

57.  Si  non  sit  contractum. 

58.  Utrum  episcopuspossit  hanc  facultatem  de- 
legare. 

59.  VII.  De  dispensatione  interstitiorum. 

f)0.  VIII.  De  dispensatione  capellani,  ut  cele- 

brare  valeat  in  alia  ecclesia. 
f)  I .  IX.  De  celebratione  post  meridiem. 
j;2.  X.  De  oratoriis. 
«)3.  Quibus  in  locis  possit  celebrare  episcopus. 

64.  Utrum  valcat  dispensare  ad  celebrandum 
domi. 

65.  XI.  De  facultale  episcoporum  et  praelato- 
rum  circa  eleclionem  proprii  confessarii. 

66.  XII.  Circa  clausuram  monialium. 

iil.De  approbatione  confessariorum  monialium. 

(V,  K.  118.        (2)  E"  c. Nuperde  seat.  cxcom. 


SCIIS  EPISCOPORUM  153 

68.  XIII.  Utrum  valeant  commutare  uUima* 
voluntates. 

69.  XIV.  De  compositione  in  restitutionibus  in- 
certis. 

70.  XV.  De  reductione  missarum. 

71.  Quoad  iuramenta  et  vota  de  unione  be- 
neficiorum ,  novarum  parochiarum  ere- 
ctione  etc. 

29. 1.Episcopi  vigoreTridentini  S6ss. 
24.  c.  6.  Liceat^  sequentes  habent  fa- 
cultates:  Liceat  episcopis  in  irregulari" 
tatibus  omnibus  etsuspensionibus  ex  de- 
licto  occulto  provenientibus^  excepta  ea 
quae  oritur  ex  homicidio  voluntario ,  et 
exceptis  aliis  deductis  ad  forum  conten- 
tiosum,  dispensare;  et  in  quibuscumque 
casibus  occultis ,  etiam  sedi  apostolicae 
reservatis,  delinquentes  sibi  subditos  in 
dioecesi  sua  per  seipsos,  aut  vicarium  ad 
id  specialiter  deputandum,  in  foro  con^ 
scientiae  gratis  absolvere.  imposita poe- 
nitentia  salutari.  Idem  et  in  haeresis 
crimine  in  eodem  foro  conscientiae  eis 
tantum,  non  eorum  vicariis  sit  permis- 
sum.  Quare  episcopi  vigore  dicti  cap. 
Liceat ,  dispensare  possunt  in  omnibus 
irregularitatibus  et  suspensionibus  pa- 
palibus  incursis  ob  delictum  occultum, 
excepto  homicidio  voluntario,  aliisque 
deductis  ad  forum  coatentiosum.  Di- 
ximus  ob  delictum  occultum;  unde  be- 
ne  aiunt  Bonacina  Gastropal.  Salmant. 
etc.  quod  non  potest  episcopus  vi- 
gore  praedictae  facultatis  dispensare 
in  aliqua  irregularitate  occulta  ex  de~ 
fectu  (  vide  lib.  7.  n.  469. ) ,  nisi  es- 
set  dubia,  ut  probabiliter  teuent  cum 
Gibert  aliisque  2  Fagnanus  '  Tournely 
etalii^^.Sed  insuper  absolvere  possunt 
proprios  subditos  vel  per  se  vel  per 
alium  sacerdotem  ad  id  specialiter  de- 
putatum  a  casibus  papalibus  occul- 
tis;  quin  immo  iuxta  concilium  pote- 
rant  antea  etiam  ab  haeresi  absolvere 
( per  se ,  non  per  alios ) ;  sed  vide  di* 
cenda  n.  38. 

30.  Quoad  hanc  concilii  facultatem 
plura  notatu  digna  consideranda  suol. 
Notandum  1 .  quod  in  iislocis  in  quibus 
Tridentin.  non  est  receptum,  nequeunl 
episcopi  uti  praefata  facultate  cap.  Li- 

(3)  In  c.  Veniens  de  fil.  presb.  n.  7.  8. 
i  (4)  T.2.  pag.  116. 


454  APPENDIX  II. 

ceat,  ut  notanl  cummuniter  dd.  SuarJ 
Sanch.  2  Salm.  3  Pal.  «  cum  Barb.  et 
Garc.  et  merito:  facultas  enim  concilii 
non  recipitur  ab  episcopis,  nisi  per  ac- 
ceptationem  illius:  et  valde  incongruum 
esset  ut  concilii  gauderet  privilegiis , 
qui  onera  subire  recusaret. 

31 .  Notandum  2.  sub  nomine  episco- 
porumcommuni  sententia  venire  etiam 
vicarios  capitulares  sede  vacante;  non 
vero  vicarios  episcoporum  ex  generali 
eorum  commissione  vicariatus;  nam 
vicarius  bene  potest  quod  potest  epi- 
scopus  potestate  ordinaria  propria  (ut 
dicetur  n.  47.);  non  vero  id  quod  pot- 
est  episcopus  potestate  delegata,  quam- 
vis  ordinaria,utpote  adnexa  officio  (ut 
diceturn.34.  et  47.).  Praeterquamquod 
hac  in  facultate  requirit  concilium  ex- 
presse  delegationem  specialem.  Vid. 
Sanch.  5.  Utrum  veniant  abbates  et  alii 
qui  iurisdictionem  episcopalem  ha- 
beant.  Negant  Coninchius  Barb.  et  alii 
cump.  Suar.  qui  affertetiam  quamdam 
declarationem  S.  C.  Affirmant  vero 
communius  Fagnanus  Sanchez  Castr. 
Sairus  Avila  Salm.  La-Croix  etc.  di- 
centes  quod  quando  concessio  facta  est 
in  iure,  habet  rationem  legis  quae  ex- 
tenditur  ad  omnes  casusinquibuscur- 
rit  eadem  ratio  :  alias  ,  aiunt ,  taliura 
praelatorum  subditi  ad  quem  recurre- 
rent  non  haberent:  vide  lib.  6.  n.  593 
vers.  Eamdem,  et  l.  7.  n.  79. 

32.  Notandum  3.  uomine  subditorum 
venire  etiam  peregrinos  qui  ab  episco- 
po  loci  absolvi  possunt  ab  omnibus  ca- 
sibus  papalibus  occultis ,  ut  docent 
Suar.  Sanchez  Bonac.  Navarrus  Barb. 
Trullenchius  Bossius  aliique;  quia  etsi 
Tridentinum  concedat  episcopis  absol- 
vere  tantummodo  delinquentes  sibi  sub- 
ditos ,  nihilominus,  aiunt  praefati  aa., 
quod  exteri  subiiciendo  se  foro  sacra- 
mentali  iam  fiunt  illorum  subditi ;  et 
p.  Suarez  affert  etiam  quamdam  de- 
clarationem  S.  C,  in  qua  dicitur  pe- 
regrinus  posse  quidem  absolvi  a  prae- 
fatis  casibus  occultis  ab  episcopo  loci, 
non  vero  a  suo  proprio ,  quia  absolu- 

(1)  Dc  cens.  d.41.  n.6.     (2)  Dec.  1.2.  c.  11.11.2. 
(3)  De  pociiil.  t.  15.  n.  3   dum  allcr 


DE  PRIVIL£GIIS 

tio  sacramentalis  de  qua  loquitur  con- 
cilium  requirit  praesentiam.  Vid.  l.  6. 
n.  593.  Et  ideo  in  eadem  declaratione 
dictum  fuit  quod  episcopi  extra  sacra- 
mentum  nequeant  a  casibus  iam  dictis 
absolvere,  contra  id  quod  asserunt  Sal- 
manticenses  cum  Bonacina  aliisque ; 
immo  Fagnanus  tradit  6  hoc  idem  de~ 
claratum  etiam  fuisse  a  Gregorio  xin, 
Hoccurrit  quoadabsolutionem  casuum: 
quoad  vero  dispensationem  ab  irregu- 
laritatibus  et  suspensionibus  propter 
delictum  occultum  ,  idem  Gregorius 
XIII.  declaravit,  non  posse  illam  con- 
cedi  ab  episcopis  loci,  nec  etiamiisqui 
ibidem  officium  praetoris ,  vel  medici 
exercendo  commorarentur ,  ut  refert 
Fagnanus  '.  Utrum  vero  proprius  epi- 
scopus  valeat  dispensare  in  irregula- 
ritate  cum  subdito  absente  in  aliena 
dioecesi ,  negant  Avila  aliique;  sed 
communius  et  probabilius  affirmant 
Bonac.  Tournely  Suarez  Barbosa  San- 
chez  Salm.  etc.  quia  dispensatio  potest 
etiam  absentibus  dari,  et  iurisdictio 
voluntariapotest  etiam  extraproprium 
territorium  exerceri.  Neque  obstant 
verba  illa,  in  ('ioecesi  sua,  praefati  c. 
Liceat^  quoniam  aiunt  Salm.etTourn., 
illa  sufficienter  verificari,  quando  epi- 
^  scopus  dispensat  a  sua  dioecesi.  Immo 
]  valde  probabiliter  dicunt  Suar.  Sanch. 
La-Croix  et  Holzman  cum  Castrop.  et 
Pignatello,  praefata  verba  non  referri 
ad  primam  partem  dispensationis  ir- 
regularitatis,  sed  tantummodo  ad  se- 
cundam  (in  qua  sunt  posita)  de  abso- 
lutione  casuum:  unde  conciudunt  pos- 
se  episcopum  dispensare,  etiamsi  ipse 
et  subditus  maneant  extra  propriam 
dioecesim.  Vid.  l.  7.  n.  81 . 

33.  Notandum  4.  nomine  delicti  oc- 
culti  non  intelligendum  illud  quod  pot- 
est  in  iudicio  probari  per  duos  testes, 
ut  quidam  volunt ,  ratione  cuiusdam 
declarationis  S.  C.  apud  Fagnanum,  in 
qua  dicitur  quod  tutussitin  conscientia 
qui  tali  casd  absolutus  vel  dispensatus 
sit ;  sed  ut  vult  communior  sententia, 

(4)  Tr.  4.  disp.  4.  p.  5.  §.  1.  n.  2. 

(5)  De  malr.  1.  2.  d.  40.  n.  16. 

(6)  In  c.DilecUisde  temjj.ord.  u.  56.     [7}  Loc,  g. 


CAP.  III.  DE  PIVIVILEGIIS  EPISCOPORUlH 


155 


nomine  delicti  occulti  intelligendum 
quodcumque  delictum  quod  aliquo  mo- 
do  possitcelari;  etiamsi  in  iudicio  pro- 
hari  possit.  Unde  dicunt  Azorius  San- 
chez  Tournely  Bonacina  Castrop.  Sal- 
mant.  aliique,  tunc  delictum  non  cen- 
seri  occultum,  quando  innotuit  maiori 
parti  oppidi  vel  viciniae  vel  collegii , 
dummodo  ibi  decem  saltem  commoren- 
tur  personae.  Vid.  lib.  6.  n.  593.  v.  Hic 
autem.  Et  card.  Lambertinusi  cum  Ti- 
burtio  Navarro  Siro  etc.  ( loquendo  de 
impedimentis  occultis  matrimonii,  ubi 
currit  eadem  regula)  asserit  haberi  pro 
occulto  impedimentum  illud  quod  in- 
notuit  septem  vel  octo  in  aliqua  civi- 
tate,  et  sex  in  aliquo  oppido.  Et  idem 
Fagnanus  2  testatur  s.  poenitenliariam 
habere  pro  impedimento  occulto  illud 
quod  quatuor  aut  quinque  tantum  per- 
sonis  sit  notum.  Immo  mihi  constat  s. 
poeuitentiariam  dispensasse  in  quodam 
impedimento  ,  quod  decem  circa  per- 
sonis  innotuerit.  Vid.  lib.  6.  n.WW. 
Praeterquamquod  idem  Fagnanus  af- 
firmat  tunc  delictum  vel  impedimen- 
tum  non  censeri  occultum  quamvis 
duobus  testibus  notum,quando  in  con- 
cessione  absolvendi  aut  dispensandi 
extat  clausula,  dummodosit  omnino  oc- 
cultum. 

34.  Dubitatur  hic  1.  utrum  episco- 
puspossit  generaliter  delegare  aliis  sa- 
cerdolibus  hanc  Tridentini  facultatem. 
Quoad  dispensationem  irregularitatum , 
sufficit  (  ut  dicunt  Suar.  Barbosa  San- 
chez  aliique  )  quod  episcopus  simpli(;i- 
ler  aliis  suam  facultatem  committat  si- 
iie  ulla  speciali  deputatione ;  quoniam 
praefata  dispensandi  facultas  vigore 
concilii  competit  hodie  episcopis  de 
potestate  ordinaria,  cum  ea  adnexa  sit 
oflicio  episcopi ,  non  vero  industriae 
personae.  Quantum  autem  ad  absolu- 
tionem  casuum,  quidaiji  affirmant  re- 
quiri  specialem  deputationem  pro  quo- 
cumque  casu  particulari,  attentis  ver- 
bis  Tridentini,  per  se  aut  vicarium  ad 
id  specialiter  deputandum.  Verum  hoc 

(l)  Notif.  87.  n.  4S.  in  liu.  (2)  in  c.  Vestra, 
do  cohab.  cler.  etc.  n.  118.  (3)  De  cens.  disp.  q.  5. 
piincl.  3.  Quaeres  qiiinto  etc.  (4)  T.  a.  disp.  7. 
socl.  2.  n.  27.      (S)  Collect.  dd.  iu  cone.  trid.  sess. 


non  obstaute,  communissinvasentenlia 
est  et  probabilior  cum  Suarez  Sanch. 
Barbosa  Navarro  Laym.  La-Croix  Sal- 
mant.  etc.  posse  episcopum  etiam  ge- 
neraliter  delegare  alicui  sacerdoti  haric 
facultatem  cap.  Liceat ,  dummodo  ex- 
presse  illam  specificet;  quoniam  s^ieci- 
ficando  iam  habetur  pro  facta  speciali  3 
deputatio ,  quae  recte  quidem  poterit 
inde  generalis  esse  pro  cunctis  casibus 
occurrentibus :  nam ,  ut  diximus,  haec 
facultas  hodie  competit  episcopis  de 
iure  ordinario,  utpote  adnexa  dignitati 
episcopali.  Vide  lib.  6.  n.  394.  dub.  9. 
35.  Dubitatur  2.  utrum  episcopus  ab- 
solvere  possit  aut  delegare,  vigore  c. 
Liceat,  facultatem  absolvendi  etiam  a 
casibus  reservatis  cum  ceusuris  ab  a- 
liis  episcopis,  quando  sunt  occulti.  Bo- 
nacina  et  alii  affirmant  ob  particulara 
etiam  quae  in  eodem  capite  legitur:  Li 
quibuscumque  casibus  occultis  etiam  sc- 
di  apostolicae  reservatis.  Unde  aiunt , 
ne  particula  etiam  inutiliter  videatur 
apposita,  intelligendum  esse  concessam 
episcopis  facultatem  absolvendi  etiam 
censuras  occultas  ab  aliis  episcopis  sibi 
reservatas;  ita  Bonacina^:  qui  addit 
hoc  videri  receptum  consuetudine , 
quae  conferre  solet  iurisdictionem.  I- 
tem  addit  hoc  intelligendum,  modo  illa 
censura  lata  sit  per  statutum ,  vel  sen- 
tentiam  generalem ;  nam  si  lata  sit  per 
sententiam  particularem,  existimat  ab- 
solulionem  impendendam  esse  a  prae- 
lato  qui  eam  tulit ,  vel  eius  superiore 
vel  successore.  Ratio ,  quia  eo  casu  , 
cum  censura  lata  sit  per  seatentiam 
particularem,  crimen  non  est  amplius 
occultum,  sed  publicum;  citatque  Sua- 
rez  4  Ayilam  Coninch.  et  alios.  Idem 
tenet  Barbosa  5  qui  inter  subditos  nu- 
merat  etiam  advenas  et  peregrinos  et 
etiam  vagabundos,  quia  isti  subduntur 
episcopo  loci  ratione  fori  sacramenti 
poenitentiae ;  Citatque  Suar.  Sanchez 
Navarr.  Bossium  TruIIench.  etc.  Idem 
tradit  Barbosa  cum  aliis  ^.  Et  referunt 
decisum  Nicol.  Garcia  '  et  Stephanns 

24.  de  reforra.  c.  6.  n.  43.  v.  Quoscumque  subJitos. 

(6)  De  potest.  episcop.  alleg.  39.  n.  27. 

(7)  De  benef.  p.  II.  2.  c.  10.  n.  139.  in  5.  decl. 
armenUi.  I.  7,  de  irregul.  n,  18. 


456  APPENDIX 

Dalvin. '.  Id  tamen  videtur  intelligen- 
dum  iuxta  limitationem  Clementis  x. 
qui  2  ait,  posse  regularem  confessarium 
in  dioecesi  in  qua  est  approbatus ,  con- 
fluentes  ex  alia  dioecesi  a  peccatis  in  i- 
psa  tantum  reservatis  absolvere;  nisieos- 
dem  poenitentes  noverit  in  fraudem  re- 
servationis  ad  alienam  dioecesimpro  ab- 
solutione  obtinenda  migrasse.  Quomodo 
autemintelligidebeat  illud  in  fraudem, 
vide  dicenda  lib.  6.  n.  589.  vers.  Quo- 
modo  etc.y  ubi  probabilius  censemus 
cum  Roncaglia  et  aliis ,  illud  in  frau- 
dem  intelligendum  esse,  cum  quis  alie- 
nam  petit  dioecesim  ob  principalem  fi- 
nem  obtinendi  absolutionem ,  vitandi- 
que  iudicium  proprii  pastoris.  E  contra 
auctor  theologiae  moralis  in  usum  se- 
minarii  PetYocorensis  '  scribit :  Rece- 
ptissima  consuetudo  est ,  ut  viatores  , 
mercatores,  aliique,  qui  propter  negotio- 
rum  necessitatem^  vel  ob  pium  alium  fi- 
nem  in  alienas  dioeceses  transeunt ,  ibi 
possint  sacramentaliter  absolvi. 

36.  Dubitatur  3.  utrum  facultas  Tri- 
dentini  intelligatur  concessa  episcopis 
etiam  pro  casibus  et  irregularitatibus 
post  concilium  reservatis.  Garcia  et 
Floronus  apud  Dianam  negant ,  et  in- 
ferunt  ex  quadam  declaratione  Grego- 
rii  XIII.,  in  qua  cum  dubitatum  fuisset 
utrum  episcopus  posset  absolvere  mo- 
nialem  frangentem  clausuram  ab  ex- 
communicatione  ( quando  est  occulta ) 
a  s.  Pio  v.  reservata,  pontifex  declara- 
vit  non  posse.  Attamen  sententia  com- 
munissima  cum  Sanchez  Bonac.  Suar. 
Bosio  Diana  Vega  aliisgue  iure  affirmat; 
in  cap.  enim  Liceat  conceditur  facul- 
tas  iudefinite:  et  secundum  axioma  ge- 
nerale ;  ubi  lex  non  distinguit ,  nec  nos 
distinguere  debemus.  Neque  obStat  lau- 
data  declaratio,  quia  in  bulla  s.  Pii  ex- 
tabat  clausula,  a  qua,  praeterquam  a 
romano  pontifice^  nisi  in  mortis  articulo 
absolvi  nequeat.  Unde  prorsus  non  du- 
bitamus  cum  Diaua,  quod  per  illas  bul- 
las,  in  quibus  extat  aliqua  clausula  de- 
rogatoria,  ut  est  illa  nisi  in  mortis  ar- 

(i)  De  pol.  episc.  c.  26.  in  fin.  (2)  BnllaSuperna, 
ed.  21.  iun.  1670.  (3)  Reiat.  a  Bcned.  xiy.  in  op. 
tlc  sjnod.  diccccs.  1.  8.  c.  S.  n.  8. 


II.  DE  PBIVILEGIIS 

ttculo^  intelligitur  ablata  episcopis  fa- 
cultas.  Vide  l.  6.  n.  594.  *. 

37.  Dubitatur4.  utrum  episcopus  vi- 
gore  cap.  Liceat  possit  absolvere  ab  ex- 
communicatione  papali,  quam  per  bul- 
lam  Benedicti  xiv.  Sacramentum  ,  in- 
currunt  confessarii  absolventes  suos 
complices  in  peccato  turpi.  Ex  parte 
una  videtur  quod  non  possit,  quia  cum 
casus  iste  per  se  sit  occultus,  si  episco- 
pi  possent  ab  illo  absolvere,  evaderet 
inutilis  pontificis  reservatio;  et  iam  di- 
ximus  n.  17.  quod  intelligitur  tacitere- 
vocatum  omne  privilegium,  quando  a- 
liter  lex  emanata  post  privilegii  con- 
cessionem  non  posset  suum  effectum 
sortiri.  Ex  alia  posset  quis  respondere, 
quod  salva  episcopis  iam  dicta  facul- 
tate ,  memorata  reservatio  non  rema- 
neret  prorsus  inutilis ,  tum  quia  eve- 
nire  potest  quod  casus  aliquando  pu- 
blicus  fiat ;  tum  quia  reservatio  ista 
saltem  Romae  suum  semper  sortietur 
effectum ,  et  in  omnibus  aliis  locis,  in 
quibus  Tridentinum  non  est  receptum, 
et  in  quibus  (ut  diximus  n.  30. )  ne- 
queunt  episcopi  hoc  privilegio  gaudere. 

38.  Dubitatur  5.  utrum  episcopis  vi- 
gore  buUae  Coenae  ablata  fuerit  prae- 
fata  Tridentini  facultas  respectu  haere- 
sis  occultae ,  et  respectu  aliorum  ca- 
suum  per  ipsam  reservatorum.  Negant 
Navar.  Coninch.  aliique ,  a  quibus  non 
dissentiunt  Milante  Conc.  et  Salm.,  di- 
centes  quod  in  bulla  non  fuerit  expres:- 
se  revocata  concessio  Trid. ,  quemadmo- 
dum  oportebat  5.  Sed  nos  cum  sententia 
communiori  affirmamus  ,  et  ob  plures 
S.  C.  declarationes ,  tam  vigore  clau- 
sulae  derogatoriae  ,  Nisi  in  mortis  ar-^ 
ticulOj  quae  in  buUa  iam  legitur,  ut  di- 
ximus  n.  36.  quam  vigore  alterius  clau- 
sulae,  qua  prohibetur  ab  iliis  absolve- 
re,  praetextu  quorumvis  indiiltorum  per 
noSy  ac  cuiusvis  concilii  decreta  conces- 
sorum.  Hac  dere  plures  a  Fagnano  et 
card.  Lambertino  ^  afferuntur  decla- 
rationes  etiam  s.  Pii  v.  et  Gregorii  xiii. 
Insuper  ab  Alexandro  vii.  damnata  fuit 

(4)Hanc  tamcn  scntentiam  in  dubium  aliquonriodc 
rcvocat  in  Hom.  Ap.  tr.  20.  n.  36.  (S)  Ex  c 

NoDDulli  de  rescr.         (6)  De  synod.  I.  7.  c.  52. 


CAP.  Itf.  DE  PftlVILEGIIS  EPISCOPORnM 


!57 


propositio  3.  quae  dicebat  quod  prior 
sententia  a  S.  C.  fuerat  visa  et  tolerata. 
Quae  damnatio  ,  ut  recte  dicunt  Viva 
Holzman  Elbel ,  praelaudatus  cardina- 
lis  Lambertinus  *  certe  reddidit  impro- 
babilem  contrariorum  sententiam;  nam 
cum  pontifex  declaraverit  nunquam  il- 
lam  fuisse  toleratam,  implicite  quoque 
declaravit  non  esse  tolerandam  :  unde 
Lambertinus  concludit ,  quod  non  sine 
temeritatis  nota  quis  ea  hodie  utipossit. 

39 .  Advertendum  tamenhic  est,  quod 
licet  episcopus  in  foro  interno  nequeat 
ab  haeresi  occulta  absolvere  ,  potest 
nihilominus  tanquam  delegatus  apo- 
stolicus  dispensare  in  irregularitatein- 
cursa  ob  dictam  haeresim  occultam,  ut 
dicunt  Salmanticenses  et  Felix  Pote- 
stas.  Vide  l.  I.n.  76.  Insuper  bene  pot- 
est  episcopus  ut  delegatus  apostolicus 
absolvere  haereticum  etiam  notorium 
quoad  forum  externum,  facta  prius  ab- 
iuratione  coram  notario  et  testibus:  et 
postquam  absolutus  fuerit  ab  episcopo 
delinquens  ,  tunc  poterit  ipse  absolvi 
a  peccato  haeresis  a  quolibet  confes- 
sario ;  ita  alfirmant  communiter  dd . 
RoncagL  2  cum  Farinac.  ex  Castrop.  3 
cum  Sanch.  Nav.  Bannez  Guttier.  Co- 
mit.  Vivald.  etc. ''. 

iO.Dubilatur  6.utrum  episcopus  ab- 
solvere  possit  ab  haeresi,  et  ab  aliis 
casibus  bullae  Coenae  ,  impeditos  ire 
Romam.  Alii  absolute  negant ;  alii  ne- 
gant  tantum  in  haeresi.  Sed  uos  affir- 
mamus  communiter  posse  cum  com- 
muni  sententia  theologorum  et  canoni- 
starum  ,  quam  tenent  Lugo  Layman. 
Conc.  Roncag.  Castrop.  Milante  Salm. 
Coninchius  Avila  Potestas  Viva  Pel- 
lizzarius,  etc,  quia  stante  impedimen- 
to ,  restituitur  episcopis  potestas  ordi- 
naria,  quam  priushabebat  super  dictis 
casibus  vigore  cc.  13.,  29. et  58.  de  sent. 
exc^  ubi  quamvis  sermo  habeaturtan- 
lum  de  censura  ex  percussione  clerici, 
tamen  communiter  dd.  extendunt  ad 
omnes  alias  censuras',  et  specialiter  ex 
c.  Eos  qui  22.  eod  tit.,  ubi  generaliter 

(l)Desyn.l.7.c.S2.  (2)Tr.4.q.l.c.6.q,4.p,81. 

(5)  De  fide  tr.  4.  d.  4.  p.  3.  S-  2.  n.  1.  2. 

(4)  £x  bulla  Cum  sicut  Clem.  vi:.  ed.  au.  1S30. 


sermohabetur  de  omni  censura  cano?u'5', 
vel  hominis,  et  dicitur  ,  cum  ad  illum, 
a  quo  fuerant  absolvendi ,  nequeunt , 
propter  impedimentum,  habere  recur- 
sum,  ab  alio  absolvantur.V.  ^7.  n.  85. 

41 .  L  Et  notandum  hic  1 .  quod  in  tali 
casu  impedimenti  episcopus  non  solum 
absolvere  potesthaeresimper  se  ipsum, 
sed  etiam  per  alios  generaliter  delega- 
tos.Nec  obstatTrideut.,  inquo  dicitur, 
eis  tantum,  non  vicariis  sit  permissum, 
quia  tunc  episcopus  non  absolvit  in 
virtute  concilii,  sed  iuris  communis , 
iuxta  quod  ex  potestate  ordinaria  con- 
ceditur  episcopis  absolvere  et  delega- 
re,  ut  in  aliis  casibus.  Vid.  l.  7.  n.  90. 

42.  Notetur  2.  quod  respectu  eorum 
qui  sunt  impediti  veniunt  senes,  mu- 
lieres,  infirmi,  impuberes,  pauperes,  et 
illi  qui  aliquam  habent  inimicitiam,  et 
omnes  alii  qui  habent  alias  iustas  ex" 
cusationes,  quibus  ab  itinere  rationabi- 
liter  excusentur  ^.  In  hoc  autem  adver- 
tatur,  quod  si  impedimentum  sit  tem- 
porale,  et  est  notabile  (durante  exem- 
pli  causa  sex  vel  septem  mensibus  ), 
tunc  impeditipossuntbeneabsolvi,  sed 
ipsi,exceptis  mulieribus  et  pueris,  de- 
bent  iuramentum  praestare  se  praesen- 
tandi,  cessante  impedimento,  sedi  apo- 
stolicae,  saltem  per  procuratorem,  ut 
ab  illa  directe  absolvantur;  et  non  se 
praesentantes  reincident  in  eamdem 
censuram  6,  Et  hoc  currit ,  etiamsi  e- 
mendati  sint ,  et  partibus  oflensis  sa- 
tisfecerint.  Vid.  lib.  7.  a  n.  85.  ad  87. 

43.  Si  vero  impedimentum  sit  per- 
petuum  ( idest  duraturum  sit  per  de- 
cem  annos,  vel  saltem  quinque,  ut  di- 
cunt  Roncaglia  Viva  et  Tamb. )  abso- 
luti  remanent  penitus  liberi  ab  obliga- 
tione  se  praesentandi.  Sed  generaliter 
loquendo  impediti  ixi  perpetuum  di- 
cuntur:  1.  filiifamilias  :  2.  religiosi,  et- 
iamsi  incurrerint  censuram  ante  in- 
gressum:  3.  senes  septuagenarii:  4.  ser- 
vi:  5.  pauperes:  6.  damnati  in  vita  ad 
triremes,  vel  carceres:  7.  infirmi  mor- 
bo  gravi  et  diuturno  ,  ut  quartana  ,  et 

(5)  Ex  c.  Dc  caetero,  de  sentent.  eiiconim.  ct  ct 
e.  Ea  Doscitur,  et  Quamvis  eod.  tit. 

(6)  Ex  c.  Eos  qui,  de  scol.  excomm.  iu  C. 


i58  APPENDIX  II. 

simiii:  8.  qui  alere  tenentur  vel  mini- 
strare  bona  familiae:  9.  omnes  mulie- 
res,  etiamsi  nonmoniales  (excepta  ex- 
commumcatione  quae  incurritur  a  mo- 
nialibus  ob  fractionem  clausurae,quam- 
vis  occultam ,  quae  semper  reservatur 
papae  ex  declaratione  Gregorii  xiii. , 
tit  diximus  n.  36. ):  10.  impuberes,  et- 
iamsi  peterent  absolvi  post  puberta- 
tem:  11 .  qui  convivunt  in  loco  aliquo, 
unde  egredi  nequeant,  ut  milites,  se- 
minaristae.  Et  tandem  caeteri  omnes 
qui  nequeunt  Romam  ire  sine  gravi 
damno  vel  spirituali  vel  temporali. 
Vid,  lib.  7.  n.87.  88. 

44.  Notandum  3.  quod  taliter  impe- 
diti  secundum  probabiliorem,  commu- 
nemque  sententiam  Castropal.  Avilae 
Coninchii  Milantis  Roncagliae  Salmant. 
Vivae  Sporer  Dicast.  aliorumque  (con- 
tra  Bonac.  et  Potest.)  non  tenentur  re- 
currere  Romam  per  procuratorem  aut 
per  epistolam;  quia  stante  impedimen- 
to  (ut  diximus  n.  40.),  restituitur  epi- 
scopis  potestas  ordinaria  absolvendi , 
quae  ipsis  per  pontificiam  reservatio- 
nem  fuerat  ablata.  Eo  magis  quia  lex 
ad  aliud  non  obligat,  nisi  ad  recursum 
personalem;  unde  qui  personaliter  Ro- 
mam  ire  impeditur,  solvituromni  alia 
obligatione,  n.  89. 

45.  Notandum  4.  quod  quando  poe- 
flitens  nequit  se  pontifici  praesentare  , 
tenetur  necessario  ad  episcopum  ha- 
bere  recursum,  ul^absolvatur  a  censura 
papali  1.  Quando  vero  nec  etiam  sepot- 
est  episcopo  praesentare  (etiam  extra 
mortis  periculum),  est  valde  probabile 
cum  Soto  Nav.  Suar .  Castr .  Laym.  Ronc. 
Salm.  La-Croix  etc.  quod  absolvipos- 
sit  a  quocumque  simplici  confessario 
( cum  obligatione  tamfen  se  praesen- 
tandiepiscopo,cessanteimpedimento)2, 
Vid.  /.  7.  n.  92.  Et  tunc  dicimus,  quod 
poenitens  probabiliter,  per  se  loquen- 
do,  ut  dicunt  Castrop.  Gerson  Sotus  s. 
Anloninus  Lugo  Salasetc.  non  tenetur 
confiteri  peccata  reservata,  nisi  quan- 
do  in  illis  est  recidivus,  aut  ratione  il- 
lorum  extet  in  occasioneproxiraa,  adeo 


DE  PRmLKGtlS 

ut  necesse  sit  illa  manifestare,  ut  con- 
fessarius  recte  iudicare  valeat  de  sua 
dispositione;  vid.  l.  6.  n.  265.  quaest.^i. 
Et  quando  poenitens  est  in  mortis  ar- 
ticulo  probabiliter  etiam  praesente  e- 
piscopo  absolvi  potest  a  casibus  papa- 
libus  a  quocumque  confessario;  in  mor- 
te  enim  ( ut  diximus )  cessat  quaecum- 
que  reservatio.  Dicimus  a  casibus  pa~ 
palibus^  sed  non  a  casibus  reservatis 
cum  censura  ab  eodem  episcopo;  quo- 
niam  confessarius  etiam  moribundo  in- 
iungere  debet  qpiod  se  praesentet  suo 
superiori,  casu  quo  convalescat,  ut  ac- 
cipiat  ab  eodem  tam  convenientem  ad- 
monitionem ,  quam  poenitentiam  ob 
censuras  reservatas ,  quamvis  absolu- 
tas,  iuxta  communem  sententiam:  un- 
de  quomodo  possit  inde  absolvere  su- 
periore  praesente,  vid.  l.  7.  n.  92.Sed 
transeamus  ad  reliqua  privilegia  et  fa- 
cultates  quibus  gaudent  episcopi. 

46.  n.  Extant  in  iure  quaedam  ex- 
communicationes ,  quarum  absolutio 
tantummodo  episcopis  est  reservata; 
et  sunt  1 .  contra  percutientes  clericum 
vel  monachum  vel  aliam  personam  lia- 
bentem  privilegium  canonis.  2.  Cont-ra 
procurantes  Edjortum  foetus  animati. 
3.  Coutra  eos  qui  absolvuntur  in  mor- 
tis  articulo  a  censura  episcopis  reser- 
vata,  et  postea  recuperata  sanitate  non 
curant  se  eidem  praesentare.  4.  Con- 
tra  fratres  minores  admittentes  in  suis 
ecclesiis  ad  divina  officia  fratres  ter- 
lii  ordinis.  5.Contra  communicantes  in 
eodem  delicto  cum  excommunicatis  ab 
episcopo.  6.  Reservantur  tandemomnes 
excommunicationes  quasepiscopus  sibi 
reservat.  Vid.  lib.  7.  num.  213.  Adno- 
tanda  autem  hic  sunt  quaedam  specia- 
lia  circa  absolutionem  excommunica- 
tionis  ob  percussionem  clerici.  Ante 
omnia  distinguenda  est  percussio  levis 
a  gravi  (seu  mediocri)  et  ab  enormi. 
Ad  incurrendam  excommunicationem 
semper  requiritur  peccatum  mortale. 
Percussio  levis^  est  quando  intercedit 
simplex  percussio  quae  fit  manu,  pede, 
baculo  et  his  similibus.  Gravis  quando 


(l)  Ex  c.  Dc  cactcro  1.  ctc.  Ea  aoscUur,  de  scnt.  (3)  Ex  Euravag.  PcriLCtis,  quain  refcrt  Nuvsrni! 

excoaiui.  ^^^  Ek  c.  Nuper.  c'"!    t'l.  1   niauiial.  c.  27.  ii.  91. 


GkP.  Ul.  DE  PRIVILEGIIS  EPISCOPOROM 


m 


eruitur  dens,  quantitas  notabilis  capil- 
lorum,  aut  quando  intervenit  aliqua 
percussio  relinquens  maculam  aut  con- 
tusionem  incarne,  aut  quando  adest  ef- 
fasio  sanguinispugnis  vel  ungulis  cau- 
sata.  Enormis  vero  est  quando  mutila- 
tur  aliquod  membrum,  aut  fit  aliquod 
magnum  vulnus ;  aut  vulnus  fiat  in- 
strumento  aliquo,  aut  adsit  magna  ef- 
fusio  sanguinis,  aut  quando  irrogatur 
magna  quaedam  iniuria.  Unde  saepe 
vulnus  ex  levi  potest  evadere  grave 
aut  enorme,  ratione  aut  dignitatis  per- 
sonae  offensae,  aut  scandali,  ut  si  re- 
ligiosus  clericum  percuteret:  aut  ra- 
tione  loci  sacri  aut  publici :  aut  ratione 
temporis,  ut  si  e.  c.  dum  fiunt  sacrae 
aliquae  functiones ;  aut  tandem  si  in- 
iuria  ipsa  per  se  sit  enormis.  Vid.  lih. 
7.  a  num.  277.  ad  279. 

47.  Hispositis  *  si  excommunicatio  in- 
curritur  ob  percussionem  levem,  potest 
absolvi  ab  episcopo,  immo  etiam  a  suo 
vicario:  haec  enim  facultas  competit 
episcopo  de  iure  ordinario,  ut  dicunt 
Sanchez  Bonac.  Molina  aliique;  et  iuxta 
regulam  generalem  (ut  diximus  n.  31 .) 
quicquid  potest  episccpus  ex  iurisdi- 
ctione  ordinaria,  non  vero  delegata, 
idem  potest  vicarius  qui  cum  episcopo 
constituit  unum  idemque  tribunal,  ut 
probant  Fagnanus  Sanchez  aliique.  Vi- 
de  lib.  7.  num.  224.  Eadem  excommu- 
nicatio  probabiliter  absolvi  potest  et- 
iam  ab  iis  qui  habent  iurisdictionem 
quasi  episcopalem,  quique  veniunt  sub 
nomine  episcopi,  ut  diximus  n.  31. 
Quod  si  percussio  fuerit  publica^  ex- 
communicatio  tantum  a  pontifice  aut  a 
suo  legato  potest  absolvi  (potest  etiam 
haberi  recursus  ad  s.  poenitentiariam), 
sed  non  ab  episcopo ;  excipe  si  fuerit 
occulta,  aut  si  percutientes  essent  im- 
puberes,  aut  mulieres^,  aut  si  impe- 
direntur  Romam  ire,  luxta  ea  quae  di- 
ximus  n.  40.  Collegialiter  ccnviventes 
possunt  absolvi  ab  episcopo,  si  percus- 
sio  fuerit  gravis,  non  vero  si  fuerit 
enormis'.  Vide  lib.  7.  n.  279. 

(1)  Ex  Extravag.  Perlectis  cit. 

(2)  E-x  c.  Pueri,  et  c.  Mulieres,  de  sent.  excomui. 
(5)  Ex  c.  Qucuiam,  <le  viti  et  lion.  cleric. 


48.  Notandum  iiic  1.  quod  in  dubia 
utrum  percussio  fuerit  levis  an  gravis 
iudicatur  gravis  ex  illotextu^:  Potius 
in  dubio  esse  percussionem  gravem,  et 
ab  ea  non  posse  absolvere.  Notandum  2. 
quod  iuxta  sententiam  communiorem 
et  probabiliorem,  si  aliquis  det  vene- 
num  clerico,  tunc  incurrit  censuram, 
quando  venenum  coepit  nocere,  quia 
tunc  adest  iam  violentia;  e  contra, 
priusquam  noceat,  non  adest  violentia 
efiectiva,  sed  solum  actio  apta  ad  cau- 
sandam  violentiam:  ita  Bonac.  Viva 
Diana  etc.  Vide  l.  7.  n.  280. 

49.  III.  Quoad  irregularitates  non 
occultas,  episcopus  ^  potest  dispensare 
cum  illegitimis  tantum  ad  recipiendos 
ordines  minores  et  beneficia  simplicia 
et  canonicatus  in  collegiatis,  ut  etiam 
portiones  non  integras  in  ecclesiis  ca- 
thedralibus ,  aut  alia  beneficia,  quibus 
sacer  ordo  non  est  adnexus ;  sed  non 
ad  beneficia  curata^.  In  hoc  conveniunt 
omnes.  Dubitatur  autem  1 .  utrum  epi- 
scopus  possit  dispensare  ad  canonica- 
tum  in  ecclesiis  cathedralibus.  Et  qui- 
dem  cum  probabiliori  sentenlia,  et 
communiori  Bossii  Castropal.  Barbo- 
sae  Conc.  Salm.  etc.  (contra  Pontas  et 
Tourn.  cum  Gibert)  dicimus  non  posse; 
quamvis  enim  canonicatus  in  se  sit 
simplex  beneficium,  tamen  vigore  Tri- 
dentini  '  est  adnexus  ordini  sacro;  un- 
de  hodie  de  sua  natura  ordinem  sa- 
crum  requirit.  \id.  lib.  7.  num.  428. 
429.  Dubitatur  2.  utrum  episcopus  pos- 
sit  generaliter  dispensare  in  huiusmodi 
irregularitatibus  cum  illegitimis  occul- 
tis.  Admittunt  Diana  Avila  Barb.  etc. 
dicentes  Tridentinum  iam  permittere 
episcopis  posse  dispensare  in  irregula- 
ritatibus  ex  delicto  occulto  provenien- 
tibus.  Sed  nos  negamus  cum  Suar. 
Laym.  Bonac.  Cabtrop.Tourn.  aliisque: 
quin  et  ipse  Diana  quoad  hoc  se  retra- 
ctavit,  ex  eo  quia  huiusmodi  irregu- 
laritas  non  oritur  ex  delicto,  sed  ex  de- 
fectu;  et  etiamsi  oriretur  ex  delicto,  cap. 
Liceat  intelligitur  de  delicto  proprio, 

(4)  In  cit.  Extravag.  Pcrlectis. 

(5)  Ex  c.  1.  el  c.  2.  de  filiis  iircshyt. 

(6)  Ex  c.  Is  qui,  eod.  lil.  (7)  Sess.  24.  c.  12, 


160  APPENDIX  U. 

nonalieno.Vicle?j6.'7.nMW.430.Dubila- 
tur  3.  utrum  episcopus  valeat  dispen- 
sare  cum  illegitimo  occulto,  saltem  ad 
miuistrandum  in  ordinibus  malori- 
bus  iam  susceptis.  Affirmant  Laym. 
Castrop.  et  Diana,  non  solum  si  ille 
susceperit  ordines  bona  fide  sed  et- 
iam  mala  fide,  et  inferunt  ex  iure  ca- 
nonico  *  ubi  dicitur  posse  episcopum 
dispensare  cum  illegitimo  occulto  qui 
culpabiliter  est  ordinatus.  Verum  o- 
nmino  negandum  est  cum  Suarez  Fill. 
Salm.  etc.  ex  rationibus  supra  allatis, 
quod  episcopus  nequeat  dispensare  cir- 
ca  ordines  maiores.  Neque  obstat  cita- 
tus  textus,  quia  illud  posse  dispensare 
intelligitur  omnino  de  papa ;  ibi  enim 
sermo  est  de  quodam  episcopo  hoc  mo- 
do  perperam  ordinato. /6td.  num.  431. 
50.  Asserunt  Nav.  Sanch.  Conc.  a- 
liique  cum  d.  Thoma  posse  episcopum 
dispensare  etiam  cum  bigamo  ad  su- 
scipiendos  ordines  minores  et  benefi- 
cia  simplicia.  Sed  nos  negamus  cum 
Suarez  Laym.  Castrop.  Tourn.  Barbosa 
Bonac.  etc.  vigore  cuiusdam  declara- 
tionis  Sixti  v.,  in  qua  pontifex  decla- 
ravit  suspensum  quemdam  episcopum, 
ex  eo  quia  contulerat  beneficium  cui- 
dam  bigamo,  addiditque  ordinatumin- 
currisse  poenas,  utpote  perperam  pro- 
motum  2.  Si  vero  bigamia  sit  similitu- 
dinaria,  quamvis  ea  sit  publica,  com- 
munissima  est  sententia  cum  Toleto 
Suar.  Castrop.  Sanch.  Salm.  Tourn. 
aliisque  compluribus,  posse  episcopum 
dispensare  etiam  quoad  susceptionem 
maiorum  ordinum^.Excipiendum  vero 
communfter  si  clericus  habueritin  uxo- 
rem  viduam  aliquam,  aut  aliam  non 
virginem,  aut  si  habuerit  aliam  uxo- 
vem  ante  ordinationem.  Vid.  lib.  7. 
num.  452. 

51 .  IV.  Ut  diximus  ab  initio ,  potest 
episcopus  dispensare  in  irregularitati- 
Ijus  incursis  ob  delictum  occultum, 
excepto  homicidio  voluntario.  Circa 
hoc  aiunt  quidam  doctores  ,  quod  his 
non  obstantibus,  si  homicidium  esset 
taliteroccultum,  ut  nullo  modo  in  iu- 

(I)  C  Niti,  J.  Persooae,  de  rcnunc.' 

(S)  Ap.  Fagn.  in  c.  Quouiam,  de  coiistit.  a.  S'i. 


BE  FHIVILEGIIS 

dicio  probari  posset,  tunc  posse  episco. 
pum  dispensare.  Verum  haec  seuten- 
tia  iure  fuit  a  Salmant.  reprobata,  a 
Roncaglia  etc,  quia  ex  parte  una  epi- 
scopi  nihil  possunt  super  irregularita- 
tibus,  praeter  idquodipsisaTridentino 
concessum  est  in  eodem  cap.  Liceat,  in 
quo  expresse  excipitur  homicidium  vo- 
luntarium  occultum.  Quod  vero  no- 
mine  occulti  intelligatur,  ut  volunt  con- 
trarii,  id  quod  in  iudicio  probari  potest, 
licet  uon  adhuc  probatum  sit,  id  gratis 
omnino  asseritur.  Vide  lib.  7.  num. 
392.  Atque  ita  declaravit  S.  C.  concilii 
die  21 .  maii  1718.  In  ea  enim  cum  pro- 
positum  esset,  utrum  episcopus  posset 
dispensare  in  quodam  homicidio  per- 
petrato  a  quodam  puero ,  qui  ludens 
cum  alio  puero  istum  parvo  gladiolo 
vulneraverat,  et  qui  post  quadragiuta 
dies  ex  eodem  vulnere  mortuus  est ; 
ea  scilicet  ratione  quia  delictum  istud 
per  decem  et  octo  annorum  spatium 
fuerat  occultum;  et  quia  erat  mora- 
liter  impossibile  ut  ad  forum  deduce- 
retur ,  S.  C.  respondit  negative  ^.  Cae- 
terum  communis  sententia  est,  posse 
episcopum  dispensare,  quando  immi- 
neret  periculum  animae ,  aut  alia  cau- 
sa  gravissima,  et  difficile  esset  ad  pon- 
tificem  habere  recursum.  Ibidem  num. 
301.InsupercommuniterasseruntSuar. 
Castropal.  Bonac.  Salm.  aliique,  posse 
episcopum  dispensare  in  irregularitate 
per  mutilationem  occultam:  num.  381 . 
Insuper  est  sententia  communissima 
cum  Nav.  Laym.  Sylv.  Barb.  etc  posse 
episcopum  dispensare  in  irregularitate 
ob  homicidium  casuale  non  modo  oc- 
cultum,  sed  etiam  notorium,  ad  susci- 
piendos  ordines  minores  et  beneficia 
sirap]icia;hoc  enim  anliquitus  iarapot- 
erant  episcopi,  ut  plures  dd.  testan- 
tur;  et  Tridentiuum  excepit  tantum- 
modo  homicidium  voluntarium,  noa 
casuale  quamvis  publicum.  Vide  lib.  7 
num.  393. 

52.  Homicidium  vero  casuale  v.  gr. 
est,  si  aliquis  volens  simpliciter  per- 
cutere,  ob  negligentiam  occidat:  aut 

(3)  Ex  c.  4.  de  eler.  coui.  el  C.  I .  qni  clcr.  vci  mou, 

(4)  lii  lUesaur.  doclar.  S.  C.  pa;;.  9A. 


CAP.  111,  DE  PRIVILEGIIS  EriSCOPOHnM 


461 


si  chirurgus  ob  negligentiam  sit  causa 
mortis,  et  his  similia.  Dubitatur  inde 
utrum  reputetur  casuale  homicidiQm 
commissum  in  rixa.  Multi  affirmant, 
ut  Diana  et  Salm.  cum  aliis :  sed  nos 
negamus  cum  sententia  communiori 
Suar.  Nav.  Conc.  Tamb.  Sporer,  alio- 
rumque  cum  eodem  Diana  qui  se  re- 
tractat :  nam  qui  in  rixa  perpetrat  ho- 
micidium  iam  voluntarie  occidit.  Vide 
lib.  7.  num.  394.  Attamen  est  valde 
probabilis  et  communissima  sententia 
cum  Suarez  Laym.  Nav.  Tourn.  Bonac. 
et  La-Croix  (qui  eam  communem  vo- 
cat)  posse  episcopum  dispensare  cum 
eo  qui  occidit  ob  propriam  defensio- 
nem,  sed  in  defensione  aliquantum  ex- 
cedit;  nam  huiusmodi  homicidium  ne- 
quit  dici  absolute  voluntarium. 

53.  V.  Quoad  inhabilitates  iniunctas 
a  pontificibus  in  poenam,  dubitatur  u- 
trum  episcopus  possit  dispensare:  talis 
V.  gr.  est  inhabilitas  ad  recipienda  be- 
neficia  imposita  a  Sixto  v.  in  sua  buUa 
Effraenatum,  procurantibus  abortum ; 
et  inhabilitas  ad  celebrandum  a  Bened. 
XIV.  iniuncta  confessariis  soUicitanti- 
bus,  in  sua  bulla  In  generali  congrega- 
tione.  Alii  alfirmant,  sed  negandum  iu- 
xta  dicta  lib.  1.  num.  1 91 .  iibi  diximus 
omnino  tenendum  non  posse  episcopos 
dispensare  in  legibus  pontificiis,  nisi 
specialiter  eis  facultas  a  pontifice  fue- 
rit  impertita.  Negat  AnacL  et  dubitat 
Ronc.  loquendo  de  abortu;  verum  El- 
bel  et  Sporer  admittunt  absolute  ob 
regulam  communiter  receptam  (ut  di- 
cunt)a  Scoto  s,  Bonaventura  aliisque; 
quod  dispensatio  ab  omnibus  poenis 
impositis  a  iure  communi,  et  pontifici 
specialiter  non  reservatis ,  intelligitur 
concessa  episcopis,  utcolligitur  ex  iure 
canonico  *.  Vide  lib.  1 .  n.  1 91 .  ef  lib.  6. 
n.  705.  in  fin. 

54.  VL  Circa  materiam  matrimonii 
episcopus  habet  varias  dispensandi  fa- 
cultates,  Dispensare  quoque  potest  in 
publicationibus.  Insuper  dispensare 
potest  in  voto  castitatis  emisso  a  con  - 
iugibus.  Videndum  nunc  superest  u- 

(1)  C,  Nuper  29.  de  scnl.  exconiiu.        (2)  Ti.  itc 
«n^u-  1,  8,  d.  6.  1).  18.        (3)  L.  4.  c  -40.  n.  2«. 
MtR.    I. 


trum  episcopi  habeant  aliquam  facul- 
tatem  circa  impedimenta  dirimentia, 

55.  In  impedimentis  dirimentibus  so- 
lum  pontifex  potest  dispensare.  Quod 
si  impedimentum  esset  dubium,  com- 
munissima  est  sententia  posse  etiam 
episcopum  dispensare;  ita  dicunt  Salm. 
Merbes.  Tourn.  Diana  Pichler  etc.  et 
quamvis  Sanchez  2  id  negaverit,  tamen  ' 
videtur  se  retractasse,  dicens  tanquam 
ex  regula  generali:  cum  dispensationis 
reservatio  sit  odiosa,  est  restringenda 
ad  casus  certos ;  dubii  enim  non  comr' 
prehenduntur  sub  reservatione ;  ut  as- 
serit  probasse  antea*.  Vide  lib.&.n. 
902.  V.  Cacterum. 

56.  E  contrario  quando  impedimen- 
tum  dirimensessetcertum,  et  matrimo- 
nium  iam  fuisset  contractum,  est  com- 
munis  sententia  posse  episcopum  in  eo 
dispensare  quoties  non  facile  posset  ha- 
beri  recursus  ad  pontificem,  et  quoties 
immineret  periculum  scandali  aut  in- 
famiae  si  coniuges  separarentur,  aut 
incontinentiae  si  non  separareutur  ; 
ita  Sanchez  Castrop.  Concina  Merb. 
Tourn.  Cabass.  Natalis  ab  Alexandro 
Bouac. Barbosa  Salm.  etc.  contra  quos- 
dam  paucos.  Vide  lib.  6,  num.  1123. 
Et  idem  sentit  Bened.  xiv.s.  Praesu- 
mendum  est  summum  pontificem  dele- 
gare  episcopo  facultatem  dispensandi, 
quam  certe  requisitus  non  esset  denega- 
turus.  Sed  advertunt  hic  La-Croix  et 
Felix  Potestas,  quod  si  dispensatio  pot- 
est  commode  obtineri  a  s.  poenitentia- 
ria,  et  coniuges  essent  in  bona  fide 
tunc  illa  est  expectanda,  et  interim 
sponsi  sunt  relinquendi  in  sua  bona 
fide.  Insuper  advertendum  est  pum 
Pontio  Castrop.  Barb.  Escob,  Sanchez 
Salm.  aliisque  communiter,  non  posse 
episcopum,  si  ambo  coniuges  mala  fi- 
de  contraxerint;  tunc  enim  si  daretur 
locus  huiusmodi  dispensationibus,  da- 
retur  ansa  celebrandi  quotidie  matri- 
monia  nulla  sub  spe'  dispensatiottis. 
Praeterquamquod  Tridentinum  6  vult 
omnino  privari  quacumquespe  dispen- 
sationis  quicumque  scienter  contrahit 


(4)ii.  1.  c.  10.  u.  74. 

(6)  S«H,  24.  ca|>.  i>. 


(S)  Desyu.  1.12.  c.  8.  u.  1. 

u 


<!62  APPENDIX  II. 

in  gradu  prohibito.  Notandum  tamen 
cum  Sanchez  Salm.Bann.  Conc.  Aver- 
sa  etc.  quod  ad  constituendam  in  hoc 
casu  malam  fidem  oportet  ut  contrahens 
non  modo  scienter  factum  commiserit, 
quod  scilicet  cum  coniuncta  contraxe- 
rit,  sed  insuper  quod  sciverit  extitisse 
impedimentum,  immo  quod  de  eo  ve- 
ram  notitiam  habuerit-,  concilium  enim 
inquit  *.  Scienter  praesumpserit.  Unde 
cura  ignorantia  crassa  polest  quidem 
dispensari,  Deneganda  est  insuper  di- 
spensatio  ei  qui  contraxit,  sed  ex  ma- 
litia  publicationes  praetermisit,  ut  ha- 
betur  ex  eorlem  concilio*.  Vide  lib.  6. 
num.  H24. 

57.  Si  vero  matrimonium  non  adhuc 
contractum  sit,  probabilissima  quoque 
adest  sententia,  et  est  communis,  quod 
possit  tunc  episcopus  dispensare  in  im- 
pedimento  dirimenti,  quando  imminet 
periculum  infamiae,  et  facilis  non  est 
recursus  ad  pontificem ;  ita  Suarez  Pi- 
gnatell.  Pontius  Concina  Cabass.  Castr. 
Salm.  Bonac.  Cardenas  Sylvius  La- 
Croix  Viva  etc,  cum  Bened.  xiv.  2  con- 
tra  rigidissimum  Fagnanum,  qui  id  ne- 
gat  etiam  in  mortis  periculo  et  in  ne- 
cessitate  legitimandi  prolem:  sed  alii 
communiter  aiuut  tunc  praesumi  aut 
quod  pontifex  deleget  episcopo  suam 
dispensandi  facultatem,  vel  quod  in 
casu  tantae  necessitatis  cesset  dispen- 
sationis  reservatio,  et  quod  tunc  epi- 
scopus  dispenset  ex  potestate  sua  or- 
dinaria.  Vide  lib.  6.  num.  4122,  et  fu- 
sius  n,  613.  Immo  asserit  Pignatellus, 
probatque '  in  tali  casu  cessare  non 
modo  reservationem,  sed  etiam  legem 
impedimenti,  utpote  ea  quae  iam  per- 
niciosa  evaserit ;  cum  certum  omnino 
sit,  legem  nocivam  non  obligare,  ut 
docent  omnes  cum  d.  Thoma,  Et  ex 
hoc  inferunt  RoncagUa  et  Instructor 
novor.  confessarior,,  quod  adveniente 
casu  quo  spoijsi  iam  ad  ecclesiam  perve- 
nerint,  et  unus  ex  ipsis  manifestaret 
confessario  impedimentum  occultum 
iam  contractum  lanquam  peccatum,  et 
sine  scandalo  aut  infamia  matrimo- 
njiim  diflerri  non  posset,  potest  tunc 

(1)  Lo*.  c,  [2)  I)e  svuod.  1.  9.  c.  2,  tt.  fi. 


DE  PB1VILEGII3 

confessarius  declarare  eo  casu  non  ob- 
ligare  legem  impedimenti,  et  posse  li- 
cite  contrahi,  Verum  ad  maiorem  cau- 
telam  consulunt,  ut  ohtineatur  inde 
dispensatio  a  s,  poenitentiaria.  Sed  ad- 
vertendum  est  hoc  currere  quando  e- 
piscopus  esset  absens;  quando  etenim 
fleri  potest,  necessario  ad  ipsum  est 
recurrendum,  ut  dispenset  iuxta  ea 
quae  diximus  n,  45.  Dicunt  autem  Sam- 
bovius  et  Gibert,  quod  si  contrahentes 
sint  diversarum  dioecesium,  quisque 
sponsus  debet  a  proprio  episcopo  di- 
spensari.  Verum  probabiliter  id  negat 
Honoratus  Tournely,  cum  aliis,  qui;i 
sublato  per  episcopum  impedimento 
sui  subditi,  iam  hoc  ipso  reddit  habi- 
lem  ad  contrahendum  cum  alio  impe- 
dito ;  quemadmodum  qui  habet  facul- 
tatem  dispensandi  in  aliquo  gradu,  eo 
ipso  quod  dispensat  cum  uno  ex  spon- 
sis,  dispensat  etiam  cum  alio.  Vide  lib. 
6.  num.  1142, 

58.  Quaeritur  utrum  episcopus  possit 
aliis  delegare  hanc  facultatem  dispen- 
sandi  in  impedimentis  dirimentibus  in 
supra  narratis  casibus.  Quidam  pau- 
ci  negant ;  sed  communiter  affirmant 
Castrop ,  Bonac ,  Barbosa  Sy  Ivest .  Sanch . 
Pontius  Coninch.  Salm.  Escob.  etc.  Et 
potest  eam  delegare  non  modo  in  par- 
ticulari ,  sed  etiam  generaliter  pro  o- 
mnibus  casibus  occurrentibus,  ut  aiunt 
Sanchez  Castrop.  Salm.  Bonac.  Elbel 
Valentia  Vasquez  Salas  Henriq.  Co- 
ninch.  Gutt.  etc.  Cum  enim  huiusmodi 
potestas  non  industriae  personali,  sed 
episcopali  officio  sit  adnexa ,  ipsa  iam 
reputatur  ordinaria,  et  ideo  recte  pot- 
est  delegari,  ut  notavimus  n.  34.  Et 
tanto  magis  idem  dicendum  de  omni- 
bus  aliis  facultatibus  quas  habent  epi- 
scopi  circa  publicationes  et  impedi- 
menta  impedientia.  Advertendum  ta- 
men,  quod  hanc  facultatem  dispensan- 
di  non  habent  vicarii  episcoporum  sine 
eorumdem  speciali  commissione ;  dixi- 
mus  enim  n.  31 ,  quod  in  generali  com- 
missione  vicariatus  non  committitur 
facultas  illa  quam  habent  episcopi  di- 
spensandi  in  huiusmodi  casibus,  ob 

(S)  T.  o.  uiUiSki:.  r>3.  b.  6. 


CAP.  III.  DE  PRIYrlliCIIS  EPISCOPORCM  t63 

pontificis    voluntatem.  j  se  conferre  nequiret ,  aut  ex  similil)ii& 


praesumptam 

Vid.  l  6.  n.  613.  et  fusius  n.  1126. 

59.  VII.  Episcopus  dispensare  potest 
in  interstitiis  a  Tridentino  praescriptis 
quoad  ordinationem  clericorum.  Et  1 . 
quoad  ordines  minores,  concilium  re- 
mittit  prudentiae  episcopi  huiusmodi 
dispensationem,  dicens :  Minores  ordi- 
nes  . . .  per  temporum  interstitia ,  nisi 
aliud  episcopo  expedire  magis  videre- 
tur,  conferantur*.  Quare  etiam  inter 
ordines  minores  (per  se  loquendo)  ha- 
bet  aliquid  temporis  intercedere,  sci- 
licet  vel  ab  una  generali  ordinatione 
ad  aliam ,  ut  quidam  asserunt,  vel  ah 
uno  die  festivo  ad  alium,  ut  quidam  a- 
lii  affirmant.  Caeterum,  ut  dispensetur 
in  huiusmodi  interstitiis  quaevis  suffi- 
cit  causa,  ut  plurimi  dd.  docent.  Inter 
primam  vero  tonsuram  et  ordines  mi- 
nores  probabilius  nullum  requiritur 
intervallum ,  quia  probabilius  prima 
tonsura  non  est  ordo.  2.  Quoad  sub- 
diaconatum,  conciliumrequirit  annum 
intervalli  a  susceptis  minoribus  ordi- 
nibus,  sed  subdit  inde :  nisi  necessitas, 
aut  ecclesiae  utilitas ,  iudicio  episcopi , 
aliud  exposcat.  16  ecclesiae  intelligen- 
dum  de  ecclesia  in  qua  clericus  est  ad- 
scriptus2.  3.  A  subdiaconatu  ad  dia- 
conatum  etiam  annus  requiritur :  sed 
in  hoc  potest  episcopus  ex  quacumque 
ralionabili  causa  dispensare;  inquit  e- 
nim  coiicilium  :  Nisi  aliud  episcopo  vi- 
deatur^.  4.  Taudem  adiaconatu  ad  sa- 
cerdotium  annus  item  requiritur,  sed 
magis  rigorose.  Bxigit  enim  concillum 
non  modo  ecclesiae  utilitatem,  sed  et- 
iam  necessitatem ,  dicens:  Ad  minus 
annum  integrum ,  nisi  ob  ecclesiae  uti- 
litatem ,  ac  necessitatem  aliud  eplscopo 
videretur.  Vid.  /.  6.  n.  795. 

60.  VIII.  Episcopus  potest  etiara  di- 
spensare  ad  celebrandum  in  alio  altari 
aut  ecclesia  non  destinata  a  fundatore, 
quando  adest  aliqua  iusta  causa:  e.  c. 
si  hoc  ad  eiusdem  ecclesiae  utilitatem 
redundaret:  aut  si  capellanus  morbo 
detineretur,  aut  studiis  operam  daret , 
vel  aliis  negotiis ;  aut  si  non  siue  ma- 
gna  molestia  ad  ecclesiam  destinatam 

(J)  Sets.  25.  c.  H.      (2)  IbiU.  c.  13.     (5)    ibiU. 


aliis  rationabilibus  causis;  ita  commu- 
niter  asserunt  Castrop.  Concina  La- 
Croix  Salmantic,  BarbosaRoncagl.Pas- 
serinus  Henriq.  Tambur.  Mazzotta  a- 
I  iique ;  lunc  enim  episcopus  ( ut  recte 
potest,  iuxta  ea  quae  dicemus  n.  68.) 
fundatoris  voluntatem  interpretatur. 
Merito  tamen  excipit  La-Croix  cum 
Pasqualigo ,  si  fundator  ecclesiam  de- 
signasset  et  horam,  ob  commodura  ^pe- 
ciale  familiae  vel  populi ,  vel  ad  cul- 
tum  alicuius  sancti  peculiarem.  E  con- 
tra  De  Lugo  et  Tourn.  aiunt,  quod  si 
fundator  nuUum  circa  hoc  finem  ha- 
buerit,  aut  si  finis  iam  cessaverit,  sa- 
cerdos  alibi  celebrans  nonnisi  veniali- 
ter  peccat;  immo  excusatur  ab  omni 
culpa  si  celebret  in  altari  privilegiato ; 
quia  tunc  redundat  in  maius  bonum 
eiasdem  fundatoris.  Vid.  l.  6.  n.  329. 

61 .  IX.  Potest  insuper  episcopus  di- 
spensare  iustis  de  causis  tam  secura  , 
quam  cum  aliis  ad  celebrandum  post 
raeridiem,  ut  dicunt  Lugo  Wigandt  Na- 
varrus  Castrop.  Laym.  Salm.  etc.  Vid. 
'.  6.  n.  345. 

62.  X.  Olim^  poterant  etiam  episcopi 
celebrare  vel  per  se  vel  per  alios  sa- 
cerdotes  iu  quocumque  loco ,  etiam  in 
privatis  domibus.  Sed  postea  a  Tri- 
ientino  5  vetitum  fuit  episcopis  cele- 
brandi  licentiam  impertiri  in  aliis  lo- 
cis ,  praeterquam  in  oratoriis  ab  eis- 
dem  benedictis,  et  ad  sacros  usus  de- 
^tinatis ,  quae  censentur  tanquam  pu- 
blica ;  unde  ibidem  potest  quotidie  ce- 
lebrari.  Huiusmodi  oratoria  debent  ha- 
bere  ianuam  ad  viam  publicam;  sed 
boc  uon  est  intelligendum  de  illis  quae 
In  regularium  domibus  sunt  erecta , 
aut  alicuius  communitatis ,  ut  esset  ia 
seminariis,  conservatoriis ,  hospitali- 
bus ,  vel  in  carceribus ,  quae  non  re- 
quirunt  ianuam  secus  viam,  et  rite  pot- 
(ist  in  diebus  solemnibus,  queraadrao- 
dum  S.  C.  declaravit.  Idem  dicendum 
de  oratoriis  quae  habent  episcopi  in 
suis  domibus  etiarn  campestribus  extra 
prbprias  dioeceses.  Vid.  l.  6.  n.  357. 

(4)  Ex  can.  missaium  11.  de  consecr.  dist:  I. 

(5)  Sess.  22.  iQ  decr.  ie  celebr.  missar.  etc. 


m 


APPENDIX  11.  DE  PRIVILEGIIS 


63.  Insuper  episoopi  olim  *  cum  a 
suis  dioecesibns  essent  absentes,  pot- 
erant  celebrare  per  se  vel  per  alios  in 
quacumque  domo  extra  propriam  ha- 
bitationem.  Sed  Clemens  xi.  abstulit 
ipsis  huiusmodi  facultatem :  verum  In- 
nocentiusxiii.  iterum  illam  restituit  in 
sua  bulla  Apostolici  ministerii,  sub  die 
4.  maii  1723.,  in  qua  dixit  quod  prohi- 
bitio  non  erat  intelligenda  de  domi- 
bus,  in  quibus  morarentur  episcopi , 
occasione  visitationis  vel  itineris^  ut  nec 
etiam  quando  episcopi  in  casibus  a  iure 
permissis  absentes  moram  faciunt  in  a- 
liena  domo.  Atque  hoc  confirmatum  fuit 
per  aliam  buUam  Benedicti  xiii.  Sed 
cum  hoc  privilegium  sit  personale  e- 
piscopi ,  ideo  advertit  Tamburinus,  a- 
lios  sacerdotes ,  absentibus  episcopis  , 
non  posse  in  dictis  domibus  celebrare. 
Vid.  l.e.n.  358. 

64.  Dubitatur  utrum  episcopus  pos- 
sitaliquando  dispensare,  ut  celebretur 
in  oratoriis  existentibus  in  domibus 
privatis.  Negat  p,  Mazzotta;  sed  com- 
muniter  aflfirmant  Suarez  Lugo  Castrop. 
Navarrus  Vasquez  Coninchius  Salman- 
tic.  Holzman  Elbel  La-Croix  aliique 
complures;  dummodo  adsit  aliqua  ra- 
tionabilis  causa ,  et  dummodo  licentia 
non  concedatur  permanenter  per  mo- 
dum  habitus,  sed  solum  per  modum  a- 
ctus^  idest  ob  illam  accideutalem  cau- 
sam.  Dicuntque  minime  obstare  tam 
decretum  Tridentini,  quia  per  illud  ab- 
lata  fuit  episcopis  potestas  ipsis  data 
(ut  diximus  n.  62. )  impertiendi  licen- 
tiam  celebrandi  per  modum  privilegii, 
et  ad  suum  arbitrium,  sed  non  dispen- 
sandi  ex  aliqua  iusta  causa ;  quam  de- 
cretum  Clem.  xi. :  illud  enim  est  in- 
telligendum  iuxta  decreta  Pauli  v.  et 
Urbani  viii.,  in  quibus  prohibetur  epi- 
scopis  dispensare  per  modum  habitus, 
praetercasumalicuiusnecessitatistran- 
sitoriae ,  ut  infirmiitatis  etc.  Istud  ta- 
men  aliqui  admittunt  tantum  pro  qui- 
busdam  vicibus  intra  annum ;  sed  Pa- 
i?qualigus  et  Gallemart  '  (  neque  dis- 
sentiunt  Holzman  et  Elbel )  dicunt  in- 
Uefinite  pcsse  concedi  quousque  ilia 

(1)  Es  cap.  ult.  de  priv.  in  ({, 


accidentalis  causa  perduret ;  et  men- 
to;  nam  prohibitio  (quae  semper  stri- 
cte  est  intelligenda)  cum  respiciat  tan- 
tum  dispensationes  permanentes  pei 
modum  habitus,  non  debet  extendi  ad 
illas  quae  conceduntur  ad  tempus  per 
modum  actus  ratione  alicuius  causae 
transeuntis.  Sed  vide  de  hoc  quae  fu- 
sius  dicentur  l.  6.  n.  359. 

65.  XI.  In  iure  can.  3  legitur  conces- 
sum  episcopis  extra  propriam  dioece- 
sim  commorantibus ,  praelatisque  mi- 
noribus  exemptis  (quo  nomine  veniunt 
abbates,  et  superiores  locales,  et  etiam 
praelati  romanae  curiae,  ut  protonota- 
rii,  auditores  rotae  etc.  utdicunt  Sua- 
rez  LugoDiana  etc),  possesibi  eligere 
confessarium,  sine  aliqua  ordinarii  il- 
lius  licentia.  Sed  S.  C.  declaravit  (quod 
confirmatum  est  a  Greg.  xiii.  apud  Fa- 
gnanum)  hoc  intelligendum  esse,quod 
valeant  sibi  eligere  aliquem  sacerdo- 
tem  sibi  subditum,  vel  aliquem  non 
subditum,  sed  a  proprio  ordinario  ap- 
probatum,  idest  ab  ordinario  domicilii 
eiusdem  sacerdotis ,  ut  explicat  Lugo. 
Vid.  l.  6.  n.  565.  v.  Dubiiatur  hic  ]. 
Eodem  privilegio  gaudent  cardinales, 
sed  non  alibi  nisi  Romae,  ut  inquit  Fa- 
gnanus :  et  valent  eligere  in  confessa- 
rium  quemlibet  sacerdotem  tam  pro 
se ,  quam  pro  sua  familia ,  quem  pos- 
sunt  etiam  extra  Romam  perducere  ; 
quod  etiam  episcopis  est  concessum. 
Ibidem  v.  Dub.  2. 

66.  XII.  Episcopi  suntdelegati  sedis 
apostolicae  ad  tuendam  clausuram  mo- 
nasteriorum  monialium  etiam  exem- 
ptarum ,  earumque  quae  regularibus 
sunt  subiectae.  Ex  hoc  inferunt  De  A- 
lexand.  Bautrius  Clericatus  Pellizar. 
etc.  ( contra  Dianam  et  Pasqual.)  quod 
bene  quidem  possunt  episcopi  reserva- 
re  sibi  casus  circa  clausuram ,  atque 
ita  declaravit  S.C.  concilii  die  16.  no- 
vemb.  1720.  Quod  est  intelligeudum 
etiam  respectu  iesuitarum  etc. 

67.0mnes  confessarii  monialiuui  el- 
iam  exemptarum  debent  ab  episcopo 
approbari,  ut  praescripsit  Greg.  w.  iu 

(2^  la  Trid. aess.  22.  decr.  de  celebr.  niiss.  a.  U. 
(3)  Cap.  fio.  de  p«eait,  et  retniss. 


CAP.  III.  DB  PRIVILEGUS  EPtSCOPORTTM 


]65 


hulla  Inscrutabili,  quam  confirmavit  in 

omnibus  Clem.  x.  cum  alia  bulla  In~ 

serutabilil.  Bened.  xiir.  et  nuper  Cle- 

ment.  xii.  qui  in  omnibus  Greg.  bul- 

lam  innovavit  (de  qua  infra  num.  80.) 

etiam  quoad  ea  quae  Bened.  xiii.  con- 

tra  Gregorii  buUam  concesserat:  vide 

lib.  6.  n.  577.  Et  ideo  ait  Tamburinus 

etiam  moniales  exemptas  incurrere  ca- 

sus  ab  episcopo  reservatos:  quia  sicut 

ille  in  approbatione  limitare   potest 

tempus  et  personas ,  ita  etiam  casus. 

Sed  alii  communius  et  probabilius  (Pel- 

liz.  Quintanad.  et  de  Alexand. )  id  ne- 

gant,  quia  moniales  exemptae  sunt  ex- 

tra  iurisdictionem  episcopi ;  et  appro- 

batio  confessarii  respicit  tantum  eius- 

dem  idoneitatem;  tanto  magis  quia  in 

bulla  Clem.x.  SMperna,  dicitur  episco- 

pus  posse  limitare  tempus  ,  locum  et 

personas,  et  nulla  fit  mentio  casuum. 

Vid.  l.  6.  num.  602.  quaest.  6.  Verum 

hoc  non  currit  quoad  clausuram,  circa 

quam  bene  potest  episcopus  tam  ca- 

3um ,  quam  censuram  sibi  reservare  , 

iuxta  quae  dicemus  n.  80.  Insuper  ad- 

vertendum  est ,  quod  per  bullam  Pa- 

storalis^  Bened.  xiv.  potest  episcopus 

assignare  confessarium  extraordina- 

rium  monialibus  exemptis ,  si  illarum 

praelatus  regularis  illum  concedere  re- 

cusaret  (  qui  esse  debet  alterius  ordi- 

nis,  vel  saecularis  ),  et  hoc  non  solum 

iu  morte  ,  sed  etiam  in  vita  singulis 

annis.  Vid.  l.  6.  n.  576. 

68.  XIII.  Plures  dd.  asserunt,  ut  An- 
gel.  Sylvest.  Armilla  Tabiena  aliique 
cum  Croix  (  qui  illis  adhaeret )  posse 
episcopum  ex  iusta  causa  commutare 
pias  testatorum  dispositiones ,  ex  eo 
quia  ipsi  habent  dispensandi  potesta- 
tem  in  lege  quae  iubetimpleriultimas 
volunlates,  quoties  adsit  iusta  causa  ; 
idque  confirmant  ex  Trident.  *.  Sed 
nos  negamus  cum  sententia  probabi- 
liori  Mol.  Laym.  Sanch.  etc.  quia  in 
iur.  can.  et  a  Trid.  2  iubentur  episcopi 
adamussim  exequi  ultimas  voluntates. 
Neque  obstat  quod  Opponunt,  et  quod 
legilur  in  Trid.  c.  8.  quia  ibi  tantum- 
niodo  commillitur  episcopis  ,  ut  exa- 

(1)  "    J3.  23,  «.  Q,  (2^  C.  T«a.  Je  tcstam.  -C.8. 


minent  causas  utrum  verae  sint  neo 
ne,  quando  ultimae  voluntates  a  sede 
apostolica  commutantur.  Tauto  magfe 
quia  in  iur.  can.  '  dicitur  bona  in  ali- 
quem  usum  applicanda ,  non  posse  in 
alios  nisi  a  sede  apostolica  applicari. 
Caeterum  est  valde  probabile  quod  di- 
cunt  Laym.  Bonacin.  Salm.  Coninc.  et 
Trull.,  quod  sive  superveniat  aliqua 
causa  ,  sive  testator  ignoraverit  ali- 
quam  causam,  quam  si  cognovisset  a- 
liter  disposuisset,  tunc  episcopus  pot- 
est  opus  commutare,  sed  una  cum  hae- 
rede;  quamvis  si  haeres  contradicat, 
asserant  plures  dd.  posse  id  facere  e- 
piscopum  illo  contradicente.  Vid.  plu- 
ra  de  hoc  l.  3.  n.  931 .  quaer.  2. 

69.  XIV.  Dicunt  insuper  dd.,  ut  Viva 
Diana  TruU.  Busemb.  aIiique,posse  ab 
episcopo  fieri  compositionem  incerta- 
rum  restitutionum  (  illarum  scilicet 
quarum  dominus  est  incertus )  quae 
pauperibus  stmt  erogandae;  quoniam 
( utipsi  dicunt )  huiusmodi  compositio 
nulla  lege  pontifici  reservatur ;  et  e 
contra  ipsa  estiuxta  praesumptam  cre- 
ditorum  voluntatem.  Sed  magisrationa- 
biliter  contradicunt  Lugo  Molina  Tur- 
rianus  Corduba  aliique,  quia  talium 
bonorum  administratio  pertinet  tan- 
tummodo  ad  pontificem  vel  ad  princi- 
pem.  Vide  l.  3.  n.  591 .  v.  Notat.  Et  re 
quidem  vera  Bened.  xiv.  in  bulla  Pa~ 
stor  bonus  23.  april.  1744.  huiusmodi 
facultatem  s.  poenitent.  concessit.  Vid. 
l.  7.  n.  ilO.ad  10. 

70.  XV.  Affirmant  quoque  La-Croix 
Tamb.  et  Pasq.,  posse  ab  episcopo  mi- 
nui  numerum  missarum  a  testatore  re- 
lictarum,  quoties  ob  eleemosynae  par- 
vitatem,  qui  missas  celebraret,  non  in- 
veniretur.  Sed  hic  se  opponit  p.  Con- 
cina,  etquidem  rationabiliter;  nam  de- 
cretum  S.  C.  emanatum  iussu  Urbani 
VIII.  et  confirmatura  ab  Innocent.  xii. 
prohibet  districte  episcopis  reductio- 
nem,  moderationem,  aut  commutatio- 
nem  onerum  missarum  impositorum 
in  limine  fundationis^  et  post  Tridenti- 
num ;  volens  quoad  hoc  omnino  ad  se- 
dem  apostolicam    recursum   haberi. 

ses3.  22.     (5)  Clem;  Quia  continsit,  de  rc].  dom. 


-}f,(,  APPEWDIX  11. 

Quare  recte  ibidem  declaratum  fuit , 
quod  facultas  concessa  episcopis,  aliis- 
que  a  concilio  '  intelligenda  est  pro 
reductione  missarum  relictarum  ante 
concilium.  Caeterum  ait  Fagnan.  cum 
Felino,  quod  si  ab  initio  reditus  erant 
sufficientes,  et  deinde  taliter  fuerint 
imminuti  ,  ut  nullo  modo  sufficiant , 
tunc  non  videri  ablatam  facultatem 
quam  habent  episcopi  de  iure  communi 
moderandi  missas  2.  Vide  l.  6.  n.  331 . 
V.  dub.  \ . 

71 .  lam  superius  dictum  est  n.  III. 
posse  probabiliter  episcopum  dispen- 
sare  in  omnibus  in  quibus  dispensatio 
non  est  specialiter  pontifici  reservata. 
Notandum  hic  denique  posse  ab  epi- 
scopo,  iuxta  Trident,3  uniri  aut  trans- 
ferri  ad  aliam  ecclesiam  beneficia  sim- 
plicia  iam  ad  tenuitatem  redacta,  aut 
fundata  in  aliqua  ecclesia  quae  lapsu 
temporis  iam  corruit,  adeo  ut  nequeat 
amplius  reparari;  vide  Barb.  *.  Insu- 
per  episcopus  potest  unire  seminariis 
beneficia  simplicia  etiam  reservata  aut 
affecta  aut  vacantia  in  curia  romana. 
Trident.  5.  Insuper  tempore  visitatio- 
nis  potest  episcopus  cogere  parochia- 
nos  ad  necessaria  parocho  submini- 
stranda.  Trident.6,  Potest  etiam  novas 
parochias  erigere,  et  de  matricis  fru- 
ctibus  dotare,  si  haec  abundet,  sed  si- 
ne  praeiudicio  possessoris.  Trid.'.  Pot- 
est  etiam  duas  parochias  unire,  si  di- 
visae  nequeant  singulae  suum  paro- 
chum  sustentare  ;  dummodo  populus 
non  adeo  distet,  ut  non  sufficiafr  unius 
parochi  assistentia.  Trid.  ^. 

CAr.   rV.    Db    PBIVILEGIIS    EEGULABIDH 

Oe  privilegiis  spectantibus 
ad  omues  regulares  iu  communi. 

72.  75.  et  74. 1.  De  exemptione  a  iurisdictione 
episcoporum. 

75.  Caszis  excepti^  praecipue  circa  celebratio- 
nem  missarum. 

76.  Declaratio  S.  C. 

77.  Quibus   casibus  potesl  episcopus  obligare 
regulares  etc. 

78.  Vtrum  regulares  teneantur  praeceptis  epi- 
scoporum. 

79.  Ulrum  episcopus  possit  eos  visilare. 

80.  Vtrum  visitare  clausuram  moniaUum. 

(1)  Sess.  2S.  c,  4.  de  reform,  (2)  Ex  c.  Kos 

quidem  de  leslam.  ^5)  Sess.  21.  c.  7.  {4)De  iiot. 
episcop.  all.  C8.  ex  u.  IS.  (S)  Scss.  23.  c.  18. 


ua.  PAIVILEGHS 

8\.   Vtrum  petererationem  missarum  relicla 

rum  etc. 
82.  et  83.  Quibus  casibus  possit  eriminaliter 

procedere  etc. 
84.  ad  87,  n.  7>e  obligatione  decimarum. 

88,  m.  Circa  fundationes. 

89,  De  monasteriis  episcopo  mbiectis. 

90,  IV.  De  iudice  conservatore. 
91  et  92,  De  sepultura. 

93,  et  94,  De  portione  canonica  etc. 

72.  I,  Regulares  habent  privilegium 
exemptionis  a  iurisdictione  episcopo- 
rum;  nam  praelati  regulares  habentin 
suis  ecclesiis  etmonasteriis  iurisdictio- 
nem  quasi  episcopalem  ,  tam  quoad 
personas  ,  quam  loca  ,  sicut  probant 
Salm.,  qui  agunt  fusius  de  omnibus 
privilegiis  praedictis  in  hoc  puncto ; 
sed  nos  solum  denotabimus  hic  res 
magis  principales.  Salm.  9. 

73.  Itaque  quoad  praedictam  exem- 
ptionem  adnotandum  primo  quod  in 
dubio  alicuius  privilegii  decisio  spe- 
ctat  ad  summum  pontificem,  quemad- 
modum  declaratum  fuit  a  Clemente  iv. 
et  ab  aliispontificibus.  Salm.io.  Adno- 
tandum  secundo,  quod  huic  privilegio 
exemptionis  regulares  cedere  non  pos- 
sunt  11,  quia  id  redundaret  in  damnum 
religionis.  Quare  nulia  consuetudo  in 
contrarium  potest  in  hoc  praevalere, 
Salm.  12. 

74.  Notandum  tertio,  lioc  privilegio 
gaudere  non  solum  professos  et  con- 
versos,  sed  etiam  novitios,  qui  in  fa- 
vorabilibus  veniuut  sub  nomine  reli- 
giosorum  ,  et  etiam  tertiarios  et  bea- 
tos;  sicut  dictum  est  n.  8.  Servi  etiara 
regularium,  qui  actu  famulantur  et  re- 
sident  intra  claustra  monasteriorum  et 
vivunt  subobedientia,  iuxtaTrident.is 
eximuntur  a  iurisdictione  episcopo- 
rum,  tam  quoad  censuras  ( iuxta  bul- 
lam  Alex.  iv.  apud  Salm. ),  quam  et- 
iam  quoad  communionem  paschalem. 
Vide  Salm.i*et  vide  l.  6.  n,  240,  infin. 
Notandum  quarto ,  quod  apostatae  et 
fugitivi  possunt  capi  ab  episcopis,  sed 
solummodo  ut  consignentur  suis  su- 
perioribus.  Episcopus  solum  eos  pos- 
set  punire  in  casu  quo  eorum  mona- 

(6)  Sess.  21,  c.  4,  (7)  Ibid,         (8)  Ibid.  c.  o. 

(a)  T.  18.  c,  5.  u.  S.  (10)  Ibid,  n.  6, 

(11)  Ex  c,  Cum  tempore  Je  arbitr.    (12)  Ibid.  n,  7. 
(13)  Sess.  24.  c.  M.   ,  (^4)  c.  3  n.  8, 


CAP.  TV.  DE  PR^viL 

sleria  essent  in  longinquo  posita,  et  ab 
ipsis  moniti  nollent  regredi,  iuxta  Tri- 
dentinum  *.  Salm.2.  yjde  alia  quae  de 
hacre  dicentur  n.  82.  ei  83.  Notandum 
quinto,  quod  saeculares  in  monasteriis 
existentes,  si  ibi  patrent  aliquod  deli- 
ctum,  non  incurrunt  poenas  ab  episco- 
poimpositas.  Salm.3  cum  Laym.  Avila 
Peyrin  Garcia  et  aliis  pluribus.  Exci- 
piatur,  si  contravenirent  ordinibus  e- 
piscopi  circa  missarum  celebrationem, 
sicut  diceturin  fine  sequentis  numeri. 
75.  Sexto  adnotantur  e  contrario 
multa  hoc  in  loco,  in  quibus  regulares 
non  eximuntur  ab  episcoporum  iuris- 
dictione.  Et  primo.  Sine  episcoporum 
licentia  nequeunt  regulares  aedificare 
monasteria  iuxta  buUam  Urbani  viii. 
dje  28.  aug.  4624.  Et  animadvertatur, 
quod  in  bulla  Greg.  xv.  Alias  prohi- 
betur  episcopis  dare  hanc  licentiam, 
si  in  monasterio  nequeant  ali  rediti- 
bus,  aut  eleemosynis  saltem  duode- 
cim  religiosi ;  sed  hoc  non  intelligitur 
quoad  hospitia,  ut  dicuntBarb.  Peyrin 
et  caeteri.  2.  Regulares  non  possunt  in 
lucem  libros  edere  sine  episcopi  licen- 
tia,  ut  ex  Tridentino  ^.  Salm.  5.  3.  E- 
piscopus  potest  cogere  religiosos  ad  re- 
stituendum  novitiis  qui  nolunt  profes- 
sionem  emittere  totum  id  quod  attu- 
lerunt  ingressu.  Vide  Salm.  ^.  Dispo- 
sitio  facienda  a  novitio,  non  ante  duos 
menses  quam  profiteatur ,  fieri  potest 
(iuxta  Tridentinum  ')  absque  licentia 
episcopi  aut  vicarii.  5.  Episcopus  ha- 
bet  potestatem  cognoscendi  simul  cum 
superiore  de  religiosi  causa  nuUitatis 
professionis.  Salm.s.  6.  Episcopus,  aut 
alius  ab  eo  deputatus  debet  scrutari 
voluntatem  virginum ,  quando  ingre- 
diuutur  aut  profitentur  in  monasteriis 
ex  Tridentino  9.  Sed  id  debet  efficere 
infra  quindecim  dierum  spatium,  ali- 
ter  non  potest  hac  in  re  se  amplius  in- 
gerere.  7.  Episcopus  potest  prohibere, 
ne  in  monasteria  monialium,  etiam  ex- 
emptarum ,  suscipiantur  ultra  nume- 
rum  earum  quae  possint  ibi  ali  iuxla 

(1)  Sess.  6.  c.  3.  (2)  C.  3.  II.  8.  (3)  Ibiil.  n.  9. 
cl  tr.  10.  tlc  CCDS.  c.  S.  n.  113.  (4)  Sess.  4.  decr. 
ile  eilu.  iiliroi-.  (S)  C.  3.  n  10.  11.  12.  (6)  Tr. 
IS.  c.  3.  u.  7«.     (7)  Soss.  23.  c.  16.     (^B)  iLid.  c.  S. 


13GTTC  m;eTTT.\RItTM  467 

redituum  facultatem  ,  sicuti  statutum 

fuit  bulla  s.  Pii  v.  Salm.i».  8.  Episco- 

pus  potest  cogere  monachos  qui  per- 

manenter  deguntextra  monasteriorum 

claustra ,  propter  debita  ab  ipsis  con- 

tracta  cum  pauperibus  personis  ,  ut 

sunt  pupilli,  viduae,  etc.  Salm.  i*.  9. 

Episcopus  potest  adstringere  religio- 

sos,  ut  processionibus  intersint,  iuxta 

Trid.  <2^  dummodo  eos  vocet  non  per 

publicum  edictum,  sed  medio  aliquo 

nuntio  personaliter.  Salm.  13.  10.  Epi- 

scopus  habet  iurisdictionem  supra  mo- 

nasteria,in  quibus  non  possunt  ali  42. 

religiosi,  ut  dicetur  n.  88.  Deinde  ex- 

cipiuntur  episcoporum  ordines  circa 

missarum  celebrationes:  etenim  quoad 

hoc  statuit  Tridentinum*^,  ut  episcopi 

se  gerant  velut  delegati  apostolici,  di- 

cens :  Ut  non  solum  ea  ipsa ,  sed  quae- 

cumquealiahuc  pertinere  visa  fuerintj- 

psi...ut  delegati  sedis  apostolicae  prohi- 

beant^  mandent  etc.  atque  ad  ea  invio- 

late  servanda  censuris  ecclesiasticis^  a- 

liisque  poenis  ...  fidelem  populum  com- 

pellant:  non  obstantibus  privilegiis,  ex- 

emptionibus,  appellationibus^ac  consue- 

tudinibus  quibuscumque.  Item  hic  no- 

tandum  quod  adest  respons.  S.  C.  ad 

episcop.  Nebiens.  7.  febr.  4632.  <&,  ubi 

generaliter  loquendo  dictum  fuit :  In 

his,  in  quibus  a  iure  communi^  a  s.  con- 

cilio  Trident.  a  constit.  apostolicis  tri- 

buta  est  episcopo  iurisdictio  in  regula- 

res  ,  potest  illos  etiam  per  censuras  ec- 

clesiasticas  compellere.  Et  idem  deci- 

sum  fuit  die  4,  iunii  4672.  *6;  quare  , 

sicut  bene  advertit  Bened.  xiv.  *'',  epi- 

scopi  quoad  celebrandas  missas  pos- 

sunt  adigere  omnes,  quamvis  regula- 

res,  ad  observanda  non  solum  ea  quae 

statuuntur  a  concilio,  sed  etiam  quae 

statuuntur  a  se  ipsis:  quare  recte  emi- 

nentissimus  card.  Spinelli  cum  esset 

archiepiscopus  Neapoli  die  quinta  ia- 

nuar.  4743.  praecepit  sub  poena  su- 

spensionis  a  divinis,  etiam  regulari- 

bus ,  ne  admitterent  ad  celebrandum 

a.  13.  (9)  Scss.  23.  c.  17.  (10)  Tr.  18.  c.o.n.l4. 
(11)  Ibid.  n.  13.  (12)  Sess.  23.  c,  13.  (13)  Dict. 
c.  3.  n.  lU.  ct  17.  (14)  Scss.  22.  d<>  obs.  iu  celcbr. 
(13)  L.  14.  dccr.  p.  371.  (16)L.27.decr.i.as.l0fi. 
(17)  De  ijiiod.  1.  i).  c.  IQ.  a.  3. 


H^R  APP«NT)IX  II.  RE  PRIVILEGIIS 

in  suis  ecclesiis  aliquem  sacerdotem     bosa  Garcia  et  alii 


advenam  sine  licentia  ordinarii 

76.  Adnotantur  alia  quae  declarata 
fuere  a  S.  C.  iu  decreto  die  secunda 
iulii  4520.  Et  1 .  Regulares  possunt  re- 
cipere  quae  a  devotis  ofiferuntur  ,  sed 
non  mendicando  per  ecclesiam.  2.Non 
possunt  uti  pallio  aut  pluviali  per  pa- 
rochiam  extra  earum  ecclesias  aut  ea- 
rum  recinctum  •,  neque  possunt  facere 
processiones  ,  dummodo  non  habeant 
pro  se  consuetudinem  in  contrarium  , 
ut  dicunt  Rodriq.  Bordon.  et  Villalo- 
bos.  Vide  Salm.  *.  3.  Vocati  ad  fune- 
ralia  debent  ire  ad  ecclesiam  ubi  ma- 
net  clerus  iam  coactus;  sed  in  hoc  di- 
cunt  Salm.  cum  Lezana,  esse  consue- 
tudinem  in  contrarium  *.  4.  Non  pot- 
est  vetari  regularibus ,  ne  celebrent 
missam  in  suis  ecclesiis  ante  missam 
parochialem,et  non  pulsent  campanas, 
uti  declaravit  s.  Piusv.*.  5.  Regulares 
nequeunt  publicare  matrimouia.6.Pos- 
sunt  ipsi  concionari  in  suis  ecclesiis, 
tempore  adventus  et  quadragesimae , 
quamvis  in  parochia  sermocinetur. 
Vide  Salm.  *. 

77.  In  tribus  casibus  potest  episcopus 
cogere  regulares  ad  obediendum  ,  et- 
iam  adhibitis  censuris:  primum  est,  ad 
restituendas  res  novitiis,ut  dictum  est, 
iuxtaTrid.5:  2.  ad  observandam  clau- 
suram,loquendo  de  monialibus,  Trid.6: 
3.  ad  observandum  totum  id  quod  ab 
episcopo  statutum  est  quoad  missa- 
rum  celebrationem,  ut  dictum  est  n. 
75.  Et  circa  id  refertBened.  xiv. '  duo 
decretaS.  C.  concilii,in  quibus  dictum 
fuit,  quod  episcopi  ut  delegati  aposto- 
lici  possint  etiam  censuris  cogere  re- 
ligiosos,etprocedere  adversus  eosdem, 
si  admittant  ad  celebrandum  in  suis 
ecclesiis  advenas  sine  episcopi  licen- 
tia  ,  iuxta  Trident.  s,  ubi  praeceptum 
fuit,  praesertim  episeopis:  Interdicant, 
ne  cui  vago  vel  ignoto  sacerdoti  missas 
celebrore  liceat.  An  deinde  in  aliis  ca- 
sibus  supracitatis  possit  episcopus  co- 
gere  censura  regulares;  affirmant  Bar- 

(1)  Tr,  18.  c.  8.  n.  18.  el  19.       (2)  CU.  d.  19, 
(5)  Constit.  Etsi  mendicaiitiuni,  §.  2. 
(4)  C.  3.  n.  19.  (5)  Sess.  2S.  c.  16. 

(0)  H)U1.  c.  S.         (7)  De  synodo  l.  9.  c.  16.  n.  S>. 


sed  communiua 
negant  Sanch.  Lezana  et  Salmanticen- 
ses,  cum  aliis ,  propter  multa  privile- 
gia  papalia  quae  hac  de  re  afferunt,  et 
addunt  cum  Barb.  Diana  Lezana  (con- 
tra  alios)  quod  episcopus  ne  denuntia- 
re  quidem  potest  regulares  excommu- 
nicatos ,  etiam  ob  publicum  delictum. 
Salm.  9. 

78.  Quaeritur  primo,  utrum  regula- 
res  obligentur  decretis  synodorum  pro- 
vincialium  aut  dioecesanarum,  aut  a- 
liis  episcopi  praeceptis.  Certum  est 
regulares  non  teneri  interesse  dictis 
synodis,  dummodo  non  essent  parochi, 
sicut  habetur  ex  Trid.  lo,  ex  pluribus 
decretisS.  C.  Deinde  quoad  quaesitum, 
Vasquez  Sanchez  Becanus  aliique  di- 
cunt ,  eos  obligari  ad  eorum  omnium 
observantiam ,  quae  non  praeiudicant 
observantiae  regulari;  sed  non  intelli- 
gitur  quoad  vim  coactivam,  ita  ut  con- 
traveniendo  non  incurrant  aliquam 
poenam  ,  [sed  solummodo  quoad  vim 
directivam,  idest  ut  se  conforment  rei- 
publicae  cuius  sunt  partes.  Alii  tamen, 
utSuar.  Lez.Salm.  etc.  id  negant(dum- 
modo  hoc  necessarium  non  sit  ad  evi- 
tandum  scandalum,  aut  casus  non  es- 
set,  in  quo  religiosus  aliquis  haberet 
aliquod  munus  dependensab  episcopo, 
ut  munus  parochi,  confessoris,  concio- 
natoris,  etc. ).  Et  id  probant  ex  iure 
can.  '^  ubi  dicitur,  regulares  eximi  a 
praeceptis  episcoporum  ,  exceptis  ca- 
sibus  in  iure  expressis.  Rationem  de- 
inde  adversariorum  dicunt  valere , 
quando  partes  sunt  homogeneae ,  non 
cum  sunt  heterogeneae  ,  ut  sunt  reli- 
giosi ,  qui  non  perinde  ac  saeculares 
multa  alia  onera  parlicularia  habent. 
Caeterum  in  duobus  ulla  sine  haesita- 
tione  ipsi  obligantur  ad  obediendum  , 
utdicuntin  Trid.i^:  1  .quoadobservan- 
tiam  interdicti  positi  ab  episcopo  sem- 
per  ac  observatur  ab  ecclesia  matrice: 
2.  quoad  observanda  festa  ab  episcopc 
statuta,  vid.  Salm.  *^,  praeter  ordina- 
tiones  circa  missarum  celebrationem 

(8)  Sess.  22.  decr,  de  observ.  in  celebr. 

(9)  C.  5.  §.  3.  per  lolum.  (10)  Sess.  24.  c.  2. 
(11)  C.  1.  de  piivil.  in  6.  (12)  Sess.  25.  c.  13 
(13)  Tr.  18.  e,  3.  J.  4. 


(^.  IV.  DE  PRIVILEGIIS  RBGULARIUH 


'J69 


ut  dictum  est  superius  n.  75.  circafin. 
Praetereanotetur  episcopum  posse  re- 
gtilaribus  interdicere  auditum  confes- 
sionum  in  propriis  aedibus  sive  cellis, 
iuxta  decretum  S.  C.  emanatum  ann. 
4617.  46,  septemb.  et  videri  potest  a- 
pud  p.  Ferraris.  Potest  etiam  vetare 
omnibus  confessariis  audientiam  con- 
fessionum  mulierum  aut  puellarum 
extra  confessionarium,  sub  poena  su- 
spensionis  ab  audiendis  confessionibus 
ex  decreto  congr.  48.  decemb.  1693. 
apud  eumdem  Ferraris  *. 

79.  Quaeritur  secundo ,  utrum  epi- 
scopi  possint  visitare  personas  et  mo- 
casteria  regularium.  Communiter  lo- 
quendo,  certum  est  ex  iure  canonico^ 
et  ex  Tridentino  3  exempta  esse  a  visi- 
tatione  episcopi  tam  personas,  quam 
monasteria  ,  et  ecelesias  regularium 
(dummodo  in  illis  degant  duodecim  re- 
ligiosi.  Vide  num.  88.)  Et  iuxta  plures 
declarationes  sacrae  congregationis  et- 
iam  ecclesias  parochiales  saecularium, 
quae  subduntur  regularibus,  et  ubi  pa- 
rochus  est  religiosus;  qui,  si  delinque- 
ret  etiam  circa  suum  ofBcium,  non  pos- 
set  ab  episcopo  puniri.  Sed  hoc  non 
obstanle  nuuc  praeter  buUam  Gregor. 
XV.  Inscrutabili,  a  Bened.  xiv.  declara- 
tum  atque  definitum  est*  huiusmodi 
subiectos  esse  episcopo  in  his  vel  quae 
ad  ipsum  spectant  exercitium  curae  ani- 
marum^  vel  etiam  ad  eorum  vitam  et 
mores  pertinent.  Sed  fusius  idem  Be- 
ned.  XIV.  de  hac  re  agit  in  quadam 
buUa  peculiaris  ubi  plura  statuit.  1. 
Quod  parochi  regulares  omnimode  sub- 
sunt  iurisdictioni  et  correclioni  et  vi- 
sitationi  episcopi,  in  iis  quae  concer- 
nunt  curam  animarum  et  proprios  mo- 
res.  2.  Quoaa  visitationem  localem 
possunt  visitare  altare ,  in  quo  ss.  Eu- 
charistiae  sacramentum  asservatur,  sa- 
crum  tabernaculum,  fons  baptismalis, 
confessionale  in  quo  residet  parochus, 
pulpitum  e  quo  parochus  concionatur, 
sacrarium  ad  inspiciendam  sacram  su- 
pellectilem,  sepulchrum  parochiano- 
rum,   eorumque  coemeteriuw,  turris 

(i)  Verb.  Confessarius.  (2)  C  Nulli,  16.  q.  1. 
l,o)Scss.2S.c.8.    C4)BunaCuTOa«nft»'.3i.an.l731. 


campanaria ,  si  adsint  ibi  campanao 
parochiales,  omnia  sacra  vasa.  3.  Quo- 
iad  personalem,  debet  scrutari  vitam 
ac  mores  curati,  quatenus  ea  quae  ex- 
tra  claustrum  prodierint;  item  exami- 
nare  an  titulo  legitimo  eam  curam 
exerceat,  an  resideat,  an  ad  synodum 
vocatus  iverit,  an  conferentias  casuum 
conscientiae  habeat  frequenter,  an  o- 
nera  curae  adimpleverit ,  an  missam 
pro  populo  applicaverit,  an  festis  die- 
bus  concionatus  -fuerit  etc.  an  vacet 
confessionibus  audiendis,  an  aegrotan- 
tibus  assistentiam  praestiterit,  an  pue- 
ros  ante  confirmationem  et  communio- 
nem  instruxerit,  an  de  matriraonii  im- 
pedimentis  inquisiverit,  an  spousi  iu 
rebus  fidei  sint  edocti,  et  an  recte  or- 
dinatos  habeat  libros  parochiales.  4. 
Quod  licet  superiores  regulares  non 
possint  deputare  aliquem  ad  curam  sine 
episcopi  approbatione,  possunt  tamea 
eum  removere,  illo  inscio,  et  ita  pari- 
ter  episcopus  potestcura  illumprivare 
sine  consensu  superioris,  si  id  iusta 
causa  expostulet,  etc.  Potest  etiam  vi- 
sitare  ecclesias  etiam  adnexas  et  sub- 
ditas  monasteriis,  si  earum  administra- 
tio  sit  penes  parochos  saeculares,  pro- 
ut  pluries  declaravit  S.  C.  apud  Bel- 
larminum  et  Barbosam:  excipe,  si  in- 
corporatae  essent  monasteriis,  aut  nul- 
lius  essent  dioecesis :  possunt  praete- 
rea  episcopi  visitare  confraternitates 
saecularium  fuudatas  in  monasteriis, 
sed  dumtaxat  quoad  administrationem 
bonorum,  non  quoad  altaria,  ut  ex 
Trid.6  et  ex  pluribus  decretis  sacrae 
congregationis.  Excipiuntur  insuper  il- 
lae  quorum  praefectus  est  religiosus 
ex  privilegio  Gregorii  xiii.,  cui  nulla 
contraria  consuetudo  potest  obstare. 
Salm.  7. 

80.  Quaeritur  tertio,  utrum  episcopi 
possiut  visitare  claustra  monialium 
exemptarum.  Negant  Salm.  cum  Nav 
Sanch.  Bonac.  Pelliz.  etc.  ex  cap.  Peri- 
culoso  de  statu  monach.  in  6.,  ubi  cura 
Christi  monialium  exemptarum  mani- 
feste  conceditur  superioribusregulari- 

(S)  Firmandis,  ed.  6.  nov.  1744.  (6)  Sess.  22.  e.  8. 
(1)  Xr.  18.  c.  5.  a  d.  31.  ad  56. 


170  APPENDIX  ri. 

bus.  Neqae  obstat  (ut  aiunt)  Tridenti- 
Dum ',  ex  quo  ccotendunt  patroni  ad- 
versae  sententiae,  episcopos  esse  dele- 
gatos  apostolicos  quoad  claustrum  mo- 
nialium  exemptarum;  cum  ibi  statua- 
tur,  ut  ipsi  curent  ut  restituatur  aut 
conservetur  claustrum  in  omnibus  mo- 
nasteriis  sibi  subiectis  ordinaria,  in  aliis 
vero  sedis  apostolicae  auctoritate.  Et- 
enim  respondet,  quod  sub  in  aliis  etc. 
non  intelligantur  monasteria  regulari- 
bus  subiecta,  sed  subiecta  immediate 
pontifici ,  quod  asserunt  declaratum 
uisse  per  Pium  v.2,  eo  magis  quia  con- 
cilium  in  loco  praedicto  renovat  non 
revocat  citatum  textum  Periculoso.  His 
nonobstantibus  contraria  senteutia  am- 
plectenda  estcum Barb.  GavantoLezan. 
^tc;  quia  licet  non  obstaret  Tridenti- 
Cum,  nihilominus  obstat  quidem  bulla 
Gregorii  xv.  ^,  in  quadictum  fuit:  1. 
ut  regulares  nequeant  destinare  alium 
ad  audiendas  monialium  confessiones, 
praeter  eum  qui  fuerit  approbatus  ab 
ordinario  (et  in  hoc  animadvertendum 
est ,  quod  praeterea  statuit  Bened. 
xiv.<  confirmans  buUam,  Apostolici  mi- 
msfem, Benedicti  xiii.;  quod  scilicet,  si 
rer^ularis  superior  negligeret  assignare 
salteni  semel  in  anno  confessarium 
extraordinarium,  aut  saecularem,  aut 
alterius  ordinis  quemadmodum  ponti- 
♦^ex  praecipit  ;  possit  illum  assignare 
dioecesis  episcopus).  2.  Statuit  Grego- 
rius  XV.,  ut  administratores  monaste- 
riorum  dictarum  monialium  debeant 
rationem  reddere  episcopo  administra- 
tiouis  bonorum.  3.  Ut  episcopus  valeat 
removere  confessarium,  aut  alium  ad- 
ministratorem  monasterii,  si  superior 
monitus  illum  non  removet.  4.  Ut  epi- 
scopus  praesidere  possit  electioni  ab- 
batissae.  Ac  quinto  specialiter  fuit  sta- 
tutum,  ut  episcopus  possit  corrigere 
et  punire,  veluti  delegatus  apostolicae 
sedis,  eos  omnes  qui  aliquid  admittunt 
adversum  claustrum  monialium,  etiam 
exemptarum.  Placet  hic  adnotare  ver- 
ba  buUae :  Tam  saeculares ,  quam  re- 


nn  PR1VILE61IS 

gulares  nullis  privilegiis  taari  se  poosint^ 
quominus  si  deliquerint  circa  personas 
intra  septa  degcntes,  aut  circa  clausu- 
ram  monialium,  etiam  regularibus  sub- 
iectarum,  ab  episcopo^  tanquam  ad  hoc 
sedis  apostolicae  delegato^  puniri  et  cor- 
rigi  valeant.  Vide  Barbosam  s  et  Salm .  6. 
Refert  Barbosa  decretum  quoddam  sa- 
crae  congregationis,  ubi  statuitur,  quod 
nuUimode  possit  impediri  episcopis , 
quin  visitent  monasteria  exempta,  et 
regularibus  subiecta  quoad  observan- 
tiam  clausurae ,  et  qui  praesumit  im- 
pedire,  post  tertiam  monitionem  in- 
currit  excommunicationem  ipso  facto  ^. 
Vide  de  Alexandr.8.  Praeterea  hoc  in 
loco  adnotandum  est  quod  Clemens  x 
et  Clemens  xii.  praeceperunt  ut  obser- 
varetur  buUa  Gregorii  xv.  non  obstante 
quacumque  contraria  consuetudine. 

81.  Quaeritur  4.  utrum  episcopi  exi- 
gere  queant  a  regularibus  rationem 
haereditatis  relictae  cum  onere  missa- 
rum,  aut  legatorum  satisfaciendorum 
saecularibus .  Videntur  posse  ex  eo  quod 
eruitur  ex  Tridentino  9  ubi  praebetur 
episcopis  potestas  visitandi  omnia  le- 
gata  pia,  non  obstante  quocumque  pri- 
vilegio  in  contrarium.  Et  dicunt  Sal- 
mant.,  quod  ex  hoc  recte  sententia  ista 
redderetur  probabilis.  Sed  ipsi  deinde 
id  negant  ob  multa  privilegia  regula- 
ribus  concessa,  praesertim  per  Pium  v. 
in  quibus  declarantur  exempta  religio- 
sorum  bona  a  quacumque  episcopi  iu- 
risdictione,  non  obstantibus  quibus- 
cumque  constitutionibus  apostolicis  et 
conciliis.  Salm.  lo. 

82.  Quaeritur  5.  utrum  episcopus  in 
aliqua  causa  possit  procedere  crimina- 
liter  contra  regulares.  Dictum  est  re- 
gulares  exemptos  esse  ab  episcoporum 
iurisdictione,  praeterquam  in  casibus 
in  iure  expressis.  Praeter  id  quod  spe- 
ctat  ad  missarum  celebrationemetclau- 
suram  monialium,  in  duobus  aliis  ca- 
sibus  possunt  ex  Tridentino  episcopi 
contra  eos  procedere.  1.  Si  regularis 
aliquis   patraret    delictum ,    degendo 


(1)  Sess.  2S.  c.  8.  (2)  BiiUa  Circa  pastorulis.      (6)  C.  3.  a  n.  57.  ad  59.     (7)  Ex  Clcm.  Attendoutes, 

(3)  luscnilabilis  an.  16C2.       (4)  BuUa  Pastorslis  3.      de  slatu  mon.  (8)  Dc  nionial.  c.  6.  §.  4.  q.  3. 

Mig.  174».         (S)  De  potest.  episc.  all.  i02  u.  7.      {9)  Sess.  22.  c.8.     (10)  Tr.l8.  c.3.  a  n.  40.ad42. 


CAP.  IV.  DB  PRIVILEGUS  REGULARIUJa 


171 


extra  monasteriumi.  Sed  hoc  intelligi- 
tur  eorum  respectu,  qui  permanenter 
extra  monasterium  habitant,  non  vero 
quoad  illum  religiosum  qui  extra  ma- 
neret  causa  confessionum  excipienda- 
rum,  aut  concionandi,  aut  alterius  ne- 
gotii  ad  tempus;  aut  incoleret  pagum, 
aut  locum  alium  dependentem  a  mo- 
nasterio  ob  negotia  religionis.  Sed  hic 
oritur  dubitatio,  utrum  possit  episco- 
pus  punire  illum  delinquentem ,  qui 
habitaret  alium  locum  ad  longum  tem- 
pus  ex  licentia  sui  superioris.  Alii  af- 
firmant,  veluti  Tamburin.  Barbosa,  Le- 
zana  etc.  pluribus  innixi  declaratio- 
nibus  sacrae  congregationis.  Aiii  quem- 
admodum  Salm.  cum  Sanch.  Sylvest. 
Peyrin.  Bordono  etc.  negant  ex  iure 
canonico  2  ubi  dicitur,  quod  qui  manet 
extra  monasterium  ex  licentia  superio- 
ris,  iudicetur  in  monasterio  manere. 
Quare  aiunt,  quod  tam  concilium,  quam 
praedictae  declarationes  vigere  intel- 
ligantur  in  eos  qui  extra  monasterium 
morantur  sine  licentia ,  aut  in  loco 
adeo  remoto  ab  eorum  superiore,  ut 
puniri  non  possint,  nisi  post  longis- 
simumtempus.  Salm.3. 

83.  Secundus  casus  est,  cum  religio- 
sus,  eliam  degens  in  monasterio,  extra 
illud  delinqueret  cum  publico  populi 
scandalo,  et  superior  eum  non  puniret. 
Trid.  ^.  Et  quia  superiores  quidam 
transmittebant  huiusmodi  delinquen- 
tes  extra  dioecesim ,  ut  immunes  es- 
sent  a  poena,  statuit  Clem.  viii.  ^  ut 
in  tali  casu,  instante  episcopo,  supe- 
rior  infra  tempus  ab  episcopo  prae- 
scriptum  revocare  debeat  delinquen- 
tem  et  punire ;  alias  possit  eum  casti- 
gare  episcopus  loci,  quo  ipse  transmis- 
sus  est:  Salm.  6.  Adnotant  deindeSalm. 
cum  aliis  4 .  ut  huiusmodi  concilii  de- 
cretum  vigere  debeat  cum  delictum  est 
notorium,  etiam  facti  publicitate.  2. 
Non  valeat  adversus  superiores  delin- 
quentes,  qui  in  odiosis  non  includun- 
tur  sub  nomine  regularium,  quemad- 
modum  ait  concilium.  3.  Ut  episcopus 
procedere  non  possit ,  nisi  postquam 

(1)  Sess.  6.  c.  3.  ■  (2)  C.  Ex  rescripto,  d«  iureliir. 
(0)  C.  0.  a  D.  iO  ad  46.  (L4i  Se»g,  S8.  c.  J/i. 


pluries  monuerit  superiorem,  ut  delin- 
quentem  puniret,  et  ille  neglexerit.  Si 
tameu  episcopus  delinquentem  in  a- 
ctuali  delicto  interciperet,  potestillum 
capere  (sicut  dictum  fuit),  sed  ut  sta- 
tim  eum  transmittat  ad  superiorem;  et 
quando  crimen  fuisset  gravis  scandali, 
potest  etiam  eumdem  retinere  in  car- 
cere,  ut  transmittat  infra  25.  saltem 
horarum  spatium.  Superior  deinde 
praebere  episcopo  debet  sulficientia 
argumenta  sequutae  punitionis.  Epi- 
scopus,  licet  capere  possit  summariam 
informationem,  ut  eam  ad  superiorem 
transferat,  non  potest  tamen  iuridicum 
efformare  processum  adversus  reum  ; 
sed  si  forte  efformasset,  probabile  est 
eo  superiorem  uti  posse  ad  proceden- 
dum  in  suum  religiosum,  ut  aiunt  Salm. 
cum  aliis''. 

84.  Secundo,  regulares  privilegium 
habent  exemptionis  a  contributione 
decimarum.  Arrepta  occasione,  oppor- 
tune  hoc  in  loco  adnotantur  quaedara 
circa  decimas.  Decimae  dicuntur  illa 
fructuum  portio,  aut  industriarum  per- 
sonalium,  quae  a  fidelibus  tribuenda 
est  ecclesiae  ministris  pro  eorum  sub- 
stentatione.  Revera  decimae  debentur 
ex  iure  divino  naturali;  sed  quoad 
quantitatem,  idest  decimam  partem, 
sunt  ex  iure  ecclesiastico,  cum  cessa- 
verit  ius  antiquum  divinum ,  ut  iudi- 
ciale.  Hinc  fit  1 .  pontificem  posse  quem- 
libet  eximere  ex  onere  decimarum. 
Pontificem,  inquam ,  non  episcopos  : 
ipsi  dumtaxat  possunt  ex  Trid.  8  ap- 
plicare  decimas  unius  loci  ad  alium, 
et  unire  ac  separare  beneficia.  Vid. 
Salm.9.  Infertur  2.  quod  cousuetudo 
rite  potest  aliquos  eximere  a  solvendis 
decimis,  dummodo  remaneat  id  quod 
sufficit  ad  congruam  ecclesiasticorum 
substentationem;  sed  huiusmodi  con- 
suetudo  praescripti  -nem  quadraginta 
annorum  non  interr  uptorum  habere  de- 
bet,  licet  ab  initio,  nec  titulus,  nec  bo- 
na  fides  interfuerit:  ad  praescriptio- 
nem  deinde  (accipiendo  vocem  proilt 

(S)  A.n.  1396.  in  bulla  Suscepti  oneris.  (6)  Tr.  1& 
c.  3.  a  n.  46.  .kJ  n.  48.  (7)  Num.  SO.  et  Sl. 

(8iScss.2I.c.o.&.7.      C9iTr,18.c.3.n.S2.elS4 


47?  APPENDIX  11. 

sonat  praescriptio,  non  ut  consuetudo) 
necessaria  sunt  bona  fides,  et  quadra- 
ginta  anni  cum  titulo;  sine  autem  titu- 
lorequiritur  tempusimmemorabile.  Pro 
futuris  decimis  fieri  potest  compositio; 
eed  etiam  solummodo  a  pontifice,  non 
ab  episcopo,  nisi  fieret  inter  unam  et 
aliam  ecclesiam.  Dictum  estpro  futuris, 
quia  praeteritas  remitterepotestetiam 
ille  cui  debentur.  Salm.  *. 

85.  n.  Olim  decimae  debebantur,  ut 
f^ictum  est,  tam  ex  fructibus  bonorum, 
quam  ex  personarum  industria.  Sed 
iuxta  praesentem  consuetudinem  pene 
universalem  solvantur  solum  ex  fru- 
ctibus  bonorum  tam  stabilium ,  quam 
mobilium  2.  Et  debentur  ex  fructibus 
integris,  non  deductis  expensis,  et  o- 
neribus  contributionum,  ut  ait  s.  Th.  3 
et  alii  communiter  *.  Salm.  5. 

86.  Decimae  praeterea  solvi  debcnt 
ab  omnibus  fidelibus,  etiam  a  princi- 
pibus ;  sed  non  a  pauperibus  t  omnes 
tamen,  nisi  sintin  extrema  necessitate, 
sed  solum  iu  gravi,  si  pervenirent  ad 
meliorem  fortunam,  tenentur  solvere 
praeteritas  decimas,  ut  dicuut  Suar. 
Laym.  Castr.  et  alii,  cum  Salm.e.  De 
iure  autem  communi  tam  clerici,  quam 
religiosi ,  et  etiam  parochi  tenentur 
solvere  decimas  suorum  bonoVum  pa- 
Irimonialium,  licet  assignata  fuissent 
ad  titulum  ordinationis,  non  autem  bo- 
norum  beneficialiiim,  ut  docet  d.  Th. '. 
Quoad  eos  vero  qui  deficiunt  a  solven- 
dis  decimis,  haec  statuit  Trid.s  Qui 
vero  eas  (decimas)  subtrahunt,  vel  im- 
pediunt,  excommunicentur,  neque  ab  hoc 
crimine,  nisi  plena  restitutione  secuta, 
absolvantur.  Vide  Salm.  ». 

87.  Sed  quicquid  sit  de  iure  antiquo, 
hodie  ex  multis  privilegiis  pontificiis 
omnes  regulares,  etiam  moniales,  cu- 
iuscumque  ordinis  (et  etiam  equites 
hierosolymitani)  eximuntu.'  a  decimis 
non  solum  personalibus,  sed  etiam  sta- 
bilium,  tam  propriorum  (etsi  colantur 
a  colonis),  quam  conductorum,  at  em- 
phiteuticarum.Vid.  Salm.»».  Notandum 

(1)  Tr.  18.  c.  5.  n.SS.  (2)Exc.Non  cst,  deaec. 
(3)  2.  2.  q.  87,  a.  2.  ad  4.  (4)  Ex  e.  Cum  non  sU, 
do  decim.  (S)  C.  5.  n.  S8.  (6)  Ibid.  n.  39. 
(7)  Loc.  c.  a.  4.  in  corp.  et  adl.  ex«.Si  quislaicus, 


DE  PRIVILEGIIS 

tamen  quod  si  transeant  in  domiaiuni 
regularium  bona  iam  decimis  obnoxia, 
remanent  ipsa  ad  idem  onus  subiecta, 
expluribus  decretisS.  C.  et  rotae  apud 
Pignatell.». 

88.  ni.  Olim  regularibus  vetitum  e- 
rat,  ne  nova  aedificarent  monasteria, 
aut  derelinquerent  aedificala  sine  ex- 
pressa  licentia  summi  pontificis  12.  Tra- 
ctu  deinde  temporis  obtinuerunt  di- 
versa  privilegia;  sed  haec  omnia  ann. 
4624.  limitata  fuere  ab  Urbano  viii.  in 
buUa  Romanus  pontifex,  ubi  statutum 
fuit,  non  posse  acceptari  nova  mona- 
steria,  nisi  observata  forma  canonum 
Tridentini,  et  bullae  Clementis  viii. 
Quroniam  ad  institutam.  Quare  hodie  ad 
fundandum  novum  monasterium  tria 
requiruntur.  \ .  Licentia  episcopi.  U- 
trum  vero  requiratur  etiam  licentia 
pontificis,  alii  affirmant,  ut  Barb.  Tam- 
bur.  Pelliz.  ex  declaratione  S.  C:  ne- 
gant  vero  Salm.  cumLez.  Suar.Rodriq. 
et  alii.  2.  Adsit  consensus  eorum  quo- 
rum  interest,  et  praesertim  omnium 
monasteriorum  existentium  intra  qua- 
tuor  miliariorum  spatium ,  aliter  epi- 
scopus  concedere  non  potest  dictam  li- 
centiam,  nisi  quando  illi  iniuste  con- 
tradicerent.  Salm.^'.  CarmeUtae  tamen 
privilegium  habent,  ut  alii  ordines  fun- 
dari  non  possint,  ubi  ipsi  hdbent  mo- 
nasterium  infra  spatium  560.  ulnarum 
florentinarum ;  et  minores  infra  spa- 
tium  1200.  ulnarum  etc.  Contra  mini- 
nimi  et  iesuitae  privilegium  habeut 
fundandi  in  locis  etiam  non  remotis 
intra  spatium  560.  ulnarum  praedicta- 
rum.  Et  in  omnibus  his  privilegiis  con- 
cediturcommunicatio.Atpraedictapri- 
vilegia  circa  ulnas  iuxta  consuetudi- 
nem  non  intelliguntur  quoad  monaste- 
ria  quae  fundantur  in  civitatibus.  Vid. 
Salm.  **.  3.  Requiritur,  ut  novum  mo- 
nasterium  possit  commode  reditibus 
aut  eleemosynis  substentare  duodecim 
religiosos,  sufficit  tamen,  ut  adsit  in- 
tra  breve  tempus  probabilis  spes  pvae- 

16.  q.  1.  (8)  Sess.  2S.  c.  12.  (9)  A  n.  60.  ad  63. 
(10)  A  n.  82.  ad  «0.  (11)  T.  1.  cons.  333.  et  t.  8. 
cons.  8.  n.  9.  (12)  C.  1.  de  excess.  praelat.  in  6, 
et  c.  un.  de  relig.  dom.  in  6.  (13)  Tr.  18.  c.  3.  a 
n.  124.  ad  151.         C*'*)  A  n.  ioT   ad  140. 


CAP.  IV.  DE  PRIVILEGIIS  REGULARIUM 


173 


dictaesufficienlis  substentationis.  Quod 
si  monasterium  (intelligitur  de  mona- 
steriis  fundatis  post  citatam  buUam 
Urbani  viii.)  non  valeret  substentare 
duodecim  religiosos,  qui  revera  in  illo 
non  habitarent,  statutum  fuit  per  sa- 
cram  congregat.  pluribus  decretis,  con- 
firmatis  a  Greg.  xv.  et  Urbano  viii.  ut 
huiusmodi  monasterium  omnino  sub- 
iectum  esset  episcopo  per  haec  verba: 
Ordinarii  loci  visitationi.,  correctioni, 
atque  omnimodae  iurisdictioni  talia  mo- 
nasteria  erecta  absque  eo,  quod\%.  fra- 
tres  in  eis  valeant  habitare ,  et  de  facto 
habitent,  subiecta  esse  intelligentur.  Sal- 
mant  *.  Eaedem  conditiones  requirun- 
tur  in  fundandis  monialium  monaste- 
riis.  Et  advertendum  hic  quod  ex  Tri- 
dentino  et  sacr.  congregat.  prohibetur, 
ne  fundentur  monialium  monasteriaex- 
tra  habitatum  2. 

89.  Praedictae  conditiones  non  re- 
quiruntur  in  fundandis  hospitiis  reli- 
giosorum,  ut  notantPeyrin.  Tamb.  etc. 
saltem  ( ut  limitat  Lez. )  si  ibi  non  re- 
cipiant  missas,  et  non  habeant  eccle- 
siam  3.  Neque  requiritur  in  translatio- 
nibus  monasteriorum ,  quae  possunt 
fundari  (ut  probant  Salmant.  cum  Na- 
varr.  Barbosa  Peyrino  Lezana  etc.)  si- 
ne  consensu  pontificis,  nec  episcopi, 
nec  aliorum  monasteriorum,  dummodo 
translatio  non  afl"erat  iis  praeiudicium: 
etenim  dicunt  quod  iam  antea  habe- 
bant  tale  privilegium  a  pluribus  pon- 
tificibus  concessum ,  et  quod  illud  li- 
mitatum  est  tantum  quoad  novas  fun- 
dationes ,  quales  non  vocantur  trans- 
lationes  monasteriorum  ex  uno  situ  ad 
alium  commodiorem  eiusdem  terrae 
(ut  intelligitur) ,  aut  prope  illam ,  de- 
relinquendo  antiquum  monasterium. 
Et  in  tali  casu  religiosi  retinent  omnia 
bona ,  et  iura  monasterii  derelicti  *. 
Possunt  praeterea  religiosi  ex  conces- 
sione  Urbani  viii.  et  Innocentii  viii. , 
quando  deficerent  reditus  et  eleemo- 
synae  unius  monasterii,  illud  unire  et 
incorporarealteri.  Salm.5.  Insuper  pos- 
sunt  ad  libitum  redire  ad  monasteria 

(I)  Tr,  18.  c.  5.  n.  12?.  et  130.     (2)  Ibid.  n.  1S4. 
'o)II)id.u.i32.  (4)An.lS5.adl43.  (ti) C. S. n. ISO. 


derelicta,  dummodo  reditus  non  aflFer- 
ret  aliquod  novum  praeiudicium  aliis 
monasteriis  6.  Possunt  insuper  gene- 
rales  religionum  superiores  ex  conces- 
sione  Sixti  iv.  et  eiusdem  Urbani  viii. 
supprimere  monasteria  miserabilia  , 
transferendo  eorum  bona  ad  maiora 
monasteria.  Adnotetur  hic ,  quod  mo- 
nasteria  concessa  ab  universitatibus  , 
cum  derelinquuntur ,  in  manus  ordi- 
narii  derelinqui  debent;  at  si  propriis 
reditibuseteleemosynis  aedificata  fue- 
rint ,  remanent  in  dominio  religioso- 
rum ,  ut  de  iis  possint  libere  dispone- 
re.  Salm.  '. 

90.  IV.Regulareshabentprivilegium 
eligendi  iudicem  conservatorem,  qui 
iudicet  de  omnibus  illis  causis,  in  qui- 
bus  religiosi  sunt  rei,  et  etiam  in  qui- 
bus  sunt  actores;  sed  quando  sunt  a- 
ctores ,  solum  propter  iniurias  et  ma- 
nifestas  violentias  ipsis  irrogatas.  Vid. 
Salm.  8. 

91 .  V.  Regulares  habent  privilegium 
admittendi  eos  omnes  qui  volunt  sepe^ 
liri  in  eorum  ecclesiis.  Adnotamus  hic 
praecipua  quaedam  circa  sepulturam , 
de  qua  fusius  tractant  Salm.  ^.  Qui- 
cumque  ad  pubertatem  pervenerit,  si- 
bi  eligere  valet  sepulturam  ubicum- 
que ;  etiam  episcopi ;  nisi  autem  illam 
sibi  eligant,  sepeliri  in  cathedrali  de- 
bent  lo.Religiosi  tamen  debent  sepeliri 
in  monasterio,  etsi  morarentur  extra 
illud,  dummodo  locus  non  esset  nimis 
remotus.  Novitii  valent  sibi  eligere  se- 
pulturam  extra  monasterium :  quod  si 
non  faciant,  sepeliri  debent  in  illo,  li- 
cet  obirent  dum  alia  in  domo  mane- 
rent  ex  licentia  sui  superioris**.  Idem 
intelligitur  quoad  commensales  et  fa- 
miliares  qui  actu  serviunt  et  resident 
in  monasterio  sub  obedientia  superio- 
ris.  Et  hi  valent  recipere  omnia  sacra- 
menta  a  religiosis ,  baptismo  excepto , 
et  matrimonio  *2.  Gravissimas  incur- 
runt  poecas  clerici  et  religiosi  indu- 
centes  alios  ad  promittendum  iuramen- 
to,  voto,  aut  fide  data,  se  electuros  se- 

(6)  N.  148.       (7)  N.  147.       (8)  A  n.  1S2.  ad  17a 
(9)  Tr.  18.  c.  ;.  pnnct.  6.       (10)  Ibid.  u   *8C. 
(11)  N.  187.  (12)  N.  H8  2!1    n.  <il>; 


m 


APPENDIX  II.  DE  PBIVILEGIIS 


pulturam  in  propria  ecclesia  <.  Privan- 
di  sunt  sepultura ,  qui  moriuntur  im- 
poenitentes,  et  publice  constat  non 
fuisse  confessos  in  anno ,  nec  commu- 
nicasse  paschali  tempore ,  et  ita  etiam 
haeretici ,  excommunicati ,  qui  sibi  ex 
ira  mortem  intulerunt,  si  deinde  poe- 
nitentiae  indicia  non  praebuerint,  uti 
habetur  in  rituali  romano :  Peccatores 
publici  cuiuscumque  peccati,  et  qui  mo- 
riuntur  in  fragranti  crimine  2  nuHo  da- 
to  signo  poenitentiae ;  etenlm  tunc  prae- 
sumuntur  et  in  peccato  obiisse,  ut  di- 
cunt  communiter  dd.  cum  rituali,  quic- 
quid  dicant  Lezana  et  Sancius.  Salm.3. 
Qui  huiusmodi  defunctos  sepelit,  le- 
thaliter  peccat :  et  qui  sepelit  haereti- 
cum ,  aut  haereticorum  fautorem ,  aut 
publice  excommunicatum,  aut  usura- 
rium,  etiam  excommunicationem  in- 
currit;  et  huiusmodi  defuncti,  si  fieri 
possit ,  ex  sepultura  extrahendi  sunt. 
Caeterum  nemo  sepultura  privandus 
in  quocimique  casu  sine  sententia  epi- 
scopi  aut  superioris,  si  cadaver  est  re- 
ligiosi.  Salm.  *. 

92.  Sed  ad  rem  nostram,  ad  regula- 
res  videlicet,  redeamus.  Plma  sunt 
notanda.  1 .  Quilibet  clericus  aut  sae- 
cularis  sibi  eligere  potest  sepulturam 
in  ecclesia  regularium.  Et  quando  ali- 
quis  haberet  sepulturam  suorum  maio- 
rum  in  alia,  et  non  elegisset  aliam  ec- 
clesiam,  possuntregulares  iilic  eum  se- 
pelire.  Salm.  5. 2.  Parochi  qui  in  asso- 
ciatione  ad  ecclesiam  regularium  plus 
exigunt,  quam  exigerent  in  sepeliendo 
defunctos  in  parochia ,  ut  retraherent 
fideles  ab  eligenda  alibi  sibi  sepulta- 
ra ,  papalem  excommunicationem  in- 
currunt,  ex  buUa  Clementis  viii.  apud 
Salm.;  et  licet  buUa  edita  fuit  pro  In- 
diarum  parochis ;  tamen  Lezana  Pey- 
rinus  et  Salm.  cum  aliis  intelligunt 
eam  editam  fuisse  universaliter  pro  0- 
mnibus^.  3.  Cum  sepeliendus  est  de- 
functus  in  regularium  ecclesia,  debent 
ipsi  vocare  et  attendere  parochum;  sed 
si  ille  reuuit  venire  aut  nimis  mora- 

(1)TT.  191,  (2)  Ex  c.  fuies,  de  furto.  (3)  Tr. 
18c.  5.  u.  99.  (4)Ibid.  D.202.ct204.  (S)ll)id. 
n.  20S.         (6)  U,i>l.  [Tj  Jl.i.l.  11.  2C8.  el  20fi. 

B)  Ibld,  n.  212.  el  215.  (O^  Fx  Cloiti.  DuUun., 


tur,  possunt  ipsi  extoUere  cadaver,  et 
illud  in  suam  ecclesiam  asportare,  Ita 
communiter  Barbosa  Lezana  Peyrinus 
et  alii  cum  Salm. ,  ex  pluribus  decre- 
tis  S.  C. ''.  Officium  supracadaver  tum 
celebrandum  est,  nou  a  parocho  aut 
canonicis ,  sed  ab  iisdem  regularibus, 
Nec  parochus  exercere  potest  illud  a- 
ctum  in  eorum  ecclesia;  nec  cogere 
haeredes  ad  celebrandas  missas,  aut 
eorum  partem  in  parochia,  ex  pluri- 
bus  decretis  etiam  S.  C.  Et  idem  ob- 
servandum  est  etiam  pro  monasteriis 
monialium  exemptarura  ».  Adnotan- 
dum  tamen,  in  monialium  ecclesiis  se- 
peliri  non  posse  laicos  sine  licentia  sacr . 
congr. ,  dummodo  aliquis  non  haberet 
in  eo  ius  sepulturae.  Vid.  l.  4.  n.  62. 

93.  Quaeritur,  utrum  regulares  te- 
neantur  ad  solvendam  canonicam  por- 
tionem  ordinario  aut  parocho.  Alia  est 
portio  canonica  episcopalis ,  et  est  illa 
quae  debetur  episcopis  pro  omnibus 
donationibus  causa  mortis ,  et  pro  le- 
gatis  ecclesiis  relictis ,  aut  locis  piis 
eorumdioecesium^.  Haecportio  quan- 
doque  fuit  tertia,  quandoque  quarta 
pars;  ut  Innocentius  iii.  '^  statuit,  ut 
quoad  quantitatem  attenderetur  con- 
suetudo.  Salm.K.  Alia  est  parochialis , 
quae  proprie  vocatur  quarta  funeralis, 
et  est  illa  portio  quae  parocho  debetur 
ex  funeralibus,  legatis  piis,  et  omnibus 
quae  pervehiunt  ad  ecclesiam ,  in  qua 
sepeliendus  est  defunctus.  Et  ista  et~ 
iam  fuit  diversa ,  sed  quoad  eamdem 
etiam  consuetudo  attendenda  est  12, 

94.  Sed  quoad  regulares,  eximuntur 
a  solvenda  portione  episcopali  eorum 
monasteria  tam  hominum ,  quam  foe- 
minarum,  ex  iure  canonico  13  et  ex  a- 
liis  privilegiis  apud  Salm.^^.  Quo  vero 
ad  quartam  funeralem  ,  ex  iure  com- 
muni  olim  regulares  tenebantur  ad  i!- 
lam  solvendam,  sed  hodie  attentis  eo- 
ruai  privilegiis,  et  Trident.is  et  bulla 
Pii  V.  Et  si  mendicantium  anni  1567. 
teuentur  ad  illam  solvendam  ea  mona- 
steria  dumtaxat,  quae  ultra  40.  annos 

de  sepult.  (10)  Cap.  Kcquisilisde  testanicnt. 

(11)  Tr.  18.  c.  3.  n.  216.  (12)  Ibid.  n.  218 

(13)  Extrav.  Int*r  cunctas,S.Quibuscumquo,dcpri- 

(14)  N.  217.  '"■  (IS)  Sms.  2S.  c.  13. 


CAP.  IV.  DE  PRlVlLESIIS  REG  ULARIUM 


475 


aiilequam  concilium    confirmaretur  , 
solebant  solvere:  ita  probant  Salmant  • 
cum  seutentia  communi ,  et  pl  uribu  s 
decretis  S.   C.   ex  multis  privilegiis 
pontificiis,  et  praesertim  Sixti  iv.,  qui 
imposuit  poenam  excommunicationis, 
et  privationis  beneficiorum  parochis  , 
qui  vellent  exigere  praedictam  quar- 
tam.  Vid.  Salm.  *.  Excipiuntur  tamen 
illa  monasteria  quae  solverent  praefa- 
tam  quartam  ex  contractu  inito,  aut 
ex  consuetudine  immemorabili  2. 

Cap.  V.  De  pbitilbgiis  eegclaricu  in  pahticdlabi 

95.  96.  et  97.  I.  De  facultate  absolvendi  sub- 
ditos  a  casibus  et  censuris. 

98.  De  reservatione  casuum  etc. 

99.  De  facultatibus  quoad  saeculares. 

^OO.  Utrum  regulares  possint  absolvere  a  casi- 

bus  episcopis  reservatis  a  iure  vel  consue- 

tudine. 
hM.  Utrum  a  casibus papalibv^. 
-102.  Utrum  in  itinere  aut  ex  bulla  Cruciataeetc. 
^03.  Utrum  confessarii  regulares  possint  denuo 

examinari  ab  episcopo. 
404.  et  403.  II.  Circa  dispensationem  1«  irrecju- 

laritatibus. 
-106.  m.  De  dispensatione  in  praeceptis  ecclesia- 

sticis  etc. 

407.  IV.  Circa  ofpcium  divinum. 

408.  V.  Circa  dispensatimem  votorum  et  iuru- 
mentorum, 

4  09.  Circa  volum  castiiaiis  coniugum  el  spon- 

sorum. 
440.  VI.  Deprivilegio  religiosorum^  novitiomm, 

et  famulorum  con/ltendi  cuicumqus  sacer- 

doti  etc. 
411  w  De  religiosis  peregrinuntibus. 
412.  Utrum  in  iubilaeo  etc. 
443.  ad  446.  7.  Circa  ordinum  receptionem. 
447.  ad  420.  Circa  ordinum  collationem,  ^ 
421.  et  422.  Circa  celebrationem  missarum. 

423.  Circa  communionis  ministrationem. 

424.  ad  428.  Circa  concionandum, 

95. 1.  Quoad  facultatem  quam  ha- 
bent  superiores  regulares  circa  abso- 
lutionem  casuum  reservatorum  et  cen- 
surarum,  oportet  hic  distinguere  pote- 
statem  erga  subditos  ab  illa  quam  ha- 
bent  erga  saeculares.  Sub  nomine  su- 
periorum  regularium  veniunt  non  so- 
lum  generales  et  provinciales  ,  et  eo- 
rum  vicarii  subrogati  in  eorum  locum, 
sed  etiam  omnes  locales  superiores,  ut 
priores,  guardiani,  rectores ,  et  etiam 
eorum  vicarii:  quando  ipsi  absunt,  sal- 
tera  per  integrum  diem.  Ita  communi- 

(1)  Tr.  18.  c.  5.  a  n.  218.  ail  «28.  (2)  Ibid.  a 
i).  229.  ad  255.  (5)  Tr.  18.  e.4.  n.  1.  cx  c.  AbLatis, 
Ue  iniv.  iu  6.    (-4)  Ibid.  n.  2.   (S)  Tr.  18.  c.  5,  u,  137. 


ter  doctores,  vid.  Salm.  '.  Omnes  ist^ 
absolvere  possunt  suos  subditos,  pri- 
mo  ab  omnibus  casibus ,  et  censuris 
non  reservatis  pontifici,  licet  fulmina- 
tae  essent  ab  homine  per  specialem 
sententiam,  ut  dicunt  Salmant.*  cum 
Lez.  Candido  Pelliz.  etc.  ex  privilegiis 
Pauli  V.  Sixti  iv.  et  Engenii  iv.  Et 
id  quod  currit  pro  professis  valet  et 
pro  novitiis,  ita  ut  iidem  absolvi  pos- 
sint  a  superioribus  regularibus  a  casi- 
bus  episcopis  reservatis  incursis ,  non 
solum  post  ingressum,  sed  etiam  ante, 
utSalm.^cumBon.  Pell.etc.  etp.Maz.^ 
cum  Sanch.  Tamb.  etc.  Et  idem  dicunt 
Salm.'  et  Mazz.s  cum  Peyrin.et  Tamb. 
quoad  illos  qui  proximi  sunt ,  qui  re- 
cipiantur,  verb.  gr.  si  manent  in  pro- 
batione  in  monasterio,  ut  assumant 
habitum,  et  id  ex  bulla  Clementis  vii. 
relata  a  Candido  Rodriq.  et  a  Salm.  », 
in  qua  fuit  concessum  provincialibus 
regularibus  et  eorum  vicariis  aut  aliis 
deputatis  absolvere  novitios  ordinis 
ab  omnibus  casibus  rescrvatis  ( exce- 
ptis  illis  bullae  Coenae )  incursis  ante 
ingressum,  et  acensuris  quae  illis  sunt 
annexae.  His  posset  aliquis  obiicere 
decretum  Urbani  viii.  allatum  l.  7.  n^ 
95.,  in  quo  fuit  statutum,  quod  per 
confirmationem  privilegiorum  obten- 
torum  a  regularibus  postTridentinum 
non  intelligebantur  rursus  concessa 
ipsa  privilegia  ipsis  ablata  tam  a  con- 
cilio,  quam  a  S.  C.  absolvendi  a  casi- 
bus  reservatis  ordinario.  Multipliciter 
respondentSalm.  huic  opposilioni;  sed 
eorum  responsiones  non  suadent,  ut 
dicimus  ibid.  n.  403.  Responsio  con- 
gruentior  videtur  esse ,  ita  scilicet , 
quod  decretumUrbani  loquiturde  sae- 
cularibus,  sicut  etiam  loquebatur  prop. 
42.  damnata  ab  Alexand.vii.;  sed  non 
de  novitiis,  qui  in  favorabilibus  com- 
muniter  a  dd.  reputantur,  ut  religiosi; 
ita  Sanch.  Suar.  Castr.  Lez.,  cum  iis- 
dem  Salm.  lo  et  aliis.  Eo  magis  quia 
Clemens  viii.  ita  declaravit.  Diana  ^* 
refert  privilegium  concessum  iesuitis 

(6)  T.  3.  de  res.  cat.  c.  2.  q.  t$.  (7)  Ibid.  n.  98, 
(8)  Lm.  c.  (9)  Tr.  de  cens.  e.  2.  u.  80.  (10)  Tr. 
IS.  c.  3.  n.  8S.  (11)  P.  3.  Ir.  2.  rtsp.  55. 


)|76  APPENDlX  U. 

{  quod  ex  communicatione  extenditur 
ad  omnes  religiones),  quo  possint  com- 
municare  novitiis  omnia  privilegia  so- 
cietatis.  Excipiunt  tamen  Bon.  Pelliz. 
et  Salm. ',  casum,  quo  iam  incoeptum 
esset  iadicium  episcopi  contra  novi- 
tium,  antequam  iutraret;  quia  tunc  (ut 
aiunt)  posset  episcopus  eum  extrahere 
et  punire.  Quod  dictum  est  de  novitiis, 
idem  dicit  p.  Mazzot.2cumPeyrinode 
familiaribus  monasteriorum:  dummo- 
do  inibi  sint  quasi  de  familia^  et  conti- 
nui  commensales ,  ut  dicunt  in  bulla 
Superna  Clementis  x. 

96.  Possunt  secundo  regulares  absol- 
vere  suos  subditos  professos,  et  novi- 
tios  etiam ,  sicut  superius  dictum  est 
(vide  lib.  6.n.  ?>Q3.v.Eadem),ab  omni- 
bus  casibus  papalibus  occultis  eodem 
niodo  quo  episcopi  valent  absolvere 
suos  subditos  3.  Atque  hoc  ex  privile- 
gio  Pii  V.  relato  per  extensum  a  Salm. 
et  p,  Concina ,  confirmato  a  Benedicto 
XIII.  in  bulla  Pretiosus  anno  1727.,  in 
qua  fuit  concessa  regularibus  potestas 
absolvendi  etiam  a  casibus  bullae  Coe- 
nae,  excepto  relapsu  in  haeresim,  fal- 
sificatione  litterarum  apostolicarum , 
et  translatione  rerum  prohibitarum  ad 
infideles.  Ac  obiter  hic  notandima,  qupd 
in  dicta  bulla  fuit  etiam  concessa  ge- 
nerali  dominicanorum  potestas  dispen- 
Sandi  ab  irregularitate  ob  homicidium 
commissum  a  subditis ,  dummodo  pa- 
tratum  non  fuerit  data  opera,  et  secu- 
tum  intra  claustra  monasterii.  Sed  id 
tevocatum  est  a  Clemente  xii.  Vide  di- 
cenda  l.  7.  n.  \  01 . 

97.  Possunt  tertio  regulare^  absol- 
vere  suos  subditos  ab  excommunica- 
tione  ob  percussionem ,  etiam  gravem 
et  enormem  et  publicam,  inflictam  non 
solum  religiosis  eiusdem  ordinis,  sed 
eliam  alterius,  et  etiam  clericis  saecu- 
I.iribus.  Castr.  Ronc.  Salm.  et  Croix, 
ex  privilegiis  Bonifacii  iv.  et  Clemen- 
lis  vm.  Atque  hic  adnotandum,  quod 
i'!  percussio  sit  levis  aut  occulta,  reli- 
giosus  percussor  (  si  velit )  potest  pe- 
Ivro  absoluUonem  etiam  ab  episcopo  , 
bcd  ubicnta  sui  superiorislicenlia  f.7. 

(I)  LoL.  cit.  n,  87.  (2)toc.cit. 


t)E  PRIVILRRnS 

n.  '1  )7.  Dictum  est  subditos ,  quia  ne- 
queunt  absolvere  saeculares  ,  cum  hic 
casus  limitatus  sit  regularibus  intra 
Italiam,  et  extra  Romam  a  Clemente , 
ut  mox  dicetur,  w.  99. 

98.  Adnotandum  hic  praeterea  ,  su- 
periores  regulares  ex  concessione  Cle- 
mentis  viii.  posse,  si  ipsis  expediens 
videtur,  reservare  undecim  casus,  sed 
non  plures,  siue  consensu  capituli  ge- 
neralis,  aut  saltem  provincialis  pro 
provincia.  Si  autem  superior  denegat 
licentiam,  et  utrum  pro  prima  vice 
possint  religiosi  absolvi  a  reservatis 
vide  l.Q.n.  586. 

99 .  Q  uoad  vero  saeculares,  olim  men- 
dicantes  gaudebant  privilegio,  quopot- 
erant  absolvere  saeculares  ab  omni- 
bus  casibus  et  censuris  reservatis  tam 
a  pontifice,  quam  ab  episcopis.  Sed  de- 
indedecreto  Clementis  viir.  anno  1602. 
confirmato  a  Paulo  v.  anno  1617.  el 
Urbano  viii.  anno  1627.  limitata  fuit 
praedicta  potestas ,  et  statutum  fuit , 
ne  regulares  existentes  extra  Romam 
et  intra  Italiam  possent  absolvere  sae- 
culares  nec  a  casibus  bullae  Coenae  , 
nec  ab  aliis  sex  sequentibus  :  scilicet 
1 .  a  percussione  clerici :  2.  a  duello  : 
3.  a  violatione  immunitatis :  4.  a  vio- 
latione  clausurae  monasteriorum  mo- 
nialium  ob  pravum  finem:  5.  a  simo- 
nia^confidentiali  in  beneficiis;  et  deni- 
que  ab  omnibus  casibus  quos  sibi  re- 
servant  episcopi.  Itaque  tam  ex  dicto 
decreto  Clem.  vni.,?quam  etiam  exbul- 
la  Gregorii  xii.  Cum  a  sacra;  et  prae- 
sertim  expropositione  12.damnata  per 
Alex.  VII,  quaesic  se  habebat:  Mendi- 
cantes  possunt  absolvere  a  casibus  epi- 
scopis  reservatis,  non  obtenta  ad  id  epi- 
scoporum  facultate;  hodie  non  est  in 
dubium  revocandum  (quicquid  aliqui 
dicant)  quin  saeculares  absolvere  pos- 
sint  a  casibus  ab  episcopis  reservatis. 
Vid.i.6.  n.599.  vers.Certum  est,  etl.l. 
n.  95.  Ita  neque  possunt  absolvere  sae- 
culares  a  sex  casibus  Clementis ,  etsi 
occulti  sint,  contra  p.  Vivam:  potestas 
enim,  quam  regulares  habent  ex  bulla 
s.  Pii  V.  relata  n.  96.  qua  possunt  ab- 

(3)  Ex  c.  Liceat. 


CAP.  V.  DE  PRmLEGlIS 

solvere  casus  occultos  ,  quam  habent 
episcopi  ex  cap.  Liceat;  est  solum  re- 
spectu  suorum  religiosorum ,  non  au- 
teni  saecularium.  Id  tamen  probabile 
iudicamus  cum  Viva  Comitolo  et  aliis, 
quibus  adhaeret  etiam  p.  Concina,  sci- 
licet  quod  regulares  possint  absolvere 
a  casibus,  quos  sibi  in  synodo  episco- 
pus  reservarit,  sed  deinde  non  expres- 
sit  illos  in  tabella  ;  quia  tunc  praesu- 
mitur  voluisse  concedere  potestatem 
ab  iis  absolvendi  omnibus  confessariis, 
modo  ab  ipso  approbatis.  Vid.  Ub.  7. 
n.  4  00. 

400.  Dubitatur  \.  ufrum  religiosi 
possint  absolvere  saeculares  a  casibus 
non  reservatis  sibi  ab  episcopis,  sed  in 
iure^  aut  ex  consuetudine  reservatis  e- 
piscopis  ,  ut  sunt  abortus  foetus  ani- 
mati,  et  alii  adnotati  n.  46.  Negant  Vi- 
■va  Bord.  Cabass.  Milante  et  alii ,  eo 
quod  { ut  aiunt)  in  decreto  Pauli  v.,  et 
Urbani  viii.  prohibetur  regularibus  ab- 
solvere  laicos  a  casibus  episcopis  re- 
servalis.  A  casibus  eisdem  ordinariis 
reservatis^  sunt  verba  Urbani.  Nihilo- 
minus  probabilius  affirmanl  Conc.  La- 
Croix  Sporer  Salm.  Lez.  Sanch.  cum 
multis  aliis,  quibus  adhaeret  etiam  (se 
retractans)  p.  Viva  <.  Ratio  est,  quia 
citata  verba  decreli  Urbaui  (et  idem  de 
decreto  Pauli  v.)  intelligenda  sunt  de 
casibus  quos  episcopi  sibimet  reser- 
vant:  cum  talia  decreta,  ut  diximus  n. 
praec.  sint  confirmativa  decreti  Clem. 
VIII.  in  quo  fitmenlio  tantum  casuum, 
qui  sibi  ab  episcopis  reservantur.  Nec 
a  casibus  (  haec  ait  Clemens )  quos  or- 
dinarii  reservarunt ,  aut  in  posterum 
reservabunt.  Eo  magis,  quia ,  ut  ait  p. 
Suar.,  casus  reservati  episcopis  in  iure 
debeant  potius  dici  delegati  episcopis, 
quam  reservati.  Sed  animadverten- 
dum,  id  non  valere  quoad  percussio- 
nem  clerici,  nec  quoad  omnes  alios  ca- 
sus,  quos  sibi  ordinarius  reservaret ; 
elenim  quoad  istos  sublata  fuit  omnis 
facultas  regularibus,  ut  dictum  est  n. 
praec.  Vide  l.  7.  n.  99. 

4  01  .Dubitatur2.utrum  regularesab- 

(1)  lu  sua  morali.  (2)  Ibid.  (5)  Ti-.  38. 

C.  4.  n.  71.  ct  72.     ('i)  Bullu  Cum  steiii,  au.  1700. 


aRGUI-AHIUM  IN  PAIITIC.  177 

solvere  valeant.  saeculares  a  casibus 
papalibus.  Negant  pauci  quidam,  id.'st 
Viva  cum  Bordono  et  Florino,  ex  iis- 
dem  decretis  Pauli  v.  et  Urbani  viii . , 
quibus  etiam  vetitum  fuit  regularibus 
absolvere  a  casibus  reservatis  sedi  a- 
postolicae.  At  communissime  et  pro- 
babilius  affirmant  Bon.  Aversa  Salm. 
Pelliz.  Rodriquez  Potestas  Peyrinus  et 
ipse  Viva  2  ( licet  Id  afiirmet  solum- 
modo  quoad  casus  papales  occultos) 
ex  privilegio  Pauli  iii.  concesso  ann. 
1545.  iesuitis,  quo  dictum  fuit,  quod 
possent  absolvere  saeculares  ab  omni- 
bus  peccatis  etiam  sedi  apostolicae  re- 
servatis,  exceptis  contentis  in  bulla  Coe- 
nae.  Nec  obstant  praedicta  decreta 
Pauli  v.  et  Urbani  viii.,  quia  (utdictum 
est  n.  anteced.)  iutelliguntur  de  casibus 
Clementis  viii.  ( quos  supradicti  pon- 
tifices  confirmare  voluerunt )  in  quo 
solum  casus  bullae  Coenae,  et  sex  alii 
excepti  fuere.  Animadvertendum  au- 
tem  est ,  hanc  potestatem  valere  tan- 
tummodoquoad  forum  internum  n.  96. 
et  97.  Observetur  praeterea,  quod  di- 
ctum  est  n.  31 .  de  abbatibus  habenti- 
bus  quasi  episcopalem  iurisdictionem. 
102.  I.  Adnotandum  hic,  quod  olim 
confessarii  regulares  ex  concessione 
Gregorii  xiii.  et  Eugenii  iv.  in  itinere 
poteraut  excipere  confessiones ,  noa 
modo  subditorum  dioecesis  ubi  appro- 
bati  erant ,  sed  caeterorum  omnium. 
Ex  bulla  Cruciatae,  cum  approbaren- 
tur  in  uno  loco  ,  erant  approbati  pro 
omnibus.  Ita  apud  Salm.  3,  Innocent. 
autem  x.  deiude  slatuit ,  ne  regulares 
possent  excipere  confessiones  alicubi 
sine  loci  ordinarii  licentia:  etiamsi  ha- 
berent  privilegium  Cruciatae,  ut  de- 
claravit  Innocentius  xii.*.  Vid.  lib.  6. 
n.  548.  549. 

103.  Animadvertendum  praeterea 
est ,  quod  olim  5  regulares  approbati 
absolute  semel  ab  ordinario  non  pote- 
rant  obligari,  ut  denuo  examinarentur. 
Attamen  s.  Pius  v.  ^  dixit ,  quod  epi- 
scopus  successor  pro  mazon  quiete  suae 
conscientiae  posset  rursus  il!  js  exanii- 

(5)  Ex  Clem.  Dudum,  tlc  scpult. 

(6)  In  Extrav.  Romani  poDlilicis. 

12 


nS  APPENDIX.  !I. 

nare.  Sed  post  GregQrium  xin.  ia  sua 
buUa  In  tanta  negotiorum  etc.  *  ad  tol- 
lendas  lites  exortas  circa  regulares  , 
revocavit  omnes  declarationes  s.  Pii , 
et  praesertim  hanc  concernentem  ap- 
probationem  confessariorum  regula- 
rium :  revocavit,  inquam,  ad  statum 
pristinum  dispositionis  Trid. ,  quod  2 
nihil  aliud  exegit  quoad  regulares,  nisi 
ut  approbarentur  ab  ordinario.  Hinc 
inferunt  multi  dd.,  ut  Anavius  Dica- 
stilius  Villalobos  Delbene  etc.  apud 
Salm.  3  quod  regulares  approbatos  e- 
xamine  ab  aliquo  episcopo  non  possit 
deuuo  examinare  successor.  Attamea 
contrarium  tuentur  Diana  ^  et  Lezana 
Bossius  Bordone  et  multi  alii  ex  decre- 
to  S.  C.  (relato  a  Lezana  et  Diana),  quo 
fuit  declaratum  ,  quod  non  obstante 
bulla  Gregorii  xiii.  posset  episcopus 
successor  examinare  approbatos  ab  an- 
tecesspre,  et  hanc  hodiernam  esse  epi- 
scoporum  praxim  testantur  Diana,  ipsi 
Salm.  Sed  probabiliter  dicunt  Salm.  ^ 
cum  Villalobos,  quod  tam  ex  constitu- 
tione  s.  Pii ,  quam  ex  declaratione  S. 
C.  possit  ordinarius  successor  iterum 
vocare  ad  examen  aliquem,  autaliquos 
regulares,  quos  notitiam  habet  non  es- 
se  idoneos;  sed  non  potest  edicto  gene- 
rali  suspendere  omnes  confessarios  re- 
gulares  usquedum  denuoexaminentur, 
Caeterum  animadvertendum  est,  quod 
revocando  generaliter  ordinarius  om- 
nes  licentias,  non  comprehendanturre- 
gulares,  qui  in  odiosis  non  comprehen- 
duntur,  nisi  exprimantur.  Salmant.  ^ 
cum  communi.  Animadvertatur  insu- 
per  quod  capitularis  vicaErius  sede  va- 
cante  non  possit  ad  examen  vocare  re- 
gulares  ex  privilegio  iis  concesso  a 
Clemente  iv.  Vide  Salm.'  et  Dianam  8. 
Animadvertendum  praeterea,  supradi- 
cta  valere  pro  approbationibus  conces- 
sis  absolute ,  non  tamen  pro  concessis 
ad  tempus,  e.  g.  ad  sex  menses,  ut  ple- 
rumque  fit ,  cum  certum  sit  ex  buUa 
Innocentii  xiii.  Apostolici  ministerii  , 
confirmata  per  Benedictum  xiii.  quod 

(1)  Rel.a  INav.  in  fin.suiman.  (2)Sess.  23.c.l!S. 
(.%)  Tr  18.  c.  4.  u.  119.  (i)  Pag.  3.  tr.  2.  resp.^T, 
(S)  Tr.  18.  c.  4.  i>.  Via.       *    (6)  IbW.  n.  18. 


DK  PRIVILEGIIS 

confessarii  tam  saeculares ,  quam  re- 
gulares  non  valeant  excipere  confes- 
siones  extra  locum,  personas,  et  tem- 
pus  praescriptum ,  quocmnque  privi- 
legio  non  obstante. 

404.  U.  De  facultate  regularium  di- 
spensandi  in  irregularitatibus.  Regu- 
lares  valent  ex  privilegio  s.  Pii  v.  re- 
lato  n.  96.,  confirmato  a  lulio  ii.,  di- 
spensare  cum  suis  subditis  in  omnibus 
irregularitatibus  occultis,  in  quibus 
possunt  ordinarii  dispensare  cum  suis 
dioecesanis  ^  ut  dictum  est  n.  29.  Et 
idem  possunt  cum  saecularibus ,  ut 
aiunt  Suar.  Sanch.  Pelliz.  SairusSalm. 
Sporer  Lezana,  etc.  ex  concessionibus 
Sixti  IV.,  et  praedicti  lulii  ii.  Vide  lih. 
7.  n.  355. 

4  05.  Possunt  praeterea  regulares  di- 
spensare  cum  subditis  in  quacumque 
irregularitate ,  aut  ob  delictum  aut  ob 
defectum  ex  privilegio  Martini  v.  Vide 
eodem  n.  355.  Itaque ,  ut  ad  particula- 
ria  descendam,  possunt  superiores  di- 
spensare  cum  subditis  1 .  in  irregula- 
ritatibus  ob  homicidium  non  solum  oc- 
cultum ,  ut  concessum  fuit  in  privile- 
gio  Martini  v. ,  sed  etiam  voluntarium 
notorium,  ut  dictum  est  n.  96.,  ex  pri- 
vilegio  Benedicti  xiii.,  dummodo  data 
opera  patratum  non  fuerit,  et  consum- 
matum  intra  claustra.  2.  Quoad  defe- 
ctum  animae  possuijt  dispensare  cum 
religioso  ad  suscipiendumsacerdotium, 
licet  ipse  passus  esset  permanentem 
dementiam,  si  deinde  medicorum  iu- 
dicio  cessavit  eius  periculum.  Vide  l. 
7.  n.  400.  Quoad  defectum  corporis, 
ut  si  alicui  pes,  aut  oculus  deficeret , 
etiam  sinister,  possunt  dispensare ,  ut 
probant  Salm.  <o  cum  Bordon.  ex  pri- 
vilegio  Sixti  iv.  Et  iu  dubio  possunt 
etiam  declarare ,  defectum  non  obsta- 
re,  ut  possunt  ordinarii  cum  suis  sub- 
ditis.  Vide  l.  7.  n.  414.  4.  Quoad  defe- 
ctum  natalium,  haec  irregularitas  per 
se  cessat  religionem  profitendo  quoacl 
id  quod  spectatad  ordinum  susceptio- 
nem  <*;  nam  quoad  dignitates  necessa- 

(7)  N.  116.  (8)  P.  3.  tr.  2.  josp.  27. 

(9)  Ex  c.  Liceat.  (10)  Tr.  10.  de  ceus.  c.  9.  u.  f  S 
(li)  Ex  c.  1.  (le  dl.  presbyt. 


CAP.  V.  DS  PRIVILEGUS 

riaestdispensatio.  Sed  pluribus  privi- 
legiis  possunt  dispensare  cum  suis  o- 
mnes  superiores  regulares  generales , 
provinciales,  et  etiam  priores.  Lib.  7. 
n.  354.  et  426.  Vid.  etiam  Salm. »  cum 
Bord.  Peyr. Lez.  Pelliz.  etc.  Quod  vero 
inquit  Sotus  professione  cessare  quam- 
libetirregularitatem,id  communius  ne- 
gatur.  Vide  Salm.2.  5.  Possunt  dispen- 
sare  in  bigamia  etiam  vera  ex  privi- 
legio  Martini  v.,  ita  Castr.  Pelliz.  Ma- 
cado  Salmant.  etc.  Vide  l.  7.  n.  355.  et 
453.  6.  In  irregularitate  etiam  publica 
ob  defectum  lenitatis.  Lib.  7.  n.  469. 
7.  Et  ultimo  possunt  regulares  dispen- 
sare  cum  suis  subditis  in  omnibus  in- 
habilitatibus ,  et  poenis  contractis  ra- 
tione  delicti,  ut  privationis  officii,  be- 
neficii,  vocis,  loci,  etc.  etsi  illae  reser- 
vatae  sint  pontifici,  ut  aiunt  Suar.  San- 
chez  Pelliz,  et  Salm.  cum  aliis  privi- 
legiis  Sixti  iv.,  s.  Pii  v.,  et  Greg.  xiv. 
Salm.  3. 

406.  in.  Praelati  regulares  habent 
potestatem  dispensandi  cum  suis  sub- 
ditisin  praeceptis  ecclesiasticis,  ut  pos- 
sunt  episcopi  cum  suis  dioecesanis. 
Etenim  ipsi  habent  quasi  episcopalem 
iurisdictionem,  ut  communiter  docent 
dd.''  et  Salm.  5  cum  Bonac.  Pasqual. 
etc.  Et  ideo  possunt  probabiliter  di- 
spensare  in  omni  eo  quod  non  est  spe- 
cialiter  pontifici  reservatum.  Et  prae- 
sertim  in  dubio,  utrum  res  dispensa- 
tione  indigeat,  ut  diximus.  Salm.  6. 
Possunt  etiam  dispensare  cum  causa 
(sicuti  semper  supponitur)  in  legibus 
pontificiis,  cum  latae  sunt  pro  aliqua 
provincia,  aut  monasterio  particulari, 
quia  tunc  praesumitur  data  huiusmodi 
facultas ;  aut  cum  talis  est  consuetudo, 
aut  quando  non  potest  facile  recurri 
ad  superiorem  ;  aut  quando  agitur  de 
rebus  parvi  momenti  quae  non  obligant 
ad  lethale  peccatum,  autquae  frequen- 
ter  accidunt,  ut  ieiunia ,  abstinentia  a 
carnibus,  festorum  observantia,  reci- 
tatio  officii;  dummodo  non  dispensetur 
per  longum  tempus,  ut  dicunt  Salm. 
cum  Caiet.  Soto  etc.  Et  idem  valet  quo- 

(l)  Tr.  10.  c.  9.  n.  a7.  ot  tr.  18.  c.  4   ii   28 
■»)  Tr.  10,  c.  7.  u.  B8.         (3)  Tr.  18.  e.  4.  n.  29. 


REGnLARIUM  IN  PARTIC.  479 

ad  regulares  religionis  '  Ita  dicunt  et- 
iam  Azor,  Castrop.  Salm.  TruUencli. 
Macado  etc.  posse  superiores  dispen- 
sare  ad  operandum  diebus  festis  tam 
cum  religiosis,  quam  servis  domesti- 
cis,  sed  non  cum  extraneis;  qui  alioqui 
possunt  operari  pro  monasterio,  si  mo- 
nasterium  sit  pauper,  ut  aiunt  Sylvest. 
Fagund.  et  Salm.Scum  Pasqual.  Lean- 
dro  et  aliis. 

i07,  Quoad  divinum  officiumnoten- 
tur  hic  privilegia  quae  habent  regula- 
res.  i .  Leo  x.  concessit  religiosis,  ut 
possent  recitare  horas  privatim  omni- 
no  mentaliter  (sed  p.  Ferraris  ^  citans 
Sporer,  ait  hoc  privilegium  esse  adul- 
terinum).Praetereaut  possint  anticipa- 
re  officia  longiora,  et  reservare  brevia 
pro  diebus  maioris  occupatiouis :  2. 
Clemens  VII.  concessit  omnibus  regu- 
laribus  infirmis  (intelligitur  de  illis  in- 
firmis  qui  per  se  non  excusantur  ab) 
officio)  et  infirmariis  posse  satisfacero 
officio  recitando  6.  aut  7.  psalmos  (as- 
signandos  a  superiore)  7.  pater  et  2. 
credo.  Et  Martinus  v.  concessit  conva- 
lescentibus,  ut  satisfacere  possent  di- 
cendo  iilam  officii  portionem  quam  iu- 
dicaveriteorum  confessarius.  3.  Innoc 
IV.  concessit  monialibus  s.  Clarae  (et 
ita  intelligitur  pro  omnibus  aliis  com- 
municantibus)  satisfacere  officio  con- 
versarum  ob  quamcumque  rationabi- 
lem  causam,  v.  gr.  si  religiosa  non  sit 
bene  instructa  iuxta  iudicium  abbatis- 
sae,  aut  confessarii,  in  officio  corista- 
rum :  aut  si  sit  scrupulosa,  aut  ob  la- 
bores  lassa,  aut  occupata  in  rebus  uti- 
libus,  ut  esset  religiosis  esse  applica- 
tum  ad  excipiendas  confessiones,  prae- 
dicationi,  aut  studio  ecclesiastico  pro 
maiori  diei  parte;  etenim  supponitur, 
quod  privilegiis  concessis  monialibus 
gaudeant  etiam  religiosi  ad  invicem^  ut 
dictum  fuit  n.  1 0.  Animadvertunt  in- 
super  Salm.  huiusmodi  privilegio  eas 
posse  uti  etiam  sine  licentiasuperiorum; 
fuit  enim  concessum  sine  ista  conditio- 
ne.  Animadvertunt  praeterea ,  quod 

(■4)  Ei  Clein.  Ne  Rofnsiii,  tle  elecl.  (6)  Tr.  18 

c.  4.  u.  3t.  (6)  N.  55.  (7)  N.  34.  el  3.» 

(8)  N.  57.  (_a)  Bibl.  V.  Ollic.   1.  3.  n.  101. 


480  APPENDix  n. 

si  monialis  omitteret  laicorum  officium, 
utentes  huiusmodi  privilegio  non  pec- 
carent  lethaliter,  quia  tunc  reputan- 
tur  ut  laicae,  quae  sub  mortali  non  te- 
nentur  ad  sui  officii  recitationem.  Sed 
hoc  non  mihi  placet,  etenim  huius- 
modi  privilegio  monialis  non  transit 
in  qualitatem  laicae,  sed  tantum  offi- 
cium  eius  coristae  transit,  et  commu- 
tatur  in  illud  laicae. 

108.  V.  Confessarii  mendicantium*, 
et  caeteri  regulares  communicantes 
potestatem  habent  irritandi,  remitten- 
di,  et  dispensandi  iuramenta  ac  vota. 
Possunt  insuper  dispensare  cum  con- 
iugibus  quoad  impedimentum  ad  peten- 
dum  debitum,  propter  incestum  com- 
missum  cum  consanguinea  coniugis, 
ut  communiter  aiunt  Sanchez  Pontius 
Salm.  aliique  contra  p.  Conc.  ex  mul- 
tis  privilegiis  variorum  pontificum. 
Vide  Ub.  6.  n.  1076.  v.  Insuper.  Ani- 
madvertendum  est  autem  hic,  quod 
confessarius  debet  in  hoc  obtinere  li- 
centiam  specialem,  saltem  a  superiore 
i-nferiore  sui  monasterii.  Ibid.  v.  An 
autem. 

109.  Possunt  praeterea  confessarii 
mendicantes  dispensare  cum  coniugi- 
bus  in  voto  castitatis  elicito  ante  ma- 
trimonium,  ad  petendum  debitum,  sio- 
ut  etiam  communiter  dicunt  Castr. 
Pont.  Sanch.  Tourn.  Wigandt  Salm. 
etc.  ex  privilegio  s.  Pii  v.  Et  etiam  in 
votoelicito  post  matrimonium,  uti  rite 
existimant  Sanch.  Salm.  etc.  (contra 
Pontium)  ex  aliis  privilegiis,  ex  quibus 
possunt  ipsi  dispensare  in  omnibus 
votis,  in  quibus  valent  de  iure  ordina- 
rio  dispensare  episcopi  cum  suis  sub- 
ditis.  Vide  lib.  6.  num.  987.  v.  An  au- 
tem,  et  num.  1128.  Id  vero  quod  ma- 
gis  ambigitur  est,  utrum  in  casu  ne- 
cessitatis  possint  dispensare  cum  spon- 
sis,  ut  possunt  episcopi  in  voto  casti- 
tatis  ad  contrahendum  matrimonium. 
Plerique  affirmant,  ut  AnacIetusVidal. 
Passeus  Henriquez  etc.  quam  senten- 
tiam  probabilem  iudicant  Salm.  et  EI- 
bel.  Sed  communius  negant  Layman. 

(1)  Tr.  18.  c.  4.  n.  49. 

(2)  £x  c.  uU.  d»  poeuit.  ct  rem,. 


DE  PRIVILEGIIS 

Barbosa  Sanchez  et  Pontius,  dicente» 
quod  regulares  possint  dispensare  so- 
lum  in  votis,  in  quibus  valent  dispen- 
sare  episcopi  de  iure  ordinario,  sed  non 
extraordinario,  ut  in  casu  isto.  Respon- 
dent  autem  adversarii  in  casu  necessi- 
tatis  episcopos  etiam  de  iure  ordinario 
dispensare,  cum  sit  huiusmodi  pote- 
stas  annexa  eorum  officio  et  dignitati, 
ut  dictum  fuit  num.  34.  et  41.,  unde 
non  possumus  habere  ut  improbabilem 
i  primam  sententiam.  Vide  lib.  6,  num. 
1128.  infin. 

1 1 0.  VI.  Cum  saecularibus  concedi- 
tur  facultas  deligendi  sibi  confessa- 
rium,  aut  a  summo  pontifice  aut  ab 
eorum  ordinario ,  semper  supponitur 
quod  sit  confessarius  approbatus  ab 
episcopo;  sed  regulares  ex  expressa 
aut  tacita  sui  superioris  licentia  pos- 
sunt  confiteri  cuicumque  simplici  sa- 
cerdoti:  quod  communiter  existimatur 
cum  Suarez  Lugo  Salm.  ^.  Quare  omnes 
superiores  regulares  possunt  sibi  eli- 
gere  in  confesfi-jirium  quemlibet  sacer- 
dotem,  ut  etiam  communiter  dicunt 
dd.2.  Idem  vero  quod  pro  religiosis, 
valet  et  pro  famulis  commensalibus 
monasterii,  uti  habetur  ex  Trid.  3  ex 
quo  possunt  recipere  a  religiosis  sa- 
cramenta  poenitentiae ,  eucharistiae , 
et  extremae  unctionis.  Et  idem  valet 
quoad  novitios,  qui  in  favorabilibus 
sub  religiosorum  nomine  veniunt,  ut 
omnes  fatentur,  et  declaravit  sacr, 
congr.  die  14.  augusti  1665.  Quare  ipsi 
possunt  absolvi  ab  omnibus  casibus  ab 
episcopo  reservatis,  Salm.  ^  ut  dictum 
est  n.95.  Sed  id  non  valet  pro  equiti- 
bus  s.  lacobi  et  similibus,  ut  dicunt 
Salmant.  cum  communi,  nam  huius- 
modi  viget  consuetudo  5. 

111.  Adnotandum  insuper,  quod  re- 
ligiosi  peregrinantes,  si  habeant  so- 
cium  (dummodo  sit  idoneus)  eiusdem 
ordinis,  illi  confiteri  debent.  Si  vero 
desit  socius,  aut  alius  eiusdem  ordinis 
sacerdos,  tunc  coufiteri  possunt  cui- 
libet  sacerdoti  idoneo  regulari  autsae- 
culari:  quod  commune  est  apud  omues. 

(5)  Sess.  2S.  c.  11. 
j.  (4)  Tr.  18.  c.  4,  n.  824  qft  ibid  »  »> 


«AP.  V.  iit  riirYaEGiis 
Sed  quaeritiir  utrum  talis  sacerdos  ap- 
probalus  in  illo  loco  esse  debeat.  Ita 
volunt  pauci  quidam  ut  Vy^igandt  Con- 
cina  etc.  Sed  communissime,  et  qui- 
dem  recte  negant  Suarez  Roncaglia  Ca- 
stropal.  Salmant.  Elbel  aliique.  Et  quia 
talis  est  consuetudo  religionum,  quae 
facit  praesumere  consensum  ordina- 
riorum;  et  quia  Innoc.  viii.  absolute 
concessit  religiosis  peregrinantibus,  ut 
cum  non  possent  habere  sui  ordinis 
confessarium,  quemcumque  alium  pre- 
sbyterum  idoneum  religiosum,  vel  sae- 
cularemeligerevaleant.  Vide  lib.  Q.nu- 
mer.  575. 

Iia.  Dicunt  insuper  Lugo  *  et  Sal- 
mant.  2  cum  Navarro  Soto  Castrop. 
Peyrino  Bossio  etc.  quod  tempore  ge- 
neralis  iubilaei  possint  regulares  et  et- 
iam  moniales  «ine  suorum  superiorum 
licentia  confiteri  religiosis  alterius  or- 
dinis,  licet  haberent  confessarium  or- 
dinis  sibi  assignatum,  ex  pluribus  pri- 
vilegiis ,  quae  referunt  Lugo  Mendo 
etc.  Vide  lib.  6.  n.  536.  in  fine. 

413.  VII.  Regulares,  quoad  ordines, 
non  recipiunt  litteras  dimissoriales  ab 
episcopis,  sed  ab  eorum  superioribus, 
aliter  graviter  peccant,  et  incurrunt 
suspensionem.  Attamen  quoad  reci- 
piendos  ordines,  primo  s.  Pius  v.  ipsis 
concessit  privilegium  recipiendi  ordi- 
nes  a  quocumque  episcopo;  sed  hoc 
revocatum  fuit  per  Gregorium  xv.  Quae 
abrogatio  confirmata  est  a  pluribus  a- 
liis  pontificibus,  et  nuper  a  Benedicto 
XIV.  buUa  Impositi  etc.  anno  4747. , 
qua  praeterea  praecipitur,  ut  si  loci 
ordinarius  ordinationem  tenet,  ab  i- 
pso  debeat  examinari  et  ordinari  re- 
ligiosus;  quod  si  episcopus  absit,  aut 
non  habet  ordinationem ,  potest  ordi- 
nari  ab  alio  episcopo;  sed  tunc  requi- 
ritur  attestatio  authentica  vel  vicarii 
generalis,  vel  secretarii,  aut  cancella- 
rii  ipsius  episcopi,  qua  constet  aut  vel 
ipsum  abesse  a  dioecesi,  vel  ordinatio- 
nem  habiturum  non  esse  proximo  le- 
gitimo  tempore  per  leges  ecclesiasticas 
statuto.  Et  praecipit  idem  pontifexhoc 
expresse  declarandum  esse,  ut  cogno- 

(l)  T).  20.  li.  QQ.        (2)  Tr.  i8.  c.  4.  fx.  124. 


REGDLAnitJM  m  PAHTIC.  18^ 

scatur,  quod  non  suificit ,  ut  dicatur 
episcopum  ordinationem  non  habilu- 
rum  si  accedant  extra  tempora;  aliter 
easdem  «^ubit  poenas,  quas  subeunt  qui 
sine  dimissorialibuslitteris  ordinantur. 
Insuper  vetatur  religioso,  ne  alibi  data 
opera  permaneat,  ut  eximat  se  ab  exa- 
mine  episcopi  loci,  ubi  prius  moraba- 
tur.  Religiosi  vero  morantes  in  dioe- 
cesibus,  quae  sunt  nullius  ^  ordinari 
debent  ab  episcopo  viciniori.  Vide  Ub. 
6.  num.  768.  et  n.  788.  not.  8. 

114.  Quaeritur  hic  1.  a  quo  debeant 
ordinari  novitii.  Dicunt  Suarez  et  Hen- 
riquez,  ab  ordinario  aut  originis ,  aut 
domicilii:  sed  Sanchez  Castrop.  Del- 
bene  etFagnanus  cum  aliis  existimant, 
quod  possint  ordinari  ab  ordinario  lo- 
ci,  ubi  est  novitiatus.  Recte  dicuntLa- 
Croix  et  p.  Mazzotta,  utramque  sen- 
tentiam  esse  probabilem,  dummodo 
(quoad  hanc  secundam)  novitius  ani- 
mum  habeat,  quantum  in  se  est,perpe- 
tuo  permanendi  in  illo  raonasterio  in 
quo  est,  ethacdereiuramentumprae- 
beat,  ut  praecipitur  in  bulla  Speculor- 
tores.  Lib.  6.  n.  765. 

115.  Quaeritur  secundo  utrum  reli- 
giosi  possint  ordinari  extra  tempora. 
Negant  Vasquez  Lezana  etc. ;  etenim 
aiunt,  quod  etsi  Gregoriusxiii.  id  con- 
cesseritiesuitis,  altamen  prohibuitcom- 
municationem.  Sed  hodie  non  amplius 
est  in  dubium  revocandum,  quin  pos- 
sint  tam  ex  multis  privilegiis  concessis 
aliis  religionibus,  quam  ex  declaratio- 
ne  nuper  factaperBened.xiii.  in  conc. 
romano3  ia  quo  statutum  fuit,  quod 
talia  privilegia  in  suo  robore  persistant, 
nec  eis  derogatum  fuisse  constat.Lib.  6. 
num.  797.  v.  dub.  3. 

116.  QuaerituF  3.  utrum  cum  ordi- 
nantur  regulares  extra  tempora ,  va- 
leant  ordinari  quocumque  die  in  quo 
fit  officium  duplex,  etiamsi  non  sit  fe- 
stum  de  praecepto.  Affirmant  Fagundez 
Villalob.  Diana  etc.  et  dicunt  esse  pro- 
babile  Suarez  aliique;  quia  Alexander 
VI.  cum  ageret  de  huiusmodi  privile- 
gio  dixit  posse  ordinari  diebus  domini- 
cis^  sive  festivis  duplicibus ,  at  non  di- 

Oi^  TU.  B.  oap.  2 


482 


APPENDIX  II.  DK  l'Ri 


xit  de  praecepto.  Hanc  opinionem  reii- 
cere  non  audeo,  existimo  tamen  pro- 
babiliorem  oppositam  cum  Lug.  Morin. 
et  Escobar,  quia  Gregor.  xin.  agens 
de  eodem  privilegio  declaravit  dicens, 
diebus  dominicis  et  festivis  diebus,  et 
non  dixit  duplicibus:  dies  festivus  pro- 
prie  accipitur  ille  in  quo  vetantur  o- 
pera;  unde  intelligitur  de  praecepto. 
Et  revera  usus  obtinet  quoad  omnes 
eos  qui  dispensatione  ordinantur  in 
iribus  diebus  festivis,  pro  quibus  valet 
oadem  regula.  Vide  lib.  6.  n.  797.  v. 
dub.  4. 

.417.  Quo  vero  ad  potestatem  confe- 
rendi  ordines,  olim  abbates  regulares 
ex  concessione  ipsis  facta  in  synodo 
VII.  <  poterant  ministrare  tonsuram  et 
ordines  minores,  non  solum  suis  subdi- 
tis  religiosis,  sed  omnibus  aliis :  atta- 
men  per  Trid.  2  huiusmodi  potestas 
fiiit  ipsis  limitata  pro  solis  regularibus 
subditis.  His  tamen  non  obstantibus 
plerique  dd.  substinuerunt  abbates, 
saltem  mitratos  (ut  existimant  Salm. 
et  adducunt  plura  S.  C.  decreta)  qui 
possunt  pontificalia  exercere,  posse 
ordinare  etiam  saeculares  suos  subdi- 
tos,  et  etiam  alios,  habentes  dimisso- 
riales  litteras  suorum  ordinariorum ; 
nihilominus  omnes  istae  opiniones  lo- 
cum  amplius  hodie  non  obtinent  post 
decretum  S.  C.  approbatum  ab  Urba- 
no  VIII.  die  17.  ian.  anno  1642.,  in  quo 
reiecta  quacumqpie  contraria  sententia, 
prohibitum  fuit  abbatibus  ne  ordines 
conferrent,  vel  litteras  dimissoriales 
concederent  aliis ,  quam  solis  subditis 
regularibus ;  iisque  contrarium  facien- 
tibus  suspensio  imposita  fuit.  Exci- 
piuntur  tamen  plerique  descripti  in 
cancellaria  ropa.,  qui  privilegium  ha- 
bent  dimissorialps  epistolas  conceden- 
di,  ut  abbas  Montis  Cassinensis,  abbas 
Cavensis,  etc.  Vide  lib.  6.  n.  763. 

118.  Quaeritur  hic  I.  utrum  abbates, 
habentes  iurisdictionem  pene  episco- 
palem  in  aliquo  territorio  separato, 
possint  ordinare  suos  subditos  saecu- 
lares.  Molfesius  apud  La-Croix3  affert 


declarationem  affirmativam  S.  C.  Sed 
Bened.  xiv. ''  refert  alteram  contrariam, 
et  idem  affert  decisum  p.  Zacharia  a- 
pud  La-Croix  *. 

119.  Quaeritur  2.  utrum  abbates  qui 
possunt  ordinare  subditos  professos , 
valeant  et  novitios.  Negant  Castrop. 
Barb.  Sayrus  etc.  Communius  autem 
et  probabilius  affirmant  Suar.  Laym. 
Sanch.  Escobar.  et  Salm.  cum  aliis, 
quoniam  in  favorabilibus  regulariter 
sub  regularium  nomine  veniunt  etiam 
novitii  utdiximus.  Vide  lib.  6.  n.  764. 

120.  Quaeritur  3.  utrum  ordines  col- 
lati  ab  huiusmodi  abbatibus,  saecula- 
ribus,  aut  regularibus  non  subditis, 
sint  validi.  Negant  Suar.  La-Croix  etc. 
Sed  affirmandum  est  cum  Sanchez  Salm . 
Tambur.  Pelliz.  etc.  quia  haec  facultas 
(ut  diximus)  olim  fuit  concessa  abba- 
tibus,  et  a  concilio  deinde,  et  decreto 
Urbaui  vetitum  illis  fuit  tantum  facul- 
tatis  exercitium  :  unde  ipsi  illicite,  sed 
valide  ordinant.  Et  quod  ita  se  resha- 
beat,  apparet  exeodem  decreto  Urbani, 
in  quo  ordinatis  imponitur  suspensio. 
Pro  validis  itaque  habentur  ordines  iis 
collati,  Et  ita  decisum  pluries  per  S.  C. 
affert  Bened.  xiv.  6. 

121.  VIU.  Quoad  celebrandam  mis- 
sam  et  ministrandam  eucharistiam,  o- 
lim  ex  privilegiis  Sixti  iv.  Alexandri 
VI.  et  Urbani  viii.  poterant  celebrare 
in  altariportatili,  tam  in  suis  domibus, 
quam  in  suis  ruralibus  domibus,  vulgo 
grancie,  etiam  contradicente  episcopo. 
Salm.'.  Sed  Clemens  xi.  anno  1703. 
suo  decreto  declaravit,  quod  omnia  eo- 
rum  privilegia  celebrandi  in  altari  por- 
tatili  revocata  sint  per  Tridentinum. 
Ideraque  declaravit  Benedict.  xi  v .  s.  Nec 
possum  assentiri  p.  Mazzottae  dicenti, 
huiusmodi  prohibitiones  intelligi  factas 
quoad  domos  privatas,  sed  non  quoad 
proprias  religiosorum;  nam  in  decreto 
Clementis  agitur  de  privilegio  cele- 
brandi  in  locis,  in  quibus  degunt]  loca 
autem,  in  quibus  degitur,  sunt  domus 
propriae,  non  alienae.  Innocentius  in- 
super  xiii.  anno  1723.inbulla  Aposto^ 


(!)  Ut  lial)ctiir  in  can.  Quoniam,  dist.69.  {4)DesyD.1.2.c.li.n.l5.  (S)Loc.c.   (6)  Ib.  n.15. 

(2)  Sess.  23.  c.  tO.  (5)  L.  6.  p  2,  a.  223i>.     '  (7)  Tr.  lo.  c.  7.  n.  96.       (8)  BuU.TMaguo,  §.  29. 


CAf .  V.  DE  PUIVILEGIIS 

lici  ministerii,  quae  cum  ab  ipso  pro 
cleri  hispanici  reformatione  tantum  e- 
dita  esset,  confirmata  fuit  ann.  1724. 
a  Bened.  xiii.  in  buUa  In  supremo  ipvo 
toto  orbe,  prohibuit ,  ne  in  privatis  re- 
gularium  cellis,  seu  cubiculis  erigatur 
altare,  remota  quacumque  in  contrarium 
consuetudine.  Vide  lih.  6.  num.  360.  v. 
Hanc.  Sciatur  tamen,  quod  Gregorius 
XIII.  concessit  provincialibus  iesuita- 
Tum  facultatem  deputandi  publica  ora- 
toria  in  suis  ecclesiis,  in  quibus  omnes 
possunt  celebrare,  etc.  apudMerat.  *. 

'I22.EX  privilegio  Gregorii  xiii.  pos- 
sunt  regulares  celebrare  una  hora  ante 
auroram;  quare  valent  celebrare  mis- 
sam  tribus  horis  ante  solis  ortum;  ita 
Lugo  Suar.  Rodriquez  et  Salm.  2.  Im- 
mo  cum  adest  aliqua  iusta  causa  pos- 
sunt  celebrare  immediate  post  duas 
horas  a  media  nocte  ex  privilegiis  A- 
lex.  VI. ,  et  Clem.  viii.  Et  huiusmodi 
privilegia  dicunt  Lugo  Rodriquez  Dia- 
na  Narbona  et  Salmant.  cum  aliis  non 
esse  revocata  per  Trident.  3.  Moneut 
tamen  praedicti  dd.,  id  valere  tantum 
pro  ecclesiis  propriis;  in  quibus  ta- 
men  (subdunt)  possunt  huiusmodi  pri- 
vilegio  uti  etiam  sacerdotes  saeculares. 
De  Lugo  '',  et  Salm.  ^.  Insuper  Euge- 
nius  IV.  concessit  regularibus  licentiam 
celebrandi  tribus  horis  post  meridiem, 
iusta  tamen  ex  causa:  attamen  Azor. 
Fagundez ,  aliique  dicunt ,  huiusmodi 
privilegium  fuisse  revocatum  per  s. 
Pium  6  cuius  rei  Lezzana  affert  decla- 
rationem  S.  C.  Sed  his  non  obstanti- 
bus,  dicuntlugo  etSalm.  cum  Aversa 
Dicastillo  Narbona  Diana  etc.  authen- 
tice  non  constare  de  revocatione  s.  Pii, 
qui  loquutus  fuit  de  missis  tantum , 
quae  celebrantur  de  sero,  etiam  forsan 
circa  solis  occasum;  unde  dicunt,  vige- 
re  privilegium  Eugenii  iv. ,  et  ut  quis 
illo  utatur,  sufficere  quamcumque  me- 
diocrem  causam,ut  convalescentiae  , 
studii,  et  similium. 

423.  Quo  vero  ad  ministraudam  eu- 
chari&tiam  Paulus  iii.,  aliique  poutifi- 

(1)  P.  1.  tit.  20.  ad  lit.  F.  (2)  Tr.  18.  c.  7.  n.  94. 
(3)  Sess.  22.  de  evit.  etc.   (4)  De  ench.  d.  20.  n.  27. 

(3}  Ibid.  n.9S.     (g)  tn  Tmll.  Amantissimirs,  au  ^^M, 


REGULARIUM  IN  PAKTK,.  ^83 

ces  concesserunt  regularibus  faculta- 
tem  ministrandi  in  suis  ecclesiis  omni- 
bus  fidelibus.  Excipitur  tamen  \.  si 
episcopus  rationabiliter  prohiberet  a- 
licui  ne  eucharistiam  sumeret.  Excipi- 
tur  2.  communio  in  mortis  articulo , 
aut  periculo ,  dummodo  non  adsit  ex- 
trema,  aut  gravis  necessitas,  et  paro- 
chus  nequeat  aut  nolit  ministrare  ; 
Lugo  Roncaglia,  etc.  Vide  l.  6.  n.  239. 
et  240.  Excipitur  tertio  communio  pa- 
schalis;  idest  illa  qua  praecepto  satis- 
fit ,  ut  communiter  aiunt  Filliucius  Sa 
Busemb.  etc. 

424.  IX.  Quoad  facultatem  concio- 
nandi  olim  regulares  '  poterant  libere 
praedicare  in  suis  ecclesiis  et  in  pla- 
teis;  sed  Tridentinum  8  statuit,  ne  in 
alienis  ecclesiis  praedicare  possent  si- 
ne  licentia  ordinarii ,  et  in  ecclesiis 
propriis  sui  ordinis  antequam  benedi- 
ctionem  petant  ab  episcopo.  Quare  re- 
ligiosi,  ut  in  suis  concionentur  eccle- 
siis,  iilifficit,  ut  petant  benedictionem, 
etsi  illa  denegetur,  ut  dicunt  Lezzana 
Pelliz.  Bordonus  et  Salm.  9  cum  aliis, 
adducto  decreto  S.  C.  Sed  huiusmodi 
benedictio,  ut  dicunt  Salm.,  non  re- 
quiritur ,  ut  praedicent  per  plateas : 
nam  concilium  loquitur  solum  de  ec- 
clesiis.  Semper  tamen  debent  regula- 
res  habere  approbationem  suorum  su- 
periorum,  qui  peccarent  si  nullo  eo~ 
rum  praehabito  examine  iis  praedica- 
re  permitterent.  Salm.  <o.  Possunt  au- 
temsuperiores  committere  etiam  sim- 
plicibus  clericis  tonsuratis  ut  praedi- 
cent  ex  privilegio  Gregorii  xiii.;  licet 
S.  C.  generaliter  declaraverit,  praedi- 
cationem  non  posse  committi  cuicum- 
quetonsurato  *<. 

125.  Quo  vero  ad  ecclesias  alienas, 
ut  dictum  est,  regulares  ibi  praedicare 
non  possunt  sine  venia  ordinarii,  nisi 
id  esset  pro  duabus  aut  tribus  vicibus, 
ut  dicunt  Navarrus  Barb.  Diana  Salm. 
aliique ;  aut  dummodo  ordinarius  uon 
maneret  inibi,  et  religiosus  aliquis 
transeunter  ibi  esset,  quia  tunc  potest 

(7)  Ex  C!em.  Dudiiin,  de  «epiiit.       (8)  SeSs.  S.  c.  2. 
(9)  Tr.  iS.  c.  4.  n.  178.     (10)  Ifcid.  b.  176.  et  177. 

(11)  Ibid.  B.  474. 


184 


illiparochus  licentiam  concedere  prae- 
dicandi,  uti  concessit  Gregorius  xiii. 
Salm.  1.  Quando  tamen  ordinarius  ve- 
niam  concederet,  religiosus  valet  con- 
cionariin  parochiis,etiam  contradicen- 
te  parocho,  et  quia  ordinarius  est  pa- 
rochi  superior,  et  quia  id  fuit  expresse 
concessum  per  Alex.  iv.  2. 

426.  Quaeritur  1 .  utrum  liceat  re- 
gularibus  concionari  contradicente  e- 
piscopo.  Quando  sunt  alienae  ecclesiae, 
et  episcopus  ab  initio  veniam  denegat, 
proculdubio  non  licet.  Sed  si  episco- 
pus  iam  concessisset  licentiam,et  inde 
vellet  eam  revocare ,  atque  ecclesiae 
essent  propriae,  dicunt  PeyrinusVega 
Pelliz.  et  Salm.  cumDiana  etc.  'posse 
praedicare.  Sed  huic  obstat  quod  in 
Trid.  statuitur*  nullus  saecularis^  sive 
regularis...  contradicente  episcopo  prae-' 
dicare  praesumat.  Obstat  insuper  buUa 
Gregorii  xv.  Inscrutabili^  in  qua  sta- 
tuitur,  episcopum,  ut  delegatum  apo- 
stolicae  sedis,  posse  punire  religiosos, 
qui  in  alienis  ecclesiis  suorum  ordinum 
non  petita  benedictione^  autipso  contra- 
dicente^  praedicare  praesumpserint.  Sed 
respondent  Salm.  quod  tam  praedicta 
buUa,  quam  concilium  accipienda  sint 
iuxta  id  quod  statuitur  in  Clementina 
Dudum^  qua  prohibetur  praedicare, 
quaudo  praedicat  episcopus,  aut  quan- 
do  solemniter  coram  ipso  praedicatur. 
Etita  decisum  referunt  per  S.  C.  epi- 
scoporum  et  regularium  die  30.  ian. 
4629.  apudBarbosam  5,  Cum  ego  ta- 
men  observassem  Barbosam  ,  inveni , 
quod  sacr.  congregat.  declaratio  fuerit 
solummodo  quoad  conciones  in  eccle- 
siis  propriis  regularium-,  unde,  quoad 
ecclesias  alienas  mihi  non  videturpro- 
babilis  supradicta  responsio. 

127.  Quaeritur  2.  utrum  episcopus 
valeat  examinare  religiosos  petentes 
veniam  concionandi  in  ecclesiis  non 
propriis.  Sacr.  congr.  apud  Barb.s  die 
12.  ian.  ann.1628.  statuit  aflirmalive; 
sed  negant  Salm.  '  cum  Pelliz.  Bordo- 
no  Diana  Peyrino  etc.  ex  buUa  Leonis 

(1)  Tr,  13.  c.  4.  D.  184.  (2)  Ibid.  k.  179. 

(5)  Ibi*.  n.  171.  {V)  Sess.  24.  c.  4. 

(3)  InTiid.  sess,  5.  c.2.  n.  19.     (C)  I.oc.  c.  n.  20. 
(7)  Cit.  c.  4.  n.  186.  i^)  Sess,  8.  c.  2. 


APPENDIX  n.  DE  PRIVILEGIIfe 

X.  Supernae,  in  qua  statutum  fuit,  ut 
nemo  ad  concionandum  admitteretur; 
nisi  prius  per  superiores  suos  respecti- 
ve  examinatus;  et  deinde  declaratum 
fuit  ibidem,  quod  religiosus  approba- 
tionem  sui  superioris  ostendere  debe- 
ret.  Respondent  deinde  Salmant.  cum 
Pelliz.  et  Granado  supradictamcontra- 
riam  S.  C.  declarationem  non  amplius 
quam  probabilem  praeseferre  senten- 
tiam ;  unde  non  esse  praeferendam 
buUae  Leonis.  At,  inquam,  saltem  pro- 
babile  est  ex  dicta  declaratione ,  quod 
episcopus  valeat  examinare  ,  et  aliter 
negare  possit  licentiam.  E  contrario 
bulla  Leonis  prohibet  episcopis,  ne  ad- 
mittant  religiosum  non  afiferentem  ap- 
probationem  sui  superioris,  sed  non 
vetat  illum  examinare,  si  velit,  et  ne- 
gare  veniam,  si  ipse  renuat  examinari. 
•  428.  Animadvertendum  tandem  est, 
ordinarium  ex  concilio  lateranensi  v. 
posse  suspendere  et  punire  conciona- 
tores  regulares  in  tribus  casibas  ,  in 
quibus  immo  ipsi  ipso  facto  suspen- 
duntur  a  concionando.  1 .  Si  praedicent 
miranda  falsa  aut  incerta.  2.  Si  prae- 
dicent  prophetias  non  fundatas  in  sa- 
cra  scriptura,  aut  non  approbatas  a 
sede  apostolica.  3.  Si  praedicando  de- 
trahunt  episcopiset  suis  superioribus. 
Insuper  ex  Trident.  ^  episcopus  potest 
suspendere  et  punire  regulares  illos 
qui  praedicant  propositiones  haereti- 
cas,  erroneas  aut  scandalosas.  Salm.9. 
Demum  adnbtandum  quod  Urbanus 
VIII.  10  revocavit  omnia  privilegia  ab 
antecessoribus  regularibus  concessa 
vivae  vocis  oraculo ;  exceptis  iis  quae 
testificata  fuerint  per  ministros ,  qui- 
bus  vi  sui  officii  fides  adhiberi  solet. 


APPENDIX   III. 

DissESTATio  de  iusta  prohibilione 
et  abolilione  librorum  nocuae  lectionis, 

Brevi  calamo  plura  continens,  quae  dilTuse 
ab  auctoribus  tradita  sunt. 

Nuper  in  duas  offendi  epistolas  ca- 
lamo  exaratas,  in  quibus  saluberrima 
ac  pernecessaria  ecclesiae  disciplina 

(9)  Tr.  18.  c.  4.  n.  188.  (10)  In  constit.  Alias 
felicis  rec.  etc.  adnotala  ll.apr.  1693.,  in  e\len. 
sum  relata  apud  p,  Fetra/.  Bibliotbec.  vcrb.  Ora- 
cuia,  a.  9. 


DE  PROHIB.  LIBRORUM  CAP.  I. 


185 


circa  librorum  prohibitionem  perpe- 
ram  impetitur,  et  temere  asseritur  li- 
citum  esse,  ecclesiae  lege  non  obstan- 
te,  modo  evidens  non  appareat  pericu- 
lum  subversionis ,  libros  quoscumque 
perlegere.  Epistolarum  auctores  his 
duabus  falsis  fulciuntur  rationibus  : 
prima,  quia  lex  prohibitionis  librorum 
uon  procul  ab  hisce  temporibus  inve- 
cta  est  in  ecclesiam,  sed  prisca  disci- 
plina  non  comprobatur.  Secunda,  quia 
ecclesia  in  hac  re  nec  canonice  proce- 
dit,  nec  recto  iuris  ordine  ^ervato ,  et 
ideo  huiusmodi  lex  obligare  nequit. 
Miratus  sum  quidem  novas  hasce  opi- 
niones  tam  perfricta  fronte  ab  aucto- 
ribus  epistolarum  obtrudi ,  cum  satis 
compertum  sit  disciplinam,  qua  pra- 
vorum  librorum  l^ctionem  ecclesia 
prohibet,  a  primis  usque  saeculis  sem- 
per  et  constantissime  viguisse:  tum  et- 
iam  ecclesiam  catholicam  in  huiusmo- 
di  librorum  proscriptione  accurato 
semper  examine,  rectoque  ordine  pro- 
cessisse  ,  et  nunc  quoque  procedere. 
Hinc  aggressus  sum  rem  hanc  funditus 
ad  trutinam  revocare:  praesertim  cum 
experimento  constet  ex  praefatis  pra- 
vis  opinionibus  auctoritatem  ecclesiae 
non  minimum  labefactari ,  et  fidelium 
mentes  ab  obsequio  ecclesiae  defini- 
tionibus  debito  valde  retrahi ;  ex  quo 
deinde  alios  in  errores  contra  fidem  et 
mores  misere  etde  facili  incidunt,  cum 
immensa  animarum  strage.  Ac  proin- 
de  operae  pretium  duxi  in  publicam 
lucem  hanc  dissertationem  edere  ,  in 
qua  primum  ostendam  necessitatem 
prohibendi  libros  omnes  qui  errores 
in  legentes  ingerere  possunt :  deinde 
hanc  ecclesiae  legem  vetandi  libros  ab 
eius  incunabulis  usque  nunc  continua- 
to  semper  usu  firmatam  fuisse :  tertio 
demonstrabimus ,  quam  prudenter  et 
ordinate  in  huiusmodi  prohibitione 
semper  ecclesia  processerit  et  proce- 
dat.  Tandem  quorundam  confutabimus 
inanes  obiectioneshaereticorum,  aqui- 
bus  postmodum  catholici  aliqui  minus 

(l)Dent.l6.  (2)Rom.i6.  elTit.  5.  (3)2.Io.IO. 
(4)2.  Tim.2.  16..  (5)  Ad  an.  44.  n.  8.  el9. 
(6)  Eus.  hist.  1,  4.  c.  13      (7)  Ad  ann.  330.  n.96. 


caute  efifata  quaedam  sunt  mutuati , 
quae  deinde  impudenterinvulgusma- 
xima  cam  fidelium  pernicie  prodide- 
runt. 

Cap.  I.  Demonstratur  utilitas  ac  necessitas 
prohibendi  libros  noxiae  lectionis. 

I.  Haereticos  homines  omni  modo  et 
studio  evitare  speciale  Domini  manda- 
tum  est,  tam  in  veteri  i  quam  in  novo 
testamento  2.  Praesertim  s.  loannes 
scripsit:  Si  quis  venit  ad  vos  ,  et  hanc 
doctrinam  nonaffert,  nolite  recipere  eum 
in  domum,  nec  a.yeeidixeritis^.  Sapien- 
ter  enim  dixits.Paulus,quodverba  eo- 
rum  multum  proficiunt  ad  impietatem^ 
et  sermo  eorum  ut  cancer  serpit^.  Hinc 
loannes  maxime  sategit  se  cavere  ab 
Ebione  •,  horruitque  adhuc  balneum , 
quo  Cerinthus  usus  fuerat.  Vide  Ba- 
ron.  5.  Eodem  modo  se  gessit  Polycar- 
pus  cum  Marcione  6.  Eusebius  Ver- 
cellensis  potius  fame  destitui  patieba- 
tur,  quam  ex  arianorum  manibus  pa- 
nem  accipere.  Apud  Baron.  '  Cypria- 
nus  loquens  de  quibusdam  excommu- 
nicatis  ,  sic  oves  suas  commonuit :  Ne 
fallacibus  verbis  consensum  facile  com- 
modetis,  ne  pro  luce  tenebras ,  venenum 
pro  remedio ,  mortem  pro  salute  suma- 
tis  . . .  .Procul  ab  huiusmodi  hominum 
contagione  discedite^  et  sermones  eorum 
velut  cancer^  etpestem  fugiendo^  vitateK 
Porro  quod  ab  omni  cum  haereticis  et 
excommunicatiscommerciofidelesabs- 
tinerent,  semper  in  ecclesia  custodi- 
tum  fuit,  ut  testantur  s.  Ephrem  9  A- 
lexander  Alexandr.  10  s.  Athanasius  'i 
s.  Leo  12  et  sic  pariter  concilia,  ponti- 
fices,  et  patres  omnes. 

II.  Si  igitur  pravum  collocutorem 
devitare  tam  instanter  ab  ecclesia  sem- 
per  praeceptum  fuit,  quanto  magis  se 
cavere  oportebit  a  libro  peruicioso  , 
qui  valde  plus  quam  sermo  potest  le- 
ctores  corrmnpere  ?  Si  verbum  quod 
statim  avolat ,  serpit  ut  cancer  et  ad 
mortem  vulnerat;  quid  raali  non  afie- 
ret  liber  improbus,  qui  potest  evadere 
perpetuus  fons  subversionis?  Nefarius 

(8)  De  s.  Cypi  edit.  Pamel.  ep.  40.  alias  8.  1.  i. 

(9)  De  virtute.  c.  8.  (10)  Ep.  ad  Alox.  cpisc. 
(ii)  lo  vita  s.  Ant,  abb.     (12)  Serui.  S.  dc  iciuu. 


tSr.  AT'Tn-N 

hber  quascumciue  potest  penetrare  do- 
mos,  ad  quas  auctor  nunquam  forte  ad- 
itum  posset  habere.  Si  religio  et  pu- 
blica  quies  consistere  non  possent,  ubi 
perversi  homines  permitterentur  pra- 
va  dogmata  evulgare ,  aut  perniciosas 
ingerere  opiniones  contra  receptas  mo- 
rumregulasi,  quanto  minus  salva  con- 
sistere  valebunt,  ubi  huiusmodi  nebu- 
lones  permitterentur  eadem  latius  dis- 
seminare  scriptis,  ipsaque  comprobare 
captiosis  argumentis,  quae  longe  ma- 
gisperlecta,quam  audita  nocent?  Quic- 
quid  enim  legimus,  mentem  validius 
occupat,  ac  facilius  ad  cor  pertransit. 
Sicut  sancta  lectio  virtutes  fovet,  sic 
contra  lectio  prava  ad  vitia  impellit, 
et  fortius  impellit,  cum  ad  vitia  pro- 
ciiviores  sint  homines,  quam  ad  vir-, 
tutes.  Bene  s.  Basilius  libros  appella- 
vit  cibum  animarum;  quia  sicut  cibus 
delectabiliter  ingreditur  in  hominem , 
et  deinde  fit  proprius  hominis  sanguis; 
sic  liber  ,  cum  legitur ,  delectabiliter 
legitur  (quisenim  leget  invitus?),  et  sic 
de  facili  fieri  solet  res  propria  lecto- 
ris.  Praeterea,  qui  ad  auctorem  legen- 
dum  accedit ,  illi  pene  discipulum  se 
tradit,  ipsique  cor  docile  et  beuevolum 
ofiFert,  et  ideo  facile  ab  illo  decipi  pot- 
est;  valde  enim  dilficile  est ,  quod  le- 
ctor  aliquo  amore  erga  auctorem  illum 
non  alficiatur:  ex  quo  deinde  facile  e- 
veniet,  ut  impietas  et  error  latens  hau- 
riatur  insensibiliter ,  et  tenaciter  po- 
stea  retineatur. 

III.  Adde  quod  impii  scriptores  ma- 
gno  quidem  studio  errores  suos  ita  or- 
nant  et  colorant,  ut  non  solum  simpli- 
ces,  sed  etiam  docti  decipiantur.  IIlos 
enim  nunquam  ( saltem  sub  initio )  a- 
perte  produut,  sed  eos  variis  speciosis 
rationibus,  eruditionibus  ac  leporibus 
vestiunt  et  liniunt ,  sicque  lethale  ve- 
nenum  ingerunt.  Quandoque  sanctita- 
tem  ac  zelum  praeseferunt ,  sollicitu- 
dinem  de  publico  bono  afifectant ,  ca- 
nonesque  perfectionis  tradunt,  sed  la- 
tet  anguis  in  herba.  Spectabis  eos  in- 
numeras  scripturae  et  patrum  senten- 
tias,  et  exempla  afferre ,  sed  cuncta  , 

(1)  Ut  dicitiir  ia  1.  ccmgruit.  ff.  de  oC  pracsid. 


(IX  111. 

vel  adulterata,  vel  perperam  mterpre- 
tata.  Ita  haeretici  decipere  plures  con- 
sueveruut,  scientes  foetores  suos  nulli 
cito  fore  placituros  ,  si  nudi  exhalen- 
tur ;  et  ideo  illos  coelestibus  eloquiis 
velut  quibusdam  aromatibus  condiunt 
ut  alii  impietates  horrentes,  divina  non 
facile  oracula  contemnant.  Hinc  Salva- 
tor  clamabat:  Attendite  a  falsis  prophe- 
tis ,  qui  veniunt  ad  vos  in  vestimentis 
ovium,  intrinsecus  autem  sunt  lupi  ra- 
paces  2.  Quid  est  vestitus  ovium,  nisi 
simulatio  pietatis,  qua  captiosi  scripto- 
res  callide  se  induunt?  Quid  lupi  ra- 
paces ,  nisi  sensus  haereticorum  qui 
gregem  Christi  dilaniant?  Vide,  inquit 
Origenes,  ne  te  decipiat  fulgor  operis  , 
ne  te  rapiat  sermonis  pulchritudo.  Pa- 
riter  ait  s.  Gregorius:  Haeretici  permi- 
scentes  rectaperversis^utostendendo  ho- 
na^auditores  adse  trahanttet  exhibendo 
mala^  latenti  eos  peste  cofrumpant  3. 

IV.  Sed  valde  refert  hic  afferre  ver- 

ba  cuiusdam  docti  haeretici,  Abraham 

Le  Moine  ^  qui  loquens  de  pluribus  li- 

bris  in  Anglia  editis  atheismum  sapien- 

tibus,  sic  ait:  Libri  huiusmodi^  cum  in- 

cidissent  in  manus  gentis  innumerae  , 

malum  peperere  in/initum.  Et  eo  magis, 

quo  prima  facie  exornati  apparent  ex 

fine  et  ratione  laudabili.  Contra  incre- 

dulitatem,  quae  se  palam  prodit,  quis- 

que  se  vertit.  Sed  auctores  isti  angli  sub 

i  specie  deferendi  evangelicam  veritatem, 

j  difficultatibus  suis  eiusdem  fundamenta 

submoventy  ac  principia  diruunt,  nihil- 

I  que  omittunt ,  quo  eiusdem  argumenta 

i  reddant  valde  suspecta.  Virus  evomunt, 

1  eo  magis  lethale^  quo  subtilius  et  magis 

abditum.  Diu  inde  dementati  homines 

\  bibunt;  nihil  autem  ibi  vident,  quia  nihil 

j  suspicantur.  Vellicationes  etiam  ac  eru- 

I  ditiones  miscent ,  ut  melius  visco  obli- 

i  niant.  Et  quoniam  delectat  novitas ,  et 

;  exigua  est  religionis  instructio,  inclina- 

j  tio  vero  ad  pravitalem  nimia  ,  non  est 

I  mirum^  si  libri  hmusmodi  spiritum  ac 

!  corda  pervertant  illorum  qui  incaute 

perlegunt.  Sermo  incredulorum  ferit : 

'  lectores  tmplicantur,  egrediuntur  scru- 

1  (2)  Matlli.  7. 15.         (3)  T.  1. 1.  1.  mor.  c.  i  I. 
I   (4)  la  traduct.  3.  ep.  past.  ei)i»c.  JLiOuU.  au.  i73(X 


TiE  PROIIIB.  LIRRORUM  CAP.  i. 


187 


puli^  el  tandem  fiunt  increduU  i'Aopina- 
to.  Effraena  inde  mentis  libertas  immo- 
deratam  necessario,  ac  irresistibilem 
creat  cordis  licentiam;  haec  passionibus 
indulget,  ac  vitiorum  dilatatimperium. 
Hinc  vere  diei  potest  magnam  hanc  ci- 
vitatem  (  nempe  Londini )  nunquam  eo 
magis  fuisse  depravatam  sicut  est  hodie. 
Et  quidem  pene  status  cnnes  europaei., 
et  regna  nimis  infeliciter  conspiciuntur 
infecta;  sed  essent  absque  dubio  amplius, 
si  esset  in  illis  libertas  quae  in  nobis  est 
cogitandi ,  scribendi  ac  legendi.  Hacte- 
nus  ille.  Quippe  huius  haeretici  que- 
rela  praefata  ,  et  exclamatio  vel  sola 
sulBcit  ad  ostendendum,  quam  sit  ne- 
cessarium  ad  religionem  et  publicam 
pacem  fovendamlibrosperniciosos  in- 
terdicere.  Atque  utinam  falsum  esset 
illud  quod  praefatus  auctor  ultimo  lo- 
co  asserit,  nempe  etiam  apud  catholi- 
cos  pestem  atheismi  plures  infecisse. 
Et  hoc  cui  tribuendum,  nisi  damnato- 
rum  librorum  improbae  lectioni?  Alii 
quoque  angli  cum  haeretico  relato  de 
suae  gentis  communi  contagione  for- 
titer  conqueruntur;  sed  interim  mini- 
me  curant  exitiosam  scribendi  et  le- 
gendi  libertatem  comprimere.  Tempo- 
re  quo  Anglia  romanae  ecclesiae  ob- 
temperabat,  nuUi  quidem  ibi  lugeban- 
tur  increduli,  nuUi  athei,  deistae,  vei 
latitudinarii  nuUi ,  eo  quod  nuUi  ibi 
edebantur,  et  nuUi  legebantur  qui  ta- 
lia  docerent  Hbri. 

V.  Nunc  praestat  jd  exempUs  confir- 
mare.  Testatur  b.  Dionysius  Alexan- 
drinus  apud  Baron. ,  Ubros  noxios  Ne- 
potis  episcopi  in  partes  KiUastarum 
pcne  medium  adduxisse  orientem.  Bar- 
dasanes  Syrus  in  Mesopotamia,  ad  fidem 
iam  conversus,  itaolim  fuitpietatecon- 
spicuus,  ac  soUicitus  in  exagitandishae- 
relicis  voceet  scriptis  ut  cathoUcisad- 
miralionihaberetur;sedubivalenUnia- 
norum  quaedam  volumina  legit ,  non 
ta  n  lu  ui  eorum  subscripsit  erroribus,  sed 
aUa  alrocioraparadoxafinxit,  et  sic  in- 
numeroshominesseduxit-.videEphraim 
Chamberi.  Idem  testatur  s.  Hierony- 

(l)  lo  cycl.  V.  Bardasaiiilae.    (2)  In  I».  1, 18.  c.64. 
(')  L,  conli'.^  acopbalos.  c.6.  elI4.  <^A)liiiil. 


mus  2,  quod  Hispania  et  Lusitania  non 
contaminatae  fuerunt,  nisi  cum  ibi  li- 
bri   priscillianorum  fuerunt  vulgati, 
Pariter  s.  Turibius  in  suis  ad  Idacium 
Ceponium  et  b.  Leonem  epistolis  cor- 
ruptionem  Iberiae  et  Galliae  Narbo- 
nensis  deplorat  ob  quosdam  nefarios 
libros,  quos  unicam  dicebat  causam 
fuisse  tantae  stragis.  Eutyches  invi- 
ctus  antea   fidei  defensor ,  ad  unam 
lectionem  libri  cuiusdam   manichaei 
mutatus  est  in  infandum  caput  innu- 
merabilium  haereticorum.  Vide  Anast. 
Sin.  3.  Postea  ille  in  monasterio  deten- 
tus  mutire  coactus  est,  sed  sua  scripta, 
ipsius  silentio  non  obstante,  ad  orien- 
tem  corrumpendum  progredi  nou  ces- 
sarunt.  lulian.  Halicaruassaeus  iu  Ca- 
ria  ex  lectione  librorum  Valentini  a 
fide  similiter  misere  defecit.  Anastas.  *. 
Sic  et  Avitus  presbyter  hyspanus,  le- 
gendo  scripta  Origenis,  quamvis  simul 
legeret  ipsorum  confutatiouem,  et  per 
Hieronymum  admonitus  fuisset  ab  er- 
roribus  se  cavere,  virus  tamen  reiecta 
monitione  lethaliter  absorbuit .  Baron .  5 . 
Luctuosius  Henrlcus  Bulincerus  doctor 
catholicus,  olim  piissimus,  imo  per- 
fectionis  cupidus,  mox  ad  carthusianos 
ingressurus,  in  librum  incidit  Melan- 
ctonis,  a  cuius  lectione  licet  divina  vo- 
ce  interius  exterritus,  tamen  ad  legen- 
dum  a  daemone  impulsus,  legit  et  ce- 
cidit;  sicque  ex  probo  Dei   ministro 
infelix  minister  Satanae  evasit^.  Hie- 
ronyraus  Wicleffi  post  multos  impro- 
bos  suos  labores  in  Anglia  editos,  do- 
nec  ore  docuerit ,  nihil  pene  nisi  im- 
properia  reportavit,  et  paucissimos  fe- 
cit  sui  erroris  sectarios;  at  ubi  nefa- 
rios  suos  libros  diffudit ,  totam  quam 
nunquam  vidit  Bohemiamperdidit,  po- 
tumque  venenatum  et  aliis  tradidit; 
quum  enim  lo.  ab  Hus  Wicleffi  libros  a 
quodam  bohemo,  qui  Oxoniae  studue- 
rat  acceperit,  eorumdem  impiam  doctr  i- 
nam  undique  disseminavit.  Cocleus''. 
;  VideetiamBon.Blacciot.  8.  Omlttimus, 
ne  longiores  simus,  alia  f  imilia  exem- 

j  (S)  ,\dan.l44,  n.4.      (6)  V.  ilict,  port.v.  Zuingliiis. 
1  (7)  la  hist.  Hussitarum.  (8)  Tu  nolis  ad  Tliom. 

\Yai(J!eDS.  ad  Doctr.  6.  WiclcUi 


APPENDIX  111. 


pla  quae  in  historiis  passim  inveniun- 
tur-  caeterum  eruditis  cunctis  patet, 
novas  haereses  fere  semper  exhaustas 
et  exscriptas  fuisse  ex  libris  aliorum 
veterum  haereticorunr. 

VI.  Hinc  concilia,  pontifices ,  ac  pii 
principes,  et  calamo  et  voce  et  censu- 
ris  et  aliis  poenis  toti  fuerunt  ad  ex- 
tirpandos  libros,  qui  fidem  aut  mores 
quoquomodo  inficere  potuissent.  Hinc 
patres  in  suis  scriptis  magnopere  sunt 
conati  avertere  fideles  ab  huiusmodi 
librorum  lectione.  Origenes  eos  qui 
libros  impudicos  aut  impios  iniuste 
revolvant ,  eiusdem  culpae  asseruit 
reos,  quam  qui  carnes  falsis  numini- 
bus  oblatasmanducarent».  Sanctuslsi- 
dorus  scripsit,  impia  scripta  legere  i- 
dem  est  ac  thus  immolare  diabolo ; 
addiditque  non  licere  christianis  legere 
figmenta  poetarum,  quia  per  illa  mens 
ad  libidinem  incensa  excitatur^.  S.  Hie- 
ronymus  ait:  Nemo  in  perforatam  in- 
trat  cymbam,  ut  discat  vitare  naufra- 
gium\  et  ad  haeresibus  pknum  volumen 
animam  diriges  immunem  doli,  ut  ibi 
discas  catholicam  uentofem '?  Fortius 
Tertullianus:  Nemo  inde  strui  potest, 
unde  destruitur:  Nemo  ab  eo  illumina- 
tur,  a  quo  contenebratur  * .  Etiam  im- 
pius  Lutherus  librum  edidit  de  abolen- 
dis  scriptispravae  doctrinae.  Vide  Slei- 
danum  ^.  Calvinus  pariter  eiulabat  ad- 


ne  iudJeis  scandalo  esset,  ignibus  dari 
iussit.  Vide  Bodinum  '.  Rex  etiam  He- 
rodes  omnes  hebraicarum  originum  cb- 
dices  concremari  voluit,  utpote  paci 
publiCae  adversos.  Euseb.  ».  Apud  sy- 
ros  Antiochus  Epiphanes  publico  edi- 
cto  praecepit  libros  hebraeorum  com- 
burendos^.  loseph.Hebr.io.  Apud  athe- 
nienses  Protagoras  ex  senatus  consulto 
undique  exterminatus  est,  eiusque  scri- 
pta  publice  igni  tradita,  quia  in  illis 
de  existentia  deorum  dubitabatur.  Ci- 
cero"  et  Lactant.12.  Apud  graecos  pa- 
riter  concremati  fuerunt  libri  Epicuri, 
Erasm.i3.Apud  romanos,  cum  quidam 
bubulcus  aratrum  traiiciens  in  arcula 
sepulchrali,  Numae  volumina  reperis- 
set,  ubi  Numa  de  cultu  Deorum  noa 
bene  (licetvere)  sentiebat,  senatus 
iussit  illa  igni  tradi.  Valer.  Max.  **  et 
Pliu.is.MarcusAemilius  certior  factus 
de  multitudine  librorum  qui  Romara 
intromittebantur,  iussit  ore  praeconis 
omnia  concremanda  scripta,  ubi  novi 
ritus  et  preces  continebantur.  Testa- 
tur  Arnobius  i^  apud  Baron.  *?  romanos 
petiisse  extirpari  libros  Ciceronis  de 
natura  Deorum,  ubi  Cicero  de  ipsorum 
religione  patenter  male  sentire  iam 
videbatur.  Plura  item  romana  iura  ha- 
bentur,  ubi  iubetur  exterminandos  li- 
bros  improbae  lectionis  *8 .  Paul .  Sent .  i^. 
Praeterea  testatur  Livius  20  ap.  romanos 


versusmaloslibros.BraschiusS.Notum  |  pontifici  raaximo  demandatum  esse  de 


est  etiam  libros  Michaelis  Serveti  ann. 
4552.  una  cum  impio  auctore  Gene- 
vae  fuisse,  Calvino  instante,  concre- 
matos.  Ipsi  gentiles,  sola  duce  ratione 
aut  experientia,  idem  de  malis  scriptis 
extirpandis  iudicium  protulerunt.  Plato 
hinc  necessarium  duxit,  ut  libri,  prius- 
quam  ad  alios  pertranseant,  sapientum 
examini  subiiciantur. 

VII.  Quippe  apud  omnes  nationes 
cullas  mos  abolendi  libros  noxiae  le- 
ctionis  semper  uivaluit.  Apud  hebraeos 
loakim,  cum  per  Baruch  librum  acce- 
pisset  a  leremia  iransmissum,  timens 

( 1)  Hcm .  20.  in  Num.  (2)  In  c.  Ideo;  13.  dist.  37. 
(o,  Ep.  ad  Laetam.  (4)  De  praesciipl.  c.  2. 

(S)  Lib.  2.  (6)  Dc  lib.  eccl.  t.  5.  c.  26.  n.  i>. 


(7)  L.  2.  daemouonian.  c.  2. 
;y)  1.  Machab.  1.  b9. 


scriptis  agnoscere,  eosque  damnare  et 
comburere.  Item  imperator  Augustus 
supra  duo  millia  combussit  libros,  ubi 
nullus  auctor ,  vel  parum  idoneus  le- 
gebatur.  Svet.  in  August.  et  Niceph.21. 
Idemque  Caesar  cavit,  ne  legeretur  li- 
ber  de  arte  amandi;  eiusdem  aucto- 
:rem  Ovidium  in  exilium  misit. 

Vni.  Et  hic  maxime  advertendura 
quod  multo  studio  episcopi  et  parochi 
curare  debent,  ut  removeantur  a  suis 
ovibus  libri  obscoeni,  aut  de  vitioso 
amore  tractantes ,  quos  sapienter  vo- 

(II)  li.  1.  de  nat.  Deor.  (12)  De  ira  Dei  c.  9. 

(l5)InProv.Ficul.    (14)L.l.c.l.    (IS)  L.13.C.13. 
(1«)  L.  3.      (17)  Ad  ann.  302.  n.  19.      (18^^.  10. 
Tauiuiudem,  ir.  Funi.  eicisc.  c.  4.  Caeterae. 


(8)  Hist.  l.l.c.  8.   1   (19)  Lib.  3.  t.  23.  ad  L.  Cor.   1.  Qulcumqiie,  1. 
(10)  Lib.  12.  c.  7.  I  Damualo.       (20)  L.  10.  dec.  10.        (21)  L.  15 


DE  PROHIB.  LIBRORUM  CAP.  I. 


189 


cat  Origenes,  calices  Bahylonis  venena 
propinantes;  et  s.  Augustinu.s,  ranas 
ascendentes  de  ore  hesliae.  Etiam  genti- 
les  huiusmodi  putida  scripta  execra- 
bantur.  Plato  aiebat,  impudicos  libros 
omnino  a  civitatibus  arcendos.  Apud 
Lacedaemones  et  per  totum  spartiano- 
rum  dominium  vetitum  fuit  legere  ac 
retinere  libros  Archilochi,  eo  quod  ob- 
scoenum  quid  continebant.  Valer.  Ma- 
xim.  1.  Fama  est,  ut  tradit  quidam  au- 
ctor,  Beierlingh',  Virgiliumopus  suum 
propter  confictam  Didonis  impudici- 
tiam,  praecepisse  iam  morti  proximum 
in  ignem  iniici.  Plures  huius  farinae 
libelli,  dicti  romanenses  (vulgo  roman- 
zi)y  undique  hodie  per  domos  circum- 
feruntur,  et  per  manussimplicium  ado- 
lescentium  circumeunt.  Horum  roma- 
nensium  primus  inventor  fuit  Heliodo- 
rus  phoenix  episcopus  tricensis  in  Thes- 
salia,  ut  enarrat  Nicephorus ':  hic  cum 
talem  romanensem  tempore  suae  iu- 
ventutis  inscripsisset,  cuius  lectio  fa- 
cile  poterat  iuvenes  impellere  ad  exi- 
tiosos  amores,  synodus  provincialis, 
cognito  hoc  periculo,  eam  Heliodoro  im- 
posuit  conditionem  ut  vel  opus  suum 
iraderet  flammis ,  vel  episcopatui  re- 
nuntiaret;  at  ille  maluit  suae  dignitati 
cedere,  quam  opus  suum  destruere. 
IX,  Huiusmodi  romanenses  non  sunt 
quidem  universe  damnati  de  iure  ec- 
ciesiastico,  nam  in  indice  ^  tantum  dam- 
uantur  libri  qui  res  lascivas  exprofesso 
tractant  aut  docent ;  tamen  de  iure  na- 
lurali,  ut  optime  advertil  quidam  do- 
ctus  auctor ,  Continuator  Tournely  5, 
saepe  sunt  per  se  vetiti  propter  grave 
damnum  quod  legentibus  inferunt;  in 
ipsis  enim  virus  quanto  minus  patet, 
lanto  magis  nocet.  Scribit  de  huiusmodi 
1  i  bellis  Alexander  Tassoni  6;  Col  leggere 
accidenti  e  stratagemmi  amorosij  parti- 
colarmente  nelle  solitudini  e  negli  ozi, 
si  appresentano  fantasmi  oscenisolto  ap- 
parenza  di  diletto^  e  Vingegno  vi  si  ab~ 
bandona.  Porro  ipsi  non  apertae  impu- 
dioiliae  scatent,  sed  animum  ad  pro- 
fanos  amores  mirabiliter  inceDdeDdo, 

(1)  L.  6.  c.  13.        (2)  C-Sl.  verli.  Liber,  lilt.  D. 
(5)  L.  12.  e.  55.   (-i)  Reg.7.    ^p)  T.  S.dec.  c.l.a.l. 


illum  obtenebrant,  a  Deo  alienant,  et 
vehementer  ad  malum  inclinant,  ita 
ut  occasione  oblata  homo  facile  in  in- 
fandas  libidines  ruat,  et  pertinacius  ia 
ipsis  deinde  perseveret.  Et  insuper  hic 
notandum  quod  saepius  patresfamilias 
rei  sunt  de  hoc  damno,  quia  ipsi  te- 
nentur  eripere  hos  improbos  libellos  e 
manibus  filiorum;  et  si  non  faciunt, 
intelligant  non  posse  a  culpa  excusari; 
et  minime  deinde  querahtur,  si  filii 
utilia  sludia  negligant  et  despiciant, 
quia  ipsi  delectabili  illi  romanensium 
lectioni  assuescendo,  alios  proficuos 
libros  legere  postea  fastidiunt  et  hor- 
rent;  et  sic  re'manent  rudes  et  vitiosi 
evadunt.  loannes  Gerson  scribens  con- 
tra  quemdam  romanensem,  inscriptum 
de  Rosa^  damnationem  affert  Caesaris 
Augusti  Hbri  Ovidii,  deinde  exclamat! 
0  Deus:ohpraesentis  temporismores!  In- 
ter  paganos  paganus  iudex  et  incredulus 
paganum  condemnat,  qui  doctrinam  scri- 
bit  quae  ad  fatuum  alliciebat  amorem , 
et  inter  christianos  tale  opus  sustinetur, 
laudatur ,  defenditur  ! 

X.  Similisfarinae  estliber  inscriptus, 
Pastor  fidus  { hodie  iam  merito  expresse 
damnatus  ) ;  cuius  non  defuit  quidam 
iusipiens,  ut  refert  Petrus  Bayle  ',  qui 
tutelam  huius  perniciosi  libelli  assumi  t, 
inepte  dicens  nihil  damni  eum  allatu- 
rum,  si  puellae  a  se  repellant  amasios. 
Sed  bene  idem  Bayle ,  licet  vir  impius 
et  sine  fide ,  sic  defeusorem  illum  in- 
sulsum  exprobrat  (eius  verba  e  gallico 
idiomate  ad  latinum  transferimus ) :  Re- 
sponsio  haec  sophistica  est^  nam  ipsa 
conditionem  exigit,  quam  liber  idem  dif- 
ficillimam  reddit.  Duas  tu  res  requiris, 
ut  tuum  legamus  opus^  et  ut  amasios  re- 
pellamus.  Si  haecduosimul  requiris,  in- 
iustus  eSy  quia  idem  nostrumpoema  vim 
repellendi  nobis  aufert.  Illud  porro  a- 
moribus  nos  implet^  concupiscentiam  ac- 
cendity  mentem  deturbat :  illud  ad  ama- 
siorum  praesentiam  expetendam  nos  vio- 
lenter  impellit.  Sed  dato  quod  eos  repel- 
leremus^  nonne  propter  huiusmodi  nar- 
rationesmultis  impuris  passionibus  ex« 

(6)  Ii.  7.  Pensieri  diversi,  c.  11. 

(7)  Uiction,  v.  Guario.  Remaro   i;»»  a 


190 


Al»I'3iNDlX  111. 


positae  ac  excitatae  mtsere  invenire- 
mur  ?  Et  deinde  prosequitur  Bayle  ad 
exhortandum,  quod  haec  librorum  ge- 
uera  undique  et  omuino  aboleantur. 

XI.  Scripsit  Cicero  * :  Videsne  poetae 
quod  mali  adferant  ?  molliunt  animos 
nostros . . .  nervos  omnes  virtutis  elidunt. 
Hinc  Quntilianus2,  prohibuit  ne  un- 
quam  libri  Horatii,  et  aliorum  similium 
poetarum  pueris  explicentur;  et  s.  Hie- 
ronymus  dixit;  Daemonis  cibus  suntpoe- 
tarumcarmina^.  IpseLutherus,  quam- 
vis  moribus  foedissimus,  scripsit :  Ne- 
cessarium  est  ut  libri  luvenalis,  Martia- 
lis^  Catulli  et  Priapea  Virgilii  ex  omni- 
bus  locis  et  scholis  exterminentur^  quia 
tam  turpia  et  obscoena  scribunt,  ut  sine 
magno  detrimento  iuventutis  non  pos- 
sint  legi  ^.  Similis,  imo  perniciosior  est 
liber  pestiferus  Boccacii  (etiam  ille  qui 
expurgatus  dicitur  et  circumfertur) , 
qui  meo  sensu  plus  iuvenibus  nocere 
potest,  quam  opera  Lutheri  et  Calvini. 
At  ibi,  proferunt  aliqui,  selectum  idio- 
ma  discitur,  et  plura  adsunt  quae  ad 
bonos  mores  instruunt.  Sed  bene  re- 
spondet  huic  lo.  Gerson,  scribens  ad- 
versus  romantium  de  Rosa :  Sunt  ne 
quaeso  propterea  mala  in  eo  deleta?  I- 
gnis  estpericulosior.  Hamus  nocetpisci, 
si  coopertus  sit  esca.  Gladius  unctus 
melle  ferit  ne  minus?  Subdit  sapienter 
Gretserus:  At  haec  bonapura  et  sincera 
in  catholicorum  libris  reperies;  quid  er- 
go  opus  divertere  ad  lutulentos  illos  ri- 
vos?  Quis  non  libentius  aquam  limpi- 
dam  bibat^  quam  veneno  tinctam,  licet 
veneni  segregandi  non  sit  ignarus?  Sal- 
tem  enim  periculo  exitii  caret,  quisquis 
aquas  omnis  contagionis  expertes  bibit^. 
Scripsit  etiam  s.  Augustinus  adversus 
legentes  Terentium,  ut  verba  addi- 
scant :  Non  omnino  per  hanc  turpitudi- 
nem  verba  ista  commodius  discuntur, 
sed  per  haec  verba  turpitudo  ista  confi- 
dentius  perpetratur.  Non  accuso  verba^ 
sed  vinum  erroris  quod  in  eis  nobis  pro- 
pinatur  6. 

(1)  Lib.  2,  Tusctil.  quaest.        (2)  Lib.  1.  c.  13. 
(S)Ep.I3G.     (4)  Tit.dodoctis.     (S)  De  iui.etmor. 
prohib.  libr.  1.  1.  etc.  c.  29.      (6)  L.  1.  conf.  c.  16. 
(7)  Thecl.  t.  e.  p.  7.  diss.  4.  q.  1.  c.  6.  J.  2. 
(8^  T.  3.  iae.  c.  4.  a.  i         (9)  Hist.  p.  2.  co!l.  3. 


XII.  Sed  ad  noslrum  propositum  re- 
deamus,  et  concludamus  ex  oranibus 
dictis  constare,  quod  ipsius  naturae 
iudicium  sit  libros  illos  qui  religioni 
aut  bonis  moribus  officiunt,  omni  mo- 
do  extirpandos,  ut  theologi  omnes  do- 
cent;  imo  addunt,  ne  cum  licentia  qui- 
dem  pontificis  lectionem  permitti  posse 
illius  libri  qui  subversionis  occasio  a- 
licui  esse  posset.Iuvenin.'''.  Continuat. 
Tournely  s  Graveson.  9  Busemb.  lo  Ha- 
bert  *i.  Subdit  autem  doctissimus  Syl- 
vius  apudContinuat.Tournely  12  nemi- 
nem  posse  haereticorum  opera  legere 
sine  proximo  periculo  gravis  damni, 
nisi  tribus  saltem  quatuorve  annis  theo- 
logiae  operam  dederit.  Si  igitur  gentes, 
ut  supra  vidimus,  ad  ipsarum  falsam 
religionem  conservandam ,  libros  ad- 
versantes  aboleri  necesse  putarunt ; 
quanto  magis  ecclesia  incumbere  debet, 
iitveramreligionemillaesamcustodiat? 
Necesse  est  (dixitTheodosius  13)  ut  quae 
scripta  vel  Deum  accendunt  ad  iracun- 
diam.,  vel  animos  hominum  in  perniciem 
et  fraudem  impellunt,  ad  nullius  aures 
perveniant.  Et  Marcianus  ^^  dicit:  Mate- 
ria  subtrahetur  erroris,  si  peccatorum 
et  doctor  defuerit.,  et  auditor,  et  pravi- 
tatisfacinorosaevestigiain  flammis  com- 
busta  depereant.  Item  Carolus  v.  ^^  sa- 
pienter  sic  protulit :  Si  optimi  quique 
cibi  unius  tantum  guttae  veneni ,  qua 
humanum  corpus  laederetur,  infusione 
suspectiy  sunt  omnino  abiiciendi;  quanto 
magis  ea  scripta  quae  tantis  et  tam  no- 
xiis  animabus  venenis  passim  infecta 
sunt,  non  solum  nobis  cavenda  sunt,  sed 
etiam,  ne  aliis  noceantab  omnium  ho- 
minum  memoria  sunt  obliteranda? 

CiP.  11.  Demonslratur  quod  sancta  Dei  ecclesia 
usque  ab  initio,ex  apostolorumpraeceptOjpro 
abolitione  pravorum  librorum  sollicita  fuit. 

I.  Communiter  theologi  tradunt  dog- 
ma  esse  veritatemque  fidei,  quod  ec- 
clesia,  et  pro  ipsa  eius  caput  romanus 
pontifex,  utpote  Christi  vicarius,  iu- 
risdictionem  ab  ipso  Domino  acceperit 

(10)  L.  2.  c.  4.  dub.  3.  a.  6.  (11)  T.  3.  tr.  de  viit. 
theol.  c.  4.  q.  9.  (12)  Loc.  c.  (IT  In  1.  lubemus, 
c.  de  summ.  Trinit.  (14)  Ap.  concil.  chalcedou. 
act.  3.  et  V.  1.  Quicumquc,  c.  de  hacret.  et  niauich 
(io)  la  edict.  dalo  Bruxfll.  ana    1S30. 


DE  PROniB.  LlBrvORUM  CAP.  II. 


19i 


proliibencll  fidelibus  lectionem  libro- 
rum,  sive  de  religione  impie  tractan- 
tium,  sive  contra  bonos  mores,  aut 
ecclesiae  disciplinamaliquid  continen- 
tium,  Suarez  *  card.  Albit.  2  Charlas3 
Braschius*  Anonym.s.Equidemsi  haec 
facultas  penes  ecclesiam  non  esset,  et 
fideles  in  hoc  parere  illi  non  teneren- 
tur,  nec  fides  illaesa  servari  posset, 
nec  Christus  satis  ecclesiae  suae  pro- 
vidisset.  Frustra  ecclesia^  bene  ait  Ba- 
ronius  ^,  laboraret  in  haeresibus  extir- 
pandis,  bonisque  moribus  fovendis^  nisi 
unde  scatet  errorum  ac  vitiorum  collu- 
vies,  fons  penitus  obstrueretur.  Patet 
equidem,  quod  cura  et  ius  removendi 
e  manibus  fidelium  noxios  libros,  spe- 
cialiterecclesiaecompetit:  illi  nam  soli 
datum  est  de  fidei  et  morum  causis  de- 
cernere,  ovibusque  suis  bona  pascua 
ad  pascendum  designare.  Recte  hinc 
docent  doctores  (vid.  Honorat.  Tour- 
nely7)  quod  ecclesiae  circa  libros  cen- 
sura  seu  iudicium  sit  omnino  infalli- 
bile :  Ecclesiae  enim  (ut  ait  Nat.  Alex.  8) 
cum  sanam  doctrinam  ab  haeretica  di- 
scernere  pro  suo  iudicio  datum  sit  a 
Christo,  et  cum  quaelibet  doctrina  libris 
aliquibus  contineatur^  operae  pretium 
erat^  ut  ecclesia  in  iudicio  quod  tulerit 
de  libris^  in  quibus  de  fidei  et  moralis 
christianae  quaestionibus  agitur^  non 
posset  deficere.  Nemo  quippe  pastorem 
illum  censebit  idoneum  ad  oves  pa- 
scendas,  qui  noxia  pascua  a  salutari- 
bus  certo  distinguere  non  posset.  In- 
epte  igitur  ecclesiae  fidelium  cura  es- 
set  demandata,  si  certa  scientia  ad  li- 
bros  rectae  vel  improbae  doctrinae 
diiudicandos  ipsi  tributa  non  fuisset. 

II.  Quod  autem  mos  ecclesiae  prohi- 
bendi  et  abolendi  pravos  libros  sit  ex 
iraditione  et  praecepto  apostolorum, 
plura  demonstrant,  primo  enim  con- 
slat  hanc  disciplinam  semper  etubique 
in  ecclesla  viguisse,  quin  aliquis  pon- 
lifex  aut  concilium  possit  ind'cari  a 

(1)  De  triplici  virt.  disp.  20.  sect.  '2,  n.  4. 
(2)  De  iiiconst.  \u  fide  c.  50.  n.  13G.  (3)  L.7. c.  18. n.  5. 
(i)  De  lib.  cccl.  t.  3.  c.  2G.  n.  G.  '    (S)  Ad  hist.  de 
iiMiuis.  f.  Pauli,  p.  220.  (6)  Ad  anii.  447.  u.  7. 

T)  De  eccl.  t.  S.  q.  S.  a.  3.     («1  Hist.  i.  2.  ad  sec. 
*•.  dibs.  S.  p,  448,  i.'d.  Meai)      iU)  Uoiu.  'J.  ^up.Nuii:. 


quo  ipsa  initium  sumserit.  Dicit  Orige- 
nes  :  De  his  qui  diversa  ab  ecclesiis  do- 
centes  divinam  pertulerunt  uUionem^  si 
iudicaretur^  non  ne  iudicarent^  ut  si 
quid  scriptum  reliquerunt ,  universa 
pariter  cum  ipsorum  cineribus  deperi- 
rent  9?  Ergo  iam  ex  tempore  Origenis 
mos  vigebaterronea  scripta  extirpandi. 
Sensus  Ephremi  Tertulliani  et  Cypria- 
ni  iam  supra  exposuimus.  Alexander 
Alexandrinus  (qui  vixit  tempore  con- 
cilii  nicaeni)  enarratis  damnis  quae  fi- 
dei  inferebanthaereticorum  libri,dicit 
scripta  illa  suscipere  non  potuisse  lo. 
Idem  testantur  Arnobius  ap.  Baron.n, 
s.  Athanasius  '2  ap.  Braschium,  Socra- 
tes  13  et  historici  omnes  recenter  con- 
versos  ab  haeresi  nusquam  fuisse  in 
ecclesia  receptos,  nisi  postquam  cun- 
ctos  codices  quos  haberent  ultro  con- 
cremandos  detulissent.  Item  Nazian- 
zenus  ^^  notat,  s.  Cyprianum  non  aliter 
receptum  fuisse ,  nisi  cum  attulerit 
plures  libros  comburendos.  S.  Augu- 
stinus  idem  confirmans,  de  quodam 
haeretico  loquens,  sic  scripsit:  Perierat 
iste^  nuno  quaesitus,  inventus^  adductus 
est.Portatsecum  codicesincendendos,  per 
quos  fuerat  ipse  incendendus;  ut  illis  in 
ignem  missis^  in  refrigerio  transeat  *5. 
Idem  tradit  Damascenus  de  quodam 
Theuda*6.Praetereain  apostolicis  con- 
stitutionibus  *'  sic  habetur:  Abstine  ab 
omnibus  libris  gentilium...  Quid  autem 
tibi  cum  alienis  sermonibus^  aut  legibus, 
aut  falsis  prophetis,  quae  quidem  homi- 
nes  a  fide  recta  detorquent? 

III.  Constat  igituriuxta  receptam  Au- 
gustini  regulam  *8,  morem  cavendi  ab 
impiis  libris,  ipsosqueconcremandi,  ab 
apostolis  demanasse;  s.  Paulus  enim  di- 
xit:  Rogo  autem  vos,  fratres,  ut  obser- 
vetis  eos  qui  dissensiones  et  offendicula, 
praeter  doctrinam  quam  vos  didicistis, 
faciunt,  et  declinate  ab  illis  19.  Idem  apo- 
stolus  sic  monuit  Timotheum :  0  Ti- 
mothee,  depositum  custodi,  devitanspro- 

(10)  Ep.  ad  Alex.  C.  P,  ap.  Theod,  I.  1.  hist.  c.  4. 
etap.  Baron.adan.318,n.  83.  (11)  Adau.oG.  n.502. 
(12)Deinc.Verb.  (13)  Hist.l.2.c,24.  (14)Or.l8. 
(13)  lu  Ps.  61.  in  fiu.  (16)  Ap.  Beierliug.  v.  Liber. 
(17)  L.  i,  c.  6.  (18)  De  baplismo,  \*A.  c.  24 

(19)  Rom.  16.  17 


fanas  vocum  novitates  ,  et  oppositiones 
falsi  nominis  scienf me  i.  Significavithic 
apostolusprincipia  gnosticorum,et  fal- 
sas  doctrinas  Simonis,  nicolaitarum, 
aliorumque  haereticorum  aevi  illius, 
admonens  Timotheum,  ut  se  et  fideles 
ab  eis  removeret.  Item  eidem  scripsit: 
Profana  autem  et  vaniloquia  devita;  mul- 
tum  enim  proficiunt  ad  impietatem,  et 
sermo  eorum  ut  cancer  serpit;  ex  qui- 
bus  est  Hymenaeus  et  Philetus  qui  a  ve- 
ritate  exciderunt...  et  subvertunt  quo- 
rundam  fidem  2.  Illud'  devita  importat 
quidem  cavere  non  tantum  a  sermone, 
sed  etiam  a  scriptis  haereticorum.  At- 
que  si  apostoli  fidelibus  praeceperunt 
ne  quidemai;edicerehaereticis3,  quan- 
to  magis  putandum  iussisse  cavere  ab 
eorum  codicibus,  dum  nulla  peior  cum 
haereticis  potest  esse  communicatio, 
quam  in  legendo  eorum  scripta? 

IV.  Tandem  quod  mos  ille  avertendi 
fideles  a  scriptis  impiorum  hominum, 
ab  ipsis  apostolis  fuerit  inductus,  con- 
stat  ex  actis  apostolorum,  ubi  legimus: 
Multi  autem  ex  eis  qui  fuerant  curiosa 
sectati  contulerunt  libros  et  combusse- 
runt  coram  omnibuSf  et  computatis  pre- 
tiis  illorum,  invenerunt  pecuniam  dena- 
riorum  quinquaginta  millium;  ita  for- 
titer  crescebat  verbum  Dei,  et  confirma- 
batur  ^.Yalde  insipienter  aitPecininus^ 
textum  hunc  non  iam  intelligi  de  li- 
bris  haereticis,  sed  de  curiosis  et  sor- 
tilegiis.  At  si,  respondetur,  apostoli  o- 
pus  esse  iudicabant  libros  sortilegos 
concremari,  quanto  magis  haereticos? 
Sed  quidquid  deliret  Pecininus,  s.  Au- 
gust.  testatur  utcertum^  quod  omnes 
sectarii,  cum  in  ecclesia  recipiebantur, 
ad  pedes  apostolorum  suos  codices  af- 
ferebant  ut  cremarentur:  Nostis^  in- 
quil,  in  actisapostolorum  esse  scriptum, 
quia  multi  perditi,  et  variarum  doctri- 
narum  sectatores  omnes  codices  suos  ad 
aposlolos  atlulerunty  et  inccnsi  sunt  /»- 
bri  multi.  Ipse  impius  Lutherus  non 
rcnuil  scribere:  Est  vetaris  exempli  et 
finliqui  inoris,  infectos  cl  improbos  co- 
dtccs  comburendi,  quemadmodum  hgi- 

(I)I.T..ii  C.  20.  ^2)2.'riiii.2. 16.  ^5)2.10. 10. 
V  «if    «''  «!•  (»)  Apoiog.  c.  18.  11.  493. 


DIX  III. 

mus  in  actihus  aposfolonm  '.  Idem  fa- 
ciendum  scribit  s.  Cyprianus  de  lib  is 
mordacibus:  Si  quando  talia  quorun- 
dam  calumniosa  temeritate  conscripta 
sunt^  legiapud  nos  non  patimur^.  Idetn 
scripsit  lustinianus  imperator  de  libris 
haereticis  in  suo  edicto  ad  populum ' 
constantinopolitanum . 

V.  Sed  praestat  nunc  exemplis  rera 
hanc  magis  elucidare.  Quamvis  vide- 
batur  de  se  permittendum  ecclesiae 
pastoribus  pro  necessitate  et  tempore 
libros  haereticorum  legere,  ut  eos 
confutare  valerent ,  iuxta  concilium 
carthaginenseiv.^attamen  primis  ec- 
clesiae  saeculis  iidem  patriarchae  ab 
huiusmodi  operum  lectione  se  cave- 
bant;  vel  cum  esset  necessitas,  non  sine 
magno  legebant  timore;  Ego  vero  (scribit 
Dionysius  alexandrinae  ecclesiae  pa- 
triarcha)  in  libris  et  traditionibus  haere- 
ticorum  cognoscendis  operamposui;  exe- 
crandis  quidem  illorum  sententiis  ani~ 
mum  meum  tantisper  coinquinans;  hanc 
tamen  ex  eis  utilitatem  percipiens,  ut 
illos  tacitus  apud  me  refutarem,  multo- 
que  magis  quam  antea  detestarer.  El, 
cum  frater  quidam  ex  presbyterorum 
ordine  prohiberet  me,  veritus  ne  forte 
nequitiae  illorum  et  coeno  commiscerem; 
quippe  animum  meum  contaminatum  iri 
aiebat,  et  quidem"  veriseime  et  ipsemet 

sentiebam e  visione  coelitus  missa  . 

confirmatus  sum  lo.  Attende :  quamvis 
Dionysius  patriarcha  extaret  tam  ma- 
gnae  ecclesiae,  et  libros  haereticorum 
tantum  ad  eos  confutandos  inspiceret, 
tamen  ex  lectione  animum  suum  noa- 
nihil  inquinationis  aut  saltem  pertur- 
bationis  attraxisse  fatetur.  Et  quod  ma- 
gis  mirum  est,  licet  Dionysius  essel 
vir  tanta  sanctitate  et  doctrina  praedi- 
tus,  ipse  enim  expulit  kiliastarum  er- 
rores,  et  Nepotis  episcopi  libros  explo- 
sit,  ipse  primus  Sabellii  haeresim  de- 
bellavit,  et  de  ea  Sixtura  papam  red- 
didit  certiorera;  ipse  contra  novatianos 
felicissime  disputavit,  ac  Fabiura  An- 
tiochenura  mox  in  euradem  errorem 

(6)  Post.  tr.  de  Ps.  n.  63.  n.  ult.  coi.  442.  t.  4. 

(7)  Vide  t.  2.  ep.  ad  Spalat.  (8)  Ep.  42.  ad  Cora 
(9)  Can.  18.         (10)  Ap.  Euseb.  hist.  I.  7.  c.  7. 


DE  pRoniB.  urs 
prolapsurum  sustinuit :  ipse  scriptis 
confutavitetiamPaulumSamosateQum, 
Depotianos,  aliosque  haereticos :  et  ta- 
men,  liis  uon  obstantibus  (ut  refert  Eu- 
sebius),  fideles  cum  noverint  Diony- 
sium  libros  haereticorum  evolvere , 
magnmn  scandalum  passi  sunt;  imo  de 
hoc  apud  pontificem  eum  accusarunt , 
et  pontifex  repreheudit  ac  prohibuit  ne 
haereticorum  lectionem  prosequeretur, 
uhi  suis  offendiculum  praeheret.  Prae- 
terea  narrat  Socrates  *  quod  Theophi- 
lus  eiusdem  alexandrinae  ecclesiae  pa- 
triarcha,  vir  doctissimus,  cum  perle- 
■^issetOrigenis  libros  deprincipiis  (quos 
ipse  omnium  primus  damnavit) ,  non 
modo  a  suis  obiurgatus  est,  sed  in  con- 
oilio  damnatus,  ubi  excusationes  ab  eo 
alkitae  nequaquam  admissae  fuerunt. 

VI.  Usque  ab  ecclesiae  primordiis , 
hoc  ipso  quod  aliquod  opus  ab  haere- 
tiflo  nosceretur  conscriptum ,  etiam 
nulla  emanata  speciali  prohibitione , 
illud  legere  (saltem  generaliter  loquen- 
do)  vetitum  erat.  Sic  respondit  s.  Gre- 
gorius  Anastasio  patriarchaeantioche- 
no  interroganli ,  an  damnato  quodam 
haeretico,  omnia  eius  opera  statim  da- 
mnata  hahenda  essent.  Vide  card.  Pe- 
tra  2.  Praeterea ,  cum  in  domo  cuius- 
dam  Athanasii  presbyteri  monachi  in 
Isauria  inventus  fuisset  codex,  in  quo 
errores  aliqui  contra  fidem  contine- 
bantur ,  loannes  episcopus ,  damnato 
codice,  ipsum  a  monasterio .  expulit , 
transmisitque  acta  ad  s.  Gregorium  , 
qui  rem  probavit;  sed  cum  Athanasius 
asseruisset  ignoranter  legisse,  Grego- 
rius  ei  reditum  ad  monasterium  con- 
cessit ,  expresse  tamen  prohibens  il- 
lius  operis  lectionem  3,  Hinc  notant  e- 
ditores  e  cougregatione  s.  Mauri'*  an- 
liquam  iam  fuisse  apud  romanos  pon- 
lifices  libros  proscribendi  potestatem 
et  disciplinam,  cui  parere  etiam  orien- 
lalis  ecclesiae  patriarchae ,  et  alii  te- 
nebantur. 

VII.  Hinc  etiam  illud  eruitur,  eos 

(l)Hi8l.  I.6.C.  IS.  (2)T.l.i..  8.  inconst.Gclas. 
Yaldcctt.    (3)8.  Grcg.  ep.  aJ  Alh.  Gi.  1.  5.  c.  1G4. 
(4)  T.  2.  op.  s.  Gicg.  op.  1.  C.  ad  cp.  CG.  «ota  C. 
(i;)liic.Fili,dehacr. I.G.  (G)lnc.Epi5Copiis,dcliaer. 
(7)  Iii  lav.  fidci  sign.  124.  (55)  Cui>.  i. 


r.oivuM  cAP.  n.  i93 

qui  haereticorum  libros  legissent  vel 
habuissent,  semper  reputatos  fuisse  de 
haeresi  suspectos ,  ac  ut  tales  puniii 
potuisse.  Vide  Archid.  lo.  Andr.  ^  A- 
naniamS  Roias  Sing.  '.Et  quod  tandem 
in  primis  ecclesiae  saeculis  omnia  hae- 
reticorum  scriptafuerint  igni  damnata, 
ex  eo  eruditi  demonstrant,  quod  cun- 
cta  sic  perieriut,  ut  omnium  pene  hae- 
reticorum  ne  nomina  quidem  hodieha- 
berentur,  nisi  illorum  ecclesiae  patres 
meminissent.  Ubi  sunt  enim  arianorura 
innumeri  libri  orientem  repIentes?Ubi 
plura  volumina  Apollinaris,  Celli,  Ma- 
netis  et  gnosticorum?  De  illis  omnibus 
factum  est  id  quod  dixerunt  patres 
concil.  constantinopolitani  ii.  ^:  Hae^ 
reticorum  quidem  effraenatas  linguas, 
et  impiissima  conscripta  patri  mendacii 
diabolo  connumerantes ,  illis  dicemus : 
omnes  vos  convalescere  facitis  flammam 
ignis:  ambulatis  in  lumine  ignis  vestri, 
et  per  flammam  quam  incendistis,   " 

VIII.  Hic  etiam  sedulo  notandum  id 
quod  tradunt  Baron.9  card.  Albitius  i*' 
Braschius  i^  Ludov.  Bail  12  et  alii  -ni- 
mirum  quod  ex  primis  ecclesiae  sae- 
culis  mos  fuit ,  ut  quilibet  libros  suos 
subiiceret  examini  et  gensurae  summi 
pontificis  ,  prout  fecisse  testantur  in 
occidente  Caesarium  Arelatensem  ,  s. 
Honoratum,  Gennadium,  et  alios.  Fe- 
cit  et  episcopus  Possessor,  qui  cum  de 
codicibus  suis,  quos  ad  Hormisdam  pro 
examine  et  correctione  direxerat,  re- 
sponsione  non  dignaretur,  sic  illum  in- 
terpellavit :  Codicem  tractatuum  an- 
tehac  direxisse  memini  continentem  b. 
Pauli  epistolarum  explanationes ,  pro 
quibus  rescripto  gratulari  non  merui. 
Unde  simili  prece  deposco^  ut  praeroga- 
tivam  benedictionis  vestrae  competenti 
responsione  merear  adipisci  i3.  Fecit  et 
Anselmus,  prout  constat  ex  eius  prae- 
fatione  ad  Urbanum  11.  libri  de  /ide 
Trinitatis  etc.  Idem  fecit  s.  Augustin.<< 
quoad  libros  suos  contra  pelagianos, 
quos  ad  s. Bonifacium  transmisit.  Idem 

(9)  Ac^ann.  490.  a  n.  21.  ad  -47.     (lO)De  incousi;  iu 
liJe.c.oO.n.  ISS.     (11)  Delib.  eccl.t.3.c.2G.u.l5. 
(12)  T.  1.  Suni.  coucil.  ia  conc.  lat.  S.  iu  (in. 
(J5)  Ep.  Posscs.  aJ  lIorn'isd.  iuler  ep.  llorinisd. 
(14)  Lib.  l.  «oulia  duas  e^.  Pel.  c.  1,  ii.  .". 

Xd 


fecerunt  orientales  ,  prout  Dionysius 
Alexandrinus  ,  loannes  Orthodoxus  , 
Photius  et  aUi ,  'praesertim  Eulogius 
patriarcha  Alexandriae  scripta  sua  cen- 
surae  s.  Gregorii  submittens,  ut  appa- 
ret  ex  eiusdem  Gregorii  epistola  i. 

IX.  Item  inter  scripta  abbatis  loa- 
chim  chartula  inventa  fuit  ann.  4200. 
ipsius  manu  subscripta,  dicens :  Uni- 
versis  quibus^  in  qua  ista  leguntur.  Pro 
angustia  temporum  non  potui  hucusque 
upuscula  praedicta,  praeter  librumcon- 
cordiae.,  apostolico  culmini  praesentare^ 
ut  ab  eo  corrigerentur,  quia  ea  conditio- 
ne  suscepi  dictanda ,  ut  cui  datum  est , 
ornnimode  magisterium  praesentarem. 
Si  me  contigerit  prius  egredi  ab  hac  lu- 
ce  quam  possim ,  rogo  ex  parte  Dei  o- 
mnes  coabbates  meos  et  priores ,  et  ea 
qua  posse  videor  auctoritate  praecipio  , 
quatenus  praesens  scriptum  aut  exem- 
plar  habentes  secum^  ac  si  pro  testamen- 
to  opuscula  (  quamcitius  poterunt )  col- 
lecta  omnia ,  relictis  in  salva  custodia 
exemplaribus ,  apostolico  examini  re- 
praesentent ,  recipientes  ab  eadem  sede , 
vice  mea^  correptionem^  abiicientes  quod 
ipsa  abiicit ,  suscipientes  quod  ipsa  su- 
scipit.,  etc.  Apud  Natal.  Alexand. 

X.  Item  s.  lulianus  Toletanus  epi- 
scopus  circa  annum  685.  subiecit  exa- 
mini  Benedicti  ii.  apologiam  suam  ad- 
versus  obtrectatores  concilii  vi.  uni- 
versalis  ;  pontifex  in  ea  nonnulla  re- 
probavit ,  quae  cum  iterum  recte  ex- 
plicasset  Iulianus,ac  iterum  opus  cum 
explicalione  ad  Sergium  papam  trans- 
misisset,  Sergius  opus  approbavit,  et 
nliis  iegendum  indixit.Natal.  Alexan.2. 
IJefert  Baronius'de  quodam  Gothofri- 
»Jo,quifuitnotarius  Conradi  iii.  etFri- 
dericii.  ac  Henrici  vi.,  quod  iste,quam- 
vis  esset  in  curia  praefatorum  princi- 
pum  tam  adversantium  ecclesiae  iuri- 
bus,  tamenprocertohabuit  romanorum 
pontiQcum  proprium  esse  libros  reco- 
gooscere  et  approbare.  Sed  praestat  hic 
ip;,iiiuaudire  Gothofridum,quiin  prae- 
faliorie  ad  opus  suum  chronicum,  quod 
anno  1189.  transniisit  ad  Urbanum  iii, 

(l)  L.  8.  iiiJict.  5.  ep.  35.  ct  42.       {1)  Ilist.  aJ 
»^c",  7.  c.  3.  a.  2-2.  (5)  AJ  auii.  UiW.  u.  'i6. 


APPE.^ciiix  in. 

sic  scripsit :  Si  quod  historiarum  opun 
conficitur ,  ratio  suggerit ,  ut  antequam 
in  publicum  deveniat,  apostolico  exami- 
nipraesentetur.  Quapropter  hocopuscu- 
lum  ante  vestrum  examen  protuli^  ut  si 
per  vos  fuerit  approbatum,  ad  alias  ec- 
clesias  derivetur.  Item  patres  synodi 
suessionensis  ann.  1121.  sanxeruut  li- 
bros  Petri  Abailardi  hoc  ipso  damnatos 
reputandos,  quod  romani  pontificis  aut 
ecclesiae  auctoritate  commendati  non 
apparerent^.  Sic  etiam  Nicolaus  papa, 
cum  Scotus  Erigenas  circa  medium 
saeculum  ix.  volumina  traduxisset  s. 
Dionysii ,  s.  Maximi ,  et  aliorum ,  sine 
ecclesiae  approbatione,  eum  acriter  in- 
crepavit  dicens:  Quia  iuxta  morem  no- 
bis  mitti,  et  nostro  debuit  iudicio  appro- 
bari.  Et  ideo  praecepit  statim  scripta 
illa  transmilti,  Tandem  ad  hoc  proban- 
dum  unum  sufficit decretum  Nicolai  i.s 
ubi  dictumfuit:  Romanorum  pontificum 
decreto  caeterorum  opuscula  tractato- 
rum  approbantur  vel  reprobantur. 

XI.Romaniigiturpontificisolimsem- 
per  fuit  praesidere  arbitrium  librorum 
omnium;  sed  ubi  in  immensum  excre- 
vit  moles  librorum,  statuitLeo  x,  anno 
1515.  constitutione  probata  in  concilio 
V,  lateranensi,  et  deinde  confirmata  in 
regulis  indicis,  ut  non  vulgentur  libri 
cuiusque  generis  absque  licentia  et  ap- 
probatione  ordinariorum,  vel  inquisi- 
torum,  sub  poena  amissionis  librorum 
et  suspensionis  ac  excommunicationis 
pro  editoribus ;  qui  si  in  excommuni- 
catione  ultra  annum  permanserint,  e- 
runt  acriter  puniendi.  Et  notandum 
quod  praefata  constitutio  Leonis  iani 
reperitur  adnotata  in  archivio  regiae 
iurisdictionis  <>  in  regno  neapolitauo  , 
ut  refert  Bartholom.  Ghioccarellus. 


Cap.  in.  FiLsius  oslenditur  ecclesiae  praecipuum 
el  jjroprium  semper  fiusse  Ubros  malos  pro 
scribere;  et  huiusmodi  iurisdictionem  semper 
ecclesiam  exercuisse. 

I,  Saeculo  iv.  concilium  nicaenum 
anno  -325,  Arii  scripta  damnavit  (Nice- 
phor.'')  et  deinde  Constautinus  praece- 

(4)  Pclr.  Abail.ep.l.  aJ  Aiuicum,  iiit.  op.  Pelr.  Alib. 
(i>)  Iiic.  3.  Romaiioruin,dist.l9.     (6)  T.  i7.til.7, 
(7)  Uist.  1.8.  :.  18. 


DE  PROHin.  LIS 

pil  morte  muUari,qui  librum  aliquem 
ab  Ario  confectum  statim  non  atti\lis- 
set.  Apud  Socrat.  i.Patres  etiampseu- 
do-concilii  in  Tyro  circa  annum  336. 
Marcellum  Anacyranum  ideo  deposue- 
runt,  quiasententiaedamnationis  suo- 
rum  librorum  noluit  acquiescere ,  nec 
illos  igni  tradere.  Socrates^.Teophilus 
Alexandriae  episcopus  anno  385.  fuit 
primus,  qui  libros  Origenis  damnavit, 
prohibuitque,  ne  sui  illos  legerent;  de 
quo  eum  postea  Hieronymus,  Epipha- 
nius,  et  Damasus  papa  valde  commen- 
darunt.  At  cum  Origenis  opera  usque 
tunc  ubique  cum  plausu  perlecta  fuis- 
sent ,  quidam  monachi  in  Palaestiua 
dicebant,  errata ,  si  quae  in  libris  in- 
venirentur,  illa  ex  aliena  manu  in  scri- 
pta  Origenis  irrepsisse-,  hinc  contende- 
bant,  nou  propter  illa  etiam  reliqua 
esse  damnanda ;  Teophilus  vero ,  hoc 
non  obstante  ,  ut  refert  Sulpitius  Se- 
verus  3;  Cogebat  renitentes  pro  potesta- 
te  recta  etiam  universa  cum  pravis  da- 
mnare ,  quia  satis  superque  sufficerent 
libri  quos  ecclesia  recepisset;  subdens 
respuendam  esse  penitus  lectionem^  quae 
plus  esset  nocitura  insipientibus .,  quam 
sapientibus  profutura. 

II.  S.  Epiphanius  pariter,  coactocon- 
cilio  cum  episcopis  suae  insulae ,  eos- 
dem  Origenis  libros  proscripsit,  suos- 
que  a  lectione  compescuit.  Denique 
Anastasius  papa  illos  pariter  damna- 
vit.  Vide  s.  Hieron.  ^.  Censuit  Baron.^ 
tanlum  Periarchon  Origenis  fuisse  da- 
mnatum ,  sed  in  hoc  aperte  ei  contra- 
dicunt  Severus,  Palladius,  Sozomenus, 
Hieronymus ,  et  alii ,  dicentes  omnes 
codices  Origenis  vetitos  fuisse.Eosdem 
deinde  medio  saeculo  vi.  lustinianus 
comburendos  mandavit,  de  hoc  ab  ec- 
clesia  requisitus ;  et  non  obstante  plu- 
rimorum  reclamatione ,  edictum  con- 
cremationis  omnino  executioni  deman- 
dari  voluit.  Eodem  saeculo  vi.  conci- 
iium  carthaginense  iv.  (sed  verius  v.) 
anno  398.  sic  statuit:  Episcopus  genti- 
Uum  libros  non  legat;  haereticos  autem 

(1)  Hist.  I.  1.  c.  6.         (2)  ll.id.         (3)  Dial.  2. 
(4)  Ep.  78.  ad  Pammach.      (5)  Ad  aun.  402.  u.  12. 
(t»)  Ita  referlur  in  c.  Episcopus,  dist.  57. 
(7)  Hist.  lib.  8.  c.  18.  (8)  Iti  biov.  c.  10. 


vonuM  CAP.  m.  195 

pro  necessitate,  et  tempore  ^.  Circa  ea- 
dem  tempora  s.Ioannes  Chrysostornug 
Montani  opera  interdixit,  ac  igrii  tra- 
didit.  Vide  Nicephor  7. 

III.  Saeculo  v.  Innocentius  i.  in  sua 
epistola  anno  418.  Pelagii,  et  Caelesti- 
ni  operadamnavit.Praeterea  anno  431 . 
patres  concilii  ephesini ,  postquam  li- 
bros  omnes  proscripserunt  Nestorii  (Li- 
beratus^);  praevidentes  autem  non  de- 
futuros  homines  pertinaces ,  qui  cen- 
suras  despicerent,  in  epistola  synodali 
Theodosium  imperatorem  rogaverunt, 
ut  obtrectantes  sua  potestale  puniret^: 
et  ideo  Theodosius,  ac  deinde  Valenti- 
nianus  non  solum  bonorum  publicatio- 
ne ,  sed  etiam  capitis  supplicio  contu- 
maces  coercendos  esse  mandarunt  w. 
Deinceps  cum  nestoriani  curaverint 
circumferri  libros  Diodori  Tarsensis  , 
etTheodori  Mopsuesteni,  in  quibus  Ne- 
storii  errores  magna  exparte  latebant, 
Cyrillus  Alexandrinus,  et  Acacius  me- 
tropolita  Armeniae,  coactis  synodis,  il- 
los  proscripserunt,  caveruntque  ne  fl- 
deles  eos  haberent.  Liberatus  <*.  Item 
anno  451 .  concilium  chalcedonense  li- 
bros  Eutychetis  damnavit;  et  eodem 
tempore  insuper  mandavit,  ut  omnes 
manichaeorum  libri  flammis  traderen- 
tur.  Platina  apud  Braschiumi^.  Ac  pro- 
inde  Marcianus  imperator  horum  ca  - 
nonum  contemtores  damnavit  poena 
deportationis ;  atque  si  impia  dogmata 
postea  docuissent,  poena  mortis.  Extat 
apud  concil.  chalc.  '3  et  vide  etiam  Ba- 
ron.  *''. 

IV.  Eodem  saeculo  v.  iterum  s.  Leo 
libros  manichaeorum  proscripsit,  ut 
refert  s.  Prosper  *&  sic  scribens:  Dili- 
gentia  papae  Leonis  innotuit^  qui  ma- 
nichaeos  de  secretis  suis  erutos^  et  ocu- 
lis  totius  ecclesiae  publicatos  omnis  dog- 
matis  sui  turpitudinem  et  damnare  fe- 
cit,  etprodere^  incensis  eorum  codicibus, 
multique  orientalium  sacerdotes  indu- 
striam  rectoris  sunt  imitati.  Idem  s.  Leo 
scripsit :  Curandum  esse,  et  sacerdotali 

(9)  Ej).  syuod.  couc.  ephes.  ad  Theod.  act.  2. 

(10)  L.  Damnato,  c.  de  haeret.  et  mauich.  et  I.  lu- 
bemus,  c.  de  summa  Tnnit.  (11)  lu  brev.  c.  10. 
(12)  Loco  supr .  cit.  (lo)  Act.  5. 

(1-i)  Adan.418.et419.     (IS)Iu  chioa.adau. -443 


m 


APPBNDIX  lir. 


diligentia  maxime providendum^  ut  fal-  \  de  Fleury  scribit  ii  in  eo  decreto  sim- 

sati  codices  in  nullo  usu  lectionis  ha- 

beantur.  Apocryphae  autem  scripturae , 

non  solum  interdicendae,  sed  ignibus 

concremqndae...  Unde  si  quis  episcopo- 

rum  apocrypha  haberi  per  domos  non 

prohibuerit^  haereticum  se  noverit  iudi- 

candum;  quoniam  si  alios  ab  errore  non 

revocat^  seipsum  errare  demonstrat^.  I- 

dem  s.  Leo,  ut  legitur  in  suo  responso 

ad  s.  Turribium ,  scripta  damnavit  a- 

pollinaristarum,  et  Dictinnii  episcopi 

asturicensis  ( qui  tamen  ab  errore  iam 

resipuerat)  sicinquiens:  Sed  nemo  haec 

catholicus  praesumat ,  nec  inter  catho- 

licos  censeatur^  quisquis  utitur  scriptis, 

non  solum  ab  ecclesia  catholica,  sed  et- 

iam  a  suo  auctore  damnatis. 

V.  Eodem  saeculo  v.  putatur  pro- 

diisse  celebre  decretum  de  censura  li- 

brorum  Gelasio  attributum.Baronius^ 

cum  aliquibus  aliis  Damasum  credit 

decreti  illius  auctorem,  Gelasium  vero 

promulgatorem;  sed  Personius^  ex  an- 

tiquissimo  codice  in  Angliam  perlato  a 

Lanfranco  ex  coenobio  beccensi ,  legit 

titulum:  Decretum  Gelasii  papae  de  re- 

cipiendis  et  non  recipiendis  libris ;  quae 

sunt  scripta  ab  eo  cum  lO.eruditissimis 

episcopis.  Et  idem  confirmat  Gratia- 

nus  <  Lupus  Ferrariensis  ^  aliique  cum 

Nicolao  papa  6,  Non  obstat  quidam  co- 

dex  apud  Baluzium,  ubi  decretum  illud 

adscribitur  Hormisdae  papae ;  nam,  ut 

referunt  idemBaronius'Pagius8  card. 

Noris^  P.  Orsi  i*^  et  alii.  Tdem  Hormisda 

scribens  ad  Possessorem  episcopum , 

asserit  iam  pridem  extitisse  decretum, 

dicens  :  Quae  essent  catholica  dogmata 

( in  illo  decreto  )  definiuntur ,  ac  certa 

librorum  ,  etiam  veterum  in  auctorita- 

tem  recipienda.  In  decreto  autem  Hor- 

misdae  legitur:  Non  solum  repudiata 

( nerape  baereticorum  scripta  )  verum 

ab  omni  romana ,  et  apostolica  ecclesia 

eliminata,  atque  in  suis  auctoribus  ana- 

thematis  indissolubili  vinculo  in  aeter- 

num  confitemur  esse  damnata.  Abbas 

(1)  Ep.  IS.  alias  93.  c.  18.  edit.  ven. 
(2)  Adan.  469.  n.  4.      (3)Invind.Iguatian.l.  l.c.4. 
(4)C.SanclaRoni.diit.lS,.  (S)Ep.adCar.Calv.inKu. 
(6)  Ep.  42.  ad  episc.  Gall.       C:'^  A.i  an.  420.  n.  21. 
(8)  Ibi  iii  ciil.  au.  4U-i.  n.  4.    ^^9)  lu  coea«laj|>h.  PJo. 


plicem  directionem  ad  caucciam  dari , 
non  vero  praeceptum  prohibitionis  , 
quia  nullae  in  ipso  adsunt  censurae  seu 
poenae  iniunctae.  Sed  perperam,  nam 
verbum  eliminata  satis  demonstrat , 
quod  scripta  illa  iam  ab  ecclesia  fue- 
rint  damnata.  Quomodo  autem  assere- 
re  potest  Fleury  in  illo  decreto  nul- 
lam  adesse  censuram  impositam,  dum 
in  eo  legitur,  sub  anathematis  indisso- 
lubili  vinculo  ?  Accedit  quod  Clemens 
VIII.  12  testatur  Gelasium  sub  censura 
librorum  illorum  detentores  iam  da- 
mnasse.  Accedit  insuper ,  quod  patres 
concilii  tridentini,  ut  refert  cardinalis 
Pallavicinus*',  ex  digestis  a  Gelasio  ar- 
guerunt  non  esse  opus  in  prohibitione 
librorum  ,  ut  citentur  auctores  ,  quo- 
rum  libri  sunt  interdicendi.  Alius  au- 
tem  auctor,  nempe  Van-Espen  **  dicit 
in  laudato  decreto  actum  esse  tantum 
de  publica  ,  non  autem  de  privata  le- 
ctione.  Sed  hic  etiam  perperam  ,  nam 
in  decreto  dicitur,  cum  haec  ad  catho- 
licorum  manus  devenerint,  quis  non  vi- 
det  hic  etiam  de  privata  lectione  fieri 
sermonem  ? 

VL  In  saeculo  vi.  anno  536.  patres 
concilii  sub  Menna  constantinopolitano 
proscripserunt  libros  Severi,  Petri  An- 
tiocheni,  etZoarae,  dicentes:  Abiicimus, 
et  anathemate  ferimus  omnia  ab  ipsis 
conscripta. Et  deiude  ab  imperatore  pc'- 
tierunt,ut  sua  sanctione  canones  pro  re 
illa  statutos  roboraret  i^.  Eodem  tem- 
pore  papa  Vigilius  damnavit  scripta 
Theodoreti  adversus  s.  Cyrillum-,  item 
libros  Theodori  Mopsuesteni,  et  episto- 
lam  Ibae:  ac  deinde  anno  555.  libri  in 
concilio  ii.  constanlinopolitano  igni 
traditi  sunt,  et  omnia  eorum  exempla- 
ria,  si  quae  postmodum  invenirentur , 
sub  excommunicatione  vetita.  De  libris 
pariter  priscillianorum  in  concilio  i. 
bracharensi  anni  563.  sic  legitur  16;  Sj 
quis  scripturas ,  quas  Priscillianus  se- 

diss.  4.  S.l.    (10)Hist.  eccl.  adan.494.    (il)T,19, 
orat.  7.  sup.  hist.  eccl.  n.  15.  et  t.  7.  pag.  i>4. 
(12)  Const.  Sacrosanctum,  dat.  17.  oct.  au.  lo9S. 
(15)  Hist.  couc.  Trid.  p.  21.  c.  18.  ct  19. 
(14)  V.  l.  tit.  22.  de  congf.  card.  c.  4.  u.  2. 
(I.S)  PvuoJ.  suli  Mcnua,  act.  i.         (IG)  C.iu.  17. 


PKOHIB.  LIBROaUM  CAP.  111. 


197 


cuuilum  suum  mpravavit  errorem,  vel 
tractatus  Dictinnii  (  quos  ipse  scripsit 
priusquam  converteretur)  legit  aut  de- 
fendit,  anathema  sit.  Pariter  in  conci- 
liotoletano  iii.  anni  589.  habetur:  San- 
citum  est,  ut  libri  omnes  haereticorum 
igne  comburendi  darentur.  Baron.  *.  In 
sequentibus  saeculis  anno  649.  in  con- 
cil.  romano  sub  Martino  i,  2  dictum 
fuit:  Si  quis  non  respuit  et  anathemati- 
zat  animo  et  ore  nefandissimos  haereti- 
cos  (  nempe  Theodorum  Pharanitam  , 
Cyrum,  Sergium,  et  Paulum  Pyrrhum) 
cum  omnibus  impiis  eorumconscriptis., . 
condemnatus  sit.  El^  damnata  fuerunt, 
et  sub  anathemate  prohibita  scripta 
commentitia  Mennae ,  et  Vigilii  papae 
de  unica  Christi  voluntate.  Et  in  trul- 
lano  anno  692.  ^  proscriptae  fuerunt 
quaedam  apocriphae  martyrum  histo- 
riae  ;  et  flammis  traditae.  Item  anno 
745.  s.  Bonifacius  episcopus  mogunti- 
nus,  sedisque  apostolicae  legatus  con- 
cilium  advocavit ,  cuius  imperio  scri- 
pta  impii  Adalberti  combusta  f»aerunt. 
Deindeque  Zacharias  papa  in  concilio 
romano  idem  confirmans  dixit:  Optime 
provisum  a  vestra  sanctitate ,  ut  con- 
scripta  illius  omnia  igne  concrementur. 
Apud  Baron.  5.  Jtem  in  concilio  nicae- 
no  II.  ann.  787.  proscripti  fuerant  ali- 
qui  iconoclastarum  libri ,  his  verbis : 
Anathema  illis  libris  et  eis  qui  legunt  ^. 
YU.  Nono  saeculo  Nicolaus  papa, 
cum  requisitus  fuisset  a  bulgaris,  quid 
faciendum  de  libris  allatis  a  saracenis; 
respondit :  Utpote  noxii  et  blasphemi , 
igni  tradendi^.  Praeterea  Adrianuspa- 
pa  anno  869.  sic  Basilio  imperatori 
scripsit:  Cuncta  decernimus  exemplaria 
(Photii )  prorsus  a  possessoribus  ablata 
igne  cremari;  nec  superesse  apud  quem- 
libet  ex  his  unum  apicem  nisi  forte  quis- 
quis  totius  nominis  christiani  dignita- 
?e,  anathemate  perculsus,  carere  volu£- 
rit.  Accendatur  etiam  tuae  zelus  pieta- 
iis  etc.  Sicque  prosequitur  pontifex, 
jogans  imperatorem,  utipse  suis  etiam 
edictis  poena  coerceret  inobedientes. 

(i)  Ad  an.  889.  n.  44.  (2)  Can.  18.  (5)  Act.  4. 
(4)  Can.  63.  (S)  Ad  an.  74S.  n.  56.  (6)  Act.  2. 
(7)  Ep.  ad  Bulgar.  (8)  Ling.  vcrb.  Dcdecns,  lit.  f. 
'9)Can.4.     (10)  De  corp.  Dom.  c.  4.     (H)L«5C.  c. 


Apud  Baier  '.  Concilium  tullense  xiv. 
anno  860.  ^  confirmavit  canonem  i. 
concilii  Valentini  iii.  qui  de  libris  Scoti 
Erigenae  ita  statuerat:  A  pio  fidelium 
auditu  penitus  explodimus,  et  ut  talia 
et  similia  scripta  caveantur,  auctoritate 
Spiritus  Sancti  interdicimus.  Leo  ix. 
ann.o  1050.  in  concilio  vercellensi  sub 
anathemate  pariter  damnavit  librum 
Scoti  de  corpore  Christi.  Honorius  m. 
anno  1225.  confirmans  acta  conciliise- 
nonensis  proscripsit  aliumpraefati  Sco- 
ti  librumdenafitns.Lanfranc.io.  Prae- 
terea  in  concilio  romano  sub  Nicolao 
ir.  anno  1059.  Berengarius ,  eiuratis 
erroribus ,  adducere  omnes  suos  suo- 
rumque  libros  coactus  est ,  qui  omnes 
concremati  fuerunt.  Lanfrajic.  ^i.  In 
concilio  suessionensi  anno  1121.  coa- 
ctus  est  Petrus  Abailardus  sua  scripta 
propriismanibusigni  committere.  Gau- 
f rid  .*2.Innoc.ii.  sub  excommunicatione 
j  mandavit,  ut  qui  haberet  libros  praefati 
Abailardi  etArnaldi  a  Brixia,  illos  sta- 
tim  combureret.  Conc.  later.  Idemque 
praeceptum  datum  fuit  anno  1140.  in 
concilio  sen.  Apud  s.  Bernard.13.  Jdem 
de  libris  Gilberti  Vorretani  statuit  Eu- 
genius  iii.  anno  1148.  in  concilio  rhe- 
mensi,  ut  refert  Gaufrid.  ap.  Grav.  i^  et 
ap.  Nat.  A1.15  dicens:  Dominuspapaapo- 
stolica  auctoritate  capitula  ipsa  damna- 
vit,  districte  praecipiens  ne  eumdem  li- 
brum  legere  vel  transcribere  quis  auderet. 
VIII.  Pariter  concilium  parisiense 
ann.  1204.  damnavit  libros  Davidis  a 
Dinando:  Qui  K6n,aitRigordus*6,apud 
Petav.  ^"^  et  apud  Natal.  Alex.  is  iussi 
sunt  omnes  comburi ,  et  sub  poena  ex- 
communicationis  cautum.  est  in  eodem 
concilio,  ne  quis  eos  de  caetero  scribere, 
legere  praesumeret,  vel  quommque  mo  • 
do  habere.  In  concilio  toletano  1229. 
vetitum  fuit,  ne  laici  cuiuscumque  ge- 
neris  et  status  penes  se  haberent, 
durante  haeresi,  quemcumque  librum 
sacrae  scripturae,  exceptis  psalterio  et 
breviarioi^.  Et  quoniam  haereticorum 

(12)  In  vita  s.  Bern.  1.  3.  c.  S.       (15)  Ep.  IIS.  ti 
Yvontm  card.  (14)  T.  1.  Iiist.  p.  4.  coll.  4 

(15)  T.  12.  pag.  77.  (16)  De  gest.  riiilip. 

(17)  In  prol.  c.  5.  n.  8.     (18)  T.  16.  pag.  18«. 
(19)  «talut.  *3.  !»p,  H»r'    a,  i  7,.  eoil.  178. 


198 


APPEWIX  111. 


est  sacras  scripturas  in  vernaculam 
linguam  vertere,  ut  illas  modo  suo  in- 
terpretantes  erronee  postmodum  tra- 
dant  suis  addiscendas,  ideo  synodus 
biterrensis  anno  1245.1  interdixit  o- 
mnes  scripturae  libros  vulgarem  in 
linguam  traductos.   Idem  statuerunt 
concilia   hierosolymitanum ,   meohli- 
niense,  cameracense,  et  alia  plura  quae 
observari  possunt  in  libro  edito  Pari- 
siis  anno  1661.  expraecepto  cleri  gal- 
licani  sub  titulo :  Collectio  auctorum , 
qui  ex  professo  sacrae  scripturae  in 
vulgarem  linguamtranslationes  damnor- 
runt.  De  hac  re  adest  etiam  quarta  re- 
gula  indicis.  Insuper  papa  Clemens  xi. 
proscripsit  propositionem  79.  Quesnel- 
lii,  quae  dicebat:  Utile,  ac  necessarium 
est  omni  tempore  ,  omni  loco  ,  et  omni 
personarum  generi  studere,  et  cognosce- 
re  spiritum,  et  pietatem^  etmysteria  sa- 
crae  scripturae.  Praeterea  cancellarius 
parisiensis,  et  doctores  regeutes  iussu 
Gregorii  ix.  libros  thalmudos  publice 
concremarunt.  Nat.  Alex.  2.  Idem  sta- 
tuerunt  Clem.  iv.,  Honorius  iv.,  loan- 
nes   XII. ,  et  alii ;  vide  Sixtum  Se- 
nens.  3  et  ex  sola  bibliotheca  iudaeo- 
rum ,  quae  erat  Cremonae ,  combusta 
sunt  duodecim  millia  exemplaria.  In- 
super  lulius  iii.  ^  praecepit  quoscum- 
que  codices  iudaeorum  ex  eorum  do- 
mibus  eruendos  et  concremandos  :  et 
Clemens  viii.  ^  omnibus  facultatem  a- 
demit,  adhuc  inquisitoribus,  et  legatis 
a  latere,  impertiendi  licentiam  ad  eos 
legendos. 

IX.  Alexander  iv.  c  sub  excommu- 
nicatione  vetuit ,  ne  quisque  haberet 
scripta  Guillelmi  a  Sancto  Amore,man- 
davitque,  ut  intra  octo  dies  illa  com- 
burerentur;  et  omnes  paruerunt.  Vide 
Guillelm.  Nancium  '.  Pariter  Petrus 
Tarraconensis  archiepiscopus  auctori- 
tate  Alexandri  v.  anno  1260.  sub  ana- 
thematelibros  Laurentii  LuIIi  proscri- 
psit;  etcum  dcinde  anno  1376.  Grego- 
rius  XI.  prohibitionem  confirmassel , 
Pelrus  Aragoniae  rex  de  illa  moerens 
pontificem  rogavit,  ut  opus  LuIIi  ite- 

(1)  C.Sfi.  (2)T.  IG.  p.41.  (5)L.2.t.l.pag.202. 
(4)  Coiist.  23.  Cum  siculius.       (S)  Const.  20.  Cnm 


rum  examinaretur  ab  episcopo  harci  - 
nonensi:  sed  hoc  non  obstante,  proscri- 
ptiostetit,  et  rex  humiliter  illiacquie- 
vit.Item  Thomas  Arundelius  archiepi- 
scopus  cantuariensis ,  coacto  concilio 
provinciali  anno  1408.  Oxoniae  prohi- 
buit  sub  excorhmunicatione,  ne  quis 
legeret  aut  haberet  quemcumque  li- 
brum  ab  academia  oxonieusi,  aut  can- 
tabrigensi  prius  non  probatum.  Pariter 
loanues  xxii.  in  concilio  romano  anno 
1513.  plures  libros  damnavit  episcopis 
curaminiungens,ut  omnes  illi  concre- 
marentur.  Vide  Labbe  s  etNat.  Alex.^. 
Idemque  mandatum  renovavit  concil. 
generale  constantiense  anno  1415.  His 
perspectis  nequeo  intelligere,  qua  fron- 
te  possint  quidam  asserere  ecclesiae 
tantum  esse  censuram  dare  de  pravis 
Iibris,non  vero  illos  prohibere  et  com- 
burere. 

Cap.  IV.  Respondetur  inanibus  adversariorum 
ohiectionibus ,  quibus  impugnatur  librorum 
prohibitio  ab  ecclesia  indicta. 

I.  Diversi  diversa  obiiciunt.  Alii  ab- 
solute  asserunt  librorum  prohibitio- 
nem  per  se  nocuam  et  iniustam  esse 
Alii  concedunt  quidem  ad  ecclesiam 
pertinere  censuram  ferre  de  libris,  ad 
principes  vero  lectionem  eprumprohi- 
bere ,  illosque  comburere.  Alii  dc- 
mum  utrumque  ecclesiae  concedunt , 
quod  possit  nimirum  libros  damnare 
et  eorum  lectionem  interdicere,  sed 
autumant  prohibitiones  quae  hisce 
temporibus  ab  ecclesia  prodeunt ,  o- 
mnino  esse  irregulares  et  a  recto  or- 
dine  aberrantes,  ac  proinde  non  posse 
conscientias  obstringere.  Singula  dis- 
cutiamus. 

II.  Obiiciunt  igitur  1 .  Iniustam  esse 
librorum  prohibitionem,  ex  illo  apo- 
stoli :  Omnia  probate ,  quod  bonum  est 
tengte  lo.  Errat  igitur  ecclesia  romana , 
temere  dicunt,  librorumlectionempro- 
hibendo,  cum  unicuique  ex  praecepto 
apostoli  datum  sit  libros  lectione  pro- 
bare,  bona  in  eis  inventa  retinendo  , 
mala  autem  reprobando. 

Hebraponim.  (6)Coiist.?!nmarnispontifpic,  an.  12i1G. 
(7)1.1  VI ;;.  s.  Lmlov.  an.  122.^>.  (8)  T.  I.cnnc.  p.2. 
(9)  T.  IG.  p.  251.  (10)  1.  Thcss.  5.  21. 


DE  PROHIB.  LIBRORUM  CAP.  IV. 


m 


III.  Id  confirmant  auctoritate  s.  Hie- 
ronymi ,  qui  cum  argueretur  ab  aliis, 
quod  haereticorum  opera  evolveret  , 
sicrespondit:  Si  quis  immurmurat^  qua- 
re  eorum  explanationes  legam ,  quorum 
dogmatihus  non  acquiesco^  sciat  me  il~ 
lud  apostoli  libenter  audire;  Omnia  pro- 
bate,  quod  bonum  est  retinete  ...  Cur 
me  lacerant  amici  mei ,  et  adversus  si- 
lentem  crassae  sues  grunnitant  ?  Meum 
propositum  est  antiquos  legere^  probare 
singula^retinere  quae  bona sunt,eta  fide 
catholicae  ecclesiae  non  recedere^.  Con- 
firmant  deinde  exemplis,  et  dictis  Teo- 
phili  et  Dionysii  Alexandriae  episcopo- 
rum:  TeophiIusenim,cum  reprehende- 
returquod  scriptaOrigenisIegeret,  re- 
posuit:  Si  quid  boni  in  illis  reperio  illud 
excipio  ;  si  vero  spinosum  quid  visum 
fuerit  hoc  tanquam  aculentum  praete- 
reo.  Item  Dionysius,  pariter  reprehen- 
sas  de  lectione  haereticorum,  rem  cum 
Deo  in  oratione  conferens,  coelestem 
vocem  audivit  ei  dicentem:  Lege  omnia 
quae  in  manus  tuas  veniunt;  valehis  e- 
nim  omnia  expendere  et  probare.  Hinc 
Dionysius  legit ,  et  aliis  (  forte  ipsum 
reprehendentibus )  scripsit:  Acceptavi 
visionem  hanc,  tanquam  apostolicae  voci 
conformem.  Apud  Euseb.  2. 

IV.  Addunt ,  quod  etiam  Hormisda 
papa  lectionem  librorum  pravorum 
non  reprobavit,  imo  laudavit,  eo  quod 
alias  non  bene  possent  errores  confu-  ' 
tari  nec  vitari;  sic  enim  dixit:  Nec  ta-  ' 
men  improbatus  diligentia  per  multa 
discurrens^  sed  animus  a  veritate  de- 
clinans.  Saepe  de  his  necessaria  provide- 
tur  ,  de  quo  ipsi  aemuli  convincantur  , 
instructio.  Nec  vitia  dari  potest  nosse  , 
quod  fugias:  atque  ideo  non  legentes  in- 
congrua  in  culpamveniunt^  sed  sequen- 
tes.  Quod  si  ita  non  esset,  nunquam  do- 
ctor  ille  gentium  acquievisset  nunciare 
fidelibus  :  Omnia  probate  ,  quod  bonum 
est  tenete  3.  Quin  et  ipse  Gelasius  in 
decreto  supra  laudato,  eodera  tempore 
(juo  damnata  opera  recensebat,  sic  i- 
hidcm  adnotavit:  Sed  cum  haec  ad  ca- 
tholicorum  manus  advenerint,  h.  Pauli 
apostolipraecedat  sententia:  Omniapro- 

(1)  Ep.  ad  Miner.  et  Alcx.       (2)  Hist.  I.  7.  c.  7, 


bate,  quod  bonum  est  tenete.  Hiuc  Fleu- 
ry  et  Van-Espen  inferunt  ponttfices, 
ac  ipsummet  Gelasium  libros  notatos 
damnasse,  non  ut  eorum  lectio  prehi- 
beretur,  sed  ut  illi  cum  praeventione 
et  cautela  legerentur;  dum  alias  rigo- 
rosa  prohibitio.(ut  aiunt)  nonnisi  per- 
niciosa  esse  potest,  eo  quod  libertinos 
ipsa  prohibitio  magis  ad  lectionem  im- 
pellit;  et  contra  aufert  cordatis  viris, 
ut  possint  errores  qui  serpunt  adnota- 
re  et  confutare. 

V,  Respondetur.  Et  primo  quoad  te- 
xtum  illum  apostoli,  Omnia  autem  pro- 
bate,  etc.  communiter  dictum  illud  ex- 
plicatur  a  commentatoribus,  Estio  Cor- 
nelio  a  Lapide  UgoneNat.  Alexand.  Ti- 
rinoet  aliis;  nimirumquodomnia  quae 
dubia  et  incerta  sunt,  examine  et  pro- 
batione  indigent,  prout  erant  quaedam 
prophetiae,  de  quibus  sermonem  fece- 
rat  apostolus  in  versu  praecedenti,  ubi 
dixerat:  Prophetias  nolite  spernere;  has 
voluit  b.  Paulus  iudicare,  an  verae  fue- 
rint  aut  falsae ;  iam  pridem  enim  ab 
ipso  Domino  ^  mandatum  fuit,  ne  pseu- 
dc-prophetae  a  fidelibus  audirentur; 
TertuIIianus  autem  misere  in  haeresim 
impegit ,  quia  Montani  et  insanarum 
mulierum  somnia  ut  prophetias  habuit, 
Non  igitur,  inquit  Estius ,  de  omnibus 
doctrinis  verba  illa  dixit  apostolus,  sed 
tantum  de  iis  quae  de  novo  profere- 
bantur  a  fratribus,  et  nondum  probata 
erant;  haec  enim  diiudicari  oportebat, 
secundum  id  quod  idem  Paulus  prae- 
cepit ,  scribens :  Prophetae  autem  duo 
aut  tres  dicant ,  et  caeteri  diiudicent  5. 
Ea  vero  quae  ab  ipso  aut  ab  aliis  Ira- 
dita  erant  apostolis,  non  diiudicari 
vult,  sed  teneri,  dicens:  Tenete  tradi- 
tiones  quas  didicistis  <>.  Et:  Laudo  au- 
tem  vos,  fratres,  quod . . .  sicut  tradidi 
vohis,  praecepta  mea  tenetis^.  Praeterea 
dicit  Nat.  Aiex.  probare  doctrinas  li- 
brorum  non  unicuique  commissumest, 
sed  tantum  episcopis,  quos  Spiritus 
Sanctus  ecclesiae  Dei  praefecit,  et  ma- 
xime  summo  pontifici  Christi  vicario , 
ac  totius  gregis  Christi  supremo  pasto- 

(5)Ep.70.adPoss.  (4)Deut.l5.  3.  (S)l.Cnr  14  16 
(6)  2.  Thess.  2.  14.  (7)  1.  Cor.  11.  2. 


208 


APPE>^OIX  IH. 


ri.  Pravi  autftmJihri  non  damnanturab 
ecclesia  nisi  post  diligens  exameu;  nul- 
lum  igitur  iudicium  aliud  de  illis  ope- 
'  ribus  expectandum,  quae  iam  ecclesia 
improbanda  iudicavi' 

VI.  Quod  vero  ad  s.  Hieronymum 
attinet,  certum  est,  quod  ipsemut  s. 
doctor  lectionem  pravorum  librorum 
constanter  reprobavit;  in  quadam  enim 
epistola  scripsit:  Doctorum  homimm 
tractatus  lege^  eorum  dumtaxat  quorum 
fides  nota  est;  non  necesse  habes  aurum 
in  luto  quaerere  *.  Hancque  epistolam 
animadvertens  Marianus  Victor,  sic  ad- 
notavit;  Ubique  sanctissimus  vir  incul- 
cat,  ut  ab  haereticorum^  apocryphisque 
voluminibus  abstineamus;  et  improbat 
rationem,  qua  praetenditur  aurum  ex 
luto  quaeri  2.  Praeterea,  s  Hieronymus 
summiscelebravit  laudibus  decretaEu- 
sebii  et  Dionysii  Alexandrini,  quibus 
a  lectione  librorum  Origenis  fideles  ar- 
cebantur.  Praeterea  ipse  HieronymuS' 
auctor  fuit,  ut  iidem  Origenis  libripro- 
scriberentur  a  Venerio  episcopo  me- 
diolanensi  et  a  pontifioe  Anastasio , 
cuius  deinde  decretum  undique  ipse- 
met  propagavit  3.  Ipsemet  praeterea 
laudat  Pammachium,  quod  cum  legis- 
set  Origenis  principia,  Exhorruit,  et 
reclusit  scrinio ,  ne  prolati  in  vulgus 
multorum  animos  vulnerarent  ^.  Tan- 
dem  testatur  exemplar  Origenis  olim 
a  se  translatum  nulli  unquam  prae- 
buisse,  ex  quo  adnotat  commentator  : 
Atidiant  haec  qui  haereticorum  libros 
pa^isim  sibi  legendos  fore  contenduntj  et 
salubrem  parentis  ecclesiae  prohibitio- 
nem  despiciunt ;  venenum  enim  aureo 
etiam  haustum  poculo semper  nocet.  Ma- 
rian.  Vict.  &.  Scribit  alibi  idem  Hiero- 
nymus  haec  magni  ponderis  verba : 
Melius  est  aliquid  nescire  ,  quam  cum 
periculo  discere  ^.  Et  demum ,  ut  alia 
praetereamus  ,  sic  gravissime  monet 
apud  Sixtum  Senens.  '  :  Nemo  ad  lu- 
panar  mittit  viryines  suas,  quamvis 
quaedam  ibi  reperiri  possent  de  turpi 
corruptione  lugentes :  nemo  haeredem 
suum  latronum  turbae  committit,  ut 

(l)  Ep.  10.  ad  Furiam.      (2)  In-op.  s.  Hier.  t.  1. 
ay.  10,  in  Schol.  (3)  Ep.  78.  .•»«1  Pammach. 


discat  audaciam:  nemo  in  perforatam 
intrat  cymbam^ut  discat  vitare  naufra- 
gium;  et  ad  haeresibus  plenum  volumen 
animam  diriges  immunem  doK,  ut  ibi 
discas  catholicam  veritatem? 

VII.  Quod  si  uno  illo  in  loco  ab  ad- 
versariis  obiecto  diversimode  s.  doctor 
sentire  videtur,  hoc  nimio  eius  ardori 
parcendum,  quo  a  Rufino  et  aliis  im- 
petebatur.  Hinc  non  desunt,  qui  de 
huiusmodi  lectione  Hieronymum  re- 
prehendunt.  Vid. ;  Christian.  Lupum. 
Et  ipsemet  adhuc  fatetur  de  tali  re  a 
Domino  fuisse  correctus,  ac  etiam  fla- 
gellis  coercitus  ».  Scribunt  alii,  Hiero- 
nymumlibrosquoscumque  legissepro- 
pter  ecclesiaenecessitatem,  et  de  licen- 
tia  saltem  tacita  Damasi,  aliorumque 
pontificum.  Caeterum  sciendum  est , 
quod  tunc  temporis  magna  vertebat 
controversia  inter  episcopos,  an  per- 
mittenda  aut  vetanda  foret  operum  0- 
rigenis  lectio.  Negabat  Theophilus  epi- 
scopus  Alexandriae,  et  Epiphanius  Sa- 
laminae  in  Cypro,  quorum  tamen  de- 
creta  erant  tantum  particularia  pro  suis 
ecclesiis.  Affirmabant  autem  Eusebius 
(  qui  tunc  apologiam  de  libris  Origenis 
tradiderat),  item  Chrysostomus,  Theo- 
timus,  Cassiodorus,  et  alii,  ac  ipseHie- 
ronymus,  dummodo  caute  atque  a  pau- 
cis  peritis  praefati  libri  legerentur.  Ad- 
de  quod  lectio  ipsorum  non  erat  usque 
tunc  damnata;  quis  dubitat,  quin  si  i- 
psa  ab  ecclesia  fuisset  vetita,  Hierony- 
mus  ecclesiae  non  paruisset? 

VIII.  Quod  autem  ad  Theophilum  A- 
lexandriae  patriarcham  pertinet,  re- 
spondetur  quod  licet  ipse  inmiunem  se 
diceret  ab  omni  reprehensione,  quia  in 
lectione  librorum  Origenis  caute  se  ge- 
rebat,  omnino  reprobando  quae  prava 
videbantur;  attamen  refert  Socrates  ^, 
Theophilum  nihilominus  damnatum 
fuisse  a  concilio ,  nec  excusationes  ab 
eo  allatas  fuisse  admissas.  Si  igitur  hic 
palriarcha  damnatus  fuit,  eo  quod  li- 
bros  nondum  vetitos  legerit ,  quisque 
videre  potest,  qualis  fuerit  orientalium 

(4)  Ep.  S9.  ail  Avitum.  (S)  In  praef.  op. 

(6)  Rng.  mon.  t.O.ed.col.pag.  198.     (7)  L.2. 1. 1, 
(8)  In  reg.  moiiach.  (i))  Hist.  I.  ti.  c.  17. 


DE  PROHIB.  LIBaOROM  CAP.  IV. 


?01 


sensus  circa  lectionem  librorum  iam 
proscriptorum.  Quod  vero  adducunt 
adversarii  de  Dionysio,  id  valde  lon- 
gius  eorum  causam  infirmat ,  qaam 
adiuvat.Relege,  benigne  lector,  quaede 
hoc  diximus  cap.  2.  n.  5.  ubi  retuli- 
mus  quod  Dionysius  non  ausus  est  le- 
gere  haereticorum  libros ,  nisi  divina 
visione  et  voce  confirmatus;  et  nihilo- 
minus  adhuc  a  suis  apud  pontificem 
accusatus  fuit,  qui  non  omisit  eum  de 
hoc  reprehendere,  prohibuitque  nede- 
inde  huiusmodi  lectionem  prosequere- 
tur,  Mira  resl  primis  illis  ecclesiae  sae- 
culis ,  quando  paucissimi  habebantur 
sacrae  scripturae  explanatores,  si  vel 
patriarcha  opera  legisset  alicuius  ma- 
gni  nominis  interpretis  qui  in  aliquem 
errorem  incidisset,  scandalo  erat  fide- 
libus,  et  reprehendebatur  et  defere- 
batur  et  damnabatur;  et  hodie,  cum  ss. 
patribus  et  multis  affluamus  explana- 
toribus,  in  quorum  operibus  doctius 
quam  in  libris  haereticorum  veritates 
elucidantur,  inveniuntur  homines  ec- 
clesiam  criminantes  quod  librorum  er- 
roribus  infectorum  ovibus  suis  lectio- 
nem  prohibeatl 

IX.  Scripta  demum  ab  Hormisda  no- 
bis  opposita  minime  obsunt:  non  enim 
pontifex  ignorare  potuit  traditionem 
ecclesiae,  conciliorum  canones,  deces- 
sorumque  decreta,  nempe  Leonis,  alio- 
rumque  pontificum,  et  multo  minus 
decretum  Gelasii,  quod  ipsemet  Hor- 
■misda  in  eadem  sua  commendat  epi- 
stola.  Ipse  insuperibidem  adnotat  Gen- 
nadii  libros  ab  ecclesia  non  recipi. 
Insuperipsemet  fideles  a  lectione  libro- 
rum  manichaeorum,  aliorumque  hae- 
reticorum  compescuit.  V.  Platinam  in 
Hormisdam  apud  Beierlingi.Quod  au- 
tem  Hormisda  scripsitPossessori,  nem- 
pe ,  Non  legentes  incongrua  in  culpam 
veniunt ,  sed  sequentes ,  illud  quidem 
scribit  sine  praeiudicio  prohibitionis 
damnatorum  hbrorum.  Fervente  Con- 
Btantinopoli  magna  controversia  circa 
Gennadii  librum,  bene  poterat  Pos- 
sessor  episcopus  eum  legere,  etsi  no- 
visset  damnatum,  quandoquidem  con- 

(1)  Veib.  Dcdecns.     (2)  Hora.lO.  in  ep.  ad  Rom. 


cilium  carthaginense  ( ut  supra  dixi- 
mus )  non  diu  ante  celebratum,  decre- 
verat  posse  episcopos  legere  damnatos 
libros  haereticorum  pro  necessitate^  el 
tempore:  quanto  magis  igitur  legere  po- 
terat Possessor, tempore quo  liberGen- 
nadii  nondum  fuerat  damnatus?  Nole- 
bat  autem  ipse  illum  legere,  nimis  in 
ea  re  scrupulis  indulgens;  at  de  hoc  ab 
Hormisda  fuit  exprobratus,  propter  il- 
lud  apostoli  monitum,  Omnia  probate; 
opus  est  enim  ut  pastores  aliqua  pro- 
bent ,  ac  deinde  oves  instruant  de  iis 
quae  tenere  et  quae  abiicere  debeant. 
Dicere  autem  cum  adversariis  quod 
stricta  librorum  prohibitio  non  potest 
esse  nisi  perniciosa ,  eo  quod  liberti- 
nos  magis  ad  legendum  impellit :  hoc 
argumentum  infringit  omnia  ecclesiae, 
imo  ipsius  Dei  mandata.  Haec  quidem 
est  misera  hominum  conditio,  ut  veti- 
ta  avidius  patrare  cupiant,  iuxta  vul- 
gare  illud  proverbium ;  Prohibitio  ge- 
nerut  appetitum.  Sed  hoc  non  evenit 
ut  ait  Chrysostomus  2 ,  ob  legis  natu- 
ram,  sed  propter  eorum,  qui  legi  tener 
tur  parere,defectum.  Augustinus  dixit; 
Auxit  prohibitio  desiderium^.  Et:  Hoo 
ipsum  quod  concupiscitur,  fit  iucundias 
cumvetatur*.  Sedquid  inde?  Numquid 
iusta  praecepta  ex  hoc  erunt  pernicio- 
sa ,  ac  proinde  permittendum  erit  ut 
homines  agant  quicquid  velint? 

X.  Praefatum  hoc  ridiculum  argu- 
mentum  primus  proposuit  petulans  Pe- 
trus  Soave;  sedillud  egregie  diluit  card. 
Pallavicinus,  dicens,  quod  licet  lectio 
noxia  librorum  per  se  a  natura  sit  ve- 
tita,  tamen  valde  prodest  ad  vitandos 
lapsusiniunctaecclesiae  prohibitio:  /w- 
perciocche  (sunt  verba  Pallavicini)  mag- 
giori  peccati  si  schifano ,  mentre  innu- 
merabili  persone  per  ubbidienza  ratte- 
nendosi  da  s\  fatti  libri,  rimangon  li- 
beri  dal  male,  in  cui  le  trarrebbe  impro- 
vedutamente  una  tal  lezione.  Ne  si  scor- 
ge  bastante  in  pratica  il  rimetter  cio 
alla  coscienza  di  ciascuno,  il  quale  con- 
sideri,  se  un  tal  libro  ilponga  in  lubri- 
co  di  caduta  ,  onde  sia  in  obbligazione 
di  non  usarlo.  Questo  pericolo  mal  si 

(5)  Scrm.  4.  de  verb.  apostol.        (4)  Ibid.  c.  10. 


APPK^'D!X  III. 


eonosce,  se  non  tardi  ed  a  rea  prova.  Di 
molte  opere  a  molti  non  S  nota  la  con- 
'enenza  prima  della  lezione.  Oltre  a  cio 
troppa  e  la  fidanza  che  Iva  Vuomo  s\  del 
<suo  sapere,  che  del  suo  potere:  ciasche- 
duno  si  persuade  che  da  niun  seduttore 
sara  ingannato,  da  niun  vischio  sara  inn- 
paniato.  Le  istorie  che  raccontano  cid 
che  una  volta  fu.,  e  le  favole  che  rappre- 
sentano  cio  che  molte  volte  suol  essere , 
5058  piene  di  esempii  i  quali  insegnano 
quanta  in  cio  sia  la  presunzione  degli 
uomini  avanti  al  fatto,,  quanta  la  debo- 
lezza  nelfatto;  senza  che  la proibizione 
d£  libri  cattivi  porta  insieme  due  altri 
salutevoli  e  considerabili  effetti :  V  uno 
e  che  il  timore  di  questa  autentica  nota 
ritiene  molti  dallo  scriverli  o  dal  divuh- 
garli:  V  altro ,  che  ella  col  difficoltarne 
lo  spaccio.,  ritrae  gli  stampatori  daWim- 
pressione  ed  i  librai  dalla  compera;  on- 
de  la  trista  erba  per  difetto  di  coltiva- 
tori  a  poco  a  poco  si  dirada  e  muore;  e 
le  penne ,  i  torchi  e  le  botteghe  son  in- 
vitate  dalVesca  delV  utilita  ad  impiegar- 
si  solo  in  opere  profittevoli.  Quamvis  i- 
gitur  aliquando  alicui  viro  pio  prodes- 
se  poterit  legere  pravum  librum  erro- 
ribus  notatum,  nihilominus  (generali- 
ter  loquendo)magis  expedit  ab  huius- 
modi  lectione  homines  removere ,  ut 
illusionum  periculum  vitetur,  aut  sal- 
tem  ne  ipsorum  exemplo  libertini  ad 
•legenda  inducantur  ea  quae  facile  sub- 
versionis  causa  eis  esse  poterunt. 

XI.  Obiiciunt  2.  per  librorum  prohi- 
bitionem,  ac  multo  magis  per  eorum 
concremationem  ipsam  rempubhcam 
laedi,  et  ideo  plures  maximam  subire 
bonorum  ac  famae  iacturam;  hinc  illas 
nonnisi  a  saeculari  principe  possc  im- 
perari ,  ad  quem  unice  spectat  super 
bona  temporaha  iurisdictionem  exer- 
cere.  Addunt  quod  ecclesia  nonnisi  po- 
sterioribus  hisce  saecuhs  huiusmodi 
negotiis  se  immiscuit;  quamvis  enim, 
ait  Petrus  Soave,  apud  Pallavic.  *  ec- 
clesia  semper  hbros  malos  damoave- 
rit,  eorumdem  tamen  prohibitio  et  con- 
crematio  nonnisi  per  principes  legitur 
Imperata,  ut  apparet  ex  prohibitione 

(I)  Hin.  TiUl.  i>.  2.  I.  Ii>.  c.  18. 


librorum  Arii  vetitorum  a  Constanti- 
no,  Nestorii  a  Theodosio,  Porphyrii  a 
lustiniano  ,  Eutychetis  a  Valentiniano 
et  Marciano,  Pelagii  ab  Honorio,  ac  tan- 
dem  lutheranorum  a  Cardlo  v.  Nec  nisi 
saeculo  xiii.  ecclesiam  hanc  iurisdi- 
ctionem  usurpasse  asserunt;  tempore 
quo  in  concilio  tolosano  prima  vice  i-* 
psa  fidehbus  interdixit  sacrae  scriptu- 
rae  lectionem. 

XII.  Respondetur.  lam  supra  cap.  2. 
et  3.  satis  evidenter  ostensum  est  ad 
ecclesiam  praecipue  pertinere  libros , 
qui  fidem  vel  mores  ofi"endunt,  prohi- 
bere,  cum  ipsi  ecclesiae  praecipue  in- 
cumbat  oves  suas  a  venenatis  pascuis 
removere,  et  hanc  iurisdictionem  iam 
a  primis  saeculis  innumeris  exemplis 
demonstravimus  semper  exercuisse  in- 
terdicendi  et  concremandi  libros  no- 
cuae  lectionis,  ipsis  videntibus  et  com- 
probantibus  piis  principibus.  Quod  si 
aliquando  principes  libros  fidei  aut 
moribus  adversos  proscripserunt ,  aut 
concremarunt,  hoc  fecerunt  ad  petitio- 
nem  ecclesiae ,  ut  sua  potestate  coer- 
cerentrenuentesecclesiae  canonibus  se 
subiicere,  prout  Constantinusex  prae- 
cepto  concilii  nicaeni  scripta  Arii  abo- 
leri  mandavit.  Raynaud.  2  Barbosa  3. 
Honorius  libros  pelagianorum,  instan- 
tibus  Zosimo  et  Bonifacio  episcopis. 
Vid.  cap.  3.  Theodosius  et  Valentinia- 
nus  libros  Nestorii  et  Porphyrii,  postu- 
lante  concilio  ephesino.  Ibid.  lustinia- 
nus  libros  Severi,  petentibus  patribus 
concilii  constantinopolitani.  Ibid.  Basi- 
liusscripta  Photii  ad  instantiam  Adria- 
ni  papae,  qui  illa  prius  damnaverat, 
et  ex  oriente  transmissa  Romae  igni- 
bus  tradidit.  Ibid.  Ludovicus  Pius  li- 
brum  Claudii  a  Sorino  ex  episcoporum 
iudicio  commisit  igni.  Idemque  fecit  s. 
Ludovicus  rex  de  libris  thalmudicis 
iudicio  Innocentii  iv. 

XIII.  Saltem  omnes  libri  qui  a  prin- 
cipibus  damnati  fuerunt,  prius  ab  ec- 
clesia  fuerunt  interdicti.  Sic  libri  eu- 
fychianorura  proscripli  a  Marciano , 
antea  iamaconcilio  chalcedonensi  (cui 

(2)  De  i)on.  et  mal.  lili.  p.  3.  ciol.  2.  n.  IGC., 
[oi  Dc  eff.  ep.  3.  aU.  SO. 


Di;  PROai!!.   i.IBnORUM    C\V.  TV. 


m 


Imperatorinlerfait)  fucrunt  vetiti.  Li- 
briWiclefli  damnati  a  Riccardo  n.  An- 
gliae  rege  ,  iam  prius  a  Gregorio  xi. 
fuerunt  damnati.  Et  idem  accidit  de 
libris  novatorum  a  Carolo  v.  proscri- 
ptis.  Porro  ipsimet  principes  fatentur 
se  gladium  babere  ad  canones  eccle- 
siae  custodiendos;  sic  enim  declaravit 
Cbidelbertus  rex:  Quia  necesse  est ,  ut 
plebs  quae  sacerdotis  praecepta  non  ita 
ut  oportet  custodit.,  nostro  etiam  corri- 
gatur  imperio  i.  EtLudovicus  vii.  Gal- 
liarum  rex:  Quare  digna  vox  est  ihaie- 
state  regnantis,  Dei  servum  et  ecclesiae 
defensorem  seprincipem  profiteri^.  Cou- 
cedimus,  alii  oppomint,  posse  eccle- 
siam  probibere  libros  religionem  im- 
pugnantes,  sed  quo  iure  ecclesia  pot- 
erit  sibi  potestatem  arrogare  proscri- 
bendi  librosde  pbilosophia  vel  de  aliis 
materiebus  tractantes?  At  istis  sapien- 
ter  respondit  card.  de  Luca  inquiens  : 
Quamvis  impium  vulgus  hanc  prohibi- 
tionem  ad  solos  libros  qui  fidei  dogmata 
continent  restringere  satagat,  quasi  quod 
ea  quae  mores  vel  pietatem ,  sive  eccle- 
siasticam  potestatem  seu  libertatem  con- 
cernunt,  ad  fidem  non  pertineant;  pror- 
sus  tamen  erronea  est  haec  opinio^  quae 
ignorantiae  etmalitiaefiliaest,  quoniam 
ista  sunt  semina  haeresum  ,  vel  schis- 
matum.,velradices  vel  praeparationes^. 
Confirmatur  quod  dicimus,  ex  decre- 
tali  die  4.  mart.  anni  1755.  emanata  a 
Be«ed.  xiv.  et  directa  ad  episcopos  re- 
gni  Poloniae  ^:  ibi  loquens  pontifex  de 
(luodam  libro  edito  a  p.  de  Borde  con- 
gregationis  oratorii  in  Gallia  ,  in  quo 
auctor  labefactat  (verba  sunt  decreta- 
lis )  potestatem  ecclesiae  a  Christo  do- 
mino  collatam.,  non  solum  dirigendi,  sed 
etiam  iubendi  per  leges,  et  contumaces 
exteriori  iudicio  et  poenis  coercendi,  ec- 
clesiasticum  ministerium  ita  saeculari 
dominationi  subiiciens  ut  ad  hanc  spe- 
ctare  pronunciet  de  externa  omni  ac 
sensibili  gubernatione  cognoscere,  ac  iur- 
dicare.  Hoc  pravum  ac  perniciosum  sy- 
stema  iam  pridem  a  loanne  xxii.  in 

(1)  Coiist.  in  CapiluKin  Labl)ct.6.conc.col.487 
(2)F,p.aii.Balnz.iiKi(id.ai.\  1.2.  (loconc.Pct.clcMarca. 
(o)  1  hr^alr.  vciil.  cl  iust.  t,  lo.  p.  2.  d.  19,  a  n.  10. 


constitutione ,  Licet  iuxta  doctrinam , 
reprnhatum ,  ao  pro  haeretico  expresse 
damnatum,  ut  testatur,  Benedictus  itc- 
rum  damnat,  praefatique  auctoris  pro- 
positiones  impias  ethaereticas  declarat. 
XIV.  Obiiciunt  3.  non  raro  censuras 
librorum  committi  viris  imperitis,  aut 
maledicis  et  invidis,  qui  de  rebus  scri- 
ptis  vel  nesciunt  iudicare,  vel  quibus 
auctores  sunt  exosi,  et  Ideo  ipsi,  sale- 
bras  in  plano  quaerentes  ,  sive  bena 
sive  male  auctor  scripserit,  damnan- 
dum  esse  volunt ,  ut  loquuntur  Ray- 
naudus  ^  et  Ludovicus  Muratorius  ^. 
Et  sic  opera  ven.  Bellarmini  fuerunt 
vetita.  Fuligat.  '.  Sic  etiam  scripta  s. 
Thomae  fuerunt  sub  anathematis  ful- 
mine  interdicta  a  quodam  episcopo  pa- 
risiensi.  Raynaud  '^.  Quapropter  refe- 
runt  Pium  ii.  Francorum  regem  sic 
monuisse  Carolum  vii.  filium,  ut  refert 
Launoius:  Obsecro,  carissime  fili,  ut  do- 
ctoribus  sedis  apostolicae  semper  non 
credas ;  multa  illorum  passionibus  tri- 
buas.  Hincdicunt,  quod  ad  errores  frau- 
desquevitandas  omnino  opus  est,  ut  in 
prohibitione  librorumauctores,  vel  alii 
pro  ipsis  audiantur,  qui  operum  tuean- 
tur  partes;  agitur  enim  de  re  gravi,  ni- 
mirum  de  fama  scriptoris,  et  de  eius 
non  levi  damno  propter  editionem  li- 
bri  iam  perfectam:  ideo  pertinet  ad  sub- 
stantiam  iudicii,  ut  reus  citetur  et  au- 
diatur ,  iuxta  ipsorum  canonum  prae- 
scriptum,  nam  in  Clementina  Pastora- 
lis  sic  dicitur:  Dici  ne  ergo  sententia  me- 
ruit^  quae  a  iudice  ....in  absentem:  nec 
citatum  legitime,  ac  inauditum  per  con- 
sequens  et  indefensum,  non  maturo  fuit 
iudicio,  sed  praecipitio  promulgata  ?  l- 
dem  pluries  et  fortius  per  leges  civiles 
praescribitur.  Non  potui^  igitur  eccle- 
sia  romana  retractare,  quod  lex  gea- 
tium,  et  imperatorum,  canones,  item 
natura,  et  ipse  Deus  praeceperunt.  Nec 
aliter,  dicunt,  se  gessisse  ecclesiam;in 
concilio  enim  lateranensi  iv.  ubi  de  li- 
bro  loakim  agebatur,  qui  e  vivis  di- 
scesserat,  eius  monachi  pro  ipso  audili 

(■4)  V.  in  buliar.  eiusJ.  Boned.  t.4.  (S)Do!)onis  c( 
inal.lih.  p.o.erot.  5.  n.Si2.  (6)Buon  gnsto,  p.2.  c.  1. 
(7)  lii  vila  Bcllarm.  c.  11.         (8)  Loc.  c.  n.  .n7'.>. 


APPENDIX  III. 


fuerunt.  In  concilio  basileensi,  cum  da- 
mnandus  esset  cuiusdam  Augustini  li- 
ber,  auctor  citatus  fuit,  quamvis  ille 
postea  non  accesserit.Pariter  in  con- 
cilio  tridentino,  quoniam  singulos  au- 
ctores  citare  impossibile  erat,  facta  est 
generalis  citatio  per  edictum  eorum  , 
de  quorum  libris  agebatur:  et  sic  in  si- 
railibus  casibus  pariter  actum  est, 

XV.  Respondemus.  Fatemur  quidem 
indamnatione  librorum  erroreset  frau- 
des  intervenire  posse,  sicut  in  aliis  o- 
mnibus  humanis  iudiciis:  sed  quid  in- 
de?  Numquid  ideo  legitimae  auctoritati 
minime  parendum?Hoc  unum  inde  de- 
duci  potest,  scilicet  probos  et  peritos 
seligendos  esse  censores-,  et  hoc  iam  ab 
ecclesia  praestatur.  Ad  id  firmandum 
oportet  hic  rectum  exponere  ordinem, 
quo  ecclesia  in  prohibitione  librorum 
cautissime  se  gerit.  Primis  ecclesiae 
saeculis  tantum  a  pontificibus  vel  con- 
ciliis  vel  episcopis  scripta  perniciosa 
proscribendi  mos  erat;  sed  ubi  haere- 
tici  excreverunt,  eorumque  libri  latius 
diflfunderentur;  necesse  iudicatum  fuit 
novis  malis  novis  remediis  occurrere. 
Ideo  ecclesia  congregationes  prius  in- 
quisitorum,  et  deinde  indicis  statuit, 
quibus  librorum  examen,  et  facultatem 
eos  prohibendi  commisit.  Primus  o- 
mnium  Innoc.  iii.  anno  1204.  contra 
albigenses  haereticos ,  tolosanam  pro- 
vinciam  iufestantes,  misit  inquisitores, 
cum  potestate  in  eos  procedendi ,  eo- 
rumque  libros  prohibendi  ac  concre- 
mandi.  Idem  confirmarunt  postea  alii 
pontificespro  aliis  provinciis.  Et  idem 
obtinuit  ab  Alexandro  iv.  s.  Ludovi- 
cus  pro  Gallia,  et  a  Pio  iv.  Carolus  v. 
pro  Hispania  aliisque  suis  ditionibus. 
Philippus  II.  idem  tribunal  inquisitio- 
uis  voluit  et  in  regno  neapolitano  con- 
stitui-,  sed  ueapolitani,  qui  semper  er- 
ga  romanam  ecclesiam  summa  fuerunt 
fidelitate  affecti  et  in  fide  catholica  sta- 
biles,  ab  eo  tamquam  non  necessario 
ac  fidelitati  suae  quodammodo  iniu- 
rioso,  ittstantibus  precibus,  magnoque 
conatu  exemptionem  impetrarunt. 
XVI.  Paulus  autem  m. '  statuit  Ro- 

(1)  An.  \n>i2.  in  buila  34.  Licet  ab  iuilio. 


mae  congregationem  generalis  inquisi- 

tionis,  cui  pravos  libros  prohibendi  cu- 

ram  imposuit;  licet  enim  damnatio  li- 

brorum  nunc  sit  congregationis  indi- 

cis ,  quae  postea  erecta  fuit ,  attamen 

etiam  nunc  praevalet  illi  congregatio 

inquisitionis  adeo  ut  plures  libri,  quo- 

rum  lectio  a  congregatione  indicis  per- 

mittebatur  vel  damnabatur,  postmo- 

dum  a  congregatione  inquisitionis  da- 

mnati  suntvel  permissi.  Bened.  autem 

XIV»  2  statuit  canones,  vel  potius  anti- 

quos  (iam  olim  statutos,  saltem  aeqUi- 

valenter)  renovavit,  circa  optimum  re- 

gimen  in  libris  examinandis,  et  prohi- 

bendis.  Primum  enim  in  congregatio- 

ne  (iuxta  praescripta)  liber  tradendus 

est  uni  ex  consultoribus ,   sive  qua- 

lificatoribus,  qui  illum  expendere  de- 

bet,  censuramque  signare  errores  ad- 

notando.  Deinde  idemliber  alteritradi- 

tur  revisori,  suppresso  primi  censoris 

nomine,  ut  alterliberius  iudicium  suum 

exponat.  Si  censor  secundus  primo  as- 

sentitur,  tuncliberad  singulos  consul- 

tores  mittitur,  ut  suum  quisquesuffra- 

gium  praebeat:  sin  aulem,  adhibetur 

tertius  revisor.  Postea  liber  cum  cen- 

sura  et  consultorum  suffragiis  ad  car- 

dinales  transmittitur ,  ut  hi  in  congre- 

gatione  de  re  definitive  pronuntient. 

Demum  acta  omnia  ad  pontificem  re- 

feruntur,  cuius  iudicio  res  absolvitur. 

Quandoque  etiam  pontifex  ob  rei  gfa- 

vitatem  iudicium  coram  seipso  haben- 

dum  mandat. 

XVII.  Quod  autem  ad  congregatio- 
nem  indicis  pertinet,  sciendum  quod 
cum  novatores  transacto  saeculo  xvi. 
Occidentem  impiis  libris  repleverint, 
eteorum  damnationesad  fideliumnoti- 
tiam  ,  maxime  propter  bella,  difficile 
possent  pervenire,  opus  fuit  ut  vetito- 
rum  librorum  index  efformaretur.  Hinc 
Paulus  IV.  ann.  1557.  inquisitoribus 
mandavit,  ut  hunc  indicem  confice- 
rent,  qui  iam  perfectus  fuit,  et  anno 
1559.  iussu  eiusdem  Pauli  evulgatus. 
At  quia  in  indice  illo  melior  methodus, 
aliaequedeclarationes,  ac  plurium  alio- 

(2)  Biilla,  Sollicita  ac  piovida,  an.  ITS.^.  din  9. 
iuUi  (vidu  in  Biillujr.  »    i.  u.  ID.I. 


t)E  PROHIB.  LIBROHmi  CAP.  IV. 


20° 


rum  librorum  et  auctorum  nomina  de- 
siderabantur;  hinc  Pius  iv.  patribus 
synodi  tridentinae,  quae  tunc  celebra- 
batur,  comraisit  novum  indicem  efiFor- 
mandum.  Concilium  18.  patres  ad  hoc 
selegit,  qui  opus  perfecerunt  detule- 
runtque:  at  quia  patres  nimium  fati- 
gati  de  reditu  erant  solliciti,  et  iam  a- 
liqui  discesserant ,  rem  ad  iudicium 
pontificis  una  cum  regulis  iam  elabo- 
ratis  absolvendam  remiserunt. 

XVni.  Proinde  Pius  iv.  adhibitis 
pluribus  doctissimis  praelatis,  indicem 
perfecit,  ac  mandavit  ut  ab  omnibus 
fidelibus  cum  suis  regulis  ubique  ob- 
servaretur;  decrevitque,  ut  si  quis  de- 
inde  librum  aliquem  propter  falsi  dog- 
matis  suspicionem  damnatum  legeret 
vel  haberet,  ipso  iure  in  excommuni- 
cationem  incideret,  et  in  eum  tanquam 
de  haeresi  suspectum  procedendum 
esset;  qui  autem  libros  alia  de  causa 
vetitos  legeret,  praeter  peccati  morta- 
lis  reatum,  episcoporum  arbitrio  seve- 
re  se  nosceret  puniendum  *.  Deinde 
Philippus  II.  rex  Hispaniarum,  Neapo- 
h's  etc.  die  15.  febr.  1569.  edictum  e- 
manavit  2,  quo  praecepit  iadicem  ro- 
manum  praefatum,  prout  a  pontifice 
fuerat  publicatus,  ab  omnibus  suis  re- 
gnis  recipi  et  observari,  ipsumque  ad 
omnia  concilia  regia  transmitti,  ut  per 
provincias  more  solito  publicaretur  : 
quod  in  regno  neapolitano  siue  contra- 
dictione  factum  est. 

XIX.  Postmodum,  cum  libri  perni- 
ciosae  lectionis  magno  in  numero  un- 
dique  ederentur,  nec  congregatio  ge- 
neralis  inquisitionis  sufficeret  ad  eos 
examinandos,  s.  Pius  v.  (  ut  asserit 
Bened.xiv.3)  operae  pretium  duxit  no- 
vam  Romae  congregationem  instituere, 
appellans  indicis,  quae  in  id  unice  in- 
cumberet,  ut  ecclesiam  a  pravis  libris 
expurgaret;  eamque  confirmarunt  Gre- 
gor.  XIII. ,  Sixtus  V.  et  Clemens  viii.  ; 
qui  Clemens  insuper  anno  1 594.  prae- 
fatum  indicem,  multis  libris,  aliqui- 
busque  declarationibus  adauctum,  ite- 
rum  per  totum  orbem  pubiicari  man- 

(1)  Bulla  DomiDici  grcgis,  24.  niartii  lij6i. 

(2)  Ap.  Van-Esiicn  j,.  {,  !ii.  2!i.  do  coii£r.  card.  c. 


davit;  addens  aliam  exoommunicatio- 
nem  contra  legentes  libros  haeretico- 
rum,  licet  ipsi  errorem  non  contine- 
rent,  nisi  prius  approbati  fuerint ,  et 
contra  legentes  hbros  catholicorum 
de  haeresi  suspectos. 

XX.Refert  hic  breviter  adnotare  re- 
gulas  indicis,  ut  noscantur  quam  re- 
ctae  sint  et  necessariae  ad  commune 
bonum.  1.  Libri  omnes  ante  annum 
1515.  damnati,  etiamsi  in  indice  de- 
scripti  non  reperiantur ,  declarantur 
vetiti.  2.  Libri  omnes  eorum,  qui  ca- 
pita  vel  duces  fuerunt  haereticorum, 
omnino  vetantur;  et  etiam  omnes  ahi 
haereticorumlibri  de  religione  tractan- 
tes;  caeteri  autem  haereticorum  per- 
mitti  possunt,  modo  fuerint  examinati 
et  probati.  3.  Scripturae  et  libri  con- 
troversiarum  in  lingua  vernacula  noa 
permittuntur,  sine  autem  permissione 
legi  non  possunt.  4.  Lexica,  Concordan- 
tiae,  Indices,  et  alia  hviiusmodi,  iu  qui- 
bus  pene  nihil  auctoris  haeretici  habe- 
tur,  probata  permitli  possuut.  5.  Libri 
obscoena  tractantes  absolute   prohi- 
bentur,  quamvis  non  inveniantur  in 
indice  descripti.  6.  Pariter  vetantur  o- 
mues  libri  et  scripta  necromantiae  , 
geomantiae,  hydromantiae,  pyroman- 
tiae  ,  honomantiae  ,  chiromantiae,  a- 
strologiae  iudiciariae,  et  omnia  alia  ia 
quibus  continentur  sortilegia,  venefi- 
cia,  ac  auspicia:  et  contra  haec  legentes 
vel  habgntes  procedi  potest  taaquam 
suspectos  de  haeresi.  7.  la  impressio- 
ne  scripturarum  et  aliorum  librorum 
servandum  est  statutum  in  coacilio  la- 
teranensi^uempeut  non  imprimantur, 
nisi  ex  superiorum  permissione.  Tum 
regulae  traduntur  pro  visitatione  bi- 
bliothecarum  et  typographiarum:  item 
iastructionespro  episcopis,  bibliopolis, 
etc.Demumdeclaraturquodlegentesvel 
habentes  librum  propter  falsi  dogmatis 
suspiciooem  damuatum,  ipso  facto  in- 
currunt  excommunicationem :  qui  au- 
tem  alia  de  causa  damnatum  legeritvel 
habuerit,  praeterpeccati  mortalis  rea- 
tum,  erit  severe  ab  episcopo  puniendus. 

4.  n.  34.  el  ap.  Haraciun  iu  aim.  Bclg.  aii  an.  loGO, 
(3)  Cil.  Uulla,  SolliciU.  (4)  Scss.  iU. 


208 


ArrENDix  iii. 


XXI.  Congregationis  igitur  indicis 
est,  ut  fuse  declarat  Bened.  xiv.  i  in 
examen  vocare  libros,  quorum  prohi- 
bitio  vel  permissio  deliberari  debet.  In 
hac  congregatione  plures  adsunt  con- 
sultores,  et  relatores  selecti  ex  utroque 
clerosaeculari  et  regulari,  atqueplures 
cardinales  a  pontifice  congregationi  ad- 
scripti.  Antequam  censura  ad  congre- 
gationem  cardinalium  feratur,  alia  con- 
gregatio  privata  sivepraeparatoriaha- 
benda  est,  cui  sex  assistunt  consulto- 
res,  cum  magistro  sacri  palatii  et  se- 
cretario,  cui  incumbit  vota  consulto- 
rum  in  scriptis  adnotare,  ut  deinde  in 
congregatione  cardinalium  una  cum  re- 
latorum  censura  omnia  referat.  Prae- 
ter  id  novissime  praef.  Bened.  xiv.  2 
statuit,  ut  cum  de  libro  agitur  auctoris 
catholici,  qui  sit  integrae  famae  et  clari 
nominis,  vel  ob  alios  editos  libros,  vel 
forte  ob  ipsum  qui  in  examen  adduci- 
tur,  et  hunc  quidem  proscribi  oporteat, 
prae  oculis  habeatur  iamdiu  recepta 
consuetudo  prohibendi  librum,  adiecta 
clausula ,  Donec  corrigatur ,  si  locum 
habere  possit;  ac  suspensa  decreti  pu- 
blicatione,  res  antea  cum  auctore,  vel 
altero  pro  eo  communicetur.  Si  nolue- 
•  rit  emendari ,  vel  nullus  compareat , 
decretum  edatur ;  si  vero  emendetur, 
priora  tantum  exemplaria  vetentur.  De 
caetero  3  declarat  non  esse  opus  aucto- 
res  in  iudicium  vocare,  ac  ideo  mini- 
me  improbandas  librorum  prohibitio- 
nes  inauditis  auctoribus  indictas:  0- 
ptans  nihilominus  illud  in  posterum 
servari,  nempe  quod  saepe  alias  eadem 
congregatio  facere  consuevit,  ut  quan- 
do  res  sit  de  auctore  catholico  aliqua 
fama  illustri,  eiusque  opus  (  demptis 
demendis  )  prodesse  possit,  vel  auctor 
audiatur,  vel  unus  ex  consultoribus  de- 
signetur,  qui  ex  officio  opus  patroci- 
netur.  Subdit  tamen  ^  hanc  regulam 
non  esse  adhibendam,  cum  agitur  de 
haerelico  libro,  in  quo  errores  auctor 
consulto  tradit,  vel  de  aliquo  alio  ope- 
re,  in  quo  rectae  morum  regulae  labe- 
factantur,  acvitiisfomenta  praebentur. 
Deinde  dicit  ut  ambigua  dicta  catholici 

(1)  Cit.  Imlla  Sollicita,  §.  1.  [»)  g.  9. 


probatique  auctoris  in  aequam  partem 
accipiantur.  Loquendo  autem  de  libris 
in  quibus  dogmata  religioni  vel  mori- 
bus  exitiosa  referuntur,  absqueeo  quod 
auctor  ea  refutandi  curam  in  se  reci- 
piat  (quod  novum  vocat  seducendi  ge- 
nus ),  mandat  ut  revisores  in  id  dili- 
genter  intendant,  ut  vel  huiusmodi  li- 
bri  emendentur,  vel  in  indicem  refe- 
rantur. 

XXII.  Tandem  ^  valde  exprobrat  li- 

bros,  in  quibus  auctores  alios  sibi  diffi- 

dentes  (verba  sunt  pontificis)  conviciis 

proscindunt,  aliorum  opiniones  nondum 

ab  ecclesia  damnatas  censura  perstrin- 

gunt^  adversarios,  eorumque  coetus  sug- 

gillant,  et  pro  ridiculis  ducunt:  magno 

equidem  bonorum  scandalo,  haeretico- 

rum  vero  contemptu;  qui  catholicis  se 

mutuo  lacerantibus^  plane  triumphant. 

Et  si  vero  fieri  non  posse  intelligamus , 

ut  disputationes  omnes  e  mundo  tollan- 

tur .  .  .  compertum  praeterea  nobis  sit 

magnam  aliquando  utilitatem  ex  iis  ca- 

piposse;  modum  tamen  in  defendendis 

opinionibus  servari  merito   voluimus. 

Subditque  ^  id  iam  praescriptum  fuis- 

se  ab  Innocentio  xi.  in  decreto,  ubi  di- 

ctum  fuit ;  Jn  virtute  sanctae  obedien- 

tiae  praccipit,  ut  tam  in  libris,  quam  in 

thesibus  etc.  caveant  ab  omni  censura  et 

nota^  necnon  a  quibuscumque  conviciis 

contra  eas  propositiones  quae  adhuc  in~ 

ter  catholicos  controvertuntur ,  donec  a 

s.  sede  recognitae  sint^  et  super  eis  iu- 

dicium  proferatur.  Deinde  prosequitur: 

Cohibeatur  itaque  ea  scriptorum  licen- 

tia,  qui  (  ut  dixit  s.  Augustinus  '^,  Sen- 

tentiam  suam  amantes,  non  quia  vera 

est ,  sed  quia  sua  est )  aliorum  opinio- 

nes  non  modo  improbant,  sed  etiam  no- 

tant  atque  traducunt.  Non  feratur  ita- 

que  omnino  privatas  sententias ,  veluti 

certa  ecclesiae  dogmata^  a  quopiam  in 

libris  obtrudi^  oppositas  vero  erroris  in- 

simulari.  In  quam  scriptorum  licen- 

tiam,  praecipit  pontifex,  ut  revisores 

librorum  pro  munere  suo  censuram  in- 

tendant,  eamque  conyregationis  cardi- 

nalibus  cognoscendam   subiiciant  ,   ut 


(3)  §.  10. 
(7j  L.  f'i. 


('5; 

cout.  < 


.  11.       (tJ)  S.  22 
iiu.  u.  54. 


(6)  §.  io. 


DE  PROnlB.  LIBRGRUM  CAP    IV. 


207 


eani  pro  zelo  suo  et  potestate  coerceant. 
t  XXIII.  Inspice  igitur  ,  benevole  le- 
ctor,  quam  caute  ac  mature  in  huius- 
modi  examine  et  prohibitione  librorum 
mater  ecclesia  procedat.  Ad  ea  vero 
quae  scripserunt  Raynaudus  et  Mura- 
torius  respondetur  hos  auctores  non 
de  legitima  prohibitione  locutos,  sed 
tantum  de  aliqua  prohibitione  facta  a 
quodam  maledico  inquisitore  sive  cen- 
sore.  Caeterum  ipei  Raynaudus  *  et 
Muratorius,  iurisdictionem  ecclesiae  ad 
obligationem  proscribendi  libros  infe- 
ctosmultis  confirmant :  Exploratum  est 
( inquit  Muratorius  )  nihil  magis  futu- 
rum  esse  cordi  pascentibus  gregem  Chri- 
sti  ,  quam  avertere  ab  ovili  suo  quae- 
cumque  venena^  quoscumque  lupos.  Quei 
ergo  ferant  perniciosos  libros  grassari 
passim?  Perniciosi  autem^  minimeque 
ferendi  sunt  ii  omnes  libri ,  in  quibus 
aut  corrumpitur  doctrina ,  aut  iustitia 
desideratur^  aut  caritas,  aut  prudentia. 
In  his  autem  omnibus  locum  habere  de- 
bet  ecclesiasticorum  iudicium  ,  et  apo- 
stolicae  praesertim  sedis,  atque  concilio- 
rumauctoritas.  Audiendi  porro  nonsunt 
haeretici  qui  ecclesiasticis  pastoribus  i- 
rascuntur,  et  male  quotidie  dicunt  pro- 
pter  usus  istiusmodi  iuris:  parum  sane 
aequi^  dum  ecclesiae  ac  Deo  negant,  quod 
ipsi  in  suis  urbibus  propter  temporaria 
commoda  faciendum  putant.  Contra  ve- 
ro  moerens  de  aliquibus  censoribus  , 
qui  obiurgandi  aliorum  scripta  desi- 
derio  abrepti  facile  et  saepe  iniuste  li- 
bros  erroribus  notant,  eos  valde  ex- 
probrat.  Protestatur  tameu  non  loqui 
de  librorum  prohibitionibus  quae  Ro- 
mae  per  sacras  congregationes  ema- 
nant ;  de  his  namque  sic  ait :  Nobis  e- 
nim  iam  con^tat,  neque  pontificibus  ma- 
9cimis,  neque  supremis  aliis  ecclesiae  ma- 
gistratibus  isthaec  esse  tribuenda.  Non- 
nisi  sanctissime  instituta  sunt  tribuna- 
lia  ad  quae  deferantur  pravi  libri ,  eo- 
rumque  auctores.  Optimis  item  legibus 
armata  fuere. 

XXIV.  Respondetur  autem  ad  alia 
supra  obiecta ,  quod  iure  merito  opu- 
sculum  quoddam  Bellarmini  traditur 

(1)  Be  mal.  ac  bou.  libr.  etc.  erotem.  2. 


fuisse  vetitum.  Opera  autem  s.  Tho- 
mae,  si  iniuste  ab  uno  episcopo  galli- 
cano  damnata  fuerunt,  iam  ab  ecclesia 
romana  undique  commendantur.  Quod 
si  quandoque  aliquis  liber  inconside- 
rate  proscriptus  fuerit,  id  ecclesiae  au- 
ctoritati  non  officit,  nec  fideles  ab  one- 
re  obediendi  excusat ;  hoc  enim  raro 
accidit,  et  valde  magis  expedit  quidem 
ad  commune  bonum,  alicuius  libri  le- 
ctionem  aliquando  nondamnandamda- 
mnari,  quam  perniciosi  libri  damnan- 
dam  lectionem  permitti.  Quod  autem 
Pius  II.  rescripsisset,  non  semper  do- 
ctoribus  sedis  apostolicae  esse  creden- 
dum ,  id  inique  asseritur  ;  ipse  enim 
Launoyus  ( qui  fuit  multum  romanae 
ecclesiae  infestus  )  confltetur  2,  verba 
illa  legi  in  una  sola  editione  basileensi 
anno  4  571 .  per  haereticos  elaborata  ; 
sed  in  aliis  omnibus  tam  vetustioribus, 
quam  recentioribus  editionibus  sic  le- 
gi:  Unum  a  tepetimus,  ut  detractoribus 
sedis  apostolicae  semper  non  credas ; 
multa  illorum  passionibus  tribuas.  Val- 
de  quidem  diflferunt  verba  haec  ab  a- 
liis  supra  relatis.  Eiusmodi  vero  de- 
tractores  sunt  Van-Espen  Fleury  Du- 
pinus  praefatus  Launoyus  et  alii  simi- 
lis  furfuris  auctores. 

XXV.  Quod  autem  subdunt  adver- 
sarii,  nempe  opus  esse  ad  iustum  pa- 
trandum  iudicium,  auctores  audire  , 
priusquam  ipsorum  opera  damnentur; 
dicimus  id  nec  oportere  nec  expedire, 
ut  iam  olim  iudicarunt  patres  synodi 
tridentinae  contra  quosdam  paucos  e- 
piscopos,  qui  omnino  requirebant,  ut 
auctores  audirentur ;  in  huiusmodi  e- 
nim  iudicio  non  de  personis  scripto- 
rum  damnandis  tractatur  ,  sed  de  re- 
movendo  damno  sive  damni  periculo, 
cui  fideles  propter  librorum  illorum 
lectionem  subesse  possunt.  Ad  quid 
autem  requiritur  citatio  auctoris ,  ubi 
ipsa  sua  scripta  eius  confessionem  ex- 
hibent?  Cum  vitium,  ait  Lud.  Murato- 
rius^,  satis  apertum  se  dissimulari  non 
patitur,  et  excusationi  locum  aufert,  in- 
trepide  sententia  feratur^  et  inauditis 

(2)  Ep.  14.  p.  8.  auimadv.  18.  n.  537.  et  338. 
(S)  Do  iiigfin.  modo.  1.  2.  c.  f>. 


203 


APPliNDIX  m. 


quoque  auctoribus^  proscribantur  libri. 
Reipublicae  debetur  istfiaec  medicina. 
Minime  igitur  opus,  nec  expediens  est, 
ut  audiantur  auctores,  ubi  ex  iisdem 
libris  potest  iudicium  efiformari,  quod 
eorum  lectio  noxia  vel  saltem  pericu- 
iosa  aliis  esse  possit.  Quamvis  enim 
auctor  innoxie  scripserit,  et  deinde  iu 
bono  sensu  valeat  scripta  sua  explica- 
re,  nihilominus  bene  potest  et  debet 
ecclesia  librum  proscribere,  si  iudi- 
cat  lectionem  illius  perniciem  populis 
allaturam. 

XXVI.  Quaero,  quid  tunc  ageret  au- 
ctor,  si-coram  audiretur.  Vel  diceret 
se  catholico  sensu  fuisse  locutum,  vel 
opus  non  esse  suum?Slprimum,  nihil 
id  ei  proderit  ad  damnationem  operis 
vitandam,  ubi  aliqua  propositio  cense- 
tur  posse  aliis  offendiculo  esse,  quam- 
vis  ipse  innocens  iudicetur.  Si  secun- 
dum,  neque  id  prohibitionem  impedi- 
re  valebit,  cum  non  auctor  damnationi 
subiiciendus  sit,  sed  tantum  fideles  ab 
operis  lectioneremoveri  debeant;prohi- 
bitio  enim  non  tam  libros  respicit , 
quam  fideles  quos  interest  ab  eorum 
lectione  avertere.  Nihil  opus  esse ,  in- 
quit  Bened.  xiv.  *  auctores  in  iudicium 
vocare,  ubi  non  qaidem  de  eorum  perso- 
nis  agitur  ,  sed  de  consulendo  fidelium 
indemnitati  atque  avertendo  ab  ipsis  pe- 
riculo^  quod  nocua  librorum  lectione  fa- 
cile  incurritur.  Si  qua  vero  ignominiae 
labe  auctoris  nomen  ex  eo  aspergi  con- 
tingat^  non  id  directe,  sed  oblique  ex  li- 
bri  damnati  damnatione  consequi.  Qua 
ratione  minime  improbandas  censemus 
librorum  prohibitiones  inauditis  aucto- 
ribus  factas,  cumpraesertim  credendum 
sit  ,  quidquid  pro  se  potuisset  auctor 
afferre  id  minime  a  iudicibus  ignoratum 
fuisse. 

XXVII.  Sed  quid  amplius  de  hoc  du- 
bitandum ,  cum  id  semper  ita  fieri  iu 
ecclesia  consuevit?  Ubi  iudicium  (  re- 
gula  est)  de  persona  faciendum,  opor- 
tet  personas  audire:  ubi  autem  de  libro 
agitur,  liber  audiatur.  Imo  quid  obest, 
quin  ipse  auctor  ex  suis  scriplis,  quan- 
do  manifeste  sunt  impia ,  damnetur? 

(1)  Cil.  bulla  SolhciU,  J.  10. 


Berengarius  calumniabatur  s.  Bernar- 
dum,  et  synodum  senonensem ,  quod 
Petrum  Abailardum  inauditum  da- 
mnassent ;  sed  adversus  Berengariura 
sapienter  scripsit  Natal.  Alex.  2;  Anm 
ideo  inconvictus^  cuius  errores  in  libris 
ab  ipso  editis  ita  erant  manifesti  ?  Ex 
scriptis  itaque  iudicium  de  personis  fer- 
ri  posse^  et  sic  institutum  ecclesiae  iu~ 
dicium  indeficiens  esse,  Martinus  i.  et 
\  05.  lateranensis  concilii  patres  sic  sta- 
tuerunt:  Si  causae  cognitio  instruatur 
ex  hominum  testimoniis,  et  instrumen^ 
tis  ,  crihiinis  vel  innocentiae  probatio- 
nem  continentibus,  potest  ecclesia  erra- 
re.  Si  de  facto  doctrinali  qmestio  sit^  et 
cognitio  causae  instruatur  ex  libris  au~ 
ctoris,  qui  erroris  accusatur^  non  potest 
errare.  Praeterea,  saeculo  septimo  Ma- 
ximus  Aquileiensisin  eodem  lateranen- 
si  concilio  sic  Martinum  alloquutus 
fuit:  Si  placet  vestrae  beatitudini,  con- 
venienter  de  his  quae  proponuntur  co~ 
gnoscereper  proscripta  eorum  adversus 
fidem  exposita,  et  quae  sine  accusantis 
persona  redarguere  apertissime  demon- 
strantur,  propterea  enim  accusatio  ex~ 
traneasuperflua  esse  dignoscitur.,  quan- 
do  a  suis  temerariis  conscriptis  aper~ 
tius  accusantur.  Ita  namque  Dominus 
ait :  Ex  verbis  enim  tuis  iustificaberis , 
et  ex  verbis  tuis  condemnaberis  3.  Item 
contra  Theodorum  et  Origenem  in  sy- 
nodo  V.  accusator  quippe  nullus  adfuit, 
sed  tamen  sola  ipsorum  scripta  ad  eos 
damnandos  sufFecerunt.  Caeterum,  ubi 
scripta  sunt  ambigua,  iustum  est  au- 
ctores  audire,  priusquam  ipsi  auctores 
damnentur. 

XXVIII.  Testibus  autem  allatis  re- 
spondetur,  nempe  quod  ibi  non  de  li- 
bris,  sed  de  personis  agebatur.  Sic  pa- 
riter  abbatis  loakimi  et  Augustini  non 
solaopera,  sed  etiam  personae  accusa- 
bantur.  Et  sic  alii  qui  adducuntur,  ipsi 
citati  fuerunt,  quoniam  non  in  scripta 
inquirebatur,  sed  in  personas  quae  de 
haeresi  arguebantur.  Citatio  autem  il- 
la  per  edictum  a  Tridentiuo  data  est , 
non  quidem  ad  legiliraam  reddendara 
haereticorumiibroruraproscriptionem, 

(2)  Ilist.t.  ll.adsce.G.disc.S.      (5;  Jisul».  12.  37. 


DE  PROIIIB.  LIBRORUM  CAP.  vv. 


209 


sed  tantum  ad  ipsos  haereticos  et  au- 
ctores  reducendos.  Quod  aliqui  tandem 
fuerint  quandoque  vocati,  priusquam 
ipsorum  libri  damnarentur,  hoc  non 
necessitatem  inducit,  sed  tantum  ae- 
quitatem  ostendit  in  quibusdam  casi- 
bus  adhibendam,  prout  sapienter  insi- 
nuat  Bened.  xiv.  *  dicens  :  Nihilo  ta- 
men  minus ,  quod  saepe  alias  ab  eadem 
congregatione  factum  fuisse  constat^  hoc 
etiam  in  posterum  servari  optamus ,  ut 
quandores  sitde  auctorecatholico  aliqua 
fama  illustri ,  eiusque  opus  ( demptis 
demendis  )  prodesse  posse  dignoscatur , 
vel  auctorem  ipsum  suam  causam  tueri 
volentem  (congregatio)  audiat^  vel  unum 
ex  consultoribus  designet^  qui  ex  ofj^cio 
operis  patrocinium  suscipiat. 

XXIX.  Obiiciunt  4.  Ad  valorem  le- 
gis  ecclesiasticae  non  sufficere,  ut  illa 
Romae  tantum  promulgetur,  eam  alfi- 
gendo  ad  valvas  basilicae  s.  Petri,  vel 
in  Campo  Floris  ;  sed  requiri  ut  per 
singulas  provincias  publicetur.  Hinc 
adstruunt  aliqui  nostrates  nebulones  , 
quod  index  romanus  in  hoc  regno  nea- 
poUtano  non  obliget,  utpote  non  publi- 
catus  nec  acceptatus.  Et  idem  asserunt 
de  buUa  Coenae,  ubi  excommunicantur 
sub  anathemate  papae  reservato  omnes 
legentes,  vendentes  aut  retinentes  li- 
bros  haereticorum,  haeresim  continen- 
tes,  vel  de  religione  tractantes. 

XXX.Respondeturhanc  obiectionem 
in  nostro  casu  prorsus  inanem  esse  ; 
nam  primo  habemus,  ut  diximus  supra 
n.  18.  tam  Pium  iv.  quam  Clementem 
VIII.  mandasse  et  curasse  ut  index  per 
totum  orbem  publicaretur.  Deinde  ha- 
"bemus,  quod  Philippus  ii.  2  praecepit 
indicem  romanum,  sicut  per  Pium  iv. 
publicatus  fuerat,  recipi  et  observari 
in  omnibus  regnis  suae  ditionis,  et  ideo 
ipsum  ad  omnia  consilia  regia  trans- 
mitti  mandavit,  ut  eorum  auctoritate 
per  provincias  more  solito  promulga- 
retur.  Quod  proinde  praesertim  in  no- 
stro  regno  neapolitauo  sine  uUa  con- 
Iradictione    executioni    demandatum 

(1)  Cit.  buUa  SoUicita,  J.  10.  (2)  Per  edict. 

ilat.  die  IS.  febr.  aa.  1569.  qui  extat  ap.  Vaa-Espen 
p.  1.  tit.  22.  de  coDgr.  card.  c.  4.  n.  34. 


fuit.  Et  cum  Innoc.  xii.  conquerereluf 
apud  Carolum  ii.quod  in  Flandriis  qui- 
dam  libri  ab  ecclesia  proscripti  impu- 
ne  legerentur,  Carolus  de  hac  re  scri- 
psit  gubernatori  ( tunc  Bavariae  ele- 
ctori ),  et  hic  regis  epistolam  Bruxel- 
larum  senatui  transmisit,  qui  die  13. 
april.  1696.  sic  electori  respondit:  In 
hoc  usque  tempus  non  audivimus  queni' 
quam  tueri  scripta  voluisse^  et  libros 
legitimeprohibitos.  Praeterquamquod  et 
cum  gaudio  auxilium  daturi  sumus  ec- 
clesiasticiSf  quibus  ad  hoc  eo  opus  fue- 
rit.  Adde  quod  in  pragmatica  de  im- 
pressione  librorum  (vid.  apudRovitum^) 
praeceptum  fuit,  nuUomodoposse  ven- 
di  et  retineri  libros  prohibitos.  Quod 
vero  pertinet  ad  buUam  Coenae ,  con- 
stat  ex  pluribus  scriptoribus(vid  Barth. 
Chioccarell.*  etTroylaS)  oppositiones 
a  regiis  ministris  propositas  adversus 
laudatam  bullam  restrictas  fuisse  tan- 
tum  respectu  ad  aliqua  peculiaria  ca- 
pita  quae  regalem  iurisdictionem  lae- 
dere  censebantur:  sed  non  se  exten- 
disse  ad  alias  res  quae  iuribus  regiis 
nullum  afiferebant  gravamen.  Caete- 
rum,  quamvis  legentes  libros  ob  hae- 
resim,  vel  ob  falsi  dogmatis  suspicio- 
nem  damnatos  excommunicationem 
buUae  Coenae  non  incurrerent,  saltem 
effugere  non  possunt  excommunicatio- 
nem  inflictam  in  indice. 

XXXI.  Adde  qubd  lectio  librorum 
erroribus  infectorum  ipso  iure  naturali 
vetita  est  illis  quibus  offendiculo  esse 
potest,  ut  recte  inquit  p.  Petrus  Collet 
continuatorTournely^:  Lectio  librorum 
haereticorum  multis  prohibita  est  iure 
naturali^  iis  scilicet  quibus  est  pericu- 
losa;  atqui  periculosa  est  multis;  cum 
pauci  vafritiem  haereticorum  detegere 
valeant ,  pauciores  ab  eorum  laqueis  s» 
expedire.  Ergo  merito  dixit  Sylvius,  rur- 
des  ^  et  in  theologia  leviter  instructosy 
quales  sunt  ii  fere  omnes  qui  duobus  aut 
tribus  tantum  annis  theologiae  studue- 
runtf  non  sine  gravi  peccato  legere  pos- 
se  istiusmodi  libros^  etsi  nulla  esset  lex 

(S)  Pag.  276.  (4)  Archiv.  ad  t.  4.  tit.  2. 

(S)  Hi$t.  Neap.  t.  4.  p.  2.  c.  4.  %.  2.  n.  17.  ct  18 
(G^  T.  3.  de  de<:ai.  c.  1.  a.  1. 

u 


APPENDIX  Ui. 

idem  scripsit  Natalls  Alex.  i 


210 

ecclesiae 

Qui  libros  legunt  absque  licentia^  au- 
ctoritate  sedis  apostolicae  concessa,  in 
lethale  peccatum^  et  excommunicatio- 
nem  incurrunt.  Haec  enim  lectio  ponti- 
ficiis  constitutionibus  plerisque  sub  ex- 
communicatione  latae  sententiae  vetita 
est.  Merito  quidem^  ne  ab  imperitis^  vel 
semidoctis,  autetiam  eruditis  viris  abs- 
que  necessitate,  et  cum  subversionis  pe- 
riculo  legantur:  quod  doctis  etiam^  sed 
nimium  curiosis^  et  quorum  fides  inter- 
dum  infirmior  est,  quam  simplicium  et 
ineruditorum^  ex  huiusmodi  lectioneple- 
rumque  imminere.,  infelix  experientia 
comprobavit.  Additque:  Et  nec  cum 
liceniia  posse  legi,  si  vel  periculum  sub- 
sit^  vel  nulla  adsit  causagravis  legendi. 
Tandem  quicquid  alii  audacter  autu- 
ment^  prioribus  fidelibus  cordi  semper 
fuit  satagere  ut  ecclesiae  in  omnibus  hu- 
milem  et  devotam  obedientiam  serva- 
rent.  Carolus  Magnus  solitus  erat  di- 
cere:  In  memoriam  b.  Petri  honoremus 
romanam  et  apostolicam  sedem,  ut  quae 
nobis  sacerdotalis  mater  est  dignitatis, 
esse  debeat  magistra  eeclesiasticae  ra- 
tionis.  Quare  servanda  est  cum  man- 
suetudine  humilitas^  ut  licet  vix  feren- 
dum  ab  illa  s.  sede  imponatur  iugum , 
tamen  feramuSj  et  pia  devotione  tolere- 
mus  2. 

■^  Cap.  V.  Resolvuntur  quaedam  dubia 
ad  praxim  spectantia, 

I.  Quaeritur  1.  an  qui  moraliter 
certi  sint  nuUum  perversionis  pericu- 
lum  incurrendi,  possint  absque  licen- 
tia  prohibitos  libros  legere.  Probabile 
esse  eo  casuquod  possint,  putarunt  a- 
liqui  cum  Caramuele  { laxorum  facile 
principe ):  dicentes  quod,  cessante  fine 
legis  adaequato,  cessat  lex  prohibitio- 
nis.  Sed  cum  sententia  communissima 
quam  tenent  Castrop.  3  cum  Suar.  To- 
let.  Sanch.  et  Tambur,  *,  omnino  ne- 
gandum;  primo ,  quia  licet  probabilis 
esset  opinio  quod  cesset  lex,  cessante 
ipsius  fine  adaequato ,  etiam  in  casu 
particulari:cui  opinioni  alia  opponitur  i 


.(1)  li.  4.  de  dec.  a.  8.  leg.  2S, 
Tiibur.  caii.  50.      (5)  Ti-.  4.  <1.  2 
(4)lu  ilii.  1.  2.  ci.  ij.  7.  u.  4i. 


(2)  V.  in  coDC, 
p.  10.  §.  2.11.  9. 


communioretprobjibiliorsententIa,ee 

quod  cessante  fine  damni  in  particula- 

ri,  non  cessat  nihilorainus  finis  legis  in 

communi,  qui  est  ut  vitetur  periculum 

hallucinationis :  licet  (inquam)  opinio 

illa  a  pluribus  habeatur  ut  probabilis, 

nempe  Soto  Caiet.  Sylv.  Valent,  Car- 

den.  etc;  attamen  quoad  lectionem  li- 

i  brorum  damnatorum  minime  potest 

i  esse  probabilis,  quia  in  hac  re  nun- 

j  quam  periculum  omnino  cessare  pot- 

I  est,  vel  saltem  nunquam  finis  prohibi- 

i  tionis  cessat  adaequate,  neque  in  com- 

I  muui,  neque  in  particulari;  prohibitio- 

1  nis  enim  finis  non  solum  est  ut  da-» 

:  mnum  vitetur  conscientiarum  ex  le- 

ctione  pravorum  librorum  ,  sed  etiam 

ut  servetur  obedientia  ecclesiae  debi- 

ta,  maxime  in  re  tam  periculosa;  et  in- 

super  finis  est,  ne  detur  ansa  haereti- 

cis,aut  aliis  improbis  scriptoribus  per- 

niciosa  typis  demandandi, 

II.  Hinc  nullo  modo  permittendum 
alicui  legere  damnatos  libros,  etiamsi 
ipse  putet  respectu  eius  omne  abesse 
periculum.  Tautummodo,  ut  supra  no- 
tavimus  ,  concilium  carthag.  iv.  per- 
misit  episcopis  legere  libros  haereti- 
corum  pro  necessitate  et  tempore.  Cae- 
terumnon  videturimprobabileid  quod 
plures  dd,  docent ,  Holzman  ^  Elbel  ^ 
cum  Mayr,:  itemLaym.  et  Dicast.  apud 
La-Croix  '  nempe  ex  iusta  epikeia  ex- 
cusari  virum  pium  et  doctum  legentem 
librum  haereticum  ,  si  necessario  tali 
indigeat  lectione  ad  convincendum  a- 
liquem  haereticum  ex  suo  proprio , 
puta  inveniendo  contradictiones,  con- 
cessiones,  fallacias,  et  similia;  dum-  , 
modo  (  dixi )  urgeat  necessitas,  et  in- 
super  non  pateat  recursus  ad  Romam, 
vel  ad  proprium  episcopum;  licet  enim 
ordinarie  a  pontifice  vel  a  congregatio- 
nibus  romanis  sacrae  inquisitionis  vel 
indicis,  licentia  legendi  libros  prohi- 
bitos  impetranda  sit ,  tamefl  in  casu 
magnae  necessitatis  poterit  episcopus 
illam  impertire,  Viva  s. 

III.  Quaeritur  2.  quaenam  requiran- 

(o)  Theol.  mor.  p.  177.  n.  77.  vers.  Sed  numquij. 
iG)  T.  2.  pag.  43.  n.  9».        (7)  L.  7.  n.  545. 
(3)  Mor.  Iheoi.  de  cens.  q.  S.  a.  1.  d.  10. 


tur,  ul  incurrant  excommunicationem 
qui  scienter  retinent,  legunt,  impri- 
munt,  vel  defendunt  libros  haeretico- 
rum.  Requiritur  1 .  ut  auctor  sit  hae- 
reticus,  velsaltem,  prout  dicit  Holzm.^ 
ut  liber,quamvislateatauctor,  ex  pro- 
fesso  tractet  de  haeresi.  Non  autem  in- 
currunt  legentes  libros  infidelium,  li- 
cet  haeresim  contineant,  Ita  Suar.  2  et 
Salm,  3  cum  Sanch.  Pal.  etc.  Libri  ve- 
ro  Thalmud,  et  similes  hebraeorum 
prohibentur  per  bullas  Pii  iv,  et  Cle- 
mentis  viii.  Vid.  apud  La-Croix  -*. 

IV.  Requiritur  2.  ut  huiusmodi  libri 
haereticorum  scienter  legantur  aut  re- 
tineantur  ut  dicitur  in  bulla.  Unde  ex- 
cusat  legentes  a  censura,  non  solum  i- 
gnorantia  invincibilis,  sed  etiam  cras- 
sa;imo  iuxta  plures,  Sanch.  Sylvest. 
Bonac.  Ronc.  Salm.  etc.  (vid.  lib.  7.  n. 
47.  48.)  etiam  affectata  quia  (ut  dicunt) 
in  ea,  rigorose  loquendo ,  deest  dolus 
formalis,  qui  verum  censurae  contem- 
ptum  inducit. 

y.  Requiritur  3.  ut  liber  vel  de.re- 
ligione  tractet,  vel  haeresim  contineat. 
Sufficit  autem  ut  liber  tractet  de  reli- 
gione,  tametsi  errorem  non  contineat, 
nempe  de  sacra  scriptura,autde  theo- 
logia,  aut  canonibus,  ritibus  ecclesiae, 
aut  aliis  rebus  spiritualibus.  Ita  San- 
chez  5  Laym.  6  Suar.  '  Salm.  8  et  alii. 
Sufficit  etiam  ,  ut  liber  unum  solum 
errorem  contineat  contra  fidem,  etiam- 
si  de  alia  re  agat.  Sanch.  Bonac.  Castr. 
et  Salm.  9.  Vid.  lib.  7.  n.  287.  Quid  si 
error  sit  abrasus  a  libro?  Adhuc  rema- 
nereprohibitum  tenentmulti  dd.  Suar. 
Sanch.ioRon.  et  alii,  quia  particularis 
illa  expunctio  non  aufert  communem 
libri  proscriptionem.  Sed  alii ,  ut  Pi- 
gnatel.  et  La-Croix  "  dicunt  excusari 
a  censura  illum  qui  reliqua  libri  legit, 
quia  tunc  liber  non  amplius  continet 
haeresim ,  nec  offendiculo  esse  potest. 
Idque  probabile  videtur  cumSporer.<2 
semper  ac  liber  non  de  religione  tra- 

(l)T.l.i.ag.li)8.u.78.v.Qui  leguoi.  (2)D,20. 
soct.  2.  n.  12.  et  13.  (5)  Do  cens.  c.  4.  u   71 

(4)  L.  7.  M.  333.  (S)  Dcc.  l.  2.  e.  10.  n.  21 

(6)  h.  2.  tr.  1.  c.  IS.  n,  3.  (7)  Ul  sui.ia  n.  16 

(.8)  C.  4.  n.  72.         (9)  Nost.  mor.         (10)  N  5 
11 1)  L.  7.  n.  .%oO.         (12)  Ti'.  2.  ,lec.  c.  3.  u   41 


f)V.  PR0IIIT5.  LtaaonuM  c.\p.  v. 


2M 


ctet,  sed  de  alia  materia,  v.  g.  de  phi- 
losophia  aut  de  historia:  exceptis  ta- 
raen  libris  centuriatorum  magdebur- 
gensium  ,  et  similibus  ,  in  quibus  re- 
vera  de  religione  agitur. 

VI.Requiritur  4.ut  lectio  sit  in  ma- 
teria  notabili;  nam  communiter  dd.  in 
hac  re  bene  admittunt  dari  parvitatem 
materiae;discrepant  vero  inassignando 
quaenam  sitmateria  parva.  AUi,  idest 
Sanch.i3cum  Sa  Manuel.  et  Vivald.  di- 
cunt  esse  paginam,  et  quid  amplius,  si 
volumen  sit  ex  grandioribus :  sed  hoc 
merito  (sic  saltem  generaliter  dictum) 
ab  aliis  reiicitur.  Alii  contra  ,  nerape 
Graifius  et  Reginald .  apud  Bonac.  i^  di- 
cunt  esse  tantum  tres  vel  quatuor  ver- 
sus.  Alii  (Suar.  '5  Palaus  ^6  cum  Azor. 
Con.  et  Sanch.  )  dicunt  esse  decem  li- 
neas.  Alii  tandem  (Holzm.  i^  Sporer.  ^s 
Elbel  <9  et  Croix  20  cum  March.)  melius 
distinguunt,  etdicuntin  hoc  altenden- 
dum  finem  prohibitionis;  si  enim  ape- 
riendo  librum  offendis  in  doctrinain 
quae  directe  fidei  adversatur,  et  legis, 
etiam  si  paucas  lineas  legas ,  exconi- 
municationem  non  effugies,  quia  tunc 
periculo  perversionis  iam  te  exponis  ; 
secus  si  liber  haeretici  ageret  de  re  in- 
differenti;  tunc  enim  legendo  forte  us- 
que  ad  paginara,  poteris  a  raortali  ex- 
cusari,  si  nullam  ibi  advertas  proposi- 
tionera  erroris  suspectam.  Caeterum 
bene  incurri  potest  censura ,  legendo 
solura  prooemiura  aut  indicem  libri , 
si  in  notabili  quantitate  percurratur. 
Layra.  21  Bon.  22  etc. 

VII.  Dubitatur  1 .  an  incurrat  excom- 
municationem  qui  legit  haeretici  con- 
cionem  aut  epistolam  seorsira  editam. 
Alfirraant  alii;  Suar.  Farinac.  apud  Sal- 
mantic.  23,  ged  negant  alii,  Sanch.  2« 
Holz.25  cum  Laym.  March.  etc.  Salm.26 
ac  Bon.  Castrop.  et  Li^o  apud  Groix  27. 
Ratio,  quia  revera  huiusmodi  concio 
vel  epistola  non  potest  dici  liber;  et  in 

(13)  C.  10.  n.  51.  (14)  D.  1.  q.  2.  punct.  4.  n.  14 
(IS)  N.  20.  (16)  Tr.  4.  d.  2.  |.unct.  10.  §.  2.  n.  6, 
(17)Pag.l76.  n.77.  V.  Dixiquailo.  (18)11,.  „. 4'/ 
(19)  T.  1.  pag.  297.  u.  113.»  (20)  L.  7.  n.  540.* 
(21)  Ibiil.  u.  S.  (22)  Loc.  c.  (25)  C.  4.  n.  72 
(24)  Dec.  I.  5.  c.  10.  n.  30.  (2IJ)  l^^i^,  77.  i,.  77 
V.  die.  0.  (2Gj  Loc.  c.  (^27)  L.7.  n.  537. 


s«* 


APPENDIX  m. 


^ac  re  dicunt  stricte  faciendam  esse 
interpretationem,  cum  agatur  de  re  o- 
diosa,  utpote  de  poena  incurrenda. 

Vni.  Dubitatur  2.  an  incurrant  cen- 
suram  legentes  manuscripta  haeretico- 
rum.  Negant  Azor,  Viva  et  alii  cum  Syl- 
vio;  quiSylvius  insuper  pro  hac  opinio- 
ne  quamdam  declarationem  S.  C.  pro- 
fert.  Azor.  Barb.  etc.  ap.  Croix  *  Viva2, 
Aiiirmant  tamen  constanter  Holzm.  3 
Sporer  *  Croix^  cumSuar.  Sanch.  etc. 
dicens  manuscripta  adhuc  venire  sub 
nomine  librorum,  sicut  olim  ipsa,  an- 
tequam  typus  inventus  esset,  pariter 
libri  appellabantur:  utque  etiam  nunc 
manuscripta,ubi  adnotantur  baptisma- 
ta  et  matrimonia,  a  rituali  et  ab  omni- 
bus  adhuc  libri  vocantur ;  de  praefata 
autem  declaratione  S.  C.  respondent 
satis  non  constare.  Censeo  quidem  hanc 
sententiam  omnino  esse  consulendam, 
quia  in  hac  re  expedit  ordinarie  rigi- 
diores  opiniones  sequi;  caeterum  ratio- 
nes  supra  allatae  non  videntur  satis 
convincere ;  nam  hodie  nomine  libro- 
rumproprielibri  intelliguntur,  nonma- 
nuscripta.Maxime  tamen  adver  tendum, 
quod  ex  praescriptis  in  indiceromano^ 
incurrit  excommunicationem  ipso  fa- 
ctOj  qui  libros  haereticorum,  vel  cuius- 
vis  auctoris  scripta,  ob  haeresim^  vel  ob 
falsi  dogmatis  suspicionem  damnataat- 
que  prohibita,  legerit^  sive  habuerit. 

IX.  Dubitatur  3.  an  excommunica- 
tione  irretiatur  qui  audit  alterum  li- 
brum  haereticum  legentem.  Alii  affir- 
mant,  Laym.  '  Azor.  etc.  sed  commu- 
nius  et  probabilius  negant  alii,  modo 
non  induxerit  alterum  ad  legendum. 
Spor.  8  et  Croix  9  cum  Sylvest.  Pigna- 
tel.  Sayr.  etc.Imo  alii,Sanch,ioCastr.<* 
cum  Coninch.  et  Bonacin.12  cum  Nav. 
Reg,  etc,  adhuc  probabiliter  excusant, 
etiam  si  induxerit:  et  alii,  Spor.  Susa 
et  Steph.  ap.  La-Croix  i^  excusant  ad- 
huc  a  peccato,  si  audiens  nuUum  ex  au- 
ditione  timeat  morale  periculum  per- 
versionis. 

(I)  L.  7.  n.  559.     (?)  Ad  prop.  46.  Al.yii.  n.  10. 

(5)  T.  1.  p.  77.    (4)  T,  1.  tr.  2.  u.  39,    (5)  Loc.c. 

(6)  Regula  10.  circa  Cn,  (7)  Ib.  n.  6.  (8)  Ib.  n.  45. 
(9)  L.  7.  11.  .542,  (10)Dec.l.2.c.l0.n.48.(ll)Tr. 
4.disp.2.p.l0.§.2.n.4.  (12)Disp.l.^.2.p.4.u.  11. 


X.Notandumlnsuper,  quodnonsunt 
prohibiti  libri  catholicorum  qui  verba 
haereticorum  referunt  ad  eos  confu- 
tandos,  ut  omnes  communiter  docent . 
Laym,  ^^  cum  Nav,  et  Sanch,  ac  Azor. 
Pignatel.  et  Bonac,  apud  Croix  '^,  Ne- 
que  libri  catholicorum,  ubi  adsunt  ali- 
cuius  haeretici  notamenta  sive  scholia: 
dummodo  (  sapienter  limitant  Suarez 
Pignatellus  etc. )  huiusmodi  notamenta 
non  sint  tam  copiosa ,  ut  potius  liber 
illis,  quam  scriptis  auctoris,  constet. 
Suar.  Pignat,  etc.  apud  Croixi^.Neque 
libri  haereticorum  qui  de  alia  materia 
tractant,  quam  spirituali ,  ut  diximus, 
sed  absque  ullo  errore;  nam  ( ut  dixi- 
mus  supra  ntfm.  5,)  quamvis  vel  solus 
error  adhuc  incidenter  inesset  in  li- 
bro,  quicquid  aliqui  dicant,  liber  re^ 
vera  damnatus  existit. 

XI.  Incurrunt  autem  excommunica» 
tionem  non  solum  legenteslibros  hae- 
reticorum  prohibitos  ut  supra,  sed  et- 
iam  qui  illos  retinent.  Quapropter  qui 
eos  habet  tenetur  quamprimum  iuxta 
praeceptum  Pii  iv.  tradere  vel  inqui- 
sitoribus  vel  episcopis.  Et  loquendo 
pro  regnis  ubi  vigetinquisitio,  dicit  p. 
Suarez  cum  aliis  (Barbosa  Dicast.  apud 
Croix*')incurrere  censuram  etiam  qui 
librum  non  tradit,  quamvis  comburat, 
Sed  communiter  excusant  alii  (Salm,*8 
et  Croix  *9  cum  Sanchez  Pignatell.  et 
Filliuc.)  quia  (ut  aiunt)  qui  librum  de- 
struit,  nequit  amplius  dici  quod  reti- 
neat,  De  caetero  non  excQsatur  qui  li* 
brum  retinet  etiam  nomine  alterius  , 
V,  gr.  in  deposito  mutuo,  aut  pignore: 
nec  qui  librum  suum  tradit  alteri  ad 
tenendum ,  quia  retento  sibi  dominio, 
ipse  etiam  dicitur  retinere ,  cum  pos- 
sit  illum  suo  arbitrio  repetere;  ita  dd. 
communiter.  Suar.20  Sanch.21  Castr.22 
Roncaglia23  Salm.2<  Croix^s  Bonac.26. 
Praeterea  hic  advertenda  est  proposi- 
tio  45.  proscripta  ab  Alexand.  vu.  quae 
dicebat :  Libri  prohibiti ,  donec  expur- 
gentur^possunt  retineri  etc.  Dicit  tamen 

(15)  lioc.  c.  (14)  Ib.  n.  2.  (IS)  L.  7.  n.  533. 
(16)Ibid.n.554.  (17)  Ibid. n. 5SS,  (18)  C.l.n.74. 
(19)  Ibid.  (20)  D.  20.  sect.  2.  n.  21.  (21)  N.  S% 
(22)  Ibid.  a.  7.  (23)  Pag.  90.  (j.  2.  resp.  4, 

(24)  N.  74.      (2S)  N.  347.      (26)  P,4.  u,  la. 


raOHIB.  LIBRORCM  CAP.  V. 


213 


La-Croix  •  cum  Veriuys  excusari  qui 
tradit  librum,  ut  retineatur  in  locis 
sequestratis,  qui  solent  assignari  in 
singulis  monasteriis.  Caeterum,si  quis 
deponeret  librum  apud  habentem  li- 
centiam ,  cum  expresso  pacto  non  re- 
petendi  { ita  ut  alter  non  teneatur  red- 
dere ) ,  nisi  post  expurgationem  ,  vel 
post  licentiam  impetratam,  hunc  non 
auderem  damnare,  quia  in  hoc  videtur 
omnino  cessare  periculum  legendi  abs- 
que  dispensatione;  et  tanto  minus  da- 
mnarem,  si  donaret  absolute  librum 
habenti  licentiam,  sub  conditione  ut 
reddatipsidonantijSi  deinde  licentiam 
obtinebit.  Excusatur  etiam  a  censv^ 


qui  librum  retinet  per  breve  tempa^ 
V.  g.  uno  vel  altero  die,ut  docent  com- 
muniterdd.,  Laym.2  Bon.  3  Castrop.  ^ 
Holzm.  5  cum  Sanch.  Sayr.  etc.  Idque 
admittunt  alii,  Castr.  6  etViva  '  (quoad 
eximendumretinentema  censura),  et- 
iamsi  ipse  in  illo  brevi  tempore  inten- 
deret  perpetuolibrumretinere;  quia(ut 
aiunt)deficittunc  materia  gravis  circa 
actionem  externam.Praeterea,aIii  plu- 
res ,  Sanchez  8  Laym.  '  cum  Sayr.  ac 
Graff.et  Pignat.  ac  Sylv.  apud  CroixW 
eum  excusant ,  etiamsi  diu  retineret , 
expectans  tamen  tempus  opportunum, 
ut  librum  superiori  vel  habenti  licen- 
tiam  tradat.  "* 


LIBER  SECUNDUS 

DE  PRAECEPTIS  VIHTUTUM  THEOLOGICARUM 


TRACTATUS  PRIMUS 

DE     PRAECEPTO     FIDEI 


CaF.    I.    QHAB    HTSTGaiA    FIOEI    NECBSSiBIO 
CBEDBKDA    SINT. 

i,  Quae  mysteria  credenda  necessitate  medii. 
2.  An   mysleria  ss.  Trinitalis  et  Incamatio- 

nis  sint  credenda  explicile. 
5.  Quae  ex  praecepto  scienda  ,  et  an  memo- 

riler. 
4.  Qmle  sit  obieetum  fidei  materiale^  et  quale 

formale. 

4 .  «  Ex  iis  quae  fideles  explicite  crfe- 
dere  tenentur,  quaedam  necessario  cre- 
denda  sunt  necessitate  medii ,  seu  fi- 
nis ;  sine  quibus ,  etiam  inculpabiliter 
ignoratis,  finis  ultimus  obtineri  nequit: 
alia  necessitate  praecepti,  sine  quibus, 
inculpabiliter  omissis,  finis  potest  ob- 
tineri.  Sanch.  **  Azor.  Val. 

»  Resp.  1 .  necessitate  medii  neces- 
saria  sunt  haec  duo:  1 .  explicite  crede- 
re  Deum  esse,  et  remuneratorem  bono- 
rum  esse,  iuxta  illud  apostoli  12;  Credere 
enim  oportet  accedentem  ad  Deum^  quia 
est,et  inquirentibus  se  remunerator  sit. 
Trid.  13.  2.  Post  sufiicientem  evangelii 

I  (1)  L.  7.  n.  5S2.  (2)  IbiO.  d.  7.       (3)  N.  IS. 

(4)  Ibid.  n.  10.  fS)  N.  77.         .  (6)  Loc,  cit. 

(7)  Q.  o.  a.  1.  n.  9.  '    (8)  Dee.  1.  2.  c.  10.  n.  SS. 

9}  lliiil.  H.  7.  (10)  Lib.  7.  n.  3Si.,. 


promulgationem  credere  explicite,  ut 
TuItMoI.,  aut  saltemimpIicite,utpro- 
babiliter  quidam  docent  cum  Conc.  et 
Laym.,  Christum  etss.Trinitatem.Vid. 
Escob.  1*  qui  ex  Vasq.is  docet  culpabi- 
lem  ignorantiam  horum  mysteriorum, 
sive  negligentiam  ea  discendi  esse  gra- 
ve  peccatum  distinctum  ab  eo  cuius 
est  causa.  Vid.  Dian.  '6,  » 

2.  Fides  definitur:  Est  virtus  theo- 
logica,  a  Deo  infusa,  inclinans  nos  ad 
firmiter  assentiendum ,  ob  divinam  ve- 
racitatem^  omnibus  quae  Deus  revela- 
vit^  et  per  ecclesiam  nobis  credenda  pro- 
posuit.  Dicitur  1 .  Virtus  theologica,  id- 
est  quae  Deum  respicit;  fides  enim , 
prout  etiam  spes  et  charitas,  Deum  di- 
recte  spectat,  ad  diQ"erentiam  virtutum 
moralium  quae  indirecte  eum  respi- 
ciunt.  2.  A  Deo  infusa ,  quia  fides  est 
donum  supernaturale  divinum.  3.  In- 
clinans  nos  ad  firmiter  credendum;  nara 
assensus  fidei  nequit  cum  formidine 
consistere,  prout  perperam  dicebatur 
prop.  4.  ab  Innoc.  xi.  proscripta,  sed 
omnino  firmus  esse  debct.  4.  Ob  divi' 

(11)2.  mor.  c.  2.  (12)  Hcbr.  11.  G. 

(13)  Sess.  6.  c,  8.  (I-I^  Ex  2.  c,  9,  n.  2a 

flS)  L.  2.11.118.  e.  5. 
tlC  t>.  5.  t.  S.  r.  AT.  et  48. 


'2U  I-IB.  U.  TRACT.  I. 

nam  veracitatem.  Veritas  enim  infalli- 
tilis  (quae  est  ipse  Deus)  est  formale 
obiectum  fidei.  5.  Omnibus  quae  Deus 
revelavit :  omnia  enim  a  Deo  revelata 
sunt  obiectum  fidei  materiale.  6.  Et 
per  ecclesiam  nobis  credenda  proposuit; 
nam  divina  revelatio  nobis  non  patefit, 
nisi  per  ecclesiam  quae  revelationes 
proponit;  cum  sitaliunde  evidens  pro- 
pter  signa  credibilitatis  ( qualia  sunt 
prophetiae,  miracula,  constantia  mar- 
tyrum,et  similia)  quod  ecclesia  necfalli 
nec  fallere  potest.  Praeterquamquod  s. 
Augustinus  illud  celebre  dictum  pro- 
tulit :  Evangelio  non  crederem ,  nisi  me 
ecclesiae  catholicae  commoveret  aucto- 
ritas. 

Quaeritur  an  mysteria  ss.  Trinitatis 
et  Incarnationis  post  promulgationem 
evangelii  credenda  sint  fide  explicita 
de  necessitate  medii  vel  praecepti.  Pri- 
ma  sententia,  quae  est  communior  et 
videtur  probabilior,  docet  credenda 
esse  de  necessitate  medii;  ita  tenent 
Sanchez  i  Valent.  2  Molina  3  Conti- 
nuat,  Tournely^  luven.  5  Antoine  6  Wi- 
gandt  7  Concina  s  cum  Ledesma  Serra 
Prado  etc:  item  Salm.  ^  Cuniliat.  lo  et 
Roncaglia  <*.  Sed  postremi  hi  tres  di- 
cunt ,  quod  per  accideus  et  casu  raro 
posset  quis  iustificari  fide  tantum  im- 
plicita.  Id  probant  ex  scripturis ,  qui- 
bus  aiunt  clare  probari  necessitatem 
medii.  Probant  etiam  ratione,  quia  li- 
cet  ante  promulgationem  evangelii  suf- 
ficiebat  fides  implicita  Christi,  post  ta- 
men  promulgationem ,  eo  quod  status 
gratiae  est  perfectior,  perfectior  requi- 
riturnotitia,  nempe  explicitafides  Chri- 
sti  et  Trinitatis.  Secunda  vero  senten- 
tia  satis  etiam  probabilis  dicit  necessi- 
tate  praecepti  omnes  teneri  haec  my- 
steria  explicite  credere,  necessitate  au- 
tem  medii  sufficere ,  si  credautur  im- 
plicite.  Ita  Dominicus  Soto  *2  qui  ait: 
Qiiamvis praeceptum  fidei  explicitae  (sc. 

(1)  Dec.  1.  2.  c.  2.  I..8.  (2)  2.  2.  (l.l.q.2.p.4. 
(3)  Conimenl.  i.  p.  q.  1,  a.  I.  il.  2.  (4)  T.  3.  tr.  de 
dcc.  c.  1.  a.i.  §.  2.  concl.  2.  (S)  T.6.  Jiss.4.  a.3. 
(C)  Do  viil.  Iheol.  c.  1.  q.  2.  (7)  Tr.  7.  ex.  2.  de 
lido  n.  22.  (8)  T.  1,  diss.  1.  de  fide  c.  8.  n.  7. 

(9)  Tr.  20.  c.  2.  p.  2.  n.  lo.  (10)  Tr.  4.  dc  1. 

ilfc.  praoc.  c.  1.  tj.  2.  (H)  Tr.  6.  c.  2.  q.  2. 

(12)  In  4.  scnl.  l.  1.  dist.  3.  q.  un.  a.  2.  concl.  2. 


Trinitatis  et  Incarnationis)  ahsolute  06« 
liget  universum  mundum^  nihilominus 
possunt  multi  ignorantia  invincibili  ab 
eadem  obligatione  excusari.  Sylvius  ^^ 
scribit:  Pos't  promulgatum  sufjicienter 
evangelium  fides  Incarnationis  explicita 
est  omnibus  ad  salutem  necessaria  ne- 
cessitate  praecepti,  ac  etiam  (ut  proba- 
bile  est)  necessitate  medii.  Et  paulo  post 
idem  profert  de  mysterio  Trinitatis. 
Card  .Gotti  !■*  ait:  Dico  \ .  sententia  negans 
fidem  explicitam  Christi  e  t  Trinitatis  es- 
se  ita  necessariam,  ut  sine  ea  nemo  iu- 
stificari  aut  salvari  queat,  valde  proba- 
bilis  est.  Et  asserit  ^^  Scotum  hanc  te- 
n#re  sententiam.  Euseb.  Amort  recens 
scriptor  et  valde  doctus  I6  absolute  eam- 
dem  sententiam  tuetur.  Elbel  ^'^  scribit 
hodie  hanc  sententiam  teneri  ab  insi- 
gnibus  dd.  Caslrop.  **  Viva  '^  Layra.  20 
qui  dicit  hanc  non  esse  minus  proba- 
bilem,  quam  primam  cum  Richard .  Me- 
din.  Vega  Sa  et  Turriano.  Card.  de  Lu- 
go  21  vocat  primam  speculative  proba- 
bilem,  sed  hanc  secundam  absolute  et 
fuse  ut  probabiliorem  tuetur  cum  la- 
vell.  Zumel.  et  Suar.  22^  scribitque  de 
Lugo  eamdem  sententiam  videri  esse 
s.  Thomae  23  qui  ait :  Ante  baptismum 
Cornelius  et  alii  similes  consequuntur 
gratiam  et  virtutes  per  fidem  Christi  et 
desiderium  baptismi  implicite  vel  ex- 
plicite.  Unde  arguit  Lugo,  sicut  Cor- 
nelius  gratiam  est  consequutus  per  fi- 
dem  implicitam ,  quia  nondum  in  illa 
regione  evangelium  perfecte  promul- 
gatum  fuerat,  ita  pariter  consequi  pot- 
erit  ille  qui  mysteria  haec  invincibili- 
ter  ignorat;  ipsi  enim  pariter  non  satis 
evangelium  est  promulgatum.  Dicunt 
autem  repugnare  bonitati  et  providen- 
tiae  divinae  ut  damnet  adultos  invin- 
cibiliter  ignorantes ,  qui  iuxta  lumen 
naturae  honeste  vivunt,  dum  contra  2< 
habetur :  In  omni  gente  qui  timet  eum 
et  operatur  iustitiam,  acceptus  est  illi. 

(13)  T.  5.  iD  2.  2.  q.  2.  a.  7.  et  8,  concl.  6. 

(14)  Thcol.  t.  2.  tr.  9.  q.  2.  d.  4.  $.  1.  n.  2. 
(Io;n.1.     (i6)T.l.d.3.der.de,  q.l7.     (17)  T.  1. 
confcent.  1.  n.  17.         (18)  P.  1.  tr.  4,  d.  1.  p.  U. 

(19)  In  prop.  64.  damn.  ab  Innocent.  xi.  n.  10. 

(20)  h.  2.  ir.  1.  c.  8.  u.  ».  (21)  De  Od.  d.  i2.n.91. 
(22)  D.  12.  scct.  4.  n.  10.  (23)  3.  p.  q.  69.  a.  4 
ad  2.         C2'i)  Actor.  10.  5o. 


CAP.  I.  QUAE 

Rospondent  vero  quod  omnes  scriptu- 
rae  et  ss.  patfum  testimonia  quae  op- 
ponuntur  de  facili  explicari  possunt  de 
necessitate  praecepti,  vel  quia  ordina- 
rie  nullus  fere  salvatur  sine  fide  expli- 
cita  horum  mysteriorum,  quia  post  e- 
vangelii  promulgationem  fere  nullus 
de  his  laborat  invincibili  ignorantia ; 
vel  quia,  ait  Lugo,  explicari  possunt  de 
fide  implicita,  sive  expiicita  invoto. 
Praeterea ,  ait  Laym.  ^,  vir  adultus  si 
esset  mutus  et  surdus  a  nativitate  , 
quamvis  baptizatus,  non  posset  alia 
sacramenta  accipere ,  si  optaret ;  imo 
nec  salvari ,  quia  huiusmodi  homo  in- 
credibile  est  quod  vero  conceptu  ap- 
prehendat  et  explicite  credat  myste- 
ria  Incarnationis ,  et  praesertim  Trini- 
tatis. 

Notant  autem  Tannerus  2  Sylvius  ' 
Azor.  *  et  Valent.  cum  Guillelmo  Pa- 
ris.  apud  Sanch.  5  quod  si  quis  adeo 
sit  rudis,  ut  ea  mysteria  percipere  ne- 
queat,  tunc  excusatur  ratione  impo- 
lentiae,  et  comparatur  infantibus  ac 
fatuis.  Attamen  Sanch.  ^  dicit  quod  a- 
liud  est  credere,  aliud  scire  mysteria , 
nempe  rationem  de  eis  reddere ;  unde 
censet  omnes  adultos  teneri  necessi- 
tate  medii ,  aliquando  huiusmodi  my- 
steria  credere,  necessitate  vero  prae- 
cepti  ea  scire ;  a  quo  praecepto  scien- 
tiae  excusari  mente  obtusos ;  et  sic  in- 
telligendos  ait  aa.  citatos.  Concludit- 
que  cum  Gabriele,  qui  dicit :  Sufficere 
(is  (scilicet  rudibus)  quoi  singulos  ar- 
ticulos  expUcite  credant  dum  eis  propo- 
nantur.  Quamvis  autem  sint  damnatae 
propos.  64.  et  65.  ab  Innoc.  xi.  quae 
(Jicebant:  Absolutionis  capax  est  homo^ 
quantumvis  laboret  ignorantia  myste- 
riorum  fidei,  etetiamsiper  negligentiam 
culpabilem  nesciat  mysterium  ss.  Tri- 
nitatis,  et  Incarnationis  D.  N.  lesu 
Christi . . .  Sufjicit  illa  semel  credidis- 
se.  Dicit  tamen  Viva  cum  March.  pro- 
babiliter  non  esse  necessario  repeten- 
das  confessiones  factas  cum  ignorantia 
praedictorum  mysteriorum;  cum  ex 


MTSTERIA  ETC.  215 

praefata  opinione  iam  probabile  sit 
fuisse  validas ,  si  ignorantia  fuerit  in- 
culpabilis.  Gertum  enim  est  talem  i- 
gnorantiam,  si  sit  vincibilis,  peccatum 
esse  lethale.Praedicta  autem  propositio 
merito  damnata  est ,  quia  dicebat  ca- 
pacem  esse  absolutionis  etiam  illum 
qui  tempore  confessionis  laborat  igno- 
rantia  praedictorum  mysteriorum.  Cae- 
terum  opinio  p.  Viva  mihi  non  est  sa- 
tis  probabilis,  quamvis  enim  poenitens 
probabiliter  validam  confessionem  ex- 
pleverit,  ita  ut  videatur  deinde  possi- 
dere  exemptionem  ab  iteranda  confes- 
sione ,  cum  prius  bona  fide  confessus 
fuerit ;  attamen  respectu  ad  eum  qui 
certo  graviter  peccavit,  semper  urget^ 
ac  possidet  antecedenter  obligatio  ex- 
plendi  confessionem,  non  tantum  pro-« 
babiliter,  sed  certo  validam.  Quapro- 
pter,  cum  ipse  adverterit  confessionem 
suam  ob  ignorantiam  mysteriorum  ss. 
Trinitatis,  aut  Incarnationis  lesu-Chri- 
sti  fuisse  probabiliter  validam,  sed  et- 
iam  probabiliternullam,  tenetur,  post- 
quam  de  illis  mysteriis  instructus  fue- 
rit,  confessionem  iterare. 

«  Porro  implicite  credere  dicitur  , 
qui  credit  aliquid  explicite,  in  quo  al- 
terum  implicite  est ;  v.  gr.  si  credas 
quod  credit  ecclesia.  Vid.  Schol.  et 
Laym. '. 

3.  »  Resp.  2.  Necessitate  praecepti 
quivisfidelis  sub  mortali  explicite  cre- 
dere  et  scire,  crasso  saltem  modo  et 
quoad  substantiam,  tenetur  haec: 

» 1 .  Symbolum  2.  Orationem  domini- 
cam.  3.  Praecepta  decalogi ,  et  eccle- 
siae.  4.  Sacramenta  maxime  necessa- 
ria ;  ut  baptismum ,  eucharistiam ,  et 
poenitentiam,reIiquaautem  tunc  quan- 
do  vult  suscipere.  Suar.  Sanch.  Fil.  «. 
Quae  omnia  intellige,  nisi  impotentia, 
aut  invincibilis  ignorantia  excusets.  » 
Unde  resolvitur: 

0  1 .  Non  omnes  [tenentur  sub  mor- 
tali  haec  praedicta  scire  memoriter  , 
aut  eo  ordine  aut  iis  verbis  quibus  pro- 
ponuntur;  sed  quoad  orationem  domi- 


(1)  Ibid.  V.  Confiimatur.       (2)  Iii  2.  2.  d.Th.  d.      (6)  Loc.  c.       (7)  L.  2.  tr.  1.  c.  8.       (8)  N.  39. 
I.  q.7.  flul).  2.  n.  49.     (5)  Ibid.q.  2.  a.S.concl.B.      (9)  lu  Hom.  Ap,  tr.  4.  n.  5.  addilur  Salutalio  auya- 
(4)  T.  1.  l.  8.  c,  2  (1.6.     KiDec.  1,2.  c.  3.  n.  18.  i  li<»  »aUcm  in  subsUutia. 


5|b  LIB.  II.  TRACT.  t 

nicam,  scire  omnia  bona  petenda  esse 
a  Deo  ,  quae  est  eius  summa  :  quoad 
symbolum  vero,  praecepta  et  sacra- 
menta,  sufficit,  si  quis  rogatus  de  sin- 
gulisrecte  respondeat.  Bonac.Laym.i 
Sanch.2.  (Hoc  est  conforme  ad  id  quod 
tradidit  s.  Carolus  Borromaeus  in  sua 
instruct.  ad  confessarios,  ubi  docuit 
satis  esse ,  quod  fideles  rudes  sciant 
Credo  saltem  in  substantia  ). 

»  2.  Quamvis  sit  praeceptum  eccle- 
siae  discendi  memoriter  symbolum,  o- 
rationem  dominicam,  et  salutationera 
angelicam,  velitque  Barb.  3  non  esse 
absolvendum  qui  ob  negligentiam,  vel 
verecundiam  ea  addiscere  non  curat ; 
consuetudo  tamen,  ut  notat  Navarr.  et 
Lopez,  exposuit  obligationem  non  esse 
ultra  veniale :  { Ita  tenet  etiam  Viva  * 
cum  Azor.  TruU.  et  Villal.  apud  Salm.5 
Vide  Prax.  confess.  n.  22.).  Uti  nec  est 
ultra  veniale ,  nescire  facere  crucem , 
ut  docet  Sanch.  contra  Sylv.  qui  docet 
esse  mortale. 

»  3.  Moraliter  nihilominus  necessa- 
rium  est,  ut  rudiores  memoria  teneant 
symbolum  sua  lingua :  quia  alioquin 
non  possunt  habere  sufficientem  cogni- 
tionem  articulorum. 

»  4.  Falsa  est  opinio  quorumdam  ca- 
nonistarum,rusticis  esse  satisarticulos 
fidei,  aliaque  dicta  credere  implicite , 
credendo  quicquid  credit  ecclesia. 

»5.  Excusanturii,  quibus  aut  defuit 
doctor,  aut  nunquam  venit  in  mentem 
obligatio  similia  discendi,  aut  qui  ni- 
mis  sint  rudes  ,  ita  ut  non  possint  ea 
comprehendere  autretinere;  quod  sae- 
pe  contingere  docent  Azor.et  Bec.  con- 
tra  alios. 

»  6.  Si  confessarius  probabiliter  iu- 
dicet  poenitentem  ignorare  ex  doctrina 
christiana  ea  quae  scire  tenetur  (quod 
de  litteratis,  vel  frequenter  confitenti- 
bus  praesumendum  non  esse ,  monet 
Sanch.  ^,  debet  eum  interrogare  de 
negligentia  in  iis  addiscendis :  cum  per 
eam  plurimi  graviter  peccent.  Led, 
Azor.  7.  TruU.  8. 

(1)  Ibid.  c.  9.  (2)  L.  2.  c.  3.  (3)  P.  3.  c.  27. 
(4)  Sup.  prop.  1.  AIcx.  vii.  (8)  De  praec.  fidei, 
t.  2.  B.  47. ex  coNC.  rhem.  ct  lolet.    (6)  2.nior.c.3. 


I)E  PRAB  IDEI 

»  7,  Possunt  absolvi  (  contra  quos- 
dam)  qui  ignorant  ea  quae  sub  mortali 
scienda  esse  dixi.  Ratio  est,  quia  licet 
peccarint  omittendo  discere,  possunt 
taraen  de  hoc  dolere  cura  proposito  di- 
scendi.  Sanch.  (cum  Salm.9.  Nisi  prius 
hi  admoniti  neglexerint  addiscere  ). 
Quod  si  tamen  ignorent  ea  quae  neces- 
sitate  medii  scienda  sunt,  deberent  in- 
strui  ante  absolutionem.  Bon.  w  San- 
chez  1*. 

»  8.  Parochus  suas  oves  (  sicut  pa- 
rens  liberos)  tenetur  sub  mortali  per 
se  vel  alium  docere  ea  saltera  quae 
sub  mortali  scire  tenentur.  Sanchez  12 
Filliuc.  Palaus  TruU.  <3  Con.  etc.  » 

4.  Notandum  quod  obiectum  mate- 
riale  fidei  (  nimirum  id  quod  credere 
tenemur  )  principaliter  est  ipse  Deus, 
et  deinde  omnia  a  Deo  revelata:  ita  s. 
Thomas  <*  dicens:  Fides  quae  hominem 
divinae  cognitioni  coniungit  per  assen- 
sum^  ipsum  Deum  habet  sicut principale 
obiectum,  aliavero  sicut  consequenter 
adiuncta.  Obiectum  autem  formale  (id- 
est  motivum  propter  quod  revelata  cre- 
deretenemur)  estDei  veracitas.  Disce- 
ptatur  autem  inter  scholasticos,  an  re- 
velatio  divina  sit  etiam  obiectum  forma- 
le  fidei.  Pro  sententia  affirmativa  sunt 
lueninus  et  aUi ,  qui  dicunt  veracita- 
tem  Dei  esse  obiectum  formale  quod  , 
nempe  rationem  praecipuam  ob  quam 
credimus:  revelationem  vero  esse  ob- 
iectum  formale  quo ,  hoc  est  medium 
quo  credimus.  Sed  communior  senten- 
tia  Haberti  card.  Gotti  et  Holzmanni 
cum  Scoto  etc.  docet  totale  obiqctum 
formale  fidei  esse  veracitatem  Dei,  et 
revelationem  essetantum  conditionem, 
sine  qua  noncredereraus,  sivemedium 
per  quod  nobis  applicatur  notitia  eo- 
rum  quae  credimus. 


CiP.    II.   QOOUODO    OBLIGPT   PaAECEPTnU   FIDEI 

5.  Quos  el  quando  obliget  praeceplum  fidcl. 

6.  Notandae  proposit.  damnatae  in  hac  mu- 
teria. 

7.  Quolies  teneamur  in  vita  elicere  actus  fi- 
dei  el  spei. 

(7)T.  1. 1.8.C.  8.      (8)  L.  1.  c.  1.  d.  4.      (9)  De 
pracc.  fid.  c.  2.  n.  S8,         (iO)  D.  5.  q.  2.  p.  2. 
(11)  Loc.  c.  c.  5.  n.  21.       (12)  2.  mor.  c.  5. 
(13)  L.  2.  c.  1.         iU)  Q.  14.  de  vcrit.  a.  8. 


CAP.  II.  QUOMODO  OBLIGET  ETC. 


217 


S.  Quotie^  chca  charUalem. 

9.  Quando  haereticus   tenealur  suam  sectam 

eiicere. 
(0.  Jn  circa  fidem  lieeat  sequi  opinionem  mi- 
nus  probabilem. 
.11.  Qiiando  teneamur  fidem  exterius  confiteri. 
Et  qui  teneantur  iure  ecclesiastico  ad  exter- 
nam  profcssionem  fidei. 

\  5.  «  Resp.  1.  Praeceptum  fidei  inter- 
inum  obligat  1 .  pueros  iuter  fideles  e- 
ducatos ,  quando  rationis  usum  perfe- 
cte  consecuti  mysteria  fidei  audiunt 
i  apprehenduntque,  quod  illa  cf  edere  sit 
{ res  necessaria  ad  salutem;  peccantque 
'  mortaliter  omittendo.  Sanch.  Bonac.  * 
addens  plurimos  eorum  excusari  inad- 
vertentia  aut  invincibili  ignorantia.  2. 
Adultos  infideles,  quando  ratio  incipit 
dictare,  res  fidei  sufficienter  propositas 
esse  et  contrariam  sectam  esse  falsam. 
Sanch.2.  Et  in  his  duobus  casibus  prae- 
ceptum  obligat  per  se ,  in  sequentibus 
per  accidens.  3.  Quando  urget  tentatio 
contra  fidem  quae  aliter  vinci  nequit. 
Quod  tamen  non  convenire  scrupulo- 
sis,  recte  monet  Sanch.;  quia  hi,  aver- 
tendo  mentem  ad  alia  oljiecta,  facilius 
5uperant.  4.  Quando  tentatio  urgens 
contra  alias  virtutes  aliter  superari  ne- 
quit.  5.  Quando  facienda  est  professio 
fidei  exterior,  vel  ex  praecepto  elicien- 
dus  est  actus  alterius  virtutis  ,  v.  gr. 
spei,  charitatis,  poenitentiae,  quae  fi- 
demsupponat;Bonac.3.  His  addit  Hurt. 
contra  Sanch.  6.  In  hora  mortis,  et  7. 
semel  quotannis.  Vide  Dian.  *.  » 

6.  Certum  est  hominem  teneri  ex  le- 
ge  naturali  ad  Deum  per  fidem,  spem 
et  charitatem  se  convertere;  et  ideo  e- 
licereearum  virtutum  actus,  cum  quae- 
que  virtus  suis  actibus  vivat.  Hinc  ante 
omnia  notandae  sunt  omnes  proposit. 
proscriptae  super  hac  materia;  videl. 
Prop.  \.  ab  Alex.  vii.  Homo  nullo 
unquam  vitae  suae  tempore  tenetur  eli- 
cere  actum  fidei,  spei,  et  charitatis  ex 
vi  praeceptorum  divinorum  ad  eas  vir- 
tutes  pertinentium. 

Prop.  1 6.  ab  Innoc.  xi.  Fides  non  cen- 
setur  cadere  sub  praeceptum  speciale  et 
secundum  se. 

(1)  T.  2.  d.  5.  p.  5.  (2)  L.  2.  mor.  c.  i.  con. 
il.  14.  ilo  fide  fil.  n.  28.  (3)  Q.  2.  p.  2. 

(4)  P.  S.  t.  13.  r.  19.     (S^  De  pracc.  fid.  c.  2.  ,'i.  5J 


Prop.  17.  ab  eod.  Satis  est  actum  fi- 
dei  semel  in  vita  elicere. 

Prop.  6.  ab  eod.  Probabile  est  nesin- 
gulis  quidem  rigorose  qninquenniis  per 
se  obligare  praeceptum  charitatis  erga 
Deum. 

7.  Quaeritur  autem,  quoties  in  vita 
teneamur  elicere  actus  theologales. 

Quoad  praeceptum  fidei  spectat, 
plures  sunt  opiniones.  Scotus  censet 
teneri  nos  ad  elicieados  actus  fidei  o- 
mnibus  diebus  festis.  Nider,  qi^oties 
mysteria  in  ecclesia  celebranturl  Sed 
Salm.  5  et  Croix  6  horum  opiniones 
minime  approbant ;  imo  Oviedo  apud 
Croix  '  asserit  illas  passim  reiici  ab  a- 
liis.  Lugo  apud  Croix  »  recte  dicit,  to- 
ties  fideles  teneri  ad  repetendos  actus 
fidei,  quoties  sufflciat  ad  profitenda  my- 
steria  nostrae  religionis.  At  quia  haec 
regula  est  obscura,  sat  probabiliter 
putant  Salm.ScumSanch.Trull.  Bann. 
Led.  et  ahis  teneri  saltem  semel  iu 
anno  fideles  ad  exercendum  actum  fi- 
dei;  et  idem  sentiunt  Concina  et  Fran- 
zoia  cum  communi.  Advertunt  tamen 
cum  Suar.Prado,etidem  dicit  Croixi», 
quod  huic  praecepto  fit  satis  etiam  per 
exercitium  aliarum  virtutum,  siveper 
susceptionem  sacramentorum,  sive  ex 
quacumque  alia  occasione  actus  fidei 
ponantur. 

Num  autem  teneamur  ad  eliciendos 
hos  actus  fidei  formaliter ,  scilicet  ex 
motivoDei  revelantis.  Affirmat  Viva  ». 
Quicquid  sit,  ut  addit,  an  semper  fides 
sit  supernaturalis^  si  nitatur  huic  mo- 
tivo  saltem  languide  attacto.  Notat  ve- 
roi2quod  viri  timorati  nuUo  modocir- 
ca  hoc  anxii  sint,  cum  vix  accidat,  eos 
abunde  huic  praecepto  nonsatisfacere. 
Croix  13  dicit  non  esse  rationem ,  cur 
quis  ob  id  scrupulose  se  divexet,  cum 
huic  praecepto  fiat  satis  (ut  asserit  i^) 
audiendo  missam  ,  adorando  crucifi- 
xum ,  formando  crucem ,  orando,  etc. 
quamvis  haec  non  fiant  reflexe  ex  mo- 
tivo  fidei.  Qui  enim,  ait,  saepius  po- 
suit  fidem  tanquam  regulam  suarum 

(6)  L.  2.  n,  81.     (7)  Ibid.    (8J  Ibid.     (9)  D.  c.  2. 
(10)  Loc.  c.  (11)  D.  prop.  l.Alex,  vii.  ii.  G. 

(12)  N,  1.  in  Cn  (13)  Ibid,  Cl-^)  N.  27. 


218 


lilB.  11.  TRACT.  I.  DE  PBAECEPTO  FlDEl 


actioDum,  quibus  ad  Deum  vult  tende- 
re,  quicquid  postea  boni  agit,  ex  ea- 
dem  regula  iam  ad  Deum  dirigit  exer- 
cite,  licet  non  advertat.  Aitque  Hurtad. 
apud  Carden.  i  hos  actus  esse  vere  a- 
ctus  fidei ,  quia  radicaliter  ex  motivo 
fidei  oriuntur.  Insuper  de  Lugo  2  sic 
docet:  Cum  materia  honeste  et  inhone- 
ste  operandi  frequenter  occurrat ,  non 
esse  dubitandum  quin  homo^  qui  fidem 
christianam  semel  amplexus  est,  plus- 
quam  sufficienter  satisfaciat  praecepto 
fidei. 

8.  Quod  autem  pertinet  ad  actus  er- 
ga  praeceptum  charitatis,  iam  adnota- 
Vimus  supra  damnatam  fuisse  propos. 
Ne  singulis  quidem  rigorose  quinquen- 
niis  hoc  praeceptum  obligare  per  se. 
Palaus  apud  Croix  3  dicit  esse  pecca- 
tum  grave  diflFerre  actum  charitatis 
per  triennium.  Alii ,  ut  Hurtad.  IIls. 
Mendo  etc.  apud  Croix^  dicunt  requiri 
elici  actum  charitatis  erga  Deum  sal- 
tem  semel  in  anno:  et  hanc  sequuntur 
Salm.  5  cum  Trull.  Tapia  Lastra.  Alii 
vero,  ut  Gabr.  Almain.  Tab.  ap.  Croix^ 
aiunt  hoc  praeceptum  obligare  quoli- 
bet  die  festivo.  Cardenas  tandem^  (cui 
adhaeret  Croix  8)  censet  non  excusari 
a  mortali  qui  per  mensem  actum  cha- 
ritatis  differt ;  hancque  sententiam  0- 
mnino  ego  suadendam  puto,  cum  dif- 
ticulter  possit  homo  diu  mandata  divi- 
na  servare,  nisi  dilectionem  erga  Deum 
frequenter  foveat,  quae  nounisi  per  a- 
ctus  charitatis  fovetur  et  nutritur.  No- 
tat  autem  idem  Cardenas  9  quod  suffi- 
cit  elicere  actus  amoris  ,  etiamsi  eli- 
ciantur  in  ordine  ad  implenda  alia 
praecepta,  vel  ad  aliam  virtutem  exer- 
cendam ,  puta  ad  se  confitendum  ,  ad 
vincendam  tentalionem.  Insuper  dicit 
Croix  *<*  esse  veros  actus  amdris  qui- 
bus  bene  satistit  huic  praecepto,  omnia 

(1)  In  prop.  17.  Innbc.  xi.  n.  78.  (2)  De  fid. 

«3is.  IS.  n.  4S.         (3)  L.  2.  n.  141.         (4)  Loc.  c. 

(6)  Tr.  21.  c.  6.  n.  12.  (6)  Ibid.  n.  133. 

(7)  In  prop.  S.  Innoc.  xi.  n.  18.  (8)  N.  141. 
(9)  Ibid.  n.  14.  (10)  N.  143.  (11)  Cit.  prop.  10. 
u.  8.  et  9.  (12)  lo.  13.  34.  (13)  In  ep.  ad  Rom. 
13.  sect.  2.  (14)  Disp.  8.  de  cbarit.  sect.  4. 
(IS)  2.  2.  q.  23.  a.  8.  (16)  De  aclibus  triuin 
virlutum  theologalium  sic  in  Hom.  Ap.  tr.  4.  n.  13.; 
u  Obligant  por  se  («li  docent  doclores)  iu  pluribus 


opera  meritoria  exercitata  ad  finem 
placendi  Deo  ,  ut  eleemosynam ,  ieiu- 
nium,  et  similia:  talis  autem  rectus  fi- 
nis  dicit  quod  praesumitur  in  eis  qui 
iam  sciunt  sic  placere  Deo,  modo  non 
operentur  ex  fine  pravo.  Addit  etiam 
Croix  satisfieri  adhuc  orando,  signan- 
ter  cum  oratione  dominicali ,  ubi  di- 
citur :  Sanctificetur  etc.  Adveniat  etc. 
Fiat  voluntas  tua^  etc.  Advertatur  hic 
prop.  \  0.  damnata  ab  lunoc.  xi.  quae 
dicebat:  Non  tenemur  proximum  dilige- 
re  actu  interno  et  formali.  Recte  igitux 
dicit  p.  Viva  *i  quod  sicut  tenemur 
elicere  actus  formales  charitatis  erga 
Deum ,  sic  etiam  tenemur  erga  prbxi- 
mum  ex  motivo  supernaturali ,  nimi- 
rum  propter  amorem  Dei,  vel  ut  prae- 
cepto  Christi  pareamus,  qui  dixit:  Man- 
datum  novum  do  vobis^  ut  diligatis  in- 
vicem^i.  Dnde  s.  Thomas  docet:  In  di- 
lectione  proximi  includitur  dilectio  Dei., 
sicut  causa  in  effectu  ^3.  Sicut  ergo  te- 
nemur  saltem  semel  in  mense  elicere 
actum  amoris  erga  Deum,  sic  etiam 
saltem  in  mense  exwcere  actus  chari- 
tatisergaproximum.  Caeterum  sapien- 
ter  scribit  p.  Suarez  *<  cum  aliis  ex  s. 
Thoma  15  quod  aliquando  hi  actus  cha- 
ritatis  bene  exercentur  occasione  vi- 
tandi  odium,  aut  largiendi  eleemosy- 
nam.Etcumhuiusmodi  occasiones  fre- 
quenter  occurrant,  hinc  ait  p.  Viva 
esse  moraliter  impossibile,  quod  fide- 
les  christiane  viventes  huic  praecepto 
abunde  non  satisfaciant  16. 

Ex  iis  resolvuntur  hi  casus: 

9.  «  4 .  Haereticus,  quamdiu  suam se- 
ctf^m  iudicat  esse  credibiliorem  ,  vel 
aeque  credibilem  ,  non  tenetur  crede- 
re,  quia  fides  nondum  est  sufficienter 
proposita,  ageretqueimprudenter.  San- 
chez  *'  Laym.  *8. 

«  2.  Quando  iis  qui  in  haeresi  nutriti 

vitae  temporibus:  nimirum  quum  pervenitur  ad  ra> 
tionis  usum;  in  exitu  vitae;  et  pluries  in  vita,  saU 
tem  semel  quolibet  anno,  ut  dicunt  auctores;  sed 
circa  actum  charitatis  magis  mihi  arridet  seotentia 
eorum,  qui  eum  requirunt  semel  in  mense;  dum 
diQiciliter  observare  poterit  legem  divinam,  qui 
frequenter  suum  erga  Deum  amorem  actibus  posi- 
tivis  non  exercet.  Attamen  opus  non  est  ut  hi  aclus 
expresse  et  explicite  liaut  cum  iotentione  praeccpto 
salisfaciendi.»    (l7)2.mor.c.l.    (18)L.2.t.l.c.lO. 


aAF.  II.  ofOMono 
?iint  persuasum  est  a  pueritia,  nos  ab- 
iicere,  et  persequi  verbum  Dei,  esse 
idololatras,  pestilentes,  deceptores,  id- 
eoque  tanquam  pestem  fugiendos;  non 
possunt,  stante  hac  persuasione,  salva 
conscientia,  nos  audire,  et  laborant 
ignorantia  invincibili,  cum  non  dubi- 
tent  esse  in  bona  via.  Laym.i  Sanch.2. 

»  3.Si  talibus  oriatur  dubiumdesua 
secta ,  tenentur  ulterius  inquirere ,  et 
aDeopetere  lumen:  quod  si  negligant, 
peccant  contra  fidem,  cum  non  adhi- 
beant  media  ad  implendum  praece- 
ptum  fidei.  Quod  si  deinde  nostra  fides 
eis  sufficienter  proponatur,  tenentur 
amplecti3.  V.  Ferdin.  de  Gastr.  Pal.*.» 

10.  Notanda  est  hic  propos.  4.  da- 
mnata  ab  Innoc.  xi.:  Ab  infidelitate  ex- 
cusabitur  non  credens  ductus  opinione 
minus  probabili.  Ex  hac  aliqui  non  re- 
cte  inferunt  prohiberi  in  omni  mate- 
ria  sequi  probabilem,  relicta  probabi- 
liori:  namrespondet  Viva^  etalii  com- 
muniter,  quod  etsi  liceat  sequi  opinio- 
nem  minus  probabilem,  nunquam  ta- 
men  liceat  cum  periculo  gravis  damni, 
quando  illud  vitare  non  pendeat  ab  o- 
pinionis  probabilitate ;  ut  est  in  colla- 
tione  sacramentorum,  in  medcndo  etc. 
et  hoc  esset  pariter  in  sequendo  se- 
ctam  minus  probabiliter  veram.  A  pro- 
babilitate  enim  opinionis  fit  quidem  , 
ut  peccatum  formale  vitetur  in  aliis 
humanis  actionibus,  sed  non  potest 
fieri ,  ut  sit  vera  secta  non  vera.  Et 
semper  ac  secta  sit  falsa ,  nunquam 
cum  quacumque  probabilitate  vitatur 
periculum  damnationis ,  cum  non  vi- 
tetur  periculum  carendi  fide  necessa- 
ria  ad  salutem,  gratia  sacramentorum, 
etc.  Adde  quod  infidelis  nunquam  ha- 
bere  potest  veram  probabilitatem  suae 
sectae  sine  culpa.  Sienim  oraret,  Deus 
absque  dubio  infunderet  lumen  suum 
in  illum  de  vera  relisione.  Ita  Viva. 

«  Resp.  2.  Praeceptum  exterius  fidem 
confitendi  iure  naturali  obligat  dupli- 
ci  casu ,  scilicet ,  cum  vel  honor  Deo 
debituo,  vel  utilitas  proximo  impen- 

(1)  Ibid.  c.  12.  n.  3.  (2)Ii.  2.  c.  1.  (5)  Ibiil. 
(4)  P.  1.  l.  4.  d.  1.  p.  12.  (S)  In  dict.  prop.  n.  S. 
(fi)  2.  2.  q.  3.  a.  2.  (7)  Tr.  22.  c.  2.  q.  1. 

(«)  T.  2.  tr.  22.  c.  3.        (9)  Scss.  24.  c.  12.  de  ref. 


OBLIGET    ..^  219 

denda,  privative  ,  vel  contrarie  sub- 
traheretur.  Dixi  1.  privaftw,  ut  si  Idco 
cessaret  magnus  honor  in  Deum,  vel 
utilitas  in  proximum  redundans.  Dixi 
2.  contrarie,  ut  si  alioqui  Deus  affico- 
retur  iniuria,  vel  proximus  gravi  ma- 
lo;  v.gr.  si  independeret  aliorumcon- 
versio  aut  perversio,  contemptus  reli- 
gionis,  scandalum,etc.  Ratio  responsio- 
nis  est ,  quia  actus  virtutis  tunc  vide- 
tur  praeceptus,  quando  est  necessarius 
ad  finem  praecepti,  quodhic  contingit; 
quia  tinis  praecepti  est  caritas.S.Th.^ 
Suar.  Reg.  Fill.  '. 

Unde  resolvilur  hic  casus.' 
11.  »  Si  haeretici  conculcent  imagi- 
nes,  aliisque  iniuriis  fidem  afficiant , 
tenetur  eam  sua  confessione  tueri  ca- 
tholicus,  si  quidem  inde  prudenter 
speret  profectum. 

»Resp.  3.  Ad  professionem  fidei  ex- 
ternam  iure  ecclesiastico  tenentur  suIj 
mortali,  secundum  Tridentinum,  cum 
iuramento  obediendi  ecclesiae  roma- 
nae,  ut  docet  Fill.  8  sequentes  perso- 
nae. 

»  1 .  Provisi  de  beneficio  curato,  id- 
que  intra  duos  menses  a  die  posses- 
sionis  coram  episcopo,  aut  eius  vicario 
generali,  vel  officiali  9. 

»2.  Provisi  de  canonicatu  vel  digni- 
tate  in  cathedrali  ecclesia:  idque  non 
tantum  coram  episcopo  vel  eius  vica- 
rio  ,  sed  etiam  in  capitulo  'o,  addita 
poena  (  ad  quara  non  videntur  teneri 
ante  sententiam ),  ut  alioqui  fructus 
non  faciant  suos.  V.  Sanch.  i*  Barb.  12. 

»3.Primates,archiepiscopi,episcopi, 
idque  in  prima  synodo  provinciali  cui 
intererunt  '^, 

.■  4.  Extendit  Pius  iv.  hanc  legem  ad 
omnes  praelatos  religionum,  etiammi- 
litarium;  idemque  in  motu  proprio  In 
sacrosancta  i*,  ad  onines  promovendos 
in  doctores,  magistros,  regente&^  pro- 
fessores,  addita  excommunicatione  la- 
tae  sententiae  ,  et  privatione  omniuni 
beneficiorum  in  eos  qui  alios  promo- 
vent  ad  talem  graduni,  sine  praevia 

(10)  Ibid.  (II)  L.  2.  c.  o.  (12)  De  pot.  cpisc. 
3.  p.  a.  61.  n.  29.  (13)  Sess.  2S.  c.  2.  de  lefoim. 
(14)  T.  2.  Bullar.  Roman.  coustit.  88.  (Quamrjuam 
alii  cnouee  attiibuaul  Fio  t.). 


220  -Ii«.  II.  TBACT.  I, 

profrasione.  Vid.  Fill.  *  Barb.2,  Verum 
«bi  hoc  decretum  non  est  receptum 
usu,  non  obligare  monet  Sanch. '. 
ZJnde  resolvitur: 

»  1 .  Non  tenentur  ad  dictam  profes- 
sionem  provisi  de  canonicatibus  in  ec- 
clesiis  tantum  coUegiatis,  vel  de  bene- 
ficiis  tantum  simplicibus. 

»  2.  Etsi  probabile  sit  hanc  profes- 
sionem  posse  fieri  per  procuratorem , 
ut  docet  Azor,  Navarr.  et  Sanch.  pro- 
babilius  tamen  est  teneri  personaliter, 
ut  docet  Fill.  Ratio  est,  tum  quia  alias 
non  videtur  fieri  satis  iuramento,  quod 
personaliter  faciendumessedocetGIos- 
sa  apud  Fill.,  tum  quia  ita  decidit  Rota 
apud  Garc.  *.  » 

Ckt.   nL   AN   HIQnAOTO   LICEJkT   BXTERIDS 
FIDEU   TESAU    NB6AAB    ACT    rALSAM    PBOFITEHI 

42.  .^n  liceat  uTnquam  positive  fidem  negare. 
■i5.  An  uti  verbis  ambiguis.  An  tacere. 
A4.  An  fugere.  Vide  alia  ibid. 
•15.  An  uti  vestibuSf  vel  signis  infidelium. 
46.  An  audire  conciones  haereticorum.  Vide  a- 
lia  ibidem. 

42. «  Resp.  Nullo  casu  licel,  sive  vo- 
ce,  sive  alio  signo  fiat ,  dicente  Chri- 
sto  5;  Qui  negaverit  me  coram  homini- 
bus,  etc.  Interim  vero,etsi  licitum  non 
est  mentiri  seu  simulare  quod  non  est, 
licet  tamen  dissimulare  quod  est,  sive 
tegere  veritatem  verbis,  aliisve  signis 
ambiguis,  et  indifferentibus,  ob  iustam 
causam,  et  cum  non  est  necessitijs  fa- 
tendi.  Est  commun.  s.  Thom.  Con.  6 
Laym.  '. 

Unde  resolvitur: 

43.  »  1 .  Rogatus  de  fide  in  odium  re- 
ligionis  ,  sive  publica  auctoritate  sive 
privata,  nullo  modo  potest  utendo  re- 
strictione  mentali,  aut  verbis  ambiguis 
ita  respondere,  ut  praesentibus  videa- 
tur  fidem  negasse;  multo  minus  dicere 
se  esse  haereticum  vel  calvinistam  vel 
non  catholicum.  Azor.  Fill.8, 

»2.  Qui  rogatus  seu  privata  seu  pu- 
blica  auctoritate,  vel  tacet  vel  respon- 
det  obscure  vel  ait  se  nolle  responde- 
re  ,  se  iure  non  rogari ,  non  teneri  se 
nec  velle  aliis  dicere  quid  ipse  credat, 

(1)  T.  22.  c.  S.  q.  11,  (2)  Reniiss.  f.  24.  n.  12'. 
(5)  Cap.  3.  n.  4.  (4)  L.  3.  de  benef.  c.  3. 

(S)  Malili.  10.  oo.  (6)  Dis.  IS.  dub.  2.  n.  9. 

(7)  L   2.  t.  1.  c.  11.     (8)  C.  3.  u.  97.     (9)  Loc.  c.  ! 


DB  PnAECEPTO  FIDEI 

ao  simili  modo  tergiversatur.  non  vi- 
detur  negare  fidem,  sed  nolle  pro- 
dere.  Unde  ,  si  sic  potest  molesta  in- 
quisitione  liberari,  licet;  ut  habet  Co- 
ninch.  ^.  Generatim  enim  verum  non 
est,  quod  interrogatus  auctoritate  pu- 
blica  teueatur  positive  fidem  profiteri, 
nisi  quando  id  necessarium  est ,  ne 
praesentibus  videatur  fidem  negasse. 
Con.  10  Navarr,  Azor.  Sanchez  Bec.  **. 
(  Hac  de  re  vide  propos.  48.  inter  da- 
mnatas  ab  Innoc.  xi. ). 

14.  »  3.  Non  negat  fidem,  sed  prodit, 
qui  fugit :  quod  etsi  liceat,  non  tamen 
pastori  tunc  cum  eius  opera  oves  indi- 
gent;  uti  contra,  si  eis  consultius  est, 
ut  ad  tempus  se  subducat,  et  in  bo- 
num  earum  reservet,  tenetur  fugere. 
Reginato  «  Bec.  «  Fill.  ". 

»  4.  Si  quo  casu  tacere  esset  negare, 
tunc  id  non  liceret;  v.  gr,  si,  aliis  ro- 
gatis,  an  fidem  negare  vellent ,  iisque 
respondentibus  quod  non  tu  taceres  *5. 
Vide  Bonac.  <6  Laym.  "  Tol.  «. 

»  5.  Si  princeps  generali  lege  iubeat, 
ut  fideles  se  prodant ,  gestato  signo, 
vel  sistendo  se,  vel  aliter,  non  tenen- 
tur,  cum  nemo  teneatur  verum  dicere, 
nisi  specialiter  rogatus.  Excipe ,  nisi 
eae  sint  circumstantiae,  ut  hoc  ipso , 
quod  se  non  prodant,  videantur  fidem 
negasse,  ut  v.  gr.  si  quidam  antea  noti 
essent,  et  tunc  ex  hoc  putarentur  de- 
fecisse.  Sanch.  i9  Bec.  Reg.  Fill.  20  etc. 

»  6.  Cum  non  rogaris  de  fide,  non 
solum  licet ,  sed  saepe  melius  est  ad 
Dei  honorem  et  utilitatem  proximi  te- 
gere  fidem ,  quam  fateri :  ut  si  latens 
inter  haereticos  plus  boni  facis ;  vel  si 
ex  confessione  plus  mali  sequeretur,  v. 
gr.  turbatio,  neces,  exacerbatio  tyran- 
ni,  periculum  defectionis,  si  torquere- 
ris.  Unde  temerarium  plerumque  est 
offerre  se  ultro.  S.  Th.  Sanch.Laym.21. 

»  7.  Redimere  pecunia,  ne  de  tua  fi- 
de  fiat  inquisitio,  licitum  est,  et  saepe 
magna  virtus  discretionis  est  vitam  ad 
Dei  gloriam  servare ,  ac  fidem  tegere 
modis  licitis. 

(10)  D.  IS.  diib.  2.  (11)  C.  9.  q.  4. 

(12)L.17.u.26.     (lo)C.9.    (14)N.7S.    (IS)Ibid. 
(IG)Loc.  cit.     (17)Ibid.     (18)  L.4.C.2.  v.Prior 
(19)N.19,      (20)N.88.     (21)  Ibid.  c.  II.  u.  2. 


CAP.  III.  AN  ALIQUANDO  LICRAT  ElO. 


221 


45.  »  8.  Talismodus  noa  est  uti  ve- 
stibus  aut  sigois  infidelium,  quae  alium 
usum  nonhaberent,  quamquod  essent 
signa  professiva  falsae  religionis,  seu 
cultus:  uti  essent  vestes,  quarum  usus 
est  in  sacrificiis;  item  incensio  thuris, 
aut  genuflexio  coram  idolo;  item  sum- 
ptio  coenae  haereticae ,  etc.  Sanch.  ^ 
Fill.  2  etc.  comm. 

»  9.  Licitus  autem  modus  est,  quan- 
do  subest  causa  (ut  v.  gr.  ad  evitan- 
dum  gra"ve  periculum,  ad  obtinendam 
victoriam,  eludendos  hostes  )  uti  ve- 
stibus  et  signis  infidelium,  quae  ali- 
quem  alium  usum  habent,  quam  pro- 
fitendae  religionis,  quales  Sunt  vestes 
talis  nationis  ( non  religionis  )  quibus 
uterentur,  etsi  converterentur,  ut  sunt 
vestes  et  signa  nationis  turcicae,  quod 
verum  est,  etsi  sint  vestes  ipsorum  re- 
ligiosorum,  dummodo  non  habeant  pe- 
culiare  signum  profitendi  erroris  ,  sed 
sint  tantum  indicium  nitidioris  cultus, 
ut  saga  praedicantium  in  Germania  , 
vel  eminentioris  vitae  inter  suos ,  ut 
togae  bonziorum  in  laponia.  Idem  di- 
cendum  est  de  signis  quibus  iudaei  u- 
tuntur,  verb.  gr.  flavo  annulo  in  pallio 
Francofurti  etc. ;  quia  haec  sunt  signa 
mere  politica  et  distinctiva  unius  ge- 
neris  hominum  ab  alio,  et  non  proprie 
professiva  fidei.  Quae  sententia  proba- 
bilis  est.  Vid.  Sanch.  3  Bec.  ^  Laym.  5 
Covarr.  contra  Cai.  Nav.  Tol. 

»40.  Licitus  item  modus  est  cum  ca- 
tholicus  transit  per  loca  haeretica,  et 
periculum  grave  ei  imminet  vitae  v.  gr. 
vel  bonorum  (non  tamen,  si  derisio  tan- 
tumvel  vexatio,  uthabetBec.6  addis- 
simulandam  fidem  vesci  carnibus  die 
prohibito ,  quia  praeceptum  ecclesiae 
non  obligat  sub  tali  periculo.  Nec  hoc 
est  fidem  negare,  cum  esus  carnium 
non  sit  institutus  ad  professionem  re- 
ligionis  et  catholici  mali  et  gulosi  id  fa- 
ciant.  Si  tamen  ex  circumstantiis  fieret 
signum  professivum,  ut  si  v.  gr.  in  o- 
dium  fidei  convivae  statuerent,  ut  qui 
est  hostisfidei  pontificiae  comedatcar- 
nes,  peccaret  contra  fidem  qui  ederet 

(1)L.  2.  C.4.  (2)N.  9.  (S)  2.  mor.  e.  4. 
(4)  2.  2.  c.  9.  q.  S.  d.  6.         (S)  h.  2.  U:  1.  e.  11. 


sine  protestatione;  seous,  si  protesta- 
retur.  Sanch.  Azor.  Bec.  etc.  comm.'. 

46.  »  44.  In  Germania  audire  con- 
ciones  haereticorum,  deducere  funus, 
assisterebaptismo  pro  patrino,  non  ha- 
bentur  signa  professiva  fidei,  vel  cOm- 
munionis  cum  haereticorum  sacris. 
Fill.  Azor.  Sanch.8,  Unde,  seclusis  aliis, 
V.  gr.  scandalo,  periculo,  prohibitione, 
et  si  ex  iusta  causa  fiant,  licent.  (At 
in  synodo  neapolitana  expresse  prohi- 
betur  assistere  concionibus,  catechis- 
mis  et  quibuscumque  litibus  haereti- 
corum,  ex  quocumque  praetextu.  Est- 
que  casus  reservatus  cum  excommu- 
nicatione  ipso  facto.  Caeterum  Salm.» 
tenent  licere,  modo  absit  scandalum, 
periculum  perversionis  et  communi- 
catio  impietatis).  Imo  patrinum  fieri 
talis  infantis,  videturpotius  optandum, 
seclusis  aliis,  quia  non  est  aliud,  quam 
obligare  se  ad  eum  olim  erudiendum 
in  fide  catholica. 

»42.  Infidelium  et  haereticorum  sa- 
cris  non  licet  ita  iuteresse,  ut  eis  com- 
municare  censearis ,  alioquin  licet,  v. 
gr.  ut  quis  spectet  tanquam  comoe- 
diam,  aut  famulatum  praestet  politi- 
cum  domino  suo ,  exemplo  Naaman  Syri , 
dequovideBec.  Fill.Sanch.ioLaym.  n. 

»  43.  Si  princeps  haereticus  mandet 
sub  gravissima  poena  omnibus  subdi- 
tis  adire  conciones  haereticorum,  et- 
iamsi  verbis  dicat  se  hac  re  aliud  nihil 
exigere ,  quam  obedientiam  civilem , 
nec  velle  cogere  ut  a  fide  discedant, 
cum  tamen  reipsa  contrarium  velle  vi- 
deatur  (nam  obedientiam  suorum  ali- 
ter  exercere  potest,  et  haec  res  ex  se 
apta  est  catholicos  paulatimpervertere, 
et  insuper  conciliare  auctoritatem  hae- 
resi.  ac  vilipensionem  verae  fidei),  non 
licet  obedire.  Atque  ita  bis  rescripsit 
anglis  Pius  v.  apud  Sanch.  12  Fill.  et 
Azor.  13. 

»44.  Catholici  viventes  inter  haere- 
ticos,  si  ex  praecepto  magistratus  con- 
trahant  matrimonium  coram  ministro 
haereticOjpeccantcontra  fidem,  etiamsi 

(6)  C.  9.  (7)  Loc.  c.  (8)  Loc.  e.  (9)  Tr.  21. 
c.  2.  n.  522.     (10)  Loc.  c.     (11)  L.  2.  i.  1.  c.  11. 

(12)  L.  2.  e.  4.  u,  27.  (15)  Loc.  c. 


222  I-IB.  II.  TRACT.  I. 

contraxerint  ante,  vel  contracturi  sint 
posteacoramsacerdote  catholico.  Con.  * 
Pal.2  testaturque  contrahens  caeremo- 
nia  illa  se  illum  agnoscere  verae  fidei 
ministrum:  qurae  sunt  intrinsece  ma- 
la:  Mald.  '  quia  auctoritas  ministri,  et 
consequenter  doctrina  eius  augetur, 
concurriturque  ad  ritus  haereticos , 
quos  minister  isto  actu  exercet.  Licite 
tamen  contrahunt  coram  magistratu 
civili,  vel  potius  testantur  se  cdntra- 
xisse;  modo  prius  vel  posterius  ritu 
catholico  contrahant:  quia  haec  actio 
est  instiluta  ad  finem  politicum,  ut 
coniuges  habeantur,  et  proles  non  cen- 
seantur  illegitimae.  » 

CaP.  IV.  Db  IHPIDKLITATE  ET  VITIIS  PIDEI   OPPOSITIS 

DuBiuu  I.  Quid  et  quoluplex  sU  inGdelitas. 

17.  «  Resp.  1.  Infidelitas  generatim 
est  triplex;  ;)nmo  diciturnegativa,  eo- 
rum  scilicet  qui  nihil  unquam  de  fide 
audiverunt.  Quae  non  tam  est  pecca- 
tum,  quam  poena  peccati:  quia,  si  fe- 
cissentquod  in  ipsis  erat,  Deus  fidem  eis 
non  abscondisset.  Secunda  dicitur  con- 
traria,  eorum  scilicet  qui  fidem  sibi 
sufiicienter  propositam  vel  contemnunt 
vel  ei  contradicunt  pertinaciter,  uthae- 
retici.  Tertia  dicitur  privativa,  quod 
privative  opponatur  fidei,  et  est  cul- 
pabilis  ignorantia ,  vel  error  circa  res 
fidei.  Thom.  Sanch.  Vasquez  Laym.  <. 

»  Resp.  2.  Infidelitas  contraria  ex 
triplici  modo  repugnandi  fidei  est  tri- 
plex,  scilicet  paganismus,  qui  fidei  non- 
dum  susceptae,  iudaismus,  qui  fidei 
susceptae  in  typo,  efhaeresis,  quae 
fidei  susceptae  veritati  repugnat.  Apo- 
stasia  a  fide  revocatur  ad  haeresim,  a 
qua  tantum  difi^ert,  quod  haeresis  sit 
error  fidei  ex  parte  tantum  contrarius, 
apostasia  vero  ex  toto.S.Th.  Laym.^.» 

DuBiuM  II.  De  iudaismo, 

Qmerilur  hic  tanlum  quae  communicatio 

cum  iudaeis  sit  interdicla  christianis. 

18.  «  Resp.  1.  Hiscasibus,  qui  coUi- 
guntur  ex  iure  canonico  ^.  1 .  Non  licet 
cohabitare:  2.  nec  conviviis  interesse: 

(l^  D.  IS.  a.  5.  (2)  P.  1.  tr.  4.  d.  1.  p.  17. 

(3)  2.  2.  q.  2.  a.  3.  (4)  Ibid.  c.  12.  (SJ  Loc.  c. 
(6)  C.  Nulius.  C.  Omnes.  C.  ludaei.  (7)  Tr.21.c. 
2.  n.  123.  (8)L.  2.  t.  1.  c.  17.  b.  t. 


DE  PRAECEPTO  FIDE. 

3.  necuti  communi  balneo:  L  nec  me- 
dicos  adhibere:  5.  nec  medicinas  ab  iis 
datas  recipere ,  emere  tamen  licebit 
praescriptas :  6.  nec  iudaeorum  filios 
enutrire  in  ipsorum  domibus :  7.  iis 
nec  famulari:  8.  nec  servitute  subiici: 
9.  prohibentur  publicis  officiis  inter 
christianos  fungi:  10.  vetitum  est  eo- 
rum  azimis  vesci.  Quibus  addit  Azor. 
prohibitum  esse,  accedere  ad  eorum 
nuptias,  festa,  synagogas  (Adire  syna- 
gogas  curiositatis  causa,  non  esse  pec- 
catum  grave  dicunt  Salmantic.  '  cum 
Bon.  Con.  Pal.  etc);  cum  eis  ludere, 
saltare:  etc.  Ratio  horum  est,  tum  ut 
conservetur  dignitas  christianae  reli- 
gionis:  tum  ut  caveatur  familiaritas 
cum  iudaeis  et  periculum  perv6rsio- 
nis;  vid.  Laym. «  Sanch.  9  FiU.  «o. 

»  Resp.  2.  in  decem  dictis  casibus 
communicare  cum  iudaeis  ex  genere 
suo  videtur  esse  mortale.  Ratio,  quia, 
si  clericus  id  faciat,  incurrit  periculum 
depositionis:  laicus  vero  excommuni- 
cationis  i*  quae  nonnisi  ob  peccatum 
mortale  imponi  solet.  Dixi  ex  gene- 
re  suo :  quia  probabile  est ,  vel  ob 
materiae  parvitatem,  vel  ob  necessi- 
tatem,  aliamve  causam  rationabilem 
{si  tamen  non  sit  periculum  perfidiae 
nec  familiaritatis  cum  iudaeis)  saepe 
excusari  a  mortali:  aliquando  etiam 
ab  omni  peccato.  Ita  communiter.  Vid. 
auct.  supra  cit.  etBon.i^item  Laym.i^. 
(Principes  christiani  possuntpermitte- 
re  iudaeis  et  paganis ,  aut  haereticis 
libertatem  conscientiae  tantum  ob  bo- 
num  religionis,  et  ob  spem  conversio- 
nis;  non  autem  ob  temporale  emolu- 
mentum.  Salm.  **.  Bene  autem  potest 
ecclesia  et  quicumque  princeps  supre- 
mus  compellere  iudaeos  et  paganos 
subditos  ad  audiendam  fidem  nostram. 
Salm.  *5  cum  Suar.  Az.  Bec.  Bon.  etc. 
(contra  Con.  et  Val.)  et  constat  expra- 
xi  quae  viget  Romae).» 

DuBiuM  III.  Quid  sit  hacresis. 

19.  »  Resp.  haeresis  est  error  intel- 
lectus,  et  pertinax  coutra  fidem,  in  eo 

(9)  L.  2.  c.  3.  (10)  Tf.  2J!.  c.  B..  n.  128, 

(11)  C.  Conslilulis  17.  q.  2.  (12)  Loc.  c. 

(13)  L.  2.  l.  1.  c.  17.       (11)  Tr.  21.  c.  3.  n.  5. 

(IS)  Ihid.  u.  8. 


CAP.  IV.  DE  INPIML.  W  YITIIS  ETC. 


223 


qui  fidein  suscepit.  Ita  commuii.  Suar. 
Becan.  *.  Unde  patet  ad  haeresin^  ut  et 
apostasiam  duo  requiri.  4.  ludlcium 
erroneum,  quod  est  eius  quasi  mate- 
riale.  2.  Pertinaciam  quae  est  quasi 
formale.  Porro  pertinaciter  errare  non 
est  hic  acriter  et  mordicus  suum  erro- 
rem  tueri;  sed  est  eum  retiuere,  post- 
quam  contrarium  est  sufficienter  pro- 
positum :  sive  quando  scit  contrarium 
teneri  ab  universali  Christi  in  terris 
ecclesia,  cui  suum  iudicium  praeferat: 
sive  id  fiat  ex  vana  gloria,  sive  libi- 
dine  contradicendi,  aliave  causa.  San- 
chez  Vasqez  Laym.  2  et  alii  commun. 
Ratio  est,  quia  tunc  putat  iudicium 
ecclesiae  non  esse  sufficiens  funda- 
mentum  credendi,  quae  est  vera  per- 
tinacia ;  quam  cum  Coninch  facilius 
sic  explicant  alii,  eam  tunc  esse,  cum 
etsi  obiectum  fidei  credibiliter  propo- 
natur,  ita  ut  prudenter  de  eo  non  pos- 
sit  dubitare,  contrarium  tamen  iudicet 
a  quo  nolit  avelli  ullo  casu,  vel  saltem 
nisi  evidenter  convictus.  V.  Con.  3. 
Vnde  resolves: 

»  1 .  Non  est  haereticus  qui  exterius 
tantum  fidem  negat  aut  adorat  idolum. 
Ratio  est,  quia  non  errat.  Neque  talis 
incurrit  in  foro  conscientiae  censuras 
latas  contra  haereticos,  etsi  in  foro  ex- 
terno  secundum  externa  procedatur. 
FiU. 4. 

»  2.  Est  haereticus  qui  affirmative 
de  aliquo  articulo  fidei  dubitat,  hoc  est, 
iudicat  esse  dubium.  Dixi  afflrmative: 
quia  negative  tantum  dubius,  hoc  est 
suspendens  iudicium,  per  se  et  sim- 
pliciter  non  est  haereticus ,  quia  non 
habet  iudicium  ;  ergo  nec  erroneum : 
modo  tamen  non  ideo  suspendat,  quod 
virtualiter  iudicet,  non  liquere  de  cer- 
titudine  obiecti.  Sa  Azor.  &  Tol.  contra 
Sanch.  etMald.  {Y.dicenda  L7.n.302.) 

»  3.  Nemo  est  haereticus,  quamdiu 
paratus  est  iudicium  suum  ecclesiae 
submittere,  aut  nescit  contrarium  te- 
nere  veram  Christi  ecclesiam,  esto  ex 

(1)0.14.  q.  2.  (2)  L.  2.  1. 1.  c- 13.  (3)D.18. 
(4)  T.  22.  c.  6.  q.  4.  (S)  L.  8.  c.  9.  q.  S. 

(6)  Loc.  c.  n.  2.  (7)  Ibid.  (8)  Loe.  c. 

(9)  Loc.  c.  n.  4.     (10)Disp.5.  q.  2.  p.  S.     [il)De 
BiaU.  1.1,7.  d.  72.  n.  8.      (12]  T.l.  1.8.  d.3.«.5. 


ignorantia  etiamculpabilietcrassa  sen- 
tentiam  suam  mordicus  tueatur,  Lay .6. 

fl  4. Nec  est  haereticus, qui  ita  dispo- 
situs  est,  saltem  habitualiter,  ufc  a  su» 
errore  esset  discessurus,  si  sciret  esse 
contrariumfideijdummodopertinaciam 
actualem  nunquam  habuerit  '.  Con.  ». 

»  5.  Rustici,  aliique  homines  simpli- 
ciores  in  Germania,  qui  haeretici  ha- 
bentur,  et  tamen  pertinaces  uon  sunt, 
possunt  absolvi  a  suis  parochis.  Ratio 
est,  quia  non  sunt  haeretici  formales: 
habent  fidem  catholicam  in  baptismo 
acceptam,  quae  non  perditur,  nisi  er- 
rando  pertinaciter.  Laym.  9. 

»  6.  Cum  haeresis  et  quaevis  infide- 
litas  mortalis  sit,  peccant  quoque  mor- 
taliter  qui  eius  periculo  se  exponunt, 
sive  conversando ,  sive  conciones  au- 
diendo,  sive  libros  legendo,  quae  pro- 
inde,  si  cui  periculosa  sint,  illicita  sunt 
iure  naturae:  si  vero  periculum  absit, 
lectio  libronum  haereticorum  nihilo- 
minus  illicita  est  iure  positivo  eccle- 
siae,  uti  etiamformalisdisputatiolaici 
de  fide.  Quod  posterius  tamen  in  Ger- 
mania,  locisque  similibus,  ubi  catho- 
lici  haereticis  sunt  permixti,  abroga- 
vit  consuetudo,  Azor.  Fill.  Bec.  Sanch. 
Bonac.  !<>. 

»  7.  Matrimonium  contrahere  cum 
haeretica,  etsi  per  se  sit  illicitum,  ha- 
beaturque  in  Hispania  et  Italia  mortale, 
probabile  tamen  est  ob  gravium  do- 
ctorum  auctoritatem(Sanch.  i'  Azor.  12 
Reg.  <3  BasiUiPontii  i^.  V.  card.  de  Lu- 
gois) ,  in  Germania  licere  ex  gravi  causa , 
salvo  tamen  iure  naturali ,  et  semoto 
periculo  tum  contrahentis,  tum  prolis: 
unde  de  iis  initio  constitui  debet,  ut 
cathoIiceeducentur.VideBec.^^Dian.i'. 

»  8.  Eum  qui  lapsus  est  iu  haere- 
sim,  non  teneri  in  confessione  explica- 
re,  qualis  illa  sit,  eo  quod  omues  eius- 
dem  speciei  sint,  docent  Reg.  Dian.  *» 
citans  alios,  et  Escob.  *9.  Alii  tamen 
coutrarium  tenent,  quos  sequitur  card. 
de  Lugo  20. »  (V.  dicenda  l.  5.  n.  50.). 

(13)  L.  31.  u.  169.  (14)  De  matr.  c.  6. 

(15)  De  sacram.  in  gen.  disp.  8.  sect.  14.  n.  120. 

(16)  L.  S.  c.  19.  (17)  P.  5.  t.  4.  r.  269. 
(18)  T.  1.  tr.  de  circumst.  r.  46.     (19)  Ex  2.  c.  9. 

(ftL»)  T>."  noc^il    d.  18.  B.  288.  et  n.  291. 


>24  LIB.  n.  TRACT.  11 

TRAGTATUS  SECUNDUS 

DE  PRAECEPTO  SPEI 


Cir.    TTnicuu 

20. «  Per  spem,  quae  est  secunda  vir- 
tus  theologica,  intelligitur  amof  con- 
cupiscentiae  erga  Deum,  quo  Deum  et 
divina,  prae  oirinibus  aliis  concupi- 
scibilibus,  nobis  concupiscimus,  ita  ut 
omnia  potius  parati  simus  perdere, 
quam  Deum  et  divina.  De  hac  quaeri- 
tur,  quando  eius  praeceptum  obliget. 

»  Resp.  i .  Probabile  est  praeceptum 
spei  obligare  per  se,  cum  primum  ho- 
mini  usum  rationis  assecuto  Deus ,  et 
beatitudo  tanquam  finis  ad  quem  ten- 
dere  debet,  suflficienterestpropositus; 
ita  ut  notabili  tempore  non  differat.  Ita 
Becan.  i  Turr.  et  caeteri  commun.  Et 
est  ratio,  quia  sine  actu  spei  nec  iu- 
stificari,  nec  iustitia  divina  persistere, 
nec  meritorie  operari  possumus  .Schol . 

»  Resp.  2.  Praeceptum  spei  per  ac- 
cidens  obligat.  1 .  Quando  actus  ora- 
tionis,  poenitentiae,  charitatis,  etc.  in 
praecepto  sunt,  qui  sine  praevio  actu 
spei  exerceri  non  possunt.  Ita  auct. 
cit.  et  Fill.  2.  2,  Quando  quis  ita  ten- 
tatur,  ut  periculum  sit  consensus,  nisi 
animum  spe  erigat.  Vide  Fill.3  Laym.  ■* 
Bonac.  ^. 

Unde  sequentes  cosms  resolvuntur: 

»  1 .  Mortale  peccatum  est  sperare, 
sive  amare  magis  (amore  concupiscen- 
tiae)  terrena  haec,  quam  coelestia:  v. 
gr.  si  quis  ita  comparatus  sit,  ut  de- 
sideret  perpetuo  degere  in  hac  vita,  et 
Deo  relinquere  coelum ,  si  sibi  relin- 
quat  terram. 

»  2.  Mortale  item  est  desperare  de 
consequendo  Deo  aut  sabite  et  venia 
peccatorum,  aut  mediis  ad  illam  con- 
sequendam  necessariis,  v.  gr.  auxiliis 
gratiae  et  emendatione  vitae.  Quod 
peccatum  ratione  parvitatis  materiae 
non  potest  esse  veniale,  cum  sit  iniu- 
riosum  misericordiae  Dei :  s.  Thom.  * 
Laym. '. 

(1)  C.  17.  q.  7.  n.  2.  (2)  Tr.  22.  c.  8.  n.  2S8. 
(5)  Loc.  c.  (4)  h.  2.  t.  2.  c.  2.  (B)  D.  S.  q.  5. 
(0)  Q  20.  a.  3.  (7)  L.  2.  t.  2.  c.  2.  n.  5, 


DE  PRAECEPTO  SPEl 

»  3.  Mortale  etiam  est  praesumere 
de  misericordia  Dei,  v.  gr.  dum  quis 
sperat  id  quod  est  impossibile  secun- 
dum  legem  Dei  ordinariam-,  ut  si  spe- 
res  remissionem  peccatorum  et  salu- 
tem  sine  poenitentia,  vel  per  propria 
merita  et  vires  naturae :  vel  etiam  si 
quis  statuat  perseverare  in  peccatis, 
quandiu  bene  valet,  et  tamen  speret 
seacturum  poenitentiamante  mortem: 
s.  Th.  s  Laym.  9. 

»  4.  Denique  mortale  estodisse  Deum 
(odio  scilicet  abominationis  seu  aver- 
sionis) ,  V.  gr.  si  Deus  displiceat  tan- 
quam  nobis  infestus  propter  vindictam 
peccatorum.  Vid.  Laym.  lo  Bon.  ".  » 

21 .  Spes  brevius  et  congruentius  sic 
definitur:  Estvirtusper  quam  cum  cer- 
ta  fiducia  futuram  beatitudinem  et  eius 
media  assequenda  expectamus  per  Dei 
auxilium.  Obiectum  materiale  prima- 
rium  spei  ( nempe  id  quod  sperare  de- 
bemus)  est  aeterna  beatitudo,  quae  est 
ipse  Deus  fruendus:  secundarium  autem 
sunt  divinae  gratiae,  atque  nostra  bo- 
na  opera  divino  auxilio  exsequenda. 
Obiectum  vero  formale  (sive  motivum 
propter  quod  sperare  tenemur)  alii 
dicunt  esse  Dei  misericordiam,  alii  di- 
vinam  omnipotentiam,  prout  commu- 
niter  tenent  thomistae:  alii  divinam 
promissionem  ,  sicut  sentit  lueninus : 
alii  tandem  dicunt  esse  divinam  boni- 
tatem,  in  quantum  ipsa  nobis  commu- 
nicat  auxilia  ad  salutem  assequendam, 
et  iuxta  hanc  intelligentiam  bonitas 
idem  est  ac  divina  misericordia;  si 
quis  enim  vellet  obiectum  formale  spei 
esse  Dei  bonitatem ,  in  quantum  i- 
pse  est  res  sperata,  sapienter  ait  Contin. 
Tourn.  *2  quod  non  bene  loqueretur. 

His  autem  positis,  concludendum  pu- 
to  quod  tria  praefata  motiva  consti- 
tuunt  obiectum  formale  spei,  nempe 
misericordia  et  omnipotentia  divina, 
qua  Deus  nobis  auxilia  impertitur  ad 
salutis  hostes  superandos,  et  haec  duo 
motiva  expresse  docet  s.Th.  13  dicens: 
Ita  obiectum  formale  spei  est  auxilium 

(8)  Q.  21.  a.  1.         (9)  Loc.  c.         (10)  Loc.  c. 
(11)  Disp.  8.  q,  3.      (12)  De  praec.  dec.  c.  1.  a.  2. 
Mci.  2.  coucl.2.    (13)Inquaett.disp.  q.  uD.despe. 


CAP.  UNicmi 


divinae  pietatis  et  potestatis,  propter 
quod  tendit  motus  spei  in  bona  sperata, 
quae  sunt  mat^riale  obiectum  spei.  Cen- 
seo  insuper  his  duobus  omnino  tertium 
addendum  motivum ,  nempe  divinara 
promissionem,  prout  recte  sentit  Tue- 
ninus,  sive  divinam  fidelitatem  circa 
promissionem  quam  exhibuit  salvaudi 
nos  propter  merita  Christi ;  alias  sine 
hac  promissione  non  valeremus  salu- 
tem  cum  certa  fiducia  sperare. 

Vitia  autem  opposita  spei,  ut  supra 
dictum  est ,  sunt  desperatio  et  prae- 
sumptio.  Circa  praesumptionem  notan- 
dum,  quod  ille  de  presumptione  peccat, 
qui  salutem  sperat  vel  tantum  propter 
merita  propria,  vel  tantum  propter  me- 
rita  Christi  absque  uUa  cooperatione 
suorum  bonorum  operum. 

Dicit  Bus.  hic  n.  3.  peccare  graviter 
eum  qui  vult  in  peccato  perseverare  us- 
que  ad  mortem,  sperans  quod  eum  poe- 
nitebit  ante  mortem;  et  citat  s.  Th.  et 
Laym.,  sed  hoc  non  dicunt  neque  s. 
Th.  neque  Laym.:  s.  Th.  enim  i  docet 
tantum  ,  quod  praesumptio  sit  (  sunt 
eius  verba )  sperare  veniam  sine  poeni- 
tentia ,  vel  gloriam  sine  meritis.  Addit 
autem^  qaodpeccare  cum  proposito  per- 
severandi  in  peccato  sub  spe  veniae^  sit 
praesumptio,  et  auget  peccatum.  Pecca- 
re  autem  sub  spe  veniae  quandoque  per- 
cipiendae ,  cum  proposito  abstinendi  a 
peccato,  et  poenitendi  depeccato^  non  sit 
praesumptio,  et  minuit  peccatum;  quia 
per  hoc  videtur  habere  voluntatem  mi- 
nus  firmatam  ad  peccandum.  Quare  se- 
cundum  s.  Th.  non  est  peccatum  con- 
tra  spem  velle  perseverare  in  pecoato 
sub  spe  aliquando  poenitendi.  Verum 
est  tamen ,  quod  difficulter  hic  posset 
excusari  a  peccato  gravi  contra  chari- 
tatem  erga  seipsum;  cum  ex  communi 
consensudd.,  qui  sic  proponeret,  ma- 
gno  periculo  suae  damnationis  se  ex- 
poneret. 

Hinc  recte  aiunt  Bonacin.  Spor.  3  et 
Croix  •*  qui  differt  poenilentiam  sub 
spe  veniae  non  peccat  contra  spem , 
dum  spes  illa  remissionis  tantum  cou- 

(1)  2.  2,  q.  21.  a.  1.  in  corp.  circa  lin. 

(2)  D.  I.  a.  2.  ad  3.    (S)  Uc  |.iafC.  i^ei  c.  'i.  ii.  !  V 

i.    IB08. 


comitanter  se  habet  ad  peccatum ,  sed 
non  efiicitur  illi  motivum  sive  ratio 
peccandi.  Idem  dicendum  de  eo  qui 
peccat  sub  spe  veniae.  Tunc  autem  iu- 
dicandus  est  aliquis  contra  spem  pec- 
care,  quando  spei  facilitas  de  venia  ob- 
tinenda  fieret  illi  ratio  ,  seu  motivam 
ad  peccandum  influens.  Secus  vero  di- 
cendum  ,  si  ille  peccaret  ex  passione  , 
sperando  concomitanter  peccatum  il- 
iud  postea  simul  sibi  remitti.  Qui  au- 
tem  augeret  peccata ,  praetextu  quia 
Deus  tam  facile  ignoscit]  decem  quam 
quinque  peccatis,  peccat  ex  praesum- 
ptione,  ut  Tourn.  5.  ^ 

TRA.GTA.TUS  TERTIUS 

DE    PftAECEPTO     CHARITATIS 


CaP.    I.    An   QUANDO    BT    QtTOHODO    OBLIGET 
PBABCEPTDU    CBABITATIS    DEI 

22.  Quando  Deus  amandus. 

23.  Quando  obligat  praeceptutn  charitatis. 

24.  Resolvuntur  casu^. 

22.  «  Charitas  Dei  est  amor  amici- 
tiae,  quo  Deo  bene  volumus :  et  omnia 
bona  ipsi  cupimus,  ob  summam  et  in- 
finitam  eius  divinae  naturae  perfectio- 
nem. 

»  Resp.  1 .  Praeceptum  charitatis  Dei 
praecipitDeum  super  omniaamandum. 
Patet  ex  scriptura.  Ratio  est,  quia  finis 
ultimus  plus  est  diligendus ,  quam  o~ 
mnia  media  quae  ad  eum  referuntur : 
non  quidem  intensive  ( etsi  enim  hoc 
etiam  deceat ,  non  tamen  est  in  prae- 
cepto),  sed  appretiative,  ita  ut  nuUam 
creaturam  pluris  facias,  quam  Deum  , 
velisque  potius  omnia  perdere  ,  quam 
Deum  ofi"endere,  et  sic  illi  male  velle : 
s.  Th.  6  Azor.  Sanch.  Bec.  '  ( Vide  di- 
cenda  l.  6.  n.  442.  v.  Id  clare  ). 

23.  »  Resp.  2.  Probabile  est  praece- 
ptum  charitatis  Dei  obligare  \ .  quaudo 
homo  adeptus  est  sufiicientem  cogni- 
tionem  Dei  infinite  boni,  a  quo  omnia 
sua  bona  habet ,  et  cui  omnia  debet. 
Ratio  est,  quia  cum  teneatur  Deo  ex  fi- 
liali  amore  tota  vita  servire,  id  non  vi- 
detur  posse  fieri,  nisi  eliciat  actum  a- 

(4)  h.  2.  n.  526.  (S)  L.  c.  «ecl.  6.  contl.  'i 

(0)  'i  2.  q.  27.  a.  5.         (7)  2.  2.  c.  19. 


226  LIB.  II.  TRACT.  Ili 

moris.  { Hac  de  re  vide  propos.  oppo- 
sitam  damnatam  ab  Alexand.  vii.  *). 
Ita  s.  Th.  2  Navarr.  Valent.  etc.  com- 
muniter  (  notat  autem  Con.  3  non  sta- 
tim  post  talem  notitiam  peccare  morta- 
liter,  sed  tantum,  si  differat  notabili- 
ter,  V.  g.  ultra  annum)  contra  Palaum, 
qui  dicit  probabile  esse  quod  non  ob- 
liget.  Si  scrupulus  te  angat,  an  praece- 
pto  huic  satisfeceris  ,  docet  Escob.  ex 
Petro  Hurt.  ■*  quod,  si  positive  non  rne- 
ministi  te  omisisse,  tenere  possis  te  sa- 
tisfecisse.  TruU.  tameu  5  monet  expe- 
dire,  ut  quis  se  in  confessione  aliquan- 
do  accuset  sub  dubio ,  si  forte  praece- 
ptum  istud  violarit,  vel  alia  praecepta 
aflirmativa,  de  quilius  non  certo  con- 
stet  quando  obligent  vel  violentur.  2. 
Quandoestpericulum  labendi  in  odium 
Dei ,  nisi  actum  charitatis  elicias.  3. 
Quando  quis  tenetur  confiteri ,  v.  gr. 
moriturus ,  aut  celebraturus ,  cui  con- 
fessarius  deest.  Ratio  est,  quia  contritio 
includit  actum  charitatis.  4.  Si  quis 
gravem  tentationem,  praesertim  in  ar- 
ticulo  mortis ,  putet  se  aliter  viucere 
non  posse.  Quibus  aliqui  addunt  arti- 
culum  mortis  absolute ,  eo  quod  tunc 
securissima  via  eligenda  sit.  V.  Laym.6 
Bonac.  '.  Hurt.  8.  (Et  probabilissimum 
est,  ut  Sporer.  »  et  March.  etTourn.  w 
cum  Antoine  et  communi ). 

24.  »  4.  Mortale  est,  si  quis  omittat 
dilectionem  Dei  tunc  quando  praece- 
ptum  obligat. 

»  2.  Mortaliter  peccat  etiam,  si  quis 
amet  Deum  amore  appretiative  seu  ae- 
stimative  minore,  quam  creaturas. 

»  3.  Peccat  item  contra  charitatem 
Dei  si  quis  Deum  nou  diligat  principa- 
liter  propter  se ,  tanquam  finem  ulti- 
mum  omnium  rerum;  sed  tantum  pro- 
pter  aliud,  v.  gr.  vitam  aeternam:  vel 
ad  evitaudum  infernum  :  quod  esse 
mortale  docet  Sylvest.  et  Navarr.  quia 
scilicet  Deus  non  diligeretur  appretia- 
tive  super  omnia,  si  aliud  ab  illo  ama- 
retur  ut  finis  principalis.  Addo  ^^'''in- 
cipalis.^  quia  (ut  bene  ait  Tolet.  H)  Deus 

(1)  Propos.  1.  (2)  Q.  89.  a.  6.  (3)  Disp. 
24.  d.  5.  11.  BO.  (4)  2.  2.  d.  172.  s.  1.  §.  24. 

(S)  h.  l.  c.  5.  (lis!.  iS.  II.  9. 

«.        (7)L.  3.q.  4  ,,  2. 


DE  PRAEC.  CHARIT. 

propter  retributionem  vitae  aeternaa 
amari  potest,  sed  minus  principaliter, 
ut  scilicet  vita  aeterna,  vel  alia  Dei 
bona  sint  tantum  causa  movens,  ut  fa- 
cilius ,  expeditius ,  et  ferventius  dili- 
gatur. 

»  4.  Mortale  et  gravissimum  omnium 
est,  si  quis  Deum  formaliter-oderit  odio 
inimicitiae,  seu  malevolentiae  (  amori 
amicitiae  opposito ),  verb.  gr.  si  optes 
Deum  non  esse,  non  habere  scientiam, 
potentiam,  etc.  De  his  vid.  Laym.  Bo- 
nac.  12  Sanch.  *3  Reg.  14.  » 

Obiectum  materiale  charitatis  erga 
Deum  primarium  est  Deus ,  secunda- 
rium  nos  et  proximus;  indirecte  autem 
sunt  omnia  quae  augent  divinam  glo- 
riam.  Obiectum  vero  formaleest  Deus, 
quatenus  est  infinita  bonitas,  prout  est 
aggregatio  omnium  perfectionum,  sive 
infinita  perfectio,  ut  ait  Tournely.  Sed 
Gonet  censet  obiectum  formale  cbari- 
tatis  esse  divinae  naturae  bonitatem , 
proutest  radix  cunctarum  perfectio- 
num,  sed  virtualiter  distincta  a  perfe- 
ctionibus.  Boyvin  autem  dicit  esse 
quamlibet  perfectionem  divinam,  pro- 
pter  quam  Deus  diligitur.  Caeterum  ex 
communi  sensu  sapientum  verus  a- 
ctusamoris  est  dicere:  Deus  meus,  quia 
es  bonitas  infinita,  quia  es  infinite  bo- 
nus.,  amo  te  super  omnia. 

Hic  dubitatur  1.  an  desiderium  pos- 
sidendi  Deum  sit  obiectum  charitatis. 
Et  dicimus  affirmandum,  quia  charitas 
(  ut  supra  dictum  est )  tendit  in  Deum 
tanquam  ultimum  finem,  et  ideo  desi- 
derium  possidendi  Dei  qui  est  ultimus 
quidem  noster  finis,  est  proprius  actus 
charitatis ,  imo  perfectior  aliis ;  nam 
possessio  Dei  est  charitas  consummata. 
Hinc  perfectum  charitatis  actum  apo- 
stolus  emisit ,  cum  dixit  :  Desiderium 
haberts  dissolvi  et  esse  cum  Christ»  is. 
Idque  expresse  docet  s.  August.  scri- 
bens:  Charitatem  voco  motum  animi  ad 
fruendum  Deo  propter  ipsum.  Nec  ob- 
stat  dicere  quod  hoc  modo  obiectum 
charitc.tis  idem  evaderet  ac  obiectum 

(8)  «.  2.  dist.  174.  sect.  6.  J,  17.       .    (9)  N.  43. 
(10)  T.  S.  p.  261.  u.  2.  (11)  L.  4.  c.  9. 

(12)Loc.  c.  (13)L.  2.  e.  8.  (11)  L.  17.  o.  lOi, 
(Ib)  Philip.  1.  23. 


CAP.  I.   AN  QUANDO 

spei ,  quod  pariter  est  possessio  Dei 
sperati.  Recte  enim  respondet  Habert* 
dicens,  quod  spes  tendit  in  possessio- 
nem  Dei  uti  bonum  nostrum,  sed  cha- 
ritas  Deum  possidere  cupit  propter  i- 
psius  Dei  gloriam;  dum  (  ut  ait  s.  Ber- 
nardus)  cum  homo  Deum  possidet,  sui 
obliviscitur^  et  eum  totis  viribus  diligit. 

Dubitatur  2.  an  sit  charitatis  actus, 
divinam  diligere  bonitatem ,  tanquam 
nobis  convenientem,  cum  hic  actus  vi- 
deatur  potius  esse  amoris  concupiscen- 
tiae,  quam  amicitiae.  Bene  respondent 
lueuinus  ,  Habert  et  Gotti ,  quod  si  in 
huiusmodi  actu  respicimus  nostrum 
proprium  bonum  tanquam  terminum, 
talis  actus  i-evera  est  amoris  concupi- 
scentiae,  qui  ad  spem  tantum  pertinet. 
Si  vero  respicimus  bonum  nostrum  ut 
terminum  gloriae  Dei ,  diligendo  divi- 
nam  bonitatem,  tanquam  uobis  conve- 
nientem ,  eo  quod  ipsa  nos  adiuvat  ad 
Dei  voluntatem  adimplendam,  et  con- 
sequendum  ultimum  nostrum  finem, 
quiestdiligendiDeum,  etpropter  quem 
Deus  nos  creavit ,  hic  est  verus  actus 
charitatis:unde  s.  Aug  aiebat:  Sic  ama- 
re  debes,  ut  ipsum  {DevLm)  pro  mercede 
desiderare  non  desinas^qui  solus  te  satiet^. 

Diligere  autem  Deum  propter  bene- 
ficia,  non  est  verus  actus  charitatis,  sed 
gratitudinis,  ut  dicunt  Habert  et  Croix^. 
Nisi ,  ait  Habert ,  spectentur  beneficia 
uti  communicationes  bonitatis  divinae; 
tunc  enim  in  iis  amamus  non  utilita- 
tem  nostram,  qui  accipimus,  sed  boni- 
tatem  Dei  qui  communicat. 

Notahic  propos.  \0.  damn.  ab  Alex. 
VIII.:  Intentio,  qua  quis  detestatur  ma- 
lum,  et  prosequitur  bonum,  mere  ut  ob~ 
tineat  coelestem  gloriam,  non  est  recta, 
nec  Deo  placens.  Tunc  tamen  (  dicit 
Laym.  ^ )  quis  in  hoc  peccaret,  quando 
actuali  intentione  noUet  amare  Deum, 
nisi  propter  spem,  aut  timorem. 

Cap.  II.   De   PRAECEPTIS   CHABmtlS 
EBGA    PROXIMDU 

«  Charitas  proximi  praecipit  1 .  ordi- 
nem  in  eo  diligendo:2.  dilectionem  ini- 
micorum:  3.  eleemosynam:  4.  corre- 


mi\j\Jt.   UIU*       U«      ^A^_.V^lJ-lV/hJ  J  UUAU  •       V*       \^\Jk  M.  O—  4»t»     ¥  \^AA\/1>  t^KM^A  AUUI  UUA  tJ^^a.  «vmuavi 

(i)  T.  3.  ile  spc,  c.  2.  q.  2.  (2)  In  ps.  154.      (6)  L.  2,  c.  6.  U.  !.     (7)  De  praec.char, 

'S  L.  2.  n.  147.  (4)  De  ehar.  c,2.  (B^Ii.St.S.c.S.      (8)  D.  I.  u.  27  (6;  N.  18.  (K 


ET  QtJOMODO  ETC.  227 

ptionem  fraternam.  Deinde  prohibet: 
1 .  odium  proximi:  2.  scandalum:  3.  ne 
iniuria.  bellam,  aliudve  grave  damnura 
vel  malum  inferatur.  De  quo  postremo 
agetur  in  decalogo:  de  reliquis  hic.  » 

DoBiua  I.  Quis  ordo  servandcs  inter  personas 
quae  dillguQtur. 

25.  Qualis  est  ordo  charitatis  erga  seipsum  et 
proximum. 

26.  An  liceat  aliquando  se  privare  honis  spi- 
ritualibus  ,  vel  se  exponere  periculo  pec- 
candi  ob  charitatem. 

27.  Quando  teneamur  succurrere  proximo. 

25.  «  Resp.  1 .  Ordine  caritatis  quisqua 
tenetur  post  Deum  diligere  1 .  seipsum, 
secundum  bona  spiritualia:  2.  proxi- 
mum,  quoad  eadem  bona:  3.  seipsum, 
quoad  bona  corporalia:  4.  proximum, 
quoad  eadem:  5.  denique  seipsum,  et 
deinde  proximum  quoad  bona  externa. 
Ita  Laym.  5  ex  s.  Th.  communiter. 

Unde  resolvuntur  hi  casus: 
»  1.  Peccat  contra  charitatem  sui, 
qui  salutem  suam  spiritualem  vel  cor- 
poralem  negligit:  quod  grave  est,  si  fiat 
sine  causa,  et  cum  gravi  damno,  v.  gr. 
mortis  vel  gravis  morbi:  Trull.  6.» 

26.  Nota,  quod  per  se  ioquendo  potest 
quis  privare  seipsum  bonis  spirituali- 
bus  non  necessariis  ad  salutem,  ob  bo- 
num  proximi  spirituale  vel  corporale, 
ut  esset  omittere  ingredi  in  religionem, 
ad  alendos  parentes  suos,  vel  filios. 
Salm.  7.  Sed  vide  dicenda  lib.  4.  n.  78. 

Pariter  licitum  est  ob  salutem  spiri- 
tualem  proximi  se  exponere  probabili- 
ter  periculopeccandi;  quia  pericalum  il- 
lud  quando  adest  gravis  causa  illud  sub- 
eundi,  non  iudicaturvoluntarie  suscipi. 
Ita  Salm.  s  cum  Sanch.  ex  s.  Basilio. 
Imo  9  cum  Val.  Azor.  et  communi  di- 
cunt  ad  hoc  teneri  qui  dubitat  de  suo 
periculo,  dum  periculum  proximi  e 
contrario  est  certum;  nerape  si  infans 
certo  sit  moriturus  sine  baptismo,  si 
tu  non  accedas,  licet  accedere  non  pos- 
sis  sine  subversionis  periculo.  Vide  l. 
5.  n.  63.  et  l.  6.  n.  453. 

«  2.  Nullius  boni  consequendi  causa 
licet  peccare,  etiam  venialiter:  quia  ta-- 
lis  vellet  sibi  malum  spirituale.  Laym  i». 

c.  6.  ».26. 

(10)  il;.!. 


228  *  IIB.  II.  TRACT.  III 

27.  »  3.Tenetur  quisque  proximo  in 
extrema  necessitate  spirituali  constituto 
succurrere,  etiam  cum  certo  vitae  pe- 
riculo:  dummodo  sit  aeque  certa  spes 
illum  iuvandi,  neque  graviusinde  ma- 
lum  immineat;  v.  gr.  teneris  cum  vi- 
tae  periculo  baptizare  vel  absolvere 
moriturum,  si  alius  non  adsit  qui  fa- 
ciat.  S.Augustinus  *  s.Thom.2Regin,3 

»  Dixi,  in  extrema;  v.  gr.  qua  certo 
putetur  moriturus  in  mortali,  quia  in 
gravi  tantum  obligatur  is  qui  ex  officio 
alienam  salutem  curat,  utparochus;  cui 
ideo  non  licetfugere  temporepestis,  ni- 
si  substituto  aeque  idoneo.  Valent.  et 
Laym  <.» 

Tenetur  quidem  quisque  succurrere 
proximo  in  extrema  necessitate  spiri- 
tuali,  adhuc  cum  iactura  suae  vitae. 
Dummodo  tria  constent:  1 .  ut  sit  aeque 
spes  iuvandi,  ut  ait  Bus.  cum  Laym.: 
2.  ut  proximus  nuUum  alium  habeat, 
a  quo  sublevetur:  3.  utproximus  certo 
damnandus  sit,  nisi  a  te  adiuvetur;  ita 
ut  (additMalder.)  tibi  constet  proximum 
aliter  non  esse  convertendum  contritio- 
ne,  vel  alia  operatione  divinaegratiae. 

Hinc  si  proximus  sit  in  necessitate 
tantumgravi,  non  teneris  ei  succurrere 
cum  periculo  vitae,  famae,  vel  bono- 
rum,  nisi  sis  pastor,  ut  ait  cum  Bus. 
Tourn.  ^,  vel  nisi  tuum  damnum  tem- 
porale  esset  leve,  ut  Salm.  6.  Hinc  di- 
cunt  Salm.  7  cum  Suar.  Pal.  Con.  ex  s. 
Thom.8  quod  non  teneris  retraherepec- 
catores  cum  tali  periculo:  nec  ad  indos 
convertendos  navigare;  cum  sint  alii 
qui  hoc  facere  possunt,  et  alias  fructus 
sit  incertus;  ut  etiam  notat  Tamb.  Bo- 
nac.  9  Pal.  w  et  Tourn.  ". 

Secus  vero  te  teneridicuntl .  Salm.'^ 
si  communitas  aliqua  esset  in  gravi  ne- 
cessitate  spirituali;  quia  tunc  grave  da- 
mnum  commune  praecavendum  est  ma- 
gis,  quam  tuum  particulare.  Hinc  infe- 
runt  teneri  cum  periculo  vitae  mini- 
strare  sacramenta  populo,  qui  alias  es- 
set  in  periculo  amittendi  fidem;  vel  si 

(1)  li.  de  mend.  (2)  Q.  20.  a.  S.  (5)  L.  21.  n. 
41.  et  1.  4.  n.  3S9.  (4)  Loc.  c.  (S)T.3.pag.283. 
(6)  Tr.  21.  c.  6.  n.  34.  (7)  ll.id.  n.  32.  («)  2.  2. 
9,  26.  ».  8.  ad  3.  (9)  De  cliai-.  p.  4.  n.  2.  (10)  Tr. 
e.  disp.l.p.9.     (11)L.  c.v.Di<o2.     (12)D.a.S2. 


DE  PRAEC. CHAB. 

tempore  pestis  populus  sit  orani  sacer- 
dote  destitutus,  ut  Laym.  i^. 

Dicunt  2.  teneri  in  gravi  necessitate, 
qui  ex  officio  debet  subvenire,  modo 
speret  fructum.  Hinc  tenentur  ex  iusti- 
tia  pastores,  scilicet  episcopi  et  paro- 
chi  cum  periculo  vitae,  ministrare  ovi- 
bus  sacramenta  necessaria:  ut  baptis- 
mum  et  poenitentiam,  non  vero  alia. 
Nec  pastor  potest  tunc  officium  renun- 
ciare  (licet  possit  alios  substituere  cum 
iusta  licentia  ordinarii,  ut  Laym.  ex 
comm.  cum  Val.i*  Pal.is).  Ita  cum  Bus, 
Salm.  16  cum  s.  Thoma  Pal.  etc.  Et  hoc 
certum  esse  dicit  Croix  *';  ubi  addit 
Suar.  quod  pastor  tenetur  etiam  cum 
magno  suo  damno  temporali  procu- 
rare  magnam  utilitatem  spiritualem 
subditi. 

Quaenam  autem  sit  necessitas  spi- 
ritualis  extrema,  et  quaenam  gravis. 
Croix  18  cum  Carden.  Valent.  etc.  dicit 
extremam  esse,  quando  proximus  est 
in  proximo  periculo  damnationis,  vel 
peccandi  ex  vehementia  passionis  (sed 
melius  dicuntSalm.i^  etPaI.20  cum  Bo- 
nac.  neminem  teneri  cum  periculo  vi- 
tae  aut  bonorum  extrahere  alios  a  pec- 
catis,  a  quibus  possunt  ipsi  se  liberare 
per  seipsos  aut per  poenitentiam). Gra- 
veautemesse,quandoexcircumstantiis 
salus  aeterna  ei  difflcilis  redderetur. 

An  autem  sitobligatio  absolvendi  mo- 
ribundum  cum  periculo  vitae.  Affir- 
mandum,  si  is  habituatus  sit  ia  pecca- 
tis,  et  sit  adeo  rudis,  ut  nesciat  actum 
contritionis  elicere.  Ita  Pal.  21  Con.  22 
Salm.  23  Mazz.  24  etc.  Tempore  aulem 
pestiscenseocumLaym.  ut  supra,con- 
tra  Pal.  '5  teneri  sacerdotes,  deficien- 
tibus  aliis,  absdlvere  moribundos  cum 
periculo  vitae,  quia  in  tanta  multitudi- 
ne  morientium  nunquam  deficient  hu- 
iusmodi  ignorantes. 

Quaeritur,  an  quis  teneatur  occidere 
nocentem  pro  tuenda  vita  innocentis. 
Affirmat  Laym.  26  ut  probabilius  cum 
Nav  Mol.  etc;  nisi  non  possit  occidere 

(13)  De  char.  c.  3.  n.  5.  (14)  De  chai-.  c.  3.  n.  3. 
(lS)P.9.n.l3.  (16)D,e.6.n.33.34.  (l7)L.2.n.l74. 
(18)Ib.n.l73.  (19).W.52.  (20)D.n.9.  (21)Ibi(l. 
(22)D.15.dub.7.  n.90.  (iiS)  N.  51.  (24)C.2.§.r,. 
(2S)  Ibid.  n.  6.  in  fiu.      (26)  De  ebav.  c.  5.  n.  JJ. 


C4i'.  11.  BE  PRAEC.  CHAR.  ER6A  PROX.  DUB.  1. 


223 


Bine  gravi  incommoxlo.  Sed  verius  ne- 
gatur,  ut  infra  de  5.  praec,  l.  3.  n.  390. 

«  4.  Ordinarie  non  licet  vitam  suam 
postponere  alienae.  Addo  ordinarie : 
quia  licet,  si  sit  persona  publica,  a  qua 
multum  pendet;  uti  etiam  pro  repu- 
blica,  pro  fide  et  religione  defendenda, 
imo  etiam  pro  amico  propter  Deum  di- 
lecto.  Less.  *  Laym.  2. 

»  Resp.  2.  Quoad  proximos  inter  se 
servandus  est  hic  ordo.  \ .  Qui  melior 
est,  magis  diligendus  est  ea  dilectione, 
quam  comitatur  gaudium  circa  bona 
possessa,  item  honor,  cultus  et  reve- 
rentia.  Sic  v.  gr.  plus  diligendus  est 
vir  sanctus,  quam  parens  improbus. 
Ratio,  quia  est  magis  coniunctus  cum 
praecipuo  obiecto  charitatis,  quod  est 
Deus.  Item  parentes  magis  quam  filii 
vel  uxor,  magisque  benefactores,  quam 
ii  quibus  benefacimus.  Laym.^etcom- 
mun.  2.  Appretiative,  et  dilectione  ea, 
qua  alteri  optamus  bonum  nondumpos- 
sessum  cum  beneficentia,  magis  dili- 
gendi  sunt,  qui  nobis  sunt  coniunctio- 
res  quoad  ea  bona  quae  sunt  debitata- 
li  coniunctioni,  et  in  quibus  haec  fuu- 
datur. 

Unde  resolves: 

»  1 .  In  bonis  pertinentibus  ad  natu- 
ram,  et  vitam  corporalem  conservan- 
dam,  succurrendum  est  (extra  neces- 
sitatem  extremam)  primo  omnium  u- 
xori,  quia  est  una  caro  cum  viro:2.  fi- 
liis  ( In  aequali  necessitate  primo  est 
succurrendum  filiis,  quam  parentibus. 
Salm.-^  cum  s.  Th.  et  commuBi):  3.pa- 
rentibus,  et  quidem  patri  prae  matre: 
4.  fratribus,  sororibus,  deinde  propin- 
quis,  domesticis,  et  familiaribus.  Dixi 
extra  extremam  necessitatem;  quia  in 
hac  parentes,  eo  quod  vitam  dederint, 
praeferendi  sunt  etiam  uxori  et  liberis. 
Laym.5,  (Ita  etiam  Cont.Tourn.6  et  pro- 
babilius,  contra  Salm. '.  Nota  hic,  quod 
in  extrema  necessitate  praeferendi  sunt 
parentes  creditoribus.  Salm.s  cumCai. 
Soto  contra  Nav.  etc). 

»2.  In  rebus  pertinentibus  ad  civi- 

(1)  L.  2 .  c.  9.  (1.  6.       (2)  Loc .  c.       (5)  Loc.  c. 
(4)  De  4,  praecept.  c.  un.  p.  1.  ^.  1.  u.  21. 
(o)  Ibiil.  n.  ^.  et  6.  (G)  De  praecept.  decal. 

0.  !.  a.  5.  scct.  4.  piinct.  2.  conclus.  4.  n.  2, 


lem  communicationempraeferendi  sunt 
concives,  in  bellicis  commilitones,  in 
spiritualibusspiritualesfilii,  patres,  fra- 
tres.  Bannez  tamen  probabiliter  docet, 
parentes  carnales,  etiam  spiritualibus, 
aliis  omnibus  praeferendos:  quia  con- 
iunctio  carnalis  est  fundamentum  alia- 
rum  coniunctionum.  Vid.  Laym.  9.  » 

DoBiuu  IL  De  odio  et  dilectione  inimicorum. 

28.  An  quisque  teneatur  inimico  exhibere  com,' 
munia  signa  dilectionis. 

29.  An  iniuriam  remittere. 

oO.  An  abominatio  sit  licila.  An  in  confessione 
explicanda  sit  species  mali  proximo  voliti. 
Et  an  aliquando  liceatproximovelle  malum. 

28.  «  Certum  est,  inimicos  aliquo 
modo  diligendos  cum  sint  proximi , 
cum  s.  Th.  10,  communiter  omnes.  Sed 
quaeritur  de  modo ,  et  an  possint  odio 
haberi. 

»  Resp.  1 .  Quilibet  homo,  saltem  pri- 
vatus,  tenetur  proximo,  etiam  inimico, 
communia  dilectionis  signa  et  beneficia 
exhibere  ex  praecepto;  specialia  vero 
ex  consilio  tantum,  nisi  aliunde  ratio 
obligationis  accedat.  Ita  comm.  cum 
Laym.  <*  ex  s.  Th.  *2.  Dixi  1.  commu- 
nia^  qualia  secundum  Cai.i^.  sunt  quae 
christiano  debentur  a  quovis  christiano 
in  communi,  concivi  a  concive,  cogna- 
to  a  cognato.  Ratio  autem  est,  quia  ista 
negare  estvindicareiniuriam,  quod  non 
licet  privato.  Dixi  2.  nisi  aliunde  acce- 
dat  ratio  obligationis,  qualis  esset  v.  gr. 
\ .  timor  scandali  ex  omissione:  2.  spes 
salutis  inimici,  vid.  Azor.  ^*:  3.  neces- 
sitas  temporalis,  vel  spiritualis:  4.cul- 
pae  deprecatio,  et  exhibitio  specialium 
signorum  amoris.  Ratio  est ,  quia  his 
casibus  neglectus  specialium  signo- 
rum  esset  exterior  odii  declaratio. 
Laym.  is. 

Unde  resolves  casUs  sequentes: 

»  1 .  Per  se  loquendo,  nemo  tenetur 
adinimicum  diligendum  positivo  et  pe- 
culiari  actu,  neque  ad  eum  salutandum, 
alloquendum,  aegrotum  invisendum, 
raoestum  consolandum,  hospitio  exci- 
piendum,  vel  familiariter  cum  eo  agen- 
dum,  etc.  quia  haec  sunt  signa  specia- 

(7)D.n.21.  (8)^.23.  (9)  Loc.  c. 

(10)  2.  2.  q.  2S.  a.  1.  (H)  L.  2.  tp.  3.  c.  4. 

(12)  L.  c.  q.  2S.  a.  8.  et  9.  (13)  V.  Odiiim. 

5.  (lS)Loc  c. 


530  LIB.  n.  TiRAcr.  nr 

Ila  amoris.  Fil.  <.  Dico,  per  se,  qula,  si 
omissio  scandalosa  esset,  aut  per  ali- 
quid  horum  posses  sine  tuo  incommo- 
do  inimicum  tibi  et  Deo  reconciliare, 
id  omittere  esset  grave:  uti  etiam,si  in- 
aequalis  persona  soleret  aliam  salu- 
tando  praevenire;  v.  gr.  subditusprae- 
latum.  Laym.2  (Sic  etiam,  si  prius  con- 
sueveras  inimico  peculiaria  signa  ex- 
hibere,  Cont.  Tourn.3  Suar.  Bon.  etc, 
ad  hoc  tamen  non  teneris  cum  gravi 
tuo  incommodo ,  modo  scandalum  a- 
moveas.). 

»  2.  Non  licet  inimicum  excludere 
a  communibus  orationibus,  v.  g.  ora- 
nione  dominica,  quae  pro  commuui- 
tate  instituitur,  nec  a  communibus  e- 
leemosynis,  resalutatione,  responsione, 
expositarum  mercium  venditione;quia 
haec  sunt  communia  dilectionis  signa, 
ideoque  contra  haec  facere,  v.  gr.  co- 
gnatos  omnes  invitare,  obvios  omnes 
ex  vicinia,  vel  coUegio  ex  consuetudi- 
ne  salutare,  solo  inimico  excluso,  est 
ex  genere  suo  et  regulariter  mortale. 
S.  Th.  Nav.  Lay.  *.  Addo  i.  ex  genere 
suo,  quia  si  levitas  materiae,  aut  cau- 
sa  rationabilis  excuset,  v.  gr.  si  pater, 
vel  superior  filio,  vel  subdito  ob  cor- 
rectionem  ea  subtrahat  ad  tempus,  le- 
ve,  vel  nuUum  erit:  quia  habet  ius  pu- 
niendi.  Addo  2.  regulariter:  quia,  si  per- 
sona  multomaior  inferiorem  non  resa- 
lutet,  V.  gr.  nobilis  rusticum,  pater  fi- 
lium,  non  videtur  mortale,  ut  notat  Sa  5 
Bonac.6.  V.  Azor. '  (Notat  autera  Cont. 
Tourn.8quod  si  nolis  cum  inimico  con- 
versari,quia  nonaliudquam  malum  ab 
60  expectare  possis;  vel  quia  (ut  ait  s. 
Bern.  Sen.)  probabiliter  times  ex  hoc 
peius  evenire,  tunc  abstinendum  ab  il- 
lis  amicitiae  signis,modo  interiusdili- 
gas,  et  apud  alios  scandalum  repares) . » 
Quaeritur,  an  tenearis  salutare  ini- 
micum.  Resp.  negative,  regulariter  lo- 
quendo,  quia  per  se  omissio  sahitatio- 
nis  non  est  signum  odii,  nisi  anlea  so- 
lebas  eum  salutare:  vel  nisi  ex  circum- 
stantiis  colligatur  ex  odio  non  sakita- 

(1)  Tr.  28.  c,  1.       (2)  liOC.  c.     (.>)  Loc.  c.  sect. 
5.  concK  5.  (4)  Loc.  c.  (S)  V.  Cliarilas. 

(6)  D.  5.  f|.  ■5.  1».  3.  (7)  3.  p.  1.  11.  c.  2. 13. 

(8)  Loc.  c.     (9)  Dc  cliar.  le.  6  d.  1.  p.  6.     (10)  Tr. 


I)E  PRAEC.  CHAB. 

re:  vel  ille  sit  tuas  superior:  vel  nisi 

occurrentibus  pluribus,  inter  quos  est 

ille,  reliquos,  eo  excepto,  salutes.  Ita 

Pal.  9  cumVal.  et  Cou.,  Sal.  «>  Mazz.i» 

Bon.  i2Tamb. «  Spor.  a.  Vel  etiam  (ad- 

dendum)  si  sine  magno  incommodo  sa- 

lutando  inimicum  posses  eum  ab  odio 

et  culpa  gravi  liberare :  ad  hoc  enim 

benevideturcharitas  te  obstringere,ut 

recte  ait  Cont.  Tourn.  <5.  Omnino  au- 

tem  teneris  eum  resalutare,  quia  alias 

censeris  inimicum  contemnere,  et  in 

hostilitate  velle  perseverare,  ut  com- 

muniter  cum  aa.  cit.  docetur.  Excipe, 

nisi  esses  praelatus,  parens,  vel  iudex; 

vel  nisi  hoc  facias  non  ex  odio,  sed  iu- 

sto  dolore  acceptae  iniuriae,  ut  Spor. 

Mazz.  et  Hurt.  ap.  Tamb.  *6.  Modo  (ut 

bene  advertunt  Ronc.  et  Mazzot.  cum 

Tamb.)  ex  brevi  tempore  iniuriam  ac- 

ceperis.  Religiosum  autem  qui  renue- 

ret  per  notabile  tempus,  puta  post  heb- 

domadam,  colloqui  cum  inimico,  me- 

ritodicitSpor.i7  non  esse  absolvendum. 

29.  «  3.  Etsi  quivis  teneatur  inimico 

veniam  legitime  petenti  non  tantum 

interius  remittere,  sed  etiam  externa 

remissionis  signa  ostendere:  negat  ta- 

men  TruII.  is  ex  Azor.  et  Fill.  teneri 

statim  postquam  ofFensio  est  illata,  eo 

quod  sit  res  violenta,  et  supra  fragili- 

tatem  humanam  (Ita  etiam  probabili- 

ter  Spor.  i9  cum  Tarnb.  ex  commun., 

quia  videtur  .supra  humanam  fragili- 

tatem  laesum  cogere  statim  ad  recon- 

ciliatio^em  faciendam,  nondum  sedata 

perturbatione.  Undeexpectandum  tem- 

pus  opportunum,  et  interea  sufliciet, 

quod  ©ffensus  deponatodium).Non  te- 

netur  autem  remittere  satisfaclionem 

pro  damno,  si  ab  eo  sit  Iaesus:imo  nec 

eam  acceptare,  si  offerat;  sed  etiam  iu- 

ridice  potest  compensationem  petere, 

dummodo  in  utroque  casu  ponatur  o- 

dium,  ut  docent  Valent.  Nav.  Laym.20, 

Quod  si  tamen  poena  sit  valde  gravis, 

V.  gr.  capitis,  mutilationis,  neque  lae- 

so  exea  commodum  proveniat,  non  vi- 

21.  c.  6.  n.  21.        (11)  De  cliar.  c.  21.  §,  2.  q.  5. 
(12)  De cliar. d.2.  q.2.  (15)  Dec.  I.  S. c.  1.  §.  3.  n.  1 1 , 
(14)  De  1.  pracc.  n.  29.  (IS)  T.  3.  p.  267.  I.  c.  n.  4. 
(l<>)Loc.c.       (17)N.o4.      (18)L.  IS.c.  S.  d.S. 
(19)Dcl.pracc.c.6.  n.  44.     (W)  L.  2.  l.  3,  c.  4. 


CAP.  11.  UE  PRAEC.  CHAR 

cletur  ea,  deprecante  altero,  sine  pec- 
cato  vindictae  posse  expeti.  Similiter 
si  satisfaciat  quantum  potest,  ad  id  quod 
non  potest,  eum  urgere  videtur  con- 
tra  charitatem,  ut  docet  Syl.etFill.i. » 

Licet  quivis  teneatur  inimico  iniu- 
riam  remittere,  dicunt  tamen  Salm.  2 
quod  nemo  tenetur  vindictam  publi- 
cam  condonare ,  cum  poena  cedat  in 
bonum  reipublicae.  Sed  3  fatetur  Ban- 
nez  cumBusemb.Mi  supra,  difficile  es- 
se  tunc  non  uti  livore  vindictae,  si 
poena  sit  capitis  vel  mutilationis  :  et 
hoc  dicendum  est  de  quacumque  poe- 
na  gravi ,  quia  difficile  est  ut  oflFensus 
diligat  vindictam  publicam  propter  a- 
morem  communis  boni  disiuncte  ab  a- 
more  propriae  vindictae ,  ut  bene  ad- 
vertunt  Laym.  *  Spor.  ^  Viva  ^  et  Ron- 
cagl.  '.  Hinc  adhalereo  Antoine  »  quod 
practice  loquendo  nunquam  liceat  ex- 
petere  punitionem  inimici  etsi  iustam, 
et  legitima  auctoritate  faciendam.  Cae- 
terum  ait  Cont.  Tourn.  9  cum  Habert, 
bene  posse  aliquem  prosequi  coram 
iudice  satisfactionem  iniuriarum,  si  a- 
lias  tota  sua  familia  inft.miam  sit  pas- 
sura.  Item  d.  Th,  ^  dicit  vindicationem 
posse  aliquando  esse  licitam,  nempe  si 
sumatur  ad  emendationempeccantis^vel 
ad  cohibitionem  eius ,  et  quietem  alio- 
rum.  Addit :  Et  ad  iustitiae  conserva- 
tionem  ;  sed  hoc  ultimum  ( ut  dictum 
est )  magis  speculative ,  quam  practice 
verum  est,  vel  saltem  rarissime  i*. 

30.«  Resp.  2.  Etsi  odium  inimicitiae, 
sivepersonaesecundumse,etboaorum 
quae  in  se  habet,  volendo  scil.  illi  ma- 
lum  ut  sic,  sive  quatenus  illi  malum 
est,  ex  genere  suo  sit  mortale;  odium 
tamen  abominationis ,  sive  qualitatis, 
quo  non  hominem,  sed  eius  malitiam, 
vel  saltem  personam  tantum  quatenus 
malam,  vel  nobis  noxiam  aversamur, 
saepeIicitumest,utdocetCon.i2etcom. 
Unde  resolves  sequerUes  casus: 
»  1 .  In  confessione  satis  esse ,  si  di- 
cas  le  grave  malum  voluisse  proximo: 

(i)  T.  28.  c.  11.  q.  9.       (2)  Tr.  21.  c.  6.  u.  18. 

(3)Ibi.  (4)  De  char.  c.  4.  ass.  3.  (3)  De  1.  pi-aec. 
c.6.n.20.  (G)Dccliar.a.S.n.3.  (7)Tr.6.c.2.q.2. 
(8)  De  virt.  llicol.  c.  2.  (j.  3.  (9)  De  praec.  char. 
#«t.  3.  cond.  3.  q.  4.  (10)  2.  2.  q.  108.  a.  1. 


ERGA  PROX.  vvn.  ti.  231 

neque  opus  esse  explicare  speciem  ma- 
li,  V.  gr.  mortem,  infamiam,  etc.  quod 
omnia  comprehenduntur  sub  una  ra- 
tione  mali.  Cai.  Bon.  Turr.  TruII.*3  do- 
cent  probabiliter:  sed  contrarium  pro- 
babilius  docent  Suar.  et  Palaus  i*  (Pri- 
ma  autem  senteutia  neque  probabilis 
est,  si  quis  efficaciter  proponat  aliquod 
speciale  malum  alicui  inferre;  tunc  e- 
nim  omniuo  explicanda  est  species  ma- 
li,  quia  tunc  illud  pravum  propositum 
sumit  speciem  ab  opere  externo,  sive 
damno  intento.  Vide  dicenda  l.  5.  n.  50. 
quaest.  5.  ). 

»  2.  Licet  proxime  velle  malum  ali- 
quod,  V.  gr.  temporale  (  dummodo  non 
sit  iusto  gravius),  quatenusid  illi  bo- 
num  est,  v.  gr.  morbum,  vel  adversi- 
tatem,  ut  apeccatis  emendetur.Bon.*^. 
Cavendum  tamen  est ,  ne  fiat  ex  vin- 
dicta,  ex  qua  si  psalmum  108.  super 
inimicum  tuum  legas ,  peccas  mortali- 
ter.  Generatim  vero,  ob  bonum  spiri- 
tuale  proprium,  vel  alienum,  licet  ma- 
la  poenae  inefficaci  afifectu  aliis  velle  : 
quia,  cum  in  hoc  affectu  bonum  spiri- 
tuale  praeferatur  temporali ,  non  est 
inordinatus.V.Less.*6.(Vide  dicenda  l. 
5.  n.  21 . ). 

»  Sic  licet  V.  gr.  mortem  optare  hae- 
resiarchae,  vel  publicae  pacis  turbato- 
ri,  ob  bonum  commune,  et  muUorum, 
iuxtaillud  Galat.5.:  Utinam  abscindan- 
tur.  Item  tristari  de  eo  quod  dignita- 
tes  conferantur  indignis ,  vel  de  saui- 
tate  eius  qui  ex  illa  sumit  occasionem 
peccandi.  Item  mortem,  egestatem,  aut 
raorbum  alicuius  desiderare,  ut  cesset 
a  peccatis ,  et  vitam  in  melius  mutet. 
Eadem  ex  causa  Bonac.  Azor.  et  Pal." 
excusant  a  peccato  matrem  quae  mor- 
tem  filiarum  exoptat ,  eo  quod  ob  de- 
formitatem  vel  inopiam  commode  et 
honeste  nuptui  traderenonpossit.  (Sed 
hoc  minime  admittendum,  ut  recte  di- 
cunt  Salm.is  Roncag.is).  Gtsi  vero  sibi 
ipsi  optare  mortem  Nav.  et  caeteri  di- 
cant  esse  mortale,  ad  evitanda  tameu 

(11)  De  hae  re  eadem  habet,  sed  multo  clarius,  in 
Hom.  Apost.  tr.  4.  n.  17.  (12)  Art.  29.  dist.  5. 

(13)  L.  1.  c.  S.  (14)  Tr.  6.  disp.  4.  p.  1,  n.  7. 

(lS)D.3.q,4.p.HU.§.l,  (16)L.2.c.47.  (17)Th.n.H. 
(18)  Dc  pocc.  tr.  20.  c.  13.  n.  4G.      (19)  Tr.  2.  c.  3. 


232  LIB.  II.  TnACT.  HI 

gravia  mala",  v.  gr.  afnictionem  inter- 
nara,  id  licere  volunt  Sanch.  Sot.  Gran. 
Dian.'.  (Ita  etiam  recte  admittit  Viva^ 
si  quis  vitam  experiatur  morte  ama- 
riorem,  ex  Eccl. '  ubi:  Melior  est  mors, 
quam  vita  amara.  Sic  enim  Elias  <  pe- 
tivit  animae  suae^  ut  moreretur^  ad  evi- 
tandas  lezabelis  insidias).Itaet  Trull.s 
excusat  foeminam,  quae  sibi  vel  alteri 
mortem  optat  ad  vitandam  gravem  in- 
firmitatem,  meudicitatem,  vitam  acer- 
bam,  etc.  vel  alia  similia  mala  a  ma- 
rito ,  V.  gr.  infligenda.  Mulierculae  ta- 
men  ob  minimas  molestias  mortem  o- 
ptantes  Dian.  ^  mortalis  damnat ,  nisi 
(ut  plerumque  fit)  excuset  defectus  ad- 
vertentiae  et  deliberationis.  ( Et  non 
est  improbabile  cum  Potestate  '). 

»  S.Privatus,  qui  aversus  ab  alio  fu- 
git  illum ,  si  id  faciat  ut  eum  suo  col- 
ioquio  et  solatio  privet,  atque  ita  con- 
tristet,  et  male  illi  sit,  est  odium  ini- 
micitiae,  et  peccatum;  si  vero  nihil  ma- 
li  optaudotantum  fugias,  quia  tuaena- 
turae  est  difformis ,  vel  tibi  solet  esse 
molestus,  est  odium  aversionis,  et  pec- 
catum ,  si  sit  sine  ratione :  quale  non 
erit,  si  sit  persona  valde  aspera,  modo 
absit  contemptus,  scandalum,etvindi- 
ctae  cupiditas.  Vid.  Bon,  ^.  » 

Nota  hic  tres  propos.  damnat.  ab  In~ 
noccntio  xi. 

Propos.  13.  Sicum  debita  moderatio- 
ne  facias^  potes  absque  peccato  mortali 
de  vita  alicuius  tristari  et  de  illius  mor- 
ie  naturali  gaudere^  illam  inefficaci  af- 
fectu  appetere  et  desiderare,  non  quidem 
ex  displicentia  personae ,  sed  ob  aliquod 
lemporale  emolumentum. 

Propos.  14.  Licitum  est  absoluto  de- 
siderio  cupere  mortem  patris^  non  qui- 
dcm  ut  malum  patris^  sed  bonum  cu- 
pientis,  quia  nimirum  ei  ohventura  est 
pinguis  haereditas. 

Propos.  15.  Licitum  est  filio  gaudere 
de  parricidio  parentis  a  se  in  ebrietate 
pcrpetrato^  propter  ingentes  divitias  in- 
de  ex  haereditate  conSecutas. 


(1)  P.  8.  l.  U.  r.  92. 

^2)  Snp.  prop.  14.  liinoc.  xi.  n.  5.       (3)  50. 17. 

{i)  5.  Rcg.  la.  4.  (P)  h.  1.  disl.  2.  n.  11. 


DE  PRAEC.  CilAU. 

DnBinu  III.  t>e  praec(>pto  eleeaiojjnae 
«en  misericordiae  corporalig. 

5\.  An  teneamur  dare  elcemosynam  e<ti  bontt 

vitae  aut  statui  necessariis. 
52.  An  succurrere  pauperibus  in  necessitatibm 

communibus. 
33.  An  possimiis  facere  eleemosynam  de  bonis 

alienis. 

31 .  a  Suppono  1 .  huius  praecepti  ob- 
ligatiouem  nasciex  duplici  capite.  1  .Ex 
necessitate  proximi  egentis.  2.Ex  per- 
sona  possidentis  bona  vel  necessaria 
vel  superflua. 

»  Suppono  2.  duplicem  dari  neces- 
sitatem  proximi.  1.  Dicitur  extrema  , 
ex  qua  egonti  imminet  periculum  vi- 
tae,  vel  etiam  gravis  et  diuturni  mor- 
bi;  secundum  Dian.9.  2.  Gravis^ex  qua 
imminet  periculum  gravis  mali,  ut  ca- 
ptivitatis,  infamiae,  gravis  iacturae  bo- 
norum,  vel  status,  unde  fiat,  ut  diflficul- 
ter  se  possit  sustentare;  v.  gr.  si  non 
possit  vivere  secnndum  suum  statum, 
vel  si  nobilis  cogitur  alteri  famulari , 
vel  artifex,  aut  vir  horestus  rnendica- 
re.  3.  Dicitur  commuuis,  qua  laborant 
mendfci  triviales.  Laym.  '". 

»  Suppono  3.  Bona  necessaria  et  su- 
perflua  dici,  vel  respectu  vitae  sive 
naturae,  vel  respectu  status  seu  decen- 
tis  conditionis  personae;  quo  modo  sae- 
culares  raro  putant  se  habere  super- 
flua,  ut  docent  Laym.  et  Nav.  ".  Nam 
quae  sunt  necessaria  ad  alendos  libe- 
ros,  famulos,  honestas  donationes,  con- 
vivia ,  hospitum  tractationem  ( qualia 
tamen  non  sunt  quae  ad  quemcumque 
fastum  et  pompam  quisque  sibl  requi- 
rit),  spectatis  etiamcomraunibuseven- 
tibus  ,  haeredlbus  ,  necessitate  futura 
ete.  non  sunt  superftua.  ( Nota  hic  pro- 
pos.  12.  damn.  ab  Innoc.  xi.  quae  di- 
cebat:  Vix  in  saecularibus  invenias  et- 
iam  in  regibus^  superfluum  stalui.  Et  ita, 
vixaliquis  teneturad  eleernosynamquan- 
do  tenetur  tantumex  superfluo  statui). 

»  Resp.  1 .  Nemo  tenetur  dare  elee- 
mosyuam  ex  bonis  sibi  ad  vitam  ne- 
cessariis,  nisi  pauper  esset  persona  la- 
lis,  ex  qua  penderet  salus  reipub.  Esl 


(6)  Loc.  c. 
(8)  Loc.  c. 
(.10)  L.  2  ,  ir.  3.  c  6. 


(7)  De  1.  pracc.  n.  298. 
(9)P.  6.  li.8.  r.  1. 
(11)0.  4. 


CAP.  II.  DE  PRAEC.  CPA 

''ommunis.  Et  ratio  patet  ex  ordine 
charitatis. 

»  Resp.  2.  Probabile  est ,  ex  super- 
fluis  naturae  et  statui  teneri  aliquem  , 
etiam  in  gravi  necessitate,  succurrere 
proximo,  si  probabiliter  putet  alium 
non  subventurum;  idque,  ut  Azor.  * 
Sylv.  et  Fumus  volunt ,  sub  mortali , 
contra  Medin.  qui  vult  esse  tantum 
consilii .  Ratio  est,  quia  cum  in  scriptura 
frequenter  damnentur  homines  ob  ne- 
glecta  opera  misericordiae  ,  haec  non 
sunt  restriugenda  ad  extremam  et  ra- 
ram  necessitatem.  Vid.  Laym.  2.  ( Et 
hoc  tenendum  cum  Viva^et  Bon.^  cum 
Suar.  Pal.  ac  Az.  et  Salm.scum  comm. 
ex  d.  Th.  6.  Et  videtur  clare  inferri  ex 
praefata  prop.  12.  Notat  tamen  Viva  et 
idem  dicit  Cont.  Tourn.  '  cum  Sylvio 
quod  neque  in  gravi,  neque  in  extrema 
necessitate  pauperisteneatur  divesma- 
gnam  pecuniam  erogare,  cumhaec  sint 
media  valde  difficilia,  et  fere  moraliter 
impossibilia  .  Tenetur  vero  beneficia- 
rius,  nisi  reliquum  velit  aliis  operibus 
applicare ). 

»  Resp.  3.  Proximo  in  extrema  ne- 
cessitate  teneris  succurrere  ordinarie 
ex  bonis  etiam  aliquo  modo  ad  statum 
necessariis.  Suar.  Laym.  ex  communi. 
Satisfacis  tamen  probabiliter ,  si  des 
cum  onere  restituendi,  quando  erit  di- 
tior.  Vasq.  etc.  contra  Suar.  Con.  etc. 
VideDian.8. 

»  Addo  ordinarie:  quia,  si  maius  da- 
mnum  aestimaretur,  te  excidere  tuo 
statu,  quam  mors  pauperis,  non  tene- 
reris  Azor.  9. 

»  Resp.  4.  Probabile  est ,  quod  pro- 
ximo  in  gravi  necessitate  constitulo 
quisque  teueatur  subvenire  cum  mo- 
dico  detrimento  proprii  status:  quia 
parvo  suo  incommodo  tenetur  maguum 
incommodum  proximi  impedire.  Lay- 
man  i^  s.  Thom.  Bonac.  ". 

Ex  diclis  collige: 

»  1 .  Homines  privati  non  tenentur 
inquirere  pauperes.  Vasq.  etc:  si  ta- 

(1)  T.  2.  1.  12.  C.7.  (2)  Loc.  c.  (3)  In  d.  prop 
12.11.8.  (4)Tr.6.c.3.q.2.  (S)  Tr.21.c.7,n.l2. 
(6)  2.  2.  q.  32.  a.  S.  ad  3.  (7)  Sect.  5.p.a.r.adl. 
(8)  P.  S.  t.  8.  r.  5»,  (9)  Loc.  c.  (10)  Loc.  c. 
(11)  Dist.  3.  q.  4,  p.  6.         (12)  Pag.  8.  t  6.  r.  39. 


R.  KRGA  PP.O^.  DDB.  III.  233 

men  dubitent  de  extrema  alicuius  in- 
digentia,  tenentur  inquirere  veritatem. 
Sanch.  Dian.  <2. 

»  2.  Nemo  tenetur  magnam  vim  pe- 
cuniae  dare  pauperi  ad  pretiosissiraam 
medicinam  emendam  vitae  servandaa 
necessariam,  vel  ad  redimendum  a  pe- 
riculo mortis,  Sa  et  Con.<3.  Et  ratio  pa- 
tet  ex  dictis. 

» 3. Si proximus tantum  egeat  usu  rei, 
satisest  illam  commodare:  v.  gr.  sl  ab 
hostibus  spoliato  vestem  commodes  , 
vel  vulnerato  equum ,  donec  domum 
reyertatur.  Laym.  Bon.  ^^  (Gtim  Cont. 
Tourn.  <5). 

32.  »  Resp.  5.  In  communibus  pau- 
perum  necessitatibus  tenetur  aliquan- 
do  dare  eleemosynam,  qui  habet  bona 
naturae  et  statui  superflua.  Ita  com- 
muniter  s.  Thom.  Suar.  Bellar.  contra 
Nav,  et  Vasq.  qui  negant  teneri.  Ratio 
est,  tum  quia  quisque  tenetur  diligere 
proximum  ,  sicut  se^sum ;  tum  quia 
alioquin  pauperes  isti  inciderent  in 
necessitatem  gravem.  Videtur  tamen 
haec  obligatio  tantum  esse  sub  veniali, 
ut  recteMedina:  idque,  sinulla  sit  iu- 
sta  causa  negandi:  alias  sub  nuUo.  Vi- 
de  Laym.  Bonac.  i^.  » 

Quaeritur  an  in  communibus  pau- 
perum  necessitatibus  sit  obligatio  gra- 
vis  dandi  eleemosynam  ex  superfluis 
statui.  Prima  senteniia  negat,  el  hanc 
tenet  s.  Antonin.  i'  ubi  loquendo  de 
divite  obstricto  ad  eleemosynam,  de 
eo  tantum  loquitur  qui  de  superfluo  u- 
triusque  necessitatis ,  naturae  scil.  et 
personae  non  subvenit  magnas  neaessi- 
tates  patientibus ,  etsi  non  extremas;  i- 
tem  Lay.  ^s  cum  Alensi  Maior.  et  Gabr. 
Dian.  19  cum  Turrian.  Abb.  Fernand. 
VictoreU.  Vasq.  et  Medina,  item  Sotus 
et  Sylva  apud  Croix  20  item  Covarr.  p. 
Nav.  et  Malder.  apud  Bonac.  21  qui  22 
probabilem  putat  cum  Cardenas  apud 
Croix23.  Ratio  quiacommuniter  obliga- 
tio  eleemosynae  non  oritur  ex  super- 
fluitate  bonorum  ,  sed  ex  urgenti  pro- 

(13)Disp.27.dub.8.n.l3S.  (14)Loc.c.  (IS)Loc.c. 
(16)  Loc.  c.  (17)  P.  2  tit.  1.  c.  24.  §.  iilt. 

(18)  L.  2.  tr.  3.  c.  6.  n.  S.     (19)  P.  2.  Ir.  lo.  r.32. 
(20)  L.  2.  n.  202.     (21)  T.  2.  d.  3.  q.  4.  p.  6.  n.  7 

(22)  N.  8.  CJ23)  N.  203. 


Ximi  necessitate ;  alias  Don  llceret  di- 
vilibus  de  superfluis  donationes  aliis 
elargiri ;  saltem  ( ut  ait  Laym. )  cnm 
pauperum  oommunis  miseria  soleat 
es^  levis  el  tolerabilis  ,  non  videtur 
culpa  gravis  aiixilium  eis  denegare. 
Secunda  vero  sententia  communior, 
cui  adhaereo ,  affirmat;  et  hanc  tenent 
Palaus  <  Holzm.  2  Viva  3  Cont.  Tour.  < 
Sanch.5  cumAragon.  Led.Bann.AbuL 
etc.  Salm.6cum  Caiet.  Tap.  etPrado  ex 
d.  Th. '  qui  ait:  Sic  ergo  dareeleemosy- 
nam  de  superfluo  estinpraecepto,  et  da- 
re  eleemosynam  ei  qui  est  in  extrema  ne~ 
cessitate.  Prob.  1 .  ex  Luca  s  Quod  su- 
perest  date  in  eleemosynam  ,  et  ecce  o~ 
mnia  munda  sunt  vobis.  Prob.  2.  ratio- 
ne,  tum  quia  divisio  rerum,  communi 
gentium  consensu  facla ,  nequit  esse  in 
praeiudicium  pauperum  ;  tum  quia  si 
divites  absolutam  non  haberent  obliga- 
tionem  subveniendi  communiter  men- 
dicis,  possent  isj^  ab  omnibus  in  sua 
necessitate  derelinqui.  Et  hic  notan- 
dumid  quod  dicit  Navar.  9  cum  Caiet. 
scilicet  pertinere  ad  decentem  statum 
conservandum  omnia  quae  requirun- 
lur,  non  solum  ad  filios  et  famulos  et 
hospites  sustentandos ,  sed  etiam  ad 
honestas  donationes,  convivia,  et  mo- 
deratas  magnificentias  exhibendas  ;  et 
sicrespondetur  rationi  primae  senten- 
tiae:  additque  Nav.  10  cum  eod.  Caiet. 
et  Sylvest.  ex  d.  Th. ,  quod  necessa- 
rium  ad  decentiam  status  non  consistit 
in  individuo,  sed  habet  latitudinem  , 
et  eo  maiorem  quo  status  est  maior. 

Dicunt  autem  probabiliter  Viva  11 
Mazzot,  12  Ronc.  13  Salm.  i^  cum  Lorca 
et  Tambur.<5  cum  aliis,  non  esse  obli- 
gationem  omne  superfluum  huiusmodi 
pauperihus  elargiri;  hoc  enim  praece- 
ptum  non  obligat  singulos  in  solidum, 
sed  communiter  omnes  divites,  ex  qui- 
bus,  si  singuli  aliquid  largiantur,  satis 
subvenitur  his  communibus  necessita- 
tibus.  Unde  sic  scribit  Sylvius:  Tenetur 
dives  dare  nec  omnibus  pauperibus  oc- 

(I)  Tr.  6.  d.  2.  p.  2.  (2)  Tr.  1.  §.  4.  n.  177. 
(5)  In  prop.  12.  Innoc.  xi.  n.  3.  (A)  De  char.  secl. 
D.  piinct.  2.  •jl-.  Prob.  5.  p.  (8)  Cona.  I.  i.  c.  S. 
di.l).  b.  n.  57.  (6)  Tr.  21.  c.  7.  n.  17.  (7)  2.  2. 
).32.s.B.      (8^11.41.     (0)C.2Vn.6.     (t'.)M!iid. 


•  UE  PRAEC.  CH.iiV. 

currentibus,  nec  totum  saper/luum.,  sed 
non  ita  modicum  pro  quantitate  suae 
substantiae ,  ut  si  alii  divites  sic  face- 
rent^pauperibus  deesset  subsidium.  Huic 
consentit  Sanch.  ^^  cum  Ledesma  di- 
cens,  quod  habens  superflua  statui  non 
tenetur  omnia  pauperibus  erogare,  sed 
aliquando  et  modo  morali ,  ita  ut  sa~ 
tisfaciat  suae  obligationi  dives  qui  ha- 
bet  curam  pauperum  ,  aliquando  illis 
subveniendo;  unde  concludit,  illum 
peccare  mortaliter  qui  statuit  nullam 
dare  eleemosynamin  communibus  ne- 
cessitatibus,  vel  qui  in  hoc  est  notabi- 
liler  negligens.  Idem  etiam  sentit  Lay- 
mani'  ubi  licet  hanc  obligationem  di- 
cat  non  esse  sub  gravi,  addit  tamen  in 
malo  statu  versari  divitem  qui  omnes 
mendicos  a  se  inhumaniter  repelleret. 
Verum  subdit  quod  confessarius  non 
facile  tali  diviti  absolutionem  negare 
debet,  cum  de  hac  obligatione ,  qualis 
sit ,  doctores  non  consentiant.  Caele- 
rum  Viva  Tambur.  Mazzot.  et  Roncag. 
cum  communiori  's  censent  satisfacere 
probahiliter  divites ,  erogando  in  pau- 
peres  communes  quinquagesimam  par- 
tem  suorum  redituum,  sive  duos  au- 
reos  ex  centum,  sed  non  in  eadem  pro- 
portione,  si  divitiae  multum  excedant. 
Ecclesiastici  vero  tenontur  erogare  de 
reditibus  beneficiorum  quidquid  super- 
est  eorum  sustentationi ;  sufficit  ta- 
men  episcopis  dare  pauperibus  quar- 
tam  partem,  aliis  vero  beneficiatis  sim- 
plicibus  quintam  vel  sextam,  ut  dicunt 
Viva  '9  etRonc.  20,  Modo  alia  applicent 
in  alios  pios  usus.  Sed  melius,  vide  di- 
cenda  l.  3.  n.  491.  Qu.  4. 

Unde  resolvuntur  casus  sequenles: 
))  1 .  Pauperibus  trivialibus ,  etsi  ex 
nuditate,  morbo,  etc.  videantur  osten- 
dere  signa  extremae  necessitatis,  raro 
quis  tenetur  ex  praecepto  subvenire  , 
etiam  de  superfluis :  tum  quia  fere  ad 
movendos  spectatores  ista  necessitas 
exaggeratur,  tura  quia  ab  aliis  iuvaudi 
praesumuntur.  Mald.  Wigers  Dian.  21. 

(II)  Loc.  c.  n.  11.  (12)  T.  1.  pag.  441.  q.  1. 

(15)  De  char.  c.  3.  rcg.  in  prn\.n.2.  (IV;  II).  n.li? 
(5;>)  Dec.  1.  S  c.  1.  §.  1.  n.  17.  (10)  Loc.  c.  n.  38 
(17)  Loc.  c  (18)  Loc.  c.  (19)  Num.  11. 

'JJ.O)  Loc.  c.         (21)  P.  S.  l.  8.  •  17 


CAP.  II.  DE  PRAEC.  GHAR .  ERGA  PROX.  DUB.  III. 


235 


»  2.  Sl  quis  dives  et  abundans  diu 
neget  omnes  eleemosynas,  cum  propo- 
sito  dandi  meliore  et  commbdiore  loco 
ac  tempore,  vel  egentioribus,  vel  in  a- 
lium  pium  usum  convertendi,  is  non 
peccat,  cum  habeat  iustam  causam  ne- 
gandi;  si  vero  talis  sine  rationabili  cau- 
sa ,  omnes  a  se  pauperes  inhumaniter 
repellat,  eum  dicit  Laym.  *  versari  in 
malo  statu. 

»  3.  Nulli  omnino,  quantumvis  di- 
viti,  omnes  pauperes  sine  eleemosyna 
repellenti,  facile  neganda  est  absolutio, 
tum  ob  dubium  et  dissensum  dd.  de 
hac  bbligatione:  tum  quia  vix  reperi- 
tur  quicausam  saltem  apparentem  non 
praetendat,  si  superflua  se  habere  fa- 
teatur,  Laym.2. 

»  4.  Etsi  dicta  de  eleemosyna  danda 
intelligantur  respectu  omnium  egen- 
tium,  etiam  peccatorum,  infidelium  et 
inimicorum;  damnandi  tamen  non  sunt 
magistratus  excludentes  a  suis  civita- 
tibus,  iusta  de  causa,  pauperes  pere- 
grinos.  Laym.  3  Trullench.  ^. 

»  5.  Religiosis  aeque  ac  aliis  paupe- 
ribus  debentur  eleemosynae,  quia  eo- 
rum  paupertas  et  necessitas  est  vera 
et  iusta,  tametsi  voluntarie  contracta. 
cum  voluntas,  et  causa  fuerit  rationa- 
bilis  et  grata  Deo.  Lorc.  Dian.  5.  Aliud 
est  de  iis  qui  sponte  sua  culpabiliter 
sunt  pauperes,  ut  vagabundi^. 

33.  »  Resp.  6.  Eleemosyna  tantum 
facienda  est  ex  bonis  propriis  et  quo- 
rum  quis  liberam  habet  administratio- 
uem.  Potesttamen  fieri  ex  alienis,  quan- 
doproximus  estin  extrema  vel  quasiex- 
trema  necessitate ,  et  aliunde  succurri 
non  potest:  tuncenimomniasunt  com- 
munia.  (Si  vero  potuisses  rem  largiri 
tuara,  et  dedisti  alienam,  videtur  quod 
tenearisadrestitutionem;quia  non  pot- 
erasdeterminare  alienam,  cum  tibi  pro- 
pria  suppetebat.  Ita  Croix'  cumSporer, 
quia  eo  casu  praeceptum  eleemosynae 
le  obstringebat  ad  subveniendum  de 
tuis).  In  communi  vero  necessitate,  li- 
cet  tantum  cum  consensu  domini  ta- 

(1)  Loc.  c.  (2)  Ibid.  (3)  Ibid. 

(4)  L.  1.  c.  S.  A.  10.         (S)  P.  B.  t,  8.  r.  18. 
(6)  Ibid.  r.  19.  (7)  L.  3.  p.  2.  n.  434. 

f81  2.  2.  f|.  52.  a.  7.  (9)  L-  4.  n.  280. 


cito  velexpresso.  Vid.  s.  Th.»  Regin.* 
Fill.  Laym.  Bon.  io  Less.  ". 
Unde  resolves: 

»  1 .  Non  licet  dare  eleemosynam  ex 
bonisobnoxiisrestitutioni,  v.  gr.  furto 
ablatis:  licet  tamen  ex  acquisitis  per 
opus  illicitura  (sed  noncum  iniustitia), 
V.  gr.  ex  lacro  meretricum.  Ratio  est, 
quia  haec  sunt  propria ;  priora  non : 
Bon.  12. 

»  2.  Pueris,  filTis  familias,  servis,  an- 
cillis,  uxoribus  non  licet  dare  eleemo- 
synam,  nisi  tenuem,  in  qua  parentum, 
dominorum  ,  et  maritorum  voluntas 
praesumitur.  (Particulares  vero  casus, 
in  quibus  uxor  dare  potest,  vid.  suo 
loco  lib.  3.  n.  351.  et  540.)  v.  Bon.  '3 
Dian.  *<  ubi  ex  Hurt.  notat,  si  pater 
nullas  det  eleemosynas,  posse  pro  eo 
dare  filium.  (Girca  uxores  vide  lib.  3. 
num.  540.) 

»  3.  Tutores  et  curatores  qui  habent 
curam  bonorum  alienorum ,  possunt 
facere  modicas  eleemosynas  ex  bonis 
quae  administrant,  quales  nimirum  ipsi 
facere  deberent,  quorum  sunt.  Vasq. 
Azor.  Con.  Dian.  i^.  » 

DuBiuu  IV.  De  misencordia  spirituali 
seu  praecepto  correptionis  fraternae. 

34.  Ob  quale  peecatum  proximi  teneamur  ad 
correptionem. 

05.  ^w  ob  peccatum  leve. 

06.  An  ob  peccatum  factum  ex  ignorantia. 
57.  Quid  si  correptio  omiltatur  ob  timorem. 
38.  ^n  in  dubio  teneamur  corripere. 

59.  ^n  quando  abest  periculum  relapsus,  vel  si 
adsit  allus  idoneus. 

Fel  non  sit  spes  fructus.  Vel  si  expectetur 
occasio. 

40.  Qui  teneantur  corripere. 

41.  Quinam  ordo  servandus  in  correptione. 

42.  Resolutio  plurium  casuum. 

34.  «  Correptio  fraterna  est  admo- 
nitio,  qua  quis  proximura  conatur  re- 
vocare  a  peccato.  De  qua  certum  est, 
praeceptam  esse  iure  tura  naturali, 
quo  membra  unius  corporis  se  mutuo 
iuvare  tenentur,  tum  divino  positivo  :* 
Si peccaverit  in  te  frater  tuus...  corripe 
eum  16.  Bec.  i?  Laym.  is  Fill.  Bon.  i9. 
Quaeritur  autem,  quae  sit  eius  mate- 
ria  et  quos,  et  quoraodo  obliget. 

(10)  Loc.  c.  n.  II.      (II)  L.  2.  c.  12.      (12)  IbiJ. 
(13)  Disp.  4.  q.  4.  p.  6.        (14)  r.  S.  t.  8.  r.  2S, 
(13)  P.  S.  i.  8.  r.  5».  (IG)  Mallli.  18. 

(17^  3,  a,  «,  ?J         .18"!  Cao.  7.        '*«^  "■'"  •» 


2.'it)  LIB.  II.  T3AGT.  III 

»  Kesp.  1.  Omne  mortale  pecca- 
tum  proximi  per  se  est  sufficiens  ma- 
teria,  ut  hoc  praeceptura  obliget  sub 
mortali'.  Ita  communiter.  Et  ratio  est, 
quia  cum  vitam  spiritualem  tollat, 
sufficientem  necessitatem  correptionis 
inducit.  Dixi  1.  omne  mortale;  quia, 
etsi  etiam  veniale  sit  materia  corre- 
ptionis,  non  tamen  graviter  obligans, 
nec  nisi  facillime  possis.  » 

35.  Hinc  dicit  Laym.  peccati  venia- 
lis  correptionem  rarius  esse  praece- 
ptam;  excipitur  nisi  esset  praelatus 
religionis,  qui  aliquando  tenetur  sub 
gravi  corrigere  leves  subditorum  cul- 
pas,  ex  quibus  incipiat  minui  vigor  di- 
sciplinae  cum  magno  religionis  detri- 
mento.Ita  Cont.  Tourn.2  Laym.  3  cum 
Bus. *  Et  vide  lib.  4.  num.  \3. 

36.  Quaeritur  hic  an  sit  obligatio 
corrigendi  peccata  facta  ex  ignorantia 
invincibili.  Respondetur  distinguendo, 
si  peccata  sint  contra  ius  naturae,  cor- 
reptio  fieri  debet:  quia  tunc  illa  sunt 
intrinsece  mala,  ut  commune  est  apud 
CroixS.  Et  idem  dicit  Oviedo  cum 
communi  de  ignorantia  iuris  divini. 
Nisi  tamen  desperetur  fructus,  aut  ti- 
meaturquodmala  ex  materialibus  fiant 

,  formalia,  ut  communiter  dicunt  Salm.  6 
et  Roncag.  '  cum  aliis.  Si  vero  sint 
contra  ius  positivum  tantum,  proba- 
bile  est  privatis  non  esse  obligationem, 
saltem  non  sub  gravi,  corrigendi;  se- 
cus  autem  praelatis,  pareutibus,  con- 
fessariis,  magistris,  quia  ipsis  speciali- 
terincumbitdoceresubditos.ItaSalm.s 
cum  Bann.  Ledesm.  ItemBon.  9  Nav.io 
Viva  11  Pal.  12.  Ratio,  tum  quiaproxi- 
mus  non  estin  peccato,  quo  deficiente, 
non  urget  praeceptum  correptionis ; 
tum  quia  ille  nil  agit  intrinsece  raalum. 
Sed  probabilius  et  comraunius  Pal.  i^ 
Con.K  Sanch.  is  Mazz.  le  Cont.  Tourn.  " 
et  Croix  •*  cum  Burgh.  et  aliis  dccent 
Dmnes  teneri  ad  correptionem,  quia  illa 

(1)  Materia  correctionis  est  quotHibet  peccatum 
moitale,  in  quoii  proximus  aut  lapsurus  est  aut  iam 
inciilit  et  non  adliuc  emendatiis  est.  Hom.  Ap  tr. 
2.  c.  2.  n.  5.  (2)  De  char.  sect.  6,  p.  2.  t.  Haec. 
(3)  De  char.  c.  7.  n.  5.  (4)  Infr.  n.  40.  (S)  L.  2. 
n.214.  (6)Tr.21,c.7.n.S3.  (7)Dechar.c.3.q.4. 
(8)  Dict.  n.  83.        (9)  De  charil.  q.  4.  p.  7  n.  11. 


njT  PUAISC.  CII\,**« 

transgressio,  licet  materialis  et  non  in- 
trinsece  mala,  attamen  posita  lege,  ad- 
huc  est  mala,  et  ideo  per  correptionem 
tenemur  eam  impedire. 

37.  «  Dixi  2.  per  se,  quia  si  quis  ob 
timorem,  verecundiam,  pusillanimita- 
tem  putet  se  non  ita  stricte  obligatum, 
vel  minus  esse  idoneum  ad  corripien- 
dum,  videtur  tantum  peccare  veniali- 
ter.  Vide  s.  Th.i^  et  caeteros  sup.cit. » 

Nota  hic  doctrinam  s.  Thom.  20  qui 
ita  docet"  Huiusmodi  omissio  est  pec~ 
catum  veniale,  quando  timor  vel  cupi- 
ditas  tardiorem  facit  hominem  ad  cor~ 
rigendum:  non  tamen  ita ,  quod  si  ei 
constaret,  quod  fratrem  posset  a  pecca- 
to  retrahere,  propter  timorem  vel  cupi- 
ditatem  omitteret,  quibus  in  animo  suo 
praeponit  caritatem  fraternam.  Et  hoc 
modo  quandoque  viri  sancti  negligunt 
corrigere  delinquentes. 

38.  «  Resp.  2.  Praeceptum  hoc  obli- 
gat  occurrentibus  his  circumstantiis. 
1 .  Si  certo  tibi  constet  de  peccato  pro- 
ximi  (Vel  de  proximo  periculo  peccandi , 
utC0nt.T0urn.2i)  indagare  enim  tene- 
tur  solus  superior.  (Ut  etiam  Cont. 
Tourn.22).  » 

Ita  ut,  si  non  constaret  de  peccato 
proximi,  nempe  si  notitia  de  peccato 
illius  nobis  perveniret  tantum  per  au- 
ditum  aut  per  alia  signa  dubia,  non 
teneamur  corripere.  Salmant.  23  cuin 
Sanch.  Dian.  etc.  Nisi  suspicio  sit  de 
homicidio  vel  de  damno  communi,  vel 
nisi  quis  esset  praelatus,  qui  in  dubio 
debet  corripere ,  cura  is  ex  officio  te- 
neatur  peccata  sabditorum  inquirere: 
licet  potius  tunc  expediat ,  ut  corre- 
ptionem  faciat  in  communi;  ut  Sal- 
manticenses  cuni  aliis^i  cum  Busemb. 

39.  «  2.  Si  probabile  sit  non  emen- 
dasse,  nec  emendaturum,  vel  relapsu- 
rum :  quia  eleemosyna  egenti  tantura 
danda  est.  » 

Quaeritur,  utrum,  qnando  abest  pe- 

(10)  C.24.n.l2.  (ll)De4.  praec.q.ll.a.G.n.ll. 
(12)  Tr.  6.  d.  3.  p.  4.  n.  2.  (13)  Ibid.  n.  3. 

(14)  D.  23.  q.4.n.38.  (15)  Do  raatr.  1.2.d.58.ii.S. 
(16)  De  char.  c.  2.  §.  6.  (17)  Loc.  c.  concl.  3. 

(18)L.2.n.214.  (19) 2. 2. q. 32. a. 2.  (20)2.2.q.53. 
3.2.adS.  (21)Loc.c.concl.2.  (22)  L.c.p.l.coiicl. 
2.seq.S.      (23)Tr.21.c.7.u.32.      (24)D.ii.52. 


CAP.  II.  DB  PRAEC.  CB\n 

riculum  relapsus,  sit  obligatio  corri- 
piendi  fratrem  non  emendatum.  Prima 
sententia  negat,  eamque  tenent  apud 
Salm.  1  Sa  Abul.  Pal.Regin.  Con.Dian. 
Villal.  etc.  et  valde  probabilem  vocant 
Laym.2  cura  Sylvest.Turrian.  et  Glos- 
sa  3.  Ratio  istorum,  quia  neque  ipse 
quidem  peccator  tenetur  statim  pecca- 
tum  delere  per  poenitentiam ;  tanto 
minus  igitur  illum  a  peccato  suble- 
vare  tenetur  alter,  cui  incertus  est  e- 
mendationis  fructus.  Ideo  ait  Laym.  ■* 
praecipi  in  Ecclesiast.  ^:  Oorripe  pro- 
ximum...  ne  forte  iteret. 

Secundam  tamen  sententiam  con- 
trariam  merito  probabiliorem  putant 
Tournel.6  et  Salm.'  cum  Suar.  Bon. 
Less.  etc.  Ratio,  quia  frater  in  peccato 
constitutus  iam  gravem  patitur  neces- 
sitatem,  a  qua  teneris  illum,  si  potes, 
eripere ;  ideoque  Christus  Dominus 
praecepit  ^:  Si  peccaverit  in  te  frater 
tuus,  vade  et  corripe  eum.  Nec  officit 
opposita  ratio;  nam  bene  per  accidens 
aliquando  potest  esse  obligatio  maior 
aliena,  quam  propria :  v.  gr.  potest 
quis  ob  amorem  paupertatis  non  se  e- 
ripere  a  gravi  egestate,  sed  alter  dives 
tenetur  ei  subvenire  si  potest. 

«  3.  Si  alius  aeque  idoneus  non  ad- 
sit,  qui  correpturus  putetur.  4.  Si  sit 
spes  fructus;  quia  desperato  fine,  ces- 
sant  media.  (In  aequali  dubio,  an  cor- 
rectio  sit  profutura  vel  obfutura,  omit- 
tendam  esse  dicunt  Concina  ^  et  Cont. 
Tourn.  lo  cum  Habert  et  Antoine.  Re- 
cte  autem  limitat  Cont.  Tournely  1 . 
Si  corrigendus  sit  in  periculo  mortis. 
2.  Si  timeaturexomissioneinficiatioa- 
liorum  in  fide  aut  moribus.  Et  sic  etiam, 
si  correctio  certius  sit  profutura.  Dicit 
autem  idem  Cont.  Tournely,  non  esse 
(bligafionem  corrigendi,  si  probabile 
sit  quod  reus  per  se  resipiscat:  ex  d. 
Th.  ^'  qui  ait:  Cadit  sub  praecepto  [cor- 
rectio)  secundum  est  necessaria  ad  istum 
finem.  Item  notat  Cont.  Tour .  12  cum  So- 
toBaun.  et  Malder.  neminem  teneri  ad 

(1)  Tr.  21,  c.  7.  n.  40.  (2)  De  char.  c.  7.  m.  2. 
teis.  CoKlpe.  (3)  In  c.  Si  quis,  24.  q.  1.  (4)  Ibid. 
(8)&V>.  14.  (6)T.3.  p,51S.i;oiicl.2.  (7)lb.ii.S0. 
(8)  M.itili.  18.  18.  (9)  Dc  clocm.  c.  5.  u.  9. 

"«>  «  r,'    r  /tt\  r>     -    r-'   „   o 


.  t:;\G\  £■?.()%.  MTB.  iV.  '^'^1 

corrigendum  in  necessitate  gravi  spi- 
rituali  cum  periculo  notabilis  damni 
honoris  vel  bonorum:  nisi  sit  pastor 
aut  alius  cui  ex  officio  incumbat  alte- 
rius  cura).  S.  Si  sit  bona  occasio,  lo- 
cus  et  tempus  opportunum,  possisque 
sine  tuo  gravi  damno  facere.  Quod  si 
horum  aliquid  desit,  praeceptum  non 
obligat.  Unde  patet  eius  omissionem 
in  privatis  vel  nuUam  esse,  vel  levem 
culpam.  V.  Bon.  '3  (Sed  ita  generice  di- 
ctum,  non  placet). 

40.  »  Resp.  3.  Etsi  hoc  praeceptum 
obliget  omnes  etiam  subditos ,  magis 
tamen  praelatos.  Ratio  prioris  est,  quia 
omnes  sunt  commembra,  tenenturque 
sibiextrema  officiacharitatis  praestare. 
Ratio  posterioris  est,  quia  subditi  ex 
charitate,  praelati  vero  etiam  ex  officio 
et  iustitia  tenentur.  Unde  peccare  pos- 
sunt  etiam  graviter  veniales  culpas  non 
impediendo,  si  vigor  disciplinae  per 
hoc  minuatur.  (Vide  lib.  4.  num.  13.). 
Eademque  fere  est  ratio  de  patrefami- 
lias,  praesertim  erga  liberos.  Laym.i* 
Pal.  TruU.  is  et  caeteri.  » 

Strictius  ergo  tenentur  ad  correptio- 
nem  episcopi ,  parochi ,  praelati ,  pa- 
rentes,  confessarii,  domini,  mariti,  ma- 
gistri,  tutores  et  curatores.  Sed  dubi- 
tatur,  an  hi  teneantur  ad  corripien- 
dum  etiam  cum  gravi  damno  proprio. 

Quod  ad  episcopos  et  parochos  perti- 
net,  non  est  dubitandum,  quin  ipsi  tuni 
ex  officio,  tum  ex  stipendio  quod  exi- 
gunt,  teneantur  ad  subveniendum  sub- 
ditis,  ac  propterea  ad  eos  corrigendos, 
adhuc  cum  periculo  vitae,  in  eoruni 
necessitate,  non  solum  extrema,  sed 
etiam  gravi,  ut  communiter  docent  d. 
Th.i6:£f  ideo  ubisubditorumsalusexigit 
pastoris  praesentiam^  non  debet  pastor 
personaliter  gregem  deserere,  neque  et~ 
iam  propter  aliquod  personale  pericu- 
lum  imminens,  ex  illo  lo.  1 0.:  Bonus  pa- 
stor  animam  suam  dat  pro  ooibus  suis. 
Suar.»7  Pal.  isBonac.  i^  Viva^o  Mazzot- 
ta2i  et  Salm.a2  cum  Conc.  TruU.  Ta[). 

(12)P.32l,n.2.et4.  (13)Iioe.c.  (14)Loc.c.n.3. 
(IS)  L.  1,  c.  8.  d.  13.  el  18.  (IC)  2.  2.  q.  18S.a.S. 
(17)  D.  9. 8«ct.  2.  n.4.  (18)  Tr.  6.  d.  1.  p.  9.  n.  lli. 
(19)  D.  3.  q,  4.  p.  -4.  u.  8.     (20)  De  4.  pracc.  q.  11 


238  I-IB'  "•  TRACT.  III 

et  Vi-rf.  Utrum  autem  cum  periculo 
damni  proprli  teueantur  ad  correptio- 
nem  parentes,  mariti  et  alii  ut  su- 
pra,  qui  nuUum  ad  hoc  stipendium 
recipiunt.  Videntur  affirmare  Salm.  * 
dum  dicunt  quod  ipsi  tenentur  ad  cor- 
reptionem  ex  officio ,  ac  proinde  (ad- 
dunt)  ex  iustitia.  Sed  huic  additioni 
seu  doctrinae  minime  acquiesco;  nam 
licet  verius  teneantur  superiores  ex  of- 
ficio  magis  quam  ex  mera  charitate, 
ut  docent  Sanchez  Pal.  Caiet.  Val.  et 
Dian.  contra  Suar.  Tap.  et  Lorca  apud 
ipsos  Salm.  2 ;  attamen  tale  officium, 
cum  ortum  haheat  ex  obligatione  sola 
pietatis  aut  charitatis,  non  videtur  ob- 
ligare  ex  iustitia  ad  tantum  onus: 
aliud  enim  est  teneri  ex  iustitia  ra- 
tione  stipendii ,  ut  tenentur  pastores, 
aliud  ratione  officii.  Addunt  Salm.  3 
concionatores  teneri  peccata  publica 
reprehendere,  etiamsi  ideo  damna  pri- 
vata  timeantur.  Hoc  tamen  intelligen- 
dum,  si  ex  reprehensione  aliquis  fru- 
ctus  speretur,  et  maius  damnum  com- 
mune  non  timeatur. 

41 .  «  Resp.  4.  Ordo  in  correptione 
servandus  est,  quem  Christus  praescri- 
psit  'S;  scilicet  primo,  ut  corripias  pri- 
vatim :  deinde  coram  testibus :  tum  ad 
praelatum  ecclesiae,  sive  superiorem 
deferas.  Excipe  tamen  4 .  Nisi  praestet 
superiori  viro  probo  et  prudenti,  quam 
aliis  testibus  innotescere;  prout  cautum 
esiinregula  s.  Aug.  (Vide  lib.  4  w.  243. 
et  seq.).  2.  Nisi  peccatum  sit  publicum, 
tunc  enim  potest  pubUce  corripi.  3. 
Nisi  vergat  in  grave  damnum  tertii, 
aut  communitatis,  si  superiori  non  sta- 
tim  innotescat :  v.  gr.  si  quis  proditio- 
nemmoliatur,  haeresim  occulte  spar- 
gat;  tunc  enim  immediate  superiori  in- 
dicandum,  quia  commune  bonum  prae- 
ferendumest  privato;  Fill.5.  4.  Quan- 
do  corripiendus  est  contentus  ut  su- 
periori  statim  significetur,  ut  est  apud 
quosdam  religiosos,  qui  quoad  hoc  iuri 
suo  renunciaverunt.  Vid.  Suar.  Becan. 
taym.  Sanch.  Fill. «. 

(1)  Tr.  21.  c.  7.  n.  S8.  (2)  Ibid.  (3)  Ibid.  ii. 
G7.  in  fin.  (4)  Matlb.  18.  (o)  T.  28.  c.  7.  n.  149. 
ctlSJS.  (6)Loc.  c.  (7)  Lib.  6.  mor.  c,  18. 

(8)  2.  oior.  lib.  6   c.  18.  u.  40.  ci  69. 


DE  PRAEG.  CHAH. 

E<c  diclis  resolvelur: 
'  42.  »  Qui  facile  potest  impedire  pec- 
catum  mortale  proximi,  et  ob  mali 
temporalis  timorem  neglexit,  peccat 
mortaliter.  Ita  Laym.  Suar.  Sanch. '. 
Vid.  PaL 

»  2.  Si  certo  constet,  fratrem  perfe- 
cte  emendasse  peccatum  occultum,  nec 
ex  eo  esse  ullum  periculum  relapsus, 
vel  damni  ipsi  aut  alteri,  non  licet  (et- 
iam  in  soc.  lesu)  denuntiare  patri  vel 
praelato,  nisi  frater  expresse  in  istam 
denunciationem  consentiat.  Sanch.  s 
Pal.9  Fill.  Trull.ioSuar.  Hurt."  etdeni- 
que  card .  de  Lugo  12^  qui  tamen  notat,  in 
soc.  lesu  casum  esse  rarissimum  (Vide 
l.  4.  n.  245.  q.  4.)  Ratio  autem  est,  quia 
cessat  motivum  charitatis,  atque  adeo 
ratio  denunciandi;  ideoque  est  pecca- 
tum,  et  quidem  (ut  card.  Lugo  ^^  notat 
ex  Suar.)  mortale  ex  genere  suo.  Vid. 
Dian.  1«. 

»  3.  Si  superior  immediatus  se  solo 
possit  delinquentem  emendare,  ita  ut 
nallum  periculum  damni  vel  relapsus 
ipsi  vel  alteri  vel  communitati  immi- 
neat,  videtur  peccare  manifestando  su- 
periori  mediato  delictum.Pal .  15  Tr  ull .  i^ . 

»  4.  Praelati  et  magistratus  tenentur 
aliquando  inquirere  subditorum  pec- 
cata,  ut  corripiantur;  nontamen  mul- 
tum  et  curiose  de  aliquo  in  particulari 
rogare  debent,  nisi  is  speciale  eius  si- 
gnum  dederit:  neque  facile  admittere 
accusatores  spontaneos ;  quia  illi  spe- 
cie  boni  communis  saepe  se  quaerunt. 
Hurt.  etc.Dian.*'. 

»  5.  Episcopi,  praelati  religiosorum, 
pastores  animarum  tenentur  etiam  cum 
suo  incommodo,  imo  aliquando  cum 
vitae  periculo,  adhibere  diligentiam 
quam  possunt,  ut  peccata  publica  et 
occulta  impediant:  quia  cum  Christo 
pacti  sunt  curam  etsollicitudinem  gre- 
gis,  pro  qua  multa  ab  eo  bona  acci- 
piunt.  Hurt.<8apud  Dian.^^aitquehano 
esse  omnium  patrum  et  theologorum 
doctrinam,  quam  Christus  verbo  el 

(9)  De  char.  t.  6. disp. 5.  p.  12.  (10)  L.  1. c. S.  d.  14. 
(ll)Disp.l65.  (12)Resp.mor.i.4.d.46.  (15)L.c 
(14)P.4.  t.4.  r.71.  (IS)Loc.c.  (16)D.16.n.l 
(17)  P.  7.  tr.  18.  r.  10.  el  12.  (18)  T.  2.  d.  162 
sec.  7.  S.  6.  (4»)  1'.  7.  l.  5.  r.  2a. 


CAP.   ir.  DE  PftAEC.   CtlAR.  ETC.  DUB.  V,  ART.  I. 


239 


exemplo  docuerat:  additque  idem  esse 
de  magistratibus  et  concionatoribus. 
Licet  vero  hi  non  teneantur  ad  id  ex 
iustitia  (sicut  praelati  et  magistratus) 
tenentur  tamen  peccata  publica  corri- 
pere,  (sed  non  facile  praelatorum  et 
religiosorum ,  quorum  auctoritas  ad 
bonum  commune  est  necessaria),  et- 
iamsi  non  sit  spes  emendationis.  Con. 
Hurt.  Dian.  *. 

»6.  Correptio adhibenda  estnon  sem- 
per  statim,  sed  cum  maior  fructus  spe- 
ratur.  Hinc  interdum  permitti  potest 
reiteratio  peccati,ut  ferventius  resipi- 
scat.  Dian.  2  exReg.  Fill.  TruU.  Neque 
sufficit  semel  esse  factam  correptio- 
nem,  sed.debet  iterum  iterumquefieri, 
quamdiu  speratur  fructus  3.  » 

DuBicu  V.  De  scaudalo. 

Abt.  I.  Quid,  quotuplex  sit  et  quale  peucatum. 

45.  Quale  est  scandalum  aclivum  et  quale  pas- 
sivum. 

44.  Resolutio  plurimorum  casuvm  apud  Busem- 
haum. 

45.  Quando  scandalum  sit  speciale  peccatum. 

46.  An  circumstantia  induxitionis  sil  necessario 
in  confessione  explicanda. 

47.  An  liceat  pelere  aliquando  a  parato  ad  pec- 
candum  id  quod  ille  non  praestabit  sinepec- 
cato. 

43.  «  Resp.  1 .  Scandalum  dicitur  pec- 
catum  occasionatum,  et  est  duplex,  a- 
ctivum  et  passivum.  Activwm  est  di- 
ctum,  vel  factum  (quo  nomine  etiam 
omissio  intelligitur )  minus  rectum, 
praebens  alteri  occasionem  ruinae  spi- 
ritualis.  Ex  s.  Thom.  ^  Sanchez  Azor. 
Laym.  ^  Bonac.  ^.  Dixi  minus  rectum^ 
hoc  est,  quod  vel  in  se  malum  sit,  ut 
si  loquaris  turpia  coram  adolescente; 
vel  mali  speciem  habeat,  ut  si  iusta  de 
causa,  coram  aliis  eam  ignorantibus, 
comedas  carnes  die  vetito.  Scandalum 
activum  aliud  est  per  se  tale,  aliud  per 
accidens.  Per  se  dicitur,  quando  dire- 
cte  intenditur  alterius  ruina;  id  est,  si 
ideo  aliquid  fiat  ut  aliquis  ad  peccatuiii 
inducatur;  v.  g.  siadulter  alienam  sol- 
licitet  ad  adulterium.  Per  accidens  di- 
citur,  quando  indirecte  et  interpreta- 
tive  tantum  causatur  alteriuii  pecca- 


(1)  Loc.  c.  r.  13. 
(5)  Ibid.  r.  32. 
i"-)  L.2.tv.  3.C.13 


(2)  P.  7.  t.  5.  r.  29.  et  30. 
(4)  2.  2.  q.  43.  a.  1. 
(6)  D.  2.  n.  4.  p.  2. 


tum;  ut  si  quid  facias,  quod  tibi  in 
mentem  venit  aptum  natum  esse  ad 
inducendum  alterum  hic  et  nunc  ad 
peccatum,  et  nihilominus  facis:  ut  si 
corampusillispecces,  vel  die  vetitocar- 
nes  comedas,  non  dicendo,  quod  ha- 
beas  veniam:  item,  si  clericus  domi 
suae  alat  mulierem  populo  suspectam, 
esto  absit  omne  peccatum,  et  peccandi 
periculum.  Vid.  Sa'  Laym.  Bonac.  8. 
Scandalum  passivum  est  ipsa  ruina,  si- 
ve  peccatum,  in  quod  labitur  proxi- 
musexoccasione  alteriusdicti  vel  facti. 
Quod  dividitur  in  datum  seu  pusillo- 
rum^  quod  oritur  ex  activo:  et  in  occe-* 
ptum,  quod  non  oritur  ex  activo,  sed 
ex  ipsius  sumentis  malitia,  quale  erat 
odium  et  invidia  pharisaeorum  iu  Chri- 
stum,  occasione  eius  dictorum  vel  fa- 
ctorum:  unde  hoc  diciim  pharisaicum. 
Ex  his  patet: 

»  1 .  Ad  scandalum  activum  non  re- 
quiri  ut  de  facto  passivum  consequa- 
tur;  sed  satis  esse,  quod  data  sit  occa- 
sio,  ex  qua  natura  sua  sequi  possit : 
ut  si  quem  inducere  velis  ad  peccatum, 
qui  tamen  non  consentiat;  sicut  etiam 
coutra,  passivum  potest  dari  sine  acti- 
vo.  Laym.  9. 

»  2.  Scandalum  passivum  non  esse 
speciale  peccatum  neque  addere  cir- 
cumstantiam  aggravantem;  v.  gr.  qui 
viso  alterius  furto,  etiam  furatur,  non 
ideo.peccat  gravius.  Laym.  "^. 

»  3.  Non  semper  esse  scandalum,  si 
peccas  coram  aliis,  sed  tantum  quan- 
do,  attentis  circumstantiis  tam  perso- 
nae  agentis,  quam  coram  quibus  fit  a- 
ctus,  potest  probabiliter  timeri  ne  per 
hunc  actum  trahantur  ad  peccatum , 
qui  alias  peccaturi  non  essent.  Sanch. 
Laym.  ". 

»  4.  Omue  scandalum  activum  dire- 
cte  intendens  ruinam  proximi  esse  spe- 
ciale  peccatum  contra  charitatem,  ut 
habet  communis  sententia.  An  vero  i- 
dem  sit,  quando  intenditur  indirecte, 
controvertunt  scholastici,  et  parum  re- 
fert  ad  praxim.  Sanch.i2Azor.<3Bon.i4. 

(7)  V.Clericus.     (8)  Loc.  c.     (9)  Xbid.     (10)  Ibid. 
(11)  L.  2.  tr.  3.  c.  io.  (12)  L.  7.  c.  6.  et  9. 

',13)  1.  p   1.  4  «.  1  fl4^Lo9  -V 


240  '     LIB.  n.  TRACT.  II! 

Unde  resolves  hos  casus: 

44.  »  1 .  Mortaliter  peccat  qui  alteri 
dat  occasionem  ruinae  mortalis,  nisi 
indeliberatio  excuset:  et  sic  opus  in- 
diCTerens  vel  veniale  saepe  transit  in 
mortale,  ratione  scandali;  v.  gr.  si  io- 
cosum  verbum  proferat  religiosus  co- 
ram  foeminis  vel  iis  qui  inde  occasio-  i 
nem  peccati  mortalis  sumere  possunt. 
Laym.  *. 

»  2.  Venialiter  peccat  ratione  scan- 
dali,  qui  alteri  dat  occasionem  ruinae 
venialis  tantum.  Quod  verum  est,  etsi 
directe  illam  intendat,  et  quidem  per 
actum  mortalem.  Sanch.  2  ex  commu- 
ni  contra  Suar.  Ratio  autem  est,  quia 
ruina  est  parva.  Et  patet  a  simili,  ut 
si  quis  per  fornicationem  intendat  fu- 
rari  rem  miuimam,  furtum  tantum  e-  | 
rit  veniale. 

»  3.  Scandalizans  committit,  praeter 
peccatum  scandali,  etiampeccatum  eius 
speciei  ad  quod  alterum  inducit:  ideo- 
que  confiteri  debet   speciem  peccati 
mortalis,  per  quod  et  ad  quod  induxit, 
cum  numero  inductorum,  vel  qui  pro-  i 
babiliter  induci  potuerunt.  Sanch.  A-  ' 
zor.  Laym.  Bonac.  3.  Card.  de  Lugo.  -^  j 
Dian.  5.  Excipit  tamen  card.  de  Lugo  «  i 
si  praeter  intentionem  scandalum  de-  ] 
derit.  Tamb.'  cum  Lugo  ait,  quoad  in-  j 
ductos,  sufficere,  si  dicag:  Fui  semel 
multis  occasio  peccandi  meo  malo  exem- 
plo.  (Vid.  l.  5.  n.  46.). 

»  4.  Etsi  is  qui  scandalizavit  alios 
teneatur  illis  rursus  dare  bonum  exem- 
plum,  ut  inquit  Sa,  si  quis  tamen  nu- 
do  exemplo  suo  alios  ad  furtum  indu- 
xit,  neque  alio  peculiari  modo,  v.  gr. 
exhortatione,  consilio,  mandato  estcoo- 
peratus,  non  tenetur  ad  restitutionem, 
quia  talis  inductio  est  tantum  contra 
caritatem,  non  contraiustitiam.  (Ita  et- 
iam  Sanch.  «  et  Salm.  9  cum  Mol.  Bon. 
Dic.  et  aliis  communiter  cum  Ronca- 
glia  10  qui  recte  ait,  quod  licet  is  pec- 
cet  etiam  contra  iustitiam,  iuxta  pro- 
babiliorem  sententiam,  quam  seque- 
niur  num.  seq.  45.  non  tenetur  tamen 

f  1)  Loc.  c.  (2)  L.  1.  c.  6.  n.  11.  (5)  Loc.  c. 
(4)~Deiioenil.d.i6.s.4.  (S)Dusacr.  t.2.tr.4.r.ll4. 
(6)  Lnc.  c.  (7)  Mcth.  conf.  1.  2.  c.  1.  u.  64. 

tS)  Dcc.  1.  1.  c  6.  n.  S.     (9)  De  rcsl.  c.  1.  n.  114. 


DE  PRAEC.  CHAn. 

ad  restitutionem,  quia  noa  est  causa, 
sed  tantum  occasio  damni  (Vide  num. 
seq.  in  /?ne).  Idem  docet  Less.,  si  cura 
Caio  V.  gr.  potares  ea  intentione,  ut  i- 
pse,  consumptis  pecuniis,  furetur.  Vid. 
Less.  11. 

»  5.  Non  censetur  dare  scandalum, 
qui  licet  publice  peccet,  facit  id  tamen 
coram  iis  qui  vel  sunt  ita  viles  vel  in- 
fames  aut  improbi,  vel  qui  sunt  ita  pro- 
bi,  ut  uemomoveatur  ad  peccatum:v. 
gr.  si  quis  fornicetur  coram  aliis,  qui 
sunt  parati  idem  facere,  nec  eius  ex- 
emplo  moventur :  vel  si  coram  man- 
suetis  quis  contendat,  rixetur,  vel  a- 
lium  caedat.  Sanch.  12. 

»  6.  Non  ideo  factum  aliquod  est  scan- 
dalum,  quia  alius  incipit  de  tali  homi- 
ne  male  suspicari  aut  sentire,  quia  hic 
non  peccat,  si  ob  sufficientia  indicia  su- 
spicetur.  Secus  tamen  est,  si  incipiat 
male  sentire  de  fide  catholica,  clero, 
ordiae  religioso,  vel  minus  ad  pietatem 
affici.  Udde  patet  facilius  dari  scanda- 
lum  ab  iis  qui  sunt  magna  auctoritate, 
vel  pietatis  existimatione,  quam  ab  a- 
liis.  Con.  13.  » 

45 .  Hic  operae  pretium  est  ad  trutinara 
revocare  tres  quaestiones  valdescituet 
ad  praxim  necessar  ias  .Q  uaestio  \ .  Quan- 
donam  scandalum  sit  speciale  pecca- 
tum.  Adsunttres  sententiae.  Prima  as- 
serit  tunc  tantum  scandalum  esse  spe- 
ciale  peccatum  contra  caritatem,  quan- 
do  directe  intenditur  spiritualis  ruina 
proximi.  Ita  Sanch.i^^Bonac.is  cumPal. 
Azor.  Bann.  Trull.  etc.  apud  Salm.  ^^. 
Ratio  horum  dd.  quia,  ut  peccatum  a- 
liquod  sit  specialiter  distinctum,  re- 
quiritur  uthabeat  specialem  finem  con- 
tra  virtutem  oppositam.  At  cum  pro- 
ximi  ruina  non  intenditur,  non  specia- 
liter  laeditur  charitas,  sed  potius  illa 
virtus,  ad  quam  laedendam  proximus 
inducitur:  ideo  tale  scandalum  ad  il- 
lara  speciem  reducitur  peccati  ad  quod 
proximus  inducitur,  sive  directe,  ius- 
su ,  consilio;  sive  indirecte,  verbis  aut 
exempld. 

(10)  De  char.  c.  6.  q.  2.  (11)  C.  9.  d.  16.  n.  110. 

(12)  1.  mor.  c.  6.  u.  6.  (13)  D.  52.  n.  33. 

(14)  Dcc.  1.  1.  c.  6.  n.  3.  (IS)  T.  2.d.  2.  de  pecc. 

<[.  3.  p.  2.5.  mi.  n.  13.  (l(i)  Tr.2I.  c.  7.  u.  ol. 


CAP.  H.  SE  PBAEC.  CHAR. 

Seeunda  sententia^  quam  tenent  Lu- 
go  1  cum  Navarr.  et  Tamb.  2  cum  aliis 
recentioribus,  distinguit,  et  dicit  posse 
aliquem  tripliciter  inducere  alterum  ad 
peccatum:  H .  directe  et  formaliter,  in- 
tendendo  illius  spiritualem  ruinam.  2. 
directe,  sed  non  formaliter,  quando  sci- 
licet  vult,  ut  alter  castitatem  violet; 
non  iam  ut  animam  perdat,  sed  ut  ipsi 
inducenti  satisfaciat:3.iudirecte,  nem- 
pe  quando  ex  suo  exemplo  alter  acci- 
piet  occasionem  peccandi.  Hinc  aiunt, 
quod  si  scandalum  accidat  primo  et  se- 
cundo  modo,  peccat  scandalizans,  non 
solum  contra  caritatem,  sed  etiam  con- 
tra  virtutem,  ad  quam  laedendam  pro- 
ximum  inducit.  Quando  vero  tertio  mo- 
dopeccat,scilicetpraevidendo,  sed  non 
intendendo  peccatum  proximi,tunc  pec- 
cat  tantum  contra  charitatem,  non  au- 
tem  contra  virtutem  quae  laeditur,  uu- 
de  non  tenetur  illius  speciem  explica- 
re.  Ratio,  quia  reliquae  virtutes  non  0- 
bligant,  saltem  graviter  (prout  ait  Lu- 
go),  ut  impediamus  in  aliis  vitia  oppo- 
sita,  sed  tantum  ne  positive  intenda- 
mus  proximum  inducere  ad  eas  offen- 
dendas. 

Tertia  sententiay  cui  subscribo,  tenet 
quod  qui  directe  vel  indirecte  inducit 
proximumad  peccatum,dupliciter  pec- 
cat,  scilicet  tam  coutra  caritatem,  quam 
contra  virtutem,  ad  quam  laedendam 
proximum  inducit.  Quod  peccet  con- 
tra  charitatem,mihi  videtur  non  posse 
negari,  et  nescio  acquiescere  primae 
sententiae  expositae;  si  enim  charitas 
obligat  ad  proximum  corrigendum,  et 
impediendum,  cum  possimus,  ne  ruat 
in  peccatum;  quanto  magis  obligat  ad 
eum  non  impellendum  ad  peccatum 
consilio  vel  exemplo?  Nec  obstat  ratio 
allata,  quod  ad  charitatem  laedendam 
requiratur  finis  eam  laedendi  specialis; 
nam  generaliter  sufficit  ponere  destru- 
ctivum  cuiusvis  virtutis,  ut  illa  offen- 
datur,  etsi  hoc  non  intendatur;  prout 
si  quis  occidit  inimicum  in  ecclesia,  et- 

(1)  D.  16.  -sect.  4.  ex  n.  1S7.  (2)  Melh.  expci'. 
conf.  1.  2.  c.  1.  n.  103.  (5)  Loc.  c.  n.  1S9 

(4)Dochar.sccl.7.p.l.§.2.  (8)De  scand.  c.  6.  q  2 


(&)  Ib.  n.  102.      (7)  Loc.  c.  n.  53.     (8)  In  2 '  2  n' 
43.  a.  3.       (9)  A.  1.  ad  4.       (10)  2.  2.  q.  i%.  a".  1. 


itim.  1. 


ERGA  PR07C.  DrB.  V.  ART.  ..  %i\ 

iamsi  non  intendat  religionem  offen- 
dere,  tamen  non  solum  peccat  contra 
iustitiam,  sed  etiam  contra  religionem, 
cum  ipso  facto  illam  laedat.  Et  sic  te^ 
nentLugo'  Cont.Tourn.-J  Ronc.s  Tamb.e 
Salm.  7  cum  Soto  Val.  Suar.Tap.  Prad, 
Et  hanc  expresse  docet  s.  Th.;  quam- 
vis  enimSanch.  citetipsum  pro  sua  sen- 
tentia»,  -verumtamenalibis  s.doctor  ita 
loquitur:  Quando  aliquis  suo  malo  facto 
vel  verbo  intendit  alium  ad  peccatum  in- 
ducere;  vel  etiamsi  ipse  non  intendat, 
ipsum  factum  est  inductivum  ad  pecca- 
tum;  tunc  ille  dat  occasionem  ruinae^ 
unde  vocatur  scandalum  activum.  Quod 
autem  is  peccet  etiam  contra  virtutem, 
ad  quam  laedendam  proximum  (etsi  in- 
directe)  inducit;  ratio  est,  quia  quaeli- 
bet  virtus  non  solum  contrarios  prohi- 
bet  actus,  sed  etiam  prohibet  ne  de- 
tur  occasio  aliis  inductiva  ad  peccan- 
dum;  tunc  enim  occasio  illa,  esto  non 
sit  causa  de  se  inflnxiva,  est  tamen  cau- 
sa  moralis,  ut  proximus  peccet ;  dici- 
tur  causa  moralis^  quae  in  substanlia 
aequivalet  causae  directeinductivae  ad 
peccatum,  cum  sine  ea  proximus  non 
peccaret.  Ita  Caiet.  lo  Sanch, "  Ronc.  12 
Cont.  Tourn. «  et  Sal,  i^  cum  Lay,  Vide 
dicenda  in  quaest.  3.  n.  47.  circa  fin. 
Qui  tamen  suo  exemplo  induceret  a- 
lium  ad  furandum,  licet  peccet  contra 
iustiliam  duplici  peccato,  non  tenetur 
tamen  ad  restitutionem,  ut  comm,  do- 
cent  dd.  Mol.  is  Bon.  I6  Sanch.  i?  Ron- 
cagliais  et  Salm.  i^contra  Cont,  Tour- 
nely20cumAntoine.  Ralio,  quia  exem- 
plum  illud  nou  est  causa  directe  influ- 
xiva,  sed  tantum  occasio,  quae  non 
praestat  ad  furandum  positivum  influ- 
xum ,  qui  requiritur  ad  obligationem 
restitutionis, 

46.  Quaestio  2.  An  circumstantia  in- 
ductionis  ad  fornicationem  sit  in  con- 
fessione  explicauda.  Negant  Lugo2i  et 
Tamb.  22  cum  Sanch.  et  Vasq.  Leandr, 
cum  aliis  ap,SaIm.23  qui  dicuntsulfice- 

(11)  Loc.  c.  (12)  Loc.  ut  siipr.  (13)  Loc.  c, 
(14)N.  SS.  (lS)Tr.2.  disp.7.54.  n.  2.  (I6)D.l 
q.  2.  p,  11.  n.  14.  (17)  Dcc.  1.  1.  c.  7.  n.  lo. 

(18)  Loc.  c.  (19)  De  rest.  tr.  13.  c.  1.  n.  114. 

(20)  Ibid.  in  fii).  (21)  Dc  poen.  d.  16.  (22)  Mcll. 
couf.  c.  7,  i>.24.     (23)  De  iioou.  c.  8.  n.  107. 


Sl42  LIB.  11.  TRAcr.  111 

re  fateri  fornicationem,  quia  malitia  in- 
ductionis.  sive  scandali  (ut  aiunt)  iam 
habetur,  licet  non  gravis,  quando  ali- 
quis  non  sollicitat,  sed  consentit;  ad  - 
huc  enim  participat  cum  altero  in  suo 
peccato,  et  est  causa  cooperans  ad  eius 
ruinam,  quare  solum  videtur  aggravari 
magis  haec  malitia  intra  eamdem  spe- 
ciem,  quaodo  quis  positive  sollicitat. 
Et  idem  ait  Lugo  dicendum  de  collo- 
cutione  turpi  et  simili.  Contradicunt 
tamen  Sanchez  *  Palaus  2  et  Sal.  cum 
Diana  Coninch.  Filliuc.etc.dicenteso- 
mnino  explicandam  esse  circumstan- 
tiam  sollicitationis,  cum  haec  sit  pec- 
catum  distinctum  a  peccato,  ad  quod 
proximus  inducitur.  Hac  tamen  ratione 
non  obstante,  videtur  satis  probabilis 
prima  sententia  Lug.cum  etiam  incoo- 
peratione  ad  foruicationem  adsit  pec- 
catum  contra  charitatem,  bene  distin- 
ctum  a  peccato  cooperationis  ad  forni- 
cationem,  cooperando  ad  ruinam  alte- 
riuspartis  iuxta  mox  dicta  in  quaestio- 
ne  antecedeuti,  et  dicenda  in  quaest. 
sequenti;  unde  infert  Lugo,  inductio- 
uem  non  esse  nisi  circumstantiam  ag- 
gravantem  intra  eamdem  speciem,  non 
necessario  explicandam,  iuxta  senten- 
tiam  quam  referemus  l.  &.  ex  n.  467. 

Ex  hac  autem  sententia  Lugonis  et 
aliorum  ut  supra,  scil.  quod  circum- 
stantia  sollicitationis  sit  eiusdem  spe- 
ciei,quam  cooperatio  ad  fornicationem, 
infertur  quod  cooperatio  ad  fornicatio- 
nem  ( licet  in  ipsa  fornicatione  neces- 
sario  contenta  )  sit  peccatum  distin- 
ctum  tam  contra  castitatem,  quam  con- 
tracharitatem;unde  qui  fornicatur,  se- 
cundum  hanc  sententiam,  non  unum 
peccatum  committit,  sed  plura  contra 
caslitatem;  et  tot  (ut  arguo,)  quot  pec- 
cata  tu  committeres,  si  ad  invicem  cum 
altero  pollutionem  faceres;  tunc  enim 
unum  peccatum  ageres,  quia  te  polluis; 
secundum,  quia  poUuis  alterum  (idquo 
iani  tenet  Cont.  Tourn.  '  qui  ait  quod 
fornic-ans  dupliciter  peccat,  propter  for- 
nicationem  propriam  et  propter  alie- 
uam);  tertium,quia  cooperaris,  ut  alter 

(1)  Dcc.  1.  1.  c.  6.  D.  14.  (2)  Ti'.  6.  il.  6.  p. 

5.  11.  4.  (5)  Sect.  7.  D.  1.  §.  2.  Ex  bis. 


.  DE  PRAEC.  CllAR. 

tepolIuat,praeterduoaliapeccala,quae 
committis  contra  charitatem,cooperan- 
do  ad  pollutionemiIIius,et  ad  actionem 
ipsius,  ut  tu  polluaris.  Omnia  haec  pec- 
cata  enumerantur  etiam  in  fornicatio- 
ne;  et  pariter  in  sodomia,  adulterio  et 
incestu.  Haec  autem  diversa  peccata 
non  certe  sunt  explicanda  in  confes- 
sione  ab  eo  qui  fornicatur ;  nam  suiffi- 
cienter  illa  exprimit  fatendo  fornica- 
tionem;  et  ut  ipse  fornicaudo  iam  con- 
fuse  illa  apprehendit,  ita  etiam  in  con- 
fuso  confessarius  ipsa  intelliget. 

Dici  posset  cum  Suar.  apud  Salm.  * 
quod  cum  plura  obiecta  mala  respi- 
ciunt  unum  actum,  tunc  unum  pecca- 
tum  constituunt,  etiamsi  per  se  seorsim 
divisum  unumquodque  obiectum  eo- 
rum  suam  propriam  malitiam  complete 
haberet,  prout  dicit  Spor.  ^  de  sacer- 
dote  celebrante  in  mortali,  qui  licet 
plures  actioues  per  se  malas  perpetret, 
nempe  indigne  consecrando,  sumendn 
etc.  tamen  ut  tenet  Spor.,  quia  omne.s 
illae  actiones  unum  ministerium  sacri- 
ficii  respiciunt,  unum  sacrilegium  ipse 
committit.  Et  sic  pariter  dici  posset  in 
fornicatione,  ubi,  quamvis  pluresactio- 
nes  pravae  concurrant,  omnes  per  se 
singularem  malitiam  habentes,  quia  ta- 
men  unum  peccatum  fornicationis  re- 
spiciunt,  ideo  ( praeciso  peccato  indu- 
ctionis )  unum  peccatum  constituunt. 
sed  regulam,  quam  ponit  Suar.  ut  su- 
pra,  negant  Sal.  ^  et  dicunt,  quod  si- 
CQt  plura  obiecta  prava,  specifice  di- 
stincta  in  uno  actu  ( puta  in  occisione 
sacerdotis)  plura  peccata  efibrmant  spe- 
cie  diversa;  ita  plura  obiecta  ex  se  pro- 
priam  malitiam  completam  habentia, 
etiam  in  uno  actu  plura  peccata  nume- 
ro  diversa  constituunt.  Quod  autem 
missa  celebrata  in  mortali  situnum  sa- 
crilegium,  hoc  negamus  cum  Croix.  Vi- 
de  dicenda  lib.  5.  n.  44.His  tamen  non 
obstantibus,  non  improbo  opinionera 
eorum,  qui  dicunt  fornicationem  esse 
unum  peccalum;  sed  magis  mihi  arri- 
det  senteatia  Lugonis,  ut  supra,  qui  in 
quacumque  foruicatione  plura  peccata 

(4)  Tr.  21.  c.  12.  de  princ.  iiior.  p.  6.  n.  GO. 
"S)  Uc  jjuc-t:..t.  c.  3.  II.  '553.       (G)  N.  Gi).  I.  c. 


CAP.  n.  D15  PRAEC.  CHAR. 

agnosclt.  Unusquisque  abundet  in  sen- 
su  suo. 

47.  QuaestioS.  An  sit  peccatum  scan- 
dali  petere  ab  alio  aliquid,  quod  ipse 
non  praestabit  sine  peccato,  si  iam  pa- 
ratussit  ad  peccandum.  Hic  distinguen- 
dum:  si  res  quae  petitur  sit  de  se  in- 
y^insece  mala,  ita  ut  nuUo  modo  prae- 
stari  possit  sine  peccato,  prout  est  pe- 
tere  fornicationem  a  meretrice  parata, 
non  desunt  piures  dd.  qui  dicunt  non 
esse  peccatum  scandali;  quia  cum  talis 
mulier  sit  semper  in  actuali  autvirtua- 
li  voluntate  peccandi,  non  censetur  gra- 
viter,  sed  leviter  cooperari,  qui  occa- 
sionem  ei  praebet  peccatum  illud  exe- 
quendi.  Ita  Sotusi;  itemHenriq.  Azor. 
Valent.  Medin.  Salon.Manuel.Lop.etc. 
apudSancb.2  cum  Coninc.  et  Salas  ap. 
Bon.  3.  Veneror  tantorumdd.  auctorita- 
tem,  sed  non  auderem  recedere  a  sen- 
tentia  contraria,  quam  sequendam  cen- 
seo  et  tenent  Sancb.  *  cum  Caiet.  Nav. 
et  Fill.:  item  Bonac.  ^  Ronc.  ^  Tamb.  7 
ct  Spor.  8  qul  vocat  communem  et  cer- 
tam.  Ratio  mihi  valde  potens,  quia  li- 
cet  meretrix  sit  in  actuali  volnntate 
peccandi,  certe  tamen  sibi  infert  rui- 
nam  graviter  maiorem,  opere  complen- 
do  illud  particulare  fornicationis  pec- 
catum.  Is  igitur  qui  illi  cooperatur  ad 
peccatum  consummandum,  dupliciter 
graviter  peccat,  tum  contra  charitatem, 
tum  contra  castitatem,  ut  mox  melius 
patebit  ex  infra  dicendis. 

Si  autem  res  quae  petitur  sit  indif- 
ferens  et  bene  possit  praestari  sine 
peccato  alterius ,  ut  esset  petere  mu- 
luum  ab  usurario ,  iuramentum  a  fal- 
sum  iuraturo,  sacramentum  a  sacer- 
dote  peccatore ,  et  similia ;  prima  sen- 
tentia  tenet  non  esse  peccatum  grave , 
]>etere  praedicta  sine  iusta  causa.  Ra- 
tio,  quia  (ut  aiunt),  cum  usurarius  il- 
le  aut  sacerdos  etc.  iam  habeat  volun- 
tatem  deliberatam  peccandi,  non  lUfe- 
res  ipsi  grave  damnum,  si  proponas  il- 

(1)  L.  6.  de  iust.  q.  1.  a.  S.  (2)  Dec.  1.  1.  j.  6. 
n.  15.  (5)  De  poeail.  q.  S.  sect.fi.p.^.S.S.diff.S. 
n.  19.  el  20.  (4)  lioc.  c.  n.  14.  (S)  De  pect.  d. 
2.  q.  4.  p.  2.  §.  un.  n.  21.  (6)  Tr.  6.  de  cliar.  c. 
6.  q.  6.  (7)  Dec.  I.  S.  c.  1.  S-  4.  n.  68.  (8)  In  ». 
giacc.  c.  1.  cx  II.  4S.  (9)  De  iutl.  d.  2S.  ex  u.  254. 


ERSA  PROX.  DtB.  V.  VtlT.  £.  iii 

I  li  occasionem  qua  exequatur  peccatuiB 
'  praeter  tuam  intentionem;  ea  enim  aa- 
:  ticipatio  operis  externi  peccatum  illius 
tantum  accidentaliter  variat.  Ita  Lugo^ 
I  Caiet.ioSot."  Nav.12  Sa  «:  item  Arag. 
I  Led.et  alii  ap.Sanch.i^:  et  probabilem 
putant  ipsi  Sanch.  Pal.  et  Tamb. 

Secunda  vero  sententia  quam  ample- 
ctimur,  teuet  id  esse  peccatum  morta- 
le  tam  contra  charitatem,  quam  contra 
virtutem,  ad  quam  laedendam  occasio 
proximo  praebetur  petendo  ab  illo 
mutuum,  sacramentum,  aut  iuramen- 
tum  sine  gravi  causa ;  nam,  cum  adsit 
gravis  causa,  petens  omnino  excusatur, 
ut  docet  d.  Th.  »5  cum  s.  Aug.  Elbel.  I6 
et  aliis  comm.  ap.  Salm.i''',  quja  Hcite 
potest  homo  ,  causa  alicuius  sui  nota- 
bilis  boni ,  permittere  peccatum  alte- 
rius ,  quod  provenit  tantum  ex  illius 
malitia.  Petens  autem  sine  iusta  causa 
peccat  primo  contra  charitatem  ,  quia 
est  causa  moralis,  ut  proximus  patia- 
tur  grave  damnum  spirituale;  nam 
praescindendo  a  quaestione  an  actus 
externus  augeat  malitiam  aclus  inter- 
ni ,  ut  tenent  Scotus  et  sui  discipuli 
cum  Dupasquier  I8  quia  (ut  dicunt)  in- 
tegritas  seu  dififormitas  actus  externi 
diversa  est  ab  integritate  actus  inter- 
ni ,  cum  actus  externi  et  interni  sint 
diversae  rationis:  vel  an,  manente  vo- 
luntate  plena  erga  peccatum,  actus  ex- 
ternus  nihil  addat  malitiae  actui  inter- 
no ,  ut  tenent  probabilius  d.  Th.  Go- 
net.i9Estius20  et  alii,  quia  tota  malitia 
actus  externi  consistit  in  voluntate. 
Sed  quicquid  sit  de  hoc,  etiam  thomi- 
stae ,  prout  declarat  Estius ,  dicunt , 
quod,  cum  contingit  perpetratione  0- 
peris  mali  voluntatem  magis  affici  ad 
rem  concupitam ,  tunc  sine  dubio  per 
opus  externum  additur  aliquid  mali- 
tiae,  quia  tunc  ipsius  voluntatis  mali- 
.la  aagetur.  Quapropter  quamvis,  spe- 
culative  loquendo,  sit  probabilior  tho- 
mistarum  sententia,  practice  tamen  di- 

(iO)  2.  2.  q.  78.  a.  4.  et  iu  Summa  v.  Usura. 

(11)  L(K.  c.  dub.  1.         (12)  Summa  c.  17.  a.  2G2. 

(15)  V.  Usura,  n.  S.         (14)  Dec.  1. 5.  c.  8.  u   2S. 

1 15)  2.  2.  q.  78.  a.  4.      (16)  De  scaud.  n.  56S 
1   (i7)Decouli-.c.5.n.l20.  (18)Tlicol.l.4.disj).2.q.B. 
I     S9)Inclyp.t.5.d.7.ji.  su.    (20)L,  2.  dist.  42.S.2 


tii  LIB.  n.  TRACT.  111 

cimus,  quod  ex  communitercontiDgen- 
tibus  per  actum  externum  semper  au- 
getur  malitia  voluntatis  6b  eius  maio- 
rem  complacentiam,  conatum,  diutur- 
nitatem,  etc:  ut  advertitbeneHabert*. 
Hlnc  Estius  2  sic  concludit:  Caeterum , 
quoniafn  externum  opus  revera  pecca- 
tum  est,  hinc  fit  ut  semper  dicendum  sit 
plus  muli  eum  fecisse  qui  peccatum  0- 
pere  perpetravit ,  quam  qui  in  sola  vo~ 
luntate  continuit.  Cum  igitur  peccator 
actu  externo  notabilem  maiorem  rui- 
nam  sibi  infert ,  non  potest  excusari  a 
peccato  gravi  contra  charitatem,  qui 
sine  gravi  causa  cooperatur  illi  ad  0- 
pus  exequendum,  ut  ait  etiam  Contin. 
Tourn.  3.  Cbaritas  enim  nos  obligatad 
vitandumdamnum  graveproximi,quo- 
tiescumque  siue  notabili  incommodo 
id  possumus.  Cumautem  habemus  gra- 
vem  causam  petendi,  non  possumus 
sine  gravi  incommodo  a  petendo  absti- 
nere;  et ideo tuncequidem excusamur; 
secus  vero,  si  causa  sit  levis ,  et  tanto 
magis  sisit  illicita,  aut  vana.  Ita  Bus.'' 
Sanch.5  cum  Valent.  Arag.  et  Conrad. 
Sylvest.  6  Molin.  '  Roncag.  8  Tamb.  9. 
Salm.io  cum  Pal.  Bann.  etTrull.  Bon." 
cum  Suar.  et  Fill. ;  et  censet  Bon,  ra- 
tionem  primae  sententiae  non  videri 
satis  firmam.  Item  Spor.  *2  cum  s.  An- 
tonin.  Vasq.  Pont.  Palud.  Aug.  et  aliis 
ap.  aa.  cit.  Et  eamdem  nostram  sen- 
tentiam  sequitur  etiam  p.  Elbel  13  as- 
serens  hanc  esse  communem. 

Probabiliter  tamen  Sporer  ^*  cum 
Less.  Hurt.  et  aliis  excusat  ab  hoc  pec- 
cato  contra  charitatem  petentem  sine 
iusta  causa  mutuum  ab  usurario  para- 
to ,  si  usurarius  ob  multitudinem  pe- 
tentium  aeque  certe  ac  facile  praesta- 
bit  alteri  pecuniam  illam  ad  usuras  ; 
quia  tunc  non  adest  obligatio  impe- 
diendi  peccatum,  quod  ille  aequecer- 
te  alias  patraret.  Verum  dicimus  quod 
petens  sine  gravi  causa,  etiam  in  casu 
mox  posito,  non  excusatur  ab  alio  pec- 

(1)  De  act.  hum.  c.  8.  q.  2.  (2)  Loc.  c.  In  fin. 
(5)  De  cliar.  sect.  7.  p.  1.  §.  2.  v.Ex  his.  (4)  JN.  49. 
(3)  Dec.l.  3.  c.8.n.22.et23.  (6)  V.Usuia,7.q.l. 
(7)  De  iust.  disp.  53S.  concl.  4.  (8)  Tr.  6.  q.  fi. 
ie  cliai .  c.  6.  q.  6.  (9)  Dec.  1.  S.  c.  1.  §.  4.  n.  C«. 
(iO)  Do  coiitract.  c.  3.  n.  123.  el  tr.  2|.  c.  8.  u.12j. 


DE  PRAEG.  CaAR. 

cato  gravi  contra  virtutem,  ad  quam 
laedendam  moraliter  inducit  proxi- 
mum.  Et  hoc,  etiamsi  daretur  casus 
quem  practice  iam  diximus  moraliter 
impossibile  esse  evenire  ,  quod  opere 
externo  non  augeretur  malitia  proximi 
parati  ad  peccandum.  Ratio,  quia  sine 
iusta  causa  nunquam  licet  cooperari 
ad  actionem  obiective  malam;  concur- 
rere  enim  moraliter ,  etsi  permissive , 
ad  actum  obiective  malum  sine  iusta 
causa  per  se  semper  est  malum;  prout 
certum  est ,  quod  inducere  amentem 
ad  peierandum,  fornicandum ,  etc.  et- 
iamsi  ille  non  peccet,  est  grave  pecca- 
tum  contra  virtutes  oppositas,  ut  com- 
muniter  dicunt  Salm.  *5  et  Bus.*6  cum 
Laym.  Bonac.  Pal.  Sanch.  Grau.  etc. 
Hinc  eodem  modo  petens  sine  gravi 
causa  mutuum  ab  usurario,  sacramen- 
tum  a  sacerdote  peccatore  ,  quamvis 
parato,  peccat  non  solum  contra  cari- 
tatem,  sed  etiam  contra  iustitiam,  aut 
religionem,  ut  dicunt  Salm.  i'  Sanch. 
Bec.  18  cum  Sylvest.  Mol.  Valent.  Pal. 
Trull.  Villal.  Ban.  Tap.  apud  Salm.  »9. 
Notant  autem  Spor.20et  Pont.21  cum 
Soto  et  Cai.  quod  ad  mutuum  licite  pe- 
tendum  ab  usurario  non  requirit  ur  prae- 
cisa  necessitas,  sed  sufficit  quaevis  no- 
tabilis  utilitas  sive  ad  conservationem, 
sive  ad  decentiam  status,  aut  familiae: 
puta  (ut  aitPon.  cum  iisdem  dd.cit.)si 
vir  ijobilis  petat  mutuum  ad  exercenda 
torneamenta  cum  suis  amicis,  et  alias 
abstinendo  aliquam  notam  incurreret. 

Art.  II.  An  et  quando  scandalum  passivum  permittS 
possit.  An  ob  illud  vitandum  aliquid  omitti  debeat. 

48.  Quando  scandalumpassivumpermitti  possit. 
A9.  An  sufpciat  sola  utilitas  ad  petendum  mw- 

luum  ab  usurario,  et  sacramenta  a  ministro 

excommunicato,  vel  peccatore. 
50.  An  aliquando  teneamur  omiltere  vel  dif- 

ferre  bona  spiritualia  ad  vilandum  scanda- 

lum  alterius. 
5L  y4n  aliquando  teneamur  omiltere  quaedam 

praecepta. 
52.  ^n  dimittere  bona  temporalia.  An  peccet 

graviter  mulier  utens  veste  virili.  Vide  ibid. 

alios  casua. 

(11)  De  pecc.  d.  2.  q.  4.  p.  2.  n.  21.  (12)  In  JJ. 
praec.c.l.n.46.  (13)Dcsoand.n.36o.  (14JN.  47. 
(IS)  De  leg.  c.  3.  n.  49.  (.16)  h.  1.  n.  18S.  cas.  4. 
(17)  Iioc.  c.  de  contract.  c.  3.  n.  125.  ct  de  sacr.  c. 
8.n.36.  (18)Loc.c.  (19)lnriue.  (20)Loc.c.n.7a. 
(21)  Dc-  n.:,i,..  1.  ii.  c.  18.  n.  31. 


CAP.  11.  DE  rP.AEC.  CHAR. 

53.  An  puella  decenter  omata  teneutur  se  aver- 
tere  a  conspectu  alicuius  particularis  e.am 
concupituri. 

54.  Quid  si  se  omet  omatu  superfluo. 

b5.  Quid  si  putet  in  genere  aliquos  scandalizan- 
dos.  Et  an  peccent  graviter  mulieres  pectus 
ostendentes. 

56.  Quomodo  peccent  ohscoena  componentes,  aut 
repraesentantes,  aut  pingentes. 

57.  yin  liceat  suadere  minus  malum,  ad  maitts 
evitandum. 

58.  An  aliquando  liceat  permittereruinam  pro- 
ximi. 

48.  «  Resp.  1,  Permitti  non  potest 
absque  necessitate,  vel  utilitate  pro- 
pria  vel  aliena.  Ratio  est,  quia  tenemur 
ex  caritate  impedire  peccata  proximi , 
si  facile  possimus,  Laym.  i  ex  comm. 

Unde  resolvuntur  hi  casus: 
»  Absque  causa  non  licet  petere  mu- 
tuum  ab  usurario,  vel  ab  infideli  iura- 
mentum  per  falsos  deos,  a  concubina- 
rio  administrationem  sacramenti ,  vel 
ut  celebret:  cum  enim  absque  peccato 
id  non  sit  facturus,  cooperareris  eius 
peccato.  Suar.  Sanch.  TruU.  2. 

49.  »  Resp.  2.  Ex  causa  necessitatis 
vel  utilitatis  potest  permitti.  Patet  in 
dicto  casu,  qui  simpliciter  sine  peccato 
fieri  potest:  ideoque  licet  talia  petere 
ex  rationabili  causa ,  etsi  alter  ex  ma- 
litia  sit  peccaturus.  Requiritur  autem  | 
maior  necessitas,  ut  permittatur  scan- 
dalum  pusillorum,  quam  pharisaicum. 
Item  maior,  si  plures  sint  scandalizan- 
di,  si  timeatur  peccatum  grave,  et  de- 
nique,  si  certo  praevideatur,  quam  a- 
lias.  Laym.  3  Bonac.  ^  (Sufficit  inde  ab 
usurario,  ut  Viva  ex  communi,  et  Sal- 
mant.  ^  cum  Cai.  Nav.  Con.  etc.  Et  ad 
petenda  sacramenta  a  ministro  pecca- 
tore  ,  aut  excommunicato  tolerato  ,  ut 
Laym.  6  cum  Sanch.  et  Nav.  ex  s.  Th. 
Vide  dicta  n.  47.  Et  vide  etiam  infra  n. 
77. /y.  4.  Licitum  ). 

50.  »  Resp.  S.Debet  permitti,  si  alio- 
qui  propria  salus  periclitaretur,  vel  a- 
liis,  praesertim  communitati  grave  da- 
mnum  immineret.  Unde  boua  spiritua- 
lia  necessaria  adsalutem  necdebet  nec 
potest  quisquam  dimittere  ob  cuius- 
quam  scandalum.  Fill.  ^. 

(1)  L.  2.  ir.  5.  c.  13.  n.  8.  (2)  L.  1.  c.  6.  dist. 
i>.  u.  tS.  (5)  Loc.  c.  (4)  D.  2.  q.  A.  p.  2. 

(S)  Tr.  21.  c.  8.  n.  76.       («)  Ibid.       (7)  28.  c.  8. 
1«)  P.  S.  t.  7,  r.  24.        (0)  13.  14.       (10)  Loc.  c. 


ERGA  PROX.  DUB.  V.  ART.  11,  245 

»  Resp.  4.  Bona  spiritualia  ( et  secun' 
dum  Lorcam  ap.  Dian.  »  etiam  tempo- 
ralia )  non  necessaria  ad  salutem  non 
tenetur  quis  omittere,  vel  differre,  ob 
scandalum  pharisaicum,  iuxta  illud 
Matth.  9  Sinite  illos  etc.  nisi  tamen  ex 
dilatiooe  fructus  speraretur:  facilius 
vero,  ac  saepius  talia  bona  differenda 
vel  eliam  omittenda  sunt ,  ob  scanda- 
lum  pusillorum:  v.  gr.  ingressus  reli- 
gionis  debet  differri  ob  scandalum  pa- 
rentis,  si  consensus  illius  brevi  spere- 
tur.  Laym.  lo.  ,> 

Docet  s.  Th."  quod  aliquando  tene- 
mur  differre  bona  spiritualia  non  ne- 
cessaria  ad  salutem,  ob  scandalum  pu- 
sillorum,  non  vero  ob  pharisaicum.  At- 
tamen  notandum  hic  est  ex  Laym.  <2 
cum  s.  Th.  quod  scandalum  pusillorum 
post  monitionem  fitpharisaicum.  Hinc, 
quamvis  quis  debeat  differre  ingredi 
religionem  ob  scandalum  propinquo- . 
rum ,  si  illorum  consensus  brevi  spe- 
retur,  ut  ait  Bus. ,  potest  tamen  recte 
ingredi ,  si  ipsi  pergaut  resistere  ,  ut 
Laym.  cum  s.  Antonin.  Palud.  etc.  »3. 
Sed  quoad  hocpunctum  vide  omnino  di- 
cenda  l.  4.  n.  68. 

Et  hic  praeterea  notandum,  certum 
esse,  ut  dicunt  Salm.  i*  posse  filios  in- 
scio  patre  religionem  ingredi,  aut  cle- 
ricatum  sumere:  maxime  si  sciant  pa- 
trem  ex  affectu  carnali  impediturum  ; 
quod  regulariter  accidit,ut  bene  adver- 
titPinamon.  <5.Hinc  docet  s.  Th.<i6quod 
recte  possunt  filii^  praetermisso  paren- 
tum  obsequio,  religionem  intrare  etiam 
contra  praeceptum  parentum.  Et  ^^:  Filii 
non  debent  consilium  sumere  nisi  ab  his 
de  quibus  speratur ,  quod  prosint  et  non 
impediant,  ex  Eccl.  37. :  Cum  viro  irre- 
ligioso  tracta  de  sanctitate.,  et  cum  iniu- 
sto  de  iustitia;  quasi  dicat,  non :  unde 
sequitur:  non  attendas  his  in  omni  cone- 
silio.,  sed  cum  viro  sancto  assiduus  esto. 
Atque  *8  affert  s.  Cyrillum,  qui  super 
illa  evangelii  verba :  Permitte  me  re- 
nunciare  his,  qui  domi  sunt,  etc.  sic  lo- 
quitur:  Communicare  proximis^  indicat 

(11)  2.  2.  q.  45.  a.  7.  (12)  Ibid.  (15)  Loc.  c. 
u.  8.  iii  fiiie.  (14)  De  4.pracc.c.  iin.n.7.  (IS)  De 
vocat.  c.  5.  circa  init.  (16)  2. 2.  q.  189.  a. G.  in  corp, 
(17)  A.  10.  iD  corp.       (18)  Dict.  a.  10.  ad  2. 


iv8  LIB.  II.  TRACT.  Jr 

adhuc  languentem  et  retrocedentem:  pro- 
pter  quod  audit  a  Domino:  Nemo  mit- 
tens  manum  ad  aratrum  et  respiciens 
retro  aptus  est  regno  Dei.  Respicit  retro 
qui  dilationem  quaerit  cum  propinquis 
conferendi.  Vide  alia  valde  utilia.  quae 
diceotur  super  hoc  puncto  l.  4.  n.  78. 
Tunc  tantum  filiis  non  liceret  ingredi 
religionem,  quando  relinquerent  paren- 
tes  in  necessitate  gravi,  vel  fratres  in 
extrema,  ut  Salm.  *  etc.  cum  s.  Thom. 
etcommuni.  In  dubio  tamen  an  neces- 
sitas  sit  talis ,  permittitur  Ingressus ; 
cum  in  dubio  possideat  libertas,  ut  do- 
cet  Sanch.  2.  Vide  dicenda  l.  4.  n.  66. 

51.«Resp.  5.  Ad  vitandum  grave 
scandalum  pusillorum  quaedam  prae- 
cepta  impleri  non  debent,  nisi  tamen 
omissio  esset  magisdamnosa  omittenti. 
Vid.  Laym.  '.  Ratio  huius  est,  quia 
tunc ,  concurrente  duplici  praecepto , 
scilicet  naturali  de  cavendo  scandalo, 
et  positivo ,  maius  et  fortius  est  natu- 
rale.  » 

Quaestio  est,  an  ad  vitandum  scan- 

dalum  proximi  sint  omittenda  praece- 

pta.  Certum  est  1 .  quod  praecepta  quae 

omitti  non  possunt  sine  peccato ,  haec 

nunquam  praetermittenda  sunt  ob  al- 

terius  scandalum,  sive  sit  pharisaicum 

ex  illius  malitia  ,  sive  pusillorum  ex 

eius  infirmitate,  aut  ignorantia.Huius- 

modi  sunt  praecepta  fidei  et  sacramen- 

torum,  quae  sunt  necessaria  ad  salu- 

tem,  ut  docet  s.  Thom.  ^.  Item  omnia 

praecepta  naturalia;  et  quamvis  dd.  a- 

liqui  dicant  aliquando  posse   omitti 

praecepta  naturalia  affirmativa,  nempe 

corrigendi  peccatores  vel  puniendi  de- 

linquentes,  quando  magis  timetur  da- 

mnum,  quamsperatur  fructus-,  tamen 

melius  dicit  Palaus  ^  tunc  verius  in  iis 

casibus  ipsa  praecepta  cessare  et  non 

obligare.  Certumest  2.  quod  alia  prae- 

cepta  positiva  uec  etiam  omitti  pos- 

sunt,  si  scandalum  proximi  esset  pha- 

risaicum ,  quia  tunc  potius  daretur  illi 

d)  De  statu  rel.  c.  3.  n.  S5.     (2)Dec.  I.  4.C.20. 
B.U.      (3)  li.  2.  t.  3.  c.  13.       (4)  2.  2.  (].  43.  a.  7. 
(8)  De  charit.  t.  6.  d.  6.  p.  16.  n.  2.  in  (in. 
(6)  De  S.  praec.  c.  1.  n.  29.         (7)  D.  q.  43.  a.  8. 
(8)  Summ.  c.  24.  n.  44.  (9)  Q.  43.  a.  7.  d.  1. 

'10)  ll)id.  p.  16.  n. 5.     (11)  L.  2.  n.  244.     (12)Dec. 


DE  PRAEC.  CHAR. 

occasio  bona  aliorum  malitiose  impe- 
diendi,  ut  ait  Sporer  6  ex  d.  Th.  '. 

Dubium  autem  est  an  sint  omittenda 
praecepta  positiva  ad  scandalum  pu- 
sillorura  vitandum .  Prima  sententia  pro- 
babilis,  quam  tenent  Nav.s  Vasq.9  Pa- 
laus  10  cum  Basil.  de  Leon.,  et  proba- 
bilem  putat  Croix**  ac  Tamb.12  negat, 
quia  praecepta  etiam  positiva  et  hu- 
mana  non  cessant  obligare,   quando 
scandalum  non  est  datum ,  sed  acce- 
ptum;  magis  enim  tunc  obstringit  ob- 
ligatio  implendi  praecepta  tibi  iniun- 
cta,  quam  vitandi  omissionem  prae- 
cepti  alteri  impositi.  AfiSrmat  vero  se- 
cunda  sententia  probabilior,  quam  te- 
nent  cum  Busemb.  Laym.is,  qui  vocat 
communem,  Canus  **  Suarez  is  Contin. 
Tourn.  I6  Roncaglia  i'  Sporer  <8  et  Sal- 
mant.»9  cum  Valent.  Sylv.  Bann.  Led. 
Hurt.  Med.  Cord.  et  Lorca.  Citant  et- 
iam  Salm.  s.  Thom.  20-  sed  revera  s. 
doctor  non  loquitur  de  praeceptis,  sed 
de  bonis  spiritualibus,  pro  quibus  ve- 
rius  intelligenda  sunt  consilia.  Ratio 
huius  sententiae  est,  quia  praeceptum 
generalede  vitando  scandalo  proximi, 
cum  sit  naturale,  praeferendum  est 
praeceptis  positivis.  At  quia  magnum 
esset  incommodum  mulieris,  si  ipsa  ob 
scandalum  alterius  ad  longum  tempus 
abstinere  a  missa  teneretur,  ideo  valde 
probabiliter  dicuntLay.2i  Cont.  Tour- 
nely22  et  Spor.23  quod  illa  ad  hoc  non 
tenetur,  nisi  pro  una  vel  altera  vice. 
Imo  tenent  Elbel  24  cum  Ills.  aliisque 
pkiribus,  bene  posse  illam  semel  vel 
iterum  ornittere  sacrum  ,  sed  ad  hoc 
non  teneri,  cum  accidat  scandalum  0- 
mnino  ex  alterius  malitia. 

Ex  dictis  i-esolvuntur  hi  casus: 

«  1.  Praelati  ecclesiastici  non  te- 
nentur  (imo  nec  possunt)  ea  quae  ad 
bona  ecclesiae  conservanda  sutit  neces- 
saria,  v.  gr.  lites,  etc.  omittere  ad  vi- 
tanda  scandala  pharisaica,  imo  etiam 

1.  4.  c.  2.  S-  2.  n.  8.  (15)  L.  S.  tr.  3.  c.  13.  n.  10, 
(14)  Iii  rcl.  de  poen.  p.  S.  (IS)  D.  10.  de  scand. 
sect.  4.  u.  9.  (16)  Dc  charit.  sect.  7.  p.  1.  §.  3. 

concl.  1.  Dixi.  (17)  De  char.  c.6.  q.7.  (18)Dc 
S.  pracc.  c.  1.  n.  29.  (19)  Tr.  21.  c.  8.  n.  87. 

(20)  In  dict.  a.  7.  (21)  Il.id.  (22)  Loc.  c 

(25";  D.  c.  1.  u.  29.  cl  57.       (24)  De  scaiul 


CAP.  II.  DE  IBAEC.  CHAR. 

pusillorum:  etsi  his  prius  reddi  debeat 
ratio  rectitudinis.  Dian.  *  ex  s.  Th.  » 

52.Quaeritur  anadvitandum  scanda- 
lum  sint  dimittenda  bona  temporalia. 
Distinguit  d.  Th.  et  docet^quod  si  bo~ 
na  sint  propria,  tunc  vel  totaliter  dimit- 
tenda^  vel  aliter  scandalum  est  sedan- 
dum^  scilicet  per  aliquam  monitionem; 
nam,  facta  monitione  de  veritate  iusti- 
tiae,  scandalum  evadit  pharisaicum,  de 
quo  nihil  amplius  curandum,  ut  docet 
idem  d.  Th.3.  Imo  dicunt  Palaus^San- 
chez.  5  et  Sporer  6  cum  Suarez  Dian. 
etc.  nunquam  esse  obligationem  gra- 
vem,  pati  magnam  iacturam  in  bonis 
propriis,  ne  proximus  patiatur  scanda- 
lum,  etiam  ex  infirmitate.  Ratio,  quia 
charitas  erga  proximum  non  obligat 
cum  tanto  incommodo.  Hoc  tanto  ma- 
gis  procedit,  si  bona  sint  commissa  ad 
conservandum,  ut  bona  ecclesiae  com- 
mittuntur  praelatis,  et  similia:  ipsa  e- 
nim  nec  etiam  possunt  dimitti  propter 
scandalum  alterius,  uti  possunt  dimitti 
bona  privata.  Quamvis,  ut  monent  re- 
cte  Laym.  '  cum  s.  Antonin.  et  Palud. 
ac  Spor.  8  etiam  pro  iis  differri  debet 
exactio,  donec  instruantur  debitores  de 
sua  obligatione.  Imo  dicunt  s.Antonin. 
Caietan.  etVal.  apud  Laym.  9  quod  si 
adhuc  post  monitionem  populi  scanda- 
lum  nec  etiam  cesset,  et  magna  immi- 
neat  fructus' spiritualis  iactura,  tunc 
melius  se  geret  praelatus,  si  procuret 
ecclesiae  assensum,  ut  debitum  remitta- 
tur.  Attamen  bene  ait  Lay.  in  hoc  pen- 
sandas  esse  circumstantias  tam  bono- 
rum  dimittendorum,  quam  scandali  e- 
venturi,  et  ne  forte  ex  remissione  ma- 
litia  debitorum  magis  augeatur;  nara  s. 
Th.  de  eo  casu  1°  sic  loquitur:  Propter 
scandalum  pkarisaicum  non  sunt  bona 
temporalia  dimittenda^  quia  hoc  et  no- 
ceret  bono  communi;  daretur  enim  malis 
occasio  rapiendi;  et  noceret  rapientibus^ 
quia  retinendo  non  sua  in  peccato  re- 
manerent. 

('  2.  Si  foemina  utatur  veste  virili, 
vel  contra,  tantum  ex  levitate,  sine  pra- 

(l)P.S.l.7.r.24.  (2)  2.  2.  q.  43.  a. 8.  (3)11). 
(4)  Tr.  6.  d.  6. 1).  17.  (3)  Dec.  1  1.  c.  7.  u.  H. 
(6)  De  S.  praecepl.  c.  1.  ii.  32.  (7)  Ibid.  n.  9. 

'!?)  Loc.  c.  d.  n.  32.  (9)  IbiJ.  (10)  D   ;,.  ;j_ 


ERGA  PROX.  DUB.  V.  ART.  II.  i47 

va  intentione,  aut  periculo  scandali  et 
libidinis,  veniale  tantum  erit;  alias 
mortale;  nullum  vero,  si  ex  necessita- 
te.  Dian.  <<  ex  s.  Th.  Sylv.  elc.  » 

Si  mulier  utatur  veste  virili,  ex  se 
non  estpeccatum  grave;  sed  posset  gra- 
ve  esse  ex  circumstantiis  periculi  libi- 
dinis  vel  scandali,  ut  Laym.12  Sylvius 
ap.  Cont.  Tourn.i3et  Salm.i^.  Et  hoc  in- 
dicats.  Th.i5dicens:De  se  vitiosumest, 
quod  mulier  utatur  veste  virili,  aut  e 
converso:  et  praecipue^  quia  hoc  potest 
esse  causa  lasciviae:  et  specialiter  prohi- 
betur  in  lege  (Deut.  23.),  quia  gentiles 
tali  mutatione  habitus  utebantur  ad  i- 
dololatriae  superstitionem.Potest  tamen 
quandoque  hoc  fieri  sine  peccato  propter 
aliquam  necessitatem,  vel  causa  se  oc- 
cultandi  ab  hostibus,  vel  propter  defe- 
ctumvestimenti^vel  propter  aliud  huius- 
modi.  Secus  autem  est  tantum  venia- 
le;  et  aliquando  nullum,  si  adsit  iu- 
sta  causa,  v.  gr.  ad  se  occultandum, 
ut  docet  d.  Th.  16  et  Laym.  ^^  cum  Na- 
varr.  et Cai.  qui  dicit  praeceptum  Deut. 
cap.  22.  prout  Goeremoniale  iam  ces- 
sasse. 

«  3.  Peccatum,  ex  quo  confessarium 
in  confessione  ( ex  infirmitate  tamen  ) 
graviter  scandalizandum  nosti,  debes 
reticere.  Laym.  is  ex  Nav.  etc. 

»  4.  Uxorsemel,  veliterum  debat  0- 
mittere  ieiunium,  ex  quo  maritus  gra- 
viter  oflfenderetur,  et  oriretur  discor- 
dia  19. 

»  5.  Si,  ituro  te  ad  sacrum  die  festo, 
excitanda  sit  gravis  rixa  vel  caedes,  non 
teneris  ire  20. 

»  6.  Superior  peccata  subditi  saepe 
potest  dissimulare  ad  vitandas  turbas, 
et  maiora  mala  quae  alioqui  teneretur 
punire. 

53. »  7.  Mulier  quaescit  in  se  vel  in  sui 
aspectu  aliquem  in  particulari  scanda- 
lizandum,  mortaliter  peccat,  si  data  0- 
pera  ei  se  conspiciendam  offerat:  adeo- 
que  potest  et  debet  non  tantum  publi- 
co,  sed  etiam  sacro  abstinere  die  festo 
semel,  aut  iterum,  ad  peccatum  illud 

(11)  P.  S.  ir.  7.  r.  32.  (12)  Ibid.  n.  11.  (13)  De 
6.  dec.praec.  a.7.soct.3.  (14)  Tr.  2l.d.c.8.  n.62. 
ClS)2.2.(}.lC9.a.2.ad3.>>  (16)Loc.  c.  (17)lbid. 
i.m  ibid.-n    10.  (19)lb.d  (20)lbid. 


248  tiB.  ir.  TRACT.  iri 

e\itaadum.  Dixi  1 .  aliquem  in  particu- 
lari;  quia  ob  timorem  scandali  alicuius 
ex  communitate  in  genere  vel  etiam 
plurium,  abstinere  nimis  esset  diffi- 
cile,  et  plenum  scrupulis.  Dixi  2.  se- 
mel  aut  iterum :  quia  saepe  nimis  es- 
set  grave  et  durum.  Bon.  Sanch.  Lay.i 
et  alii.  Vid.  Dian.  2  qui  in  contrarium 
citat  aliquos  auctores  negantes  obliga- 
tionem  praetermittendi  rem  praece- 
ptam  ad  evitandum  aliorum  scanda- 
lum.  » 

Si  ergo  agitur  de  omittendis  rebus 
praeceptis,  nempe  missa  a  puella,  ne 
se  offerat  conspectui  iuvenis,  a  quo  scit 
turpiter  concupisci,  iuxta  secundam 
sententiam  relatam  n.  51 .  debet  ipsa 
semel  et  iterum  omittere  sacrum ;  sed 
probabiliter  etiam  iuxta  aliam  primam 
sententiam  ibid.  allatam,  ut  ait  Tamb.3 
bene  posset,  imo  teneretur,  non  ob- 
stante  scandalo  illius,  ecclesiam  adire 
ad  sacrum  audiendum. 

Si  vero  agatur  de  re  non  praecepta, 

quaeritur  an  peccet  mortaliter  puella 

ad  conspiciendum  se  praebensconspe- 

ctui  viri  scandalum  passuri.  Affirmant 

cum  Busemb.  s.  Antonin.  Sylvest.  Na- 

var.  Azor.  etc.  apud  Sanch.<  qui  asse- 

rit  hoc  esse  commune,  quando  illa  se 

offert,  nullam  aliam  causam  habens 

rationabilem ,  puta  invisendi  amicas, 

eundi  ad  ecclesiam,  etc.  Sed  valdepro- 

babiliter  negant  peccare  graviter  Cai.s 

Sanchez  6  cum  Navar.  Med.  et  Azor.; 

item  Spor. '  cum  Armill.  etPal.  Less.  s 

Salm.9  et  probabile  putat  Croixio  cum 

Bonac.  et  Diana.  Sufficit  enim,  ut  di- 

cunt,  ad  eam  excusandam  saltem  a  mor- 

tali  causa,  ne  ipsa  sua  libertate  prive- 

tur,  cum  ex  una  parte  hoc  scandalum 

non  est  datum,  sed  acceptum  ex  mali- 

tia  viri;  et  ex  alia  vice  esset  res  valde 

incommoda  mulieri,  et  scrupulis  ob- 

noxia,  si  expendere  deberet  semper, 

an  habeat  iustam  causam  egrediendi, 

vel  non.Nequirem  autem  (ut  bene  aiunt 

Palaus  11  Sanchez  12  et  Sporer  ")  iUam 

(1)  Loc.  c.  n.  10.      (2)  P.  o.  tr.  7.  r.  21.  cl  22. 

(5)  Dec.  1.  4.  C.2.  §.2.  n  8.  (4)  Dec.l.l.c.G.n.l6. 
(3)  2.  2.  q.  134.  a.  4.  in  lin.  ot  q.  169.  a.  2.  ai»  5. 

(6)  Loc.  c.  n.  17.     (7)De3.iiiacc.  c.l.  n.34.  cloS. 
[ii)  h.  4.  u.  1 15.  (»)  Tr.  21.  e.  8.  u.  39. 


DE  PRAEC.  CHAR. 

excusare  a  mortali,  si  ipsa  ex  vanitate 
ducta,  etsi  scandalum  illius  viri  non 
intendat,  data  opera  eius  aspectui  se 
offerret.  Hinc  recte  dicunt  Sporer  i*  et 
Dian.iscum  Hurt.  teneri  mulierem  sub 
gravi  scandalum  viri  determinati  vita- 
re,  si  posset  commode  aliam  ecclesiam 
adire,  per  aliam  viam  progredi,  a  fe- 
nestra  abstinere,  et  similia,  hoc  tamen 
non  intelligendum  ad  longum  tempus, 
sed  tantum  pro  una  vel  altera  vice,  do- 
nec  alter  advertere  possit  se  fugi  ab 
illa,  ut  diximus  dict.  num.  51 .  in  fin.  et 
asserit  Sporer  i^  dicens  in  hoc  omnes 
consentire.  Nequirem  etiam  mulierem 
a  mortali  excusare,  si  illa  peteret  ali- 
quem  locum,  quem  non  adiret,  nisi 
sciret  ibi  amasium  adesse,  ut  recte  ad- 
vertit  Spor.  i'. 

54.  a  8.  Mulier,  quae  ex  ornatu  et- 
iamconveniente  suo  statui  probabiliter 
praevidet  aliquem  in  particulari  lapsu- 
rum  mortaliter,  tenetur  ad  breve  tem- 
puseumdimittere,aut  talis  conspectum 
fugere.  Dixi  ad  breve  tempus:  quia  ad 
longum  nimis  illi  grave  foret.  V.Dian .  i» . » 
Salm.  «  cum  Caiet.  Trull.  Palao  Na- 
var.  etc.  asserunt  nuUo  modo  peccare 
mulierem  se  ornantem  iuxta  suam  con- 
ditionem ;  si  hoc  faciat  ad  placendum 
viro  suo,  vel  ut  sponsum  inveniat,  ut 
docet  etiam  s.  Thom.2o,  vel  tantum  ne 
sua  libertate  privetur,Salm.2i.Sedhoc 
semper  intelligendum  ad  diuturnum 
tempus;  alias  tenetur  saltem  bis  vel  se- 
mel  abstinere  a  conspectu  iuvenis  con- 
cupituri,  iuxta  dicta  mox  n.  53. 

«  9.  Si  vero  idem  timeretur  in  par- 
ticulari  ex  ornaiu  superfluo,  vano,  et 
inconvenienti  (quem  assumere  vanita- 
tis  et  placendi  causa,  ut  videantur  pul- 
chrae,  et  procum  facilius  inveniant,  se- 
clusis  aliis,  non  nisi  veniale  est),  tene- 
retur  eum  omnino  dimittere,  etiam  sub 
mortali;  quia  nullum  habet  ius  ad  il- 
lum  ornatum,  et  ex  altera  parte  tene- 
tur  vitare  peccatum  alterius,  quando 
commode  potest.  Vid.  Sylv.  22.  (idem 

(10)  L.  2.  n.  247.     (11)  Tr.  6.  d.  6.  piinct.  7.  n.  4. 

(12)  D.  n.  17.  (15)  N.  53.  (14)  N,  56. 

(13)  P.  5.  ir   7.  r.  5.     (16)  N.  37.     (17)  N.  33. 
(18)  Loc.  c.      (19)  ir.  21.  c.  8.  ii.  39.       (20)  2.  2. 
q.  169.  a.2.     (21)  D.  l.  u.  60.     (22)  V.  Ornatu». 


CAP.  II.  DE  PRAEG.  CHAR. 

reote  senliunl  Salm. '  ac  Laym.  2.  Les- 
slus  autem  ^  censet  tantum  per  breve 
tempus  foeminam  teneri  abstinere  ab 
illo  superfluo  ornatu.  Nota  autem  hic 
quod  docet  s.  Thom.^  qui  dicit  mulie- 
res  appetentes  placere  viris  ex  vani- 
tate,  quandoquepeccare  tantum  veuia- 
liter.  Alibi  vero  s.  doctor  ^  sic  ait:  Or- 
natus  simplex^  servata  recta  intentione, 
consuetudine,  et  conditione  status  non 
tst  peccatum.  De  fucato  autem  semper 
est  peccatum;  mulieribus  enim  nxm  per- 
mittitur  ornari,  nisi  propter  viros,  et 
viri  nolunt  decipi,  ut  fucatae  eis  appa- 
reant).  Alii  tamen,  utCai.  Nav.  ^  viden- 
tur  docere,  eam  tantum  teneri  sub  ve- 
niali  (sed  minus  probabiliter),  quando 
In  particulari  lapsus  praevidetur,  et 
brevi  tempore  abstinendum  est;  qui  et- 
lam  cum  Azor.  Less.  et  Bonac.  excu- 
Bant  a  mortali  eas  quae  ex  consuetu- 
dine  loci  "media  ubera  detegunt,  fuco, 
pigmentis,  alienis  crinibus  utuntur; 
dummodo  non  aliorum  lasciviam,  sed 
tantum  maiorem  pulchritudinis  orna- 
tum  intendant,  absque  alio  fine  mor- 
tali,  aut  lege  particulari  id  sub  morta- 
11  probibente.  Addunt  tamen  fore  gra- 
ve,  et  mortale  peccatum  huiuscemodi 
morem  detegendi  pectus,  vel  tenuiter 
tantum  tegendi,  ubi  non  est  introdu- 
ctus.  Nav.  '  Less.  8  Laym.  9  etc.  Vide 
Bonac.^o, 

55.  »  \0.  Si  mulier  non  in  particula- 
ri,  sed  in  genere  tantum  aliquos  in  se 
scandalizandos  putet,  modo  eorum  la- 
sciviam  non  intendat,  nec  ei  placeat 
(licet  ei  placeat,  quod  laudetur  ut  for- 
mosa),  non  videtur  teueri  abstinere  ab 
illo  ornatu,  etiam  superfluo,  sub  mor- 
tali,  V.  gr.  fucando  faciem,  imo  etiam 
denudando  ex  communi  consuetudine 
pectus:  nisi  tamen  denudatio  vel  orna- 
tus  esset  valde  turpis  per  se,  ac  dire- 
cte  ad  libidinem  provocans.  Ratio  est, 
tum  quia  est  scandalum  potius  acce- 
ptum,  quam  datum,  et  ornatus  ille  ac 
pulchritudo  remote  tantum  ad  pecca- 
tum  provocat,  ut  docent  Laym.  et  Bo- 

(l)Tr.2l.  c.8,ii.60.  (2)L.  2.  tr.3.  c.lo.n.ll . 
(5)  L.  4.  c.  4.  n.  H2.       (4)  2.  2.  q.  269.  a.  2. 

(S)  In  cp.  1.  3(1  Tim.  c.  2.  in  lin.  (6)  C   25    " 

,71N.  18.      (8)H2.      (9)Loc.c.      (10)  De  matr. 


ERSA  PROX.  DCB.  T.  ABrT.^S»  ^49 

nac;  tum  quia  nimis  grave  esset  isli 
sexui,  praesertim  si  maritum  quae- 
rant,  perpetuo  sic  abstinere,  cum  illa 
occasio  sit  universalis  et  perpetua;  nec 
formosiores  unquam  licite  irent  foras, 
cum  pulchritudo  naturalis  plus  noceat, 
quam  artificialis.  Plura  de  hac  re  vide 
apud  Dian."  Bardel.<2,  Interim  foemi- 
nam  nudum  pectus  gerentein  non  ma- 
la  intentione,  etsi  quidam  excusent  a 
mortali,  ego  tamen,  inquit  Sa,  difficile 
absolverem.  Et  certum  est,  quod  con- 
fessario  incumbat  huiusmodi  ornatum 
dissuadere  et  deterrere  ab  eo.  V.  Sa  ^s.» 
Quaeritur,  an  peccent  graviter  mu- 
lieres  ad  sui  ornatum  ubera  ostenden- 
tes.  Acriter  invehunt  contra  hunc  mo- 
rem  Natalis  Alex.  i<  et  Ronc.  15  dicentes 
hoc  per  se  esse  peccatum  mortale,  quia 
per  se  aliis  grave  scandalum  affert  et 
hoc  probari  inquiunt  ex  ss.  patribus, 
qui  huiusmodi  consuetudinem  magno- 
pere  increpant.  Cum  ego  munus  con- 
cionatoris  gessi,  pluries  etiam  hunc  per- 
niciosum  usum  fortiter  conatus  sum  ex- 
probrare;  sed  cum  hic  officium  agam 
scriptoris  de  scientia  morali,  oportet, 
ut  dicam  quod  iuxta  veritatem  sentio| 
et  quod  a  dd.  didici.  Non  nego  i  .quod 
illae  foeminae  quae  hunc  morem  alicu- 
bi  introducerent,  sane  graviter  pecca- 
rent.  Non  nego  2.  quod  denudatio  pe- 
ctoris  posset  esse  ita  immoderata,  ut 
per  se  uon  posset  excusari  a  scandalo 
gravi,  tanquam  valde  ad  lasciviam  pro- 
vocans,  uti  bene  ait  Spor  .16,  Dico  vero  3. 
quod  si  denudatio  non  esset  taliter  im- 
moderata,  et  alicubi  adesset  consuetu- 
do,  ut  mulieres  sic  incederent,  esset 
quidem  exprobranda,  sed  non  omnino 
damnanda  de  peccato  mortali.  Id  tenent 
communissime  Nav.  Caiet.  Less.  Lay. 
Bon.  Salm.  et  alii  plurimi.  Navar.17  sic 
ait:  Neque  etiam  foeminae  mortaliter 
peccant  ost&ntantes  pectora  nuda,  qm 
pulchriores  videantur,  absque  alia  ma- 
la  intentione  mortali;  quia  nullo  iure  na- 
turali  divino  aut  humano,  sallem  ad 
monale  obligante,  vetatur.  Idem  dicil 

q.  4.p.9.n.l7.  (H)T.l.r.37.  (12)L.3.d.3.„.  !5 
(13)  V.  Ornalus.  (14)  Dec.  1.  4.  a.  S.  reg.  8.  ,lc 
scand.  (IS)  De  char.  c.  6.  q.  5.  resp.  5.  (16)  Do 
S.  praBce.  t,  ,.  ^      (.,,^  j,,,^^    ^   23.  n,  iU 


2o(>  .  LIB     1!.  TRACT.  Hi 

Cdi.^.Pectusa  mulieribus  nudum  alicu- 
bi  defertur,  quod  iu^ta  morem  patriae 
non  est  de  se  mortale.  Idem  docet  Les- 
sius  2  dicens:  Potest  esse  peccatum  mor- 
tiferum,  si  pudenda  non  satis  tegeren- 
tur;  secus  in  nudando  pectore,  ut  Caiet. 
Fum.  Nav.;  nam  partem  illam  nec  na- 
tura,  aut  pudor  postulat  absolute  tegi. 
Grave  tamen  esset  huiusmodi  morem  in- 
troducere.  Sententiam  hanc  dicit  esse 
communem  Laym. '.  Idem  censent  A- 
zor.  ^  Sanch.  5  Bonac.  ^  et  Salm.  '  cum 
Sylv.  Fill.  etc.  (contras.  Antonin.  Ros. 
et  Eliz.):  quia  (dicunt)  pectus  non  est 
pars  vehementer  provocans  ad  lasci- 
viam.  Videtur  etiam  huic  adhaerere  s. 
Thom.  8  qui  loquens  de  ornatu  super- 
fluo  mulierum  9  sic  ait :  Et  si  quidem 
hac  intentione  se  ornent,  ut  alios  provo- 
cent  ad  concupiscentiam,  mortaliter  pec- 
cant.  Si  autem  ex  quadam  levitate,  vel 
etiam  ex  quadam  vanitate  propter  ia- 
ctantiam  quamdam,  non  semper  est  pec- 
catum  mortale,  sed  quandoque  veniale. 
Deinde  addit:  In  quo  tamen  casu  pos~ 
sent  aliquae  excusari,  quando  non  fie- 
ret  ex  aliqua  vanitate,  sed  propter  con- 
trariam  consuetudinem:  quamvis  talis 
consuetudo  non  sit  laudabilis.  Deridet 
autem  Ronc.  hanc  rationem  consue- 
tudinis  excusantis,  dicens:  Potestne 
quaecumque  consuetudo  dare  ius  ad  id 
quod  aliis  de  sua  natura  praebet  gra- 
vem  occasionem  peccandi?  Sed  immerito 
deridet,  nam  patet,  quod  consuetudo 
sicincedendi,non  quidem  dat  ius  ad  id 
quod  est  contra  ius  naturale,  sed  bene 
diminuit  vim  concupiscentiae ;  ubi  e- 
nim  non  est  mos,  maius  scandalum  da- 
bunt  illae  mulieres  quae  brachia  aut 
crura  ostendent,  quam  eae  quae  pectus 
(modo  denudatio  sit  moderata),  ubi  ta- 
lis  viget  consuetudo,  quia  assuefactio 
efficit,  ut  viri  ex  tali  visu  minus  mo- 
veantur  ad  concupiscentiam,  prout  ex- 
perientia  constat.  Ss.  autem  patres  aut 
modo  concionatorio  sunt  locuti,  vel  de 
usu  immoderato,  ut  diximus.  Tandem 
idemRonc.iOconcedit  modicam  discoo- 

fl)  lu  2.  2.  q.  169.  a.  2.  vers.  Secundo. 
('2)L.  4.  c.  4.  ex  11.112.     (5)  L.  3.  tr.S.c.lS.infiD. 

(4)  Do  4.  luatc.  c.  18.       (S)  Doc.  1.  1.  c.  6.  n.  7. 

{G)DomaU.q.8.p.9.n.l7.  (7)Dc6.i)raec.c.5.u.lC.. 


DE  Pi\.\EG.  CHAR. 

peritionem  pectoris  excusare  a  pecca" 
to  gravi.  Et  idem  docet  doctissimus  Syl- 
vius*i.  Caeterum  nondubito,  quod  sen- 
tentia,  ut  supra  relata,  cum  magna  di- 
scretione  oportet  \it  prudens  confessa- 
rius  utatur,  ne  indulgeat  nimiae  mu- 
lierum  licentiae,  quae  libidinem  invol- 
vet,  cum  pie  viventes  non  sic  incedant. 
Bene  enim  Croix  12  cum  Eliz.  advertit, 
quod  eiusmodi  foeminae  denudatione 
pectoris  non  raro  quaerunt  inhoneste 
appeti  a  viris,  ut  illos  sibi  irretiant  et 
captivent;  et  hanc  ob  causam  recte  pu- 
tatEIiz.  plures  foeminas  damnationem 
pati.  Hinc  non  dubito,  quod  huiusmo- 
di  indecens  mos  enixe  a  praedicatori- 
bus  et  confessariis,  quantum  fieri  pot- 
est,  coercendus  est  et  extirpandus.  Au- 
diatur  id  quod  docet  d.  Antonin.'^  qui, 
quamvis  detestetur  enixe  usum  mulie- 
rum  ostendendi  ubera,  quando  talis  u- 
sus  esset  valde  immoderatu^  prout  re- 
fert  adesse  in  partibus  Rheni,  his  ver- 
bis:  Si  enim  de  usu  patriae  est,  ut  mu- 
lieres  deferant  vestes  versus  collum  scis- 
sas  usque  ad  ostentationem  mammilla- 
rum^  utin  partibusRheni,  valde  turpis  et 
impudicus  est  talisusus,et  ideo  non  ser- 
vandus.  Attamen*'*  addit:  Si  enim  mu- 
lier  ornet  se  secundum  decentiam  sui 
status,  et  morem  patriae^  et  non  sit  ibi 
multus  excessus,  et  ex  hoc  aspicientes 
rapiantur  ad  concupiscentiam  eius  erii 
ibi  occasio  potius  accepta  quam  data; 
unde  non  mulieri,  sed  ei  soli  qui  ruit, 
impuiabitur  ad  mortale.  Poterit  autem 
esse  tantus  excessus,  quod  erit  occasio 
etiam  data.  Sic  denique  concludit;  Ex 
praedictis  igitur  videtur  dicendum,  quod 
ubi  in  huiusmodi  ornatibus  confessor  in- 
venit  clare,  et  indubitanter  mortale.,  ta- 
lem  non  absolvat,  nisi  proponat  absti- 
nere  a  tali  crimine.  Si  vero  non  potest 
clare  percipere,  utrum  sit  mortale.,  non 
videtur  tunc  praecipitanda  sententia  (ut 
dicit  Guillelm.  specie  in  quadam  simili) 
scilicet,  ut  deneget  propter  hoc  absolu- 
tionemy  vel  illi  faciat  conscientiam  de 
mortali^  quia,  faciendo  postea  contra  il- 

(8)  2.  2.  q.  169.  a.  2.       (9)  Ut  pa^et  ex  5.  oluect. 
(10)  Loc.  c.  iii  llne.  (11)  2.  2.  q.  109.  a.  2. 

( S2)  L.  2.  n.  248.  (15)  P.  2.  tit.  4.  c.  S. 

,14)  5eq.  J.lo  qiiaaft.:!!! 


CAP.  II.  PE  PnABC.  CHAU.  EV.OA  t'KOX.  1>«JU-  V.  ART.  II. 


lud,  eliamsi  itlud  non  esset  mortalc,  ei 
erit  mortale^  quia  omne  quod  est  con- 
tra  conscientiam,aedificat  adgehennam^ . 
Et  cum  promptiora  sint  iura  ad  solven- 
dum  quam  ligandum^,  etmelius  sit  Do- 
mino  reddere  rationem  de  nimia  miseri- 
cordia^quamde  nimia  severitate^ut  dicit 
Chrysost. '  potius  videtur  absolvendum^ 
et  divino  examini  dimittendum.  Fateor 
tamen,  quod  et  praedicatores  in  praedi- 
cando.,  et  confessores  in  audientia  con- 
fessionum  debent  talia  detestari^  et  per- 
suadere  ad  dimittendum,  cum  sint  ni- 
mia  et  excessiva;  non  tamen  ita  indi- 
stincte  asserere  esse  mortalia. 

56.  «  11.  Peccant  etiam  graviter,  qui 
componunt,  describunt,  repraesentant 
vel  pingunt  turpia,  et  ad  libidinem 
provocantia.  Bonac.  Sanch.  Fill.  » 

Procul  dubio  componentes,  sive  re- 
praesentantes  comoedias  valde  turpes 
excusari  non  possunt  a  peccato  gravi. 
Sanch.  ■*  cum  s.  Antonin.  Ang.  Sylv. 
etc.  Et  ob  quodcumque  lucrum,  ut 
Tambur.  5. 

Pariter  graviter  peccant  pingentes, 
sive  exponentes  publice  imagines  ob- 
scoenas,  scilicetdetectispudendis,  sive 
tenui  velo  coopertis ,  ut  Salm.  6  cum 
Sanchez  et  Trull.  Secus,  si  detectis  a- 
liis  partibus,  pudendategantur.  Salm.  7 
cum  Turr.  Dian.  et  pluribus  aliis. 

57.  Utrum  liceat  suadere  aut  per- 
mittere  minus  malum  ad  maius  evi- 
tandum.  Prima  sententia  negat,  prout 
tenet  Laym.  8  cum.Azor.  et  aliis.  Ra- 
tio,  quia  comparativum  non  toUit  po- 
sitivum;  unde  qui  suadet  minus  ma- 
lum  vere  malum  suadet.  Limitat  vero 
Laym.  cum  Azor.  nisi  malum  illud  sit 
virtualiter  inelusum  in  illoalio  maiori, 
Sic  parato  aliquem  occidere  potes  sua- 
dere  ut  manum  tantum  amputet,  eidem 
tamen,  non  alteri  designato;  sic  etiam 
volenti  adulterari  potes  suadere  forni- 
cationem  cum  soluta  in  generali ,  non 
autem  in  particulari.  Admittunt  hoc 
Salm.9,  dummodo  ille  decreverit  u- 
trumquemalum  patrare,  cum  Nav.  etc. 

(1)  28.  q.  1.  §.  Et  his.  (2)  C.  Ponderet,  ihl.  1. 
(3)C.Alligantl9.q.7.  (4)Dematj.l.9.d.46.n.42. 
(5)  Dcc.  1.  7.  c.  8.  §.  o.  n.  1.  (6)  Tr,  21.  c.  8.  n.64. 
f7)  Iliid.        (8)  Do  cbar.  c.  13.  n.  7.        (9)  hoe.  e. 


251 


At  Laym.  indistincteloquitur,  et  Sanch . 
cum  secunda  sententia,  ut  mox  dice- 
tur,  hanc  limitationem  expresse  reiicit: 
quia  (dicit)  tunc  minus  malum  propo- 
nitur,  non  ut  alter  illud  perpetret,  sed 
ut  a  maiori  retrahatur. 

Secunda  igitur  sententia  probabilior 
tenet,  licitum  esse  minus  malum  sua- 
dere,  si  alter  iam  determinatus  fuerit 
ad  maius  exequendum.  Ratio ,  quia 
tunc  suadens  non  quaerit  malum,  sed 
bonum  ,  scilicet  electionem  minoris 
mali.  Ita  Sanch.  «>  cum  Sot.  MoL  Nav. 
Medin.  Sylvest.  et  aliis  pluribus,  ac 
Salm.  **  cum  Caiet.  Sot.  Pal.  Bon.  etc. 
probabilem  putat  Croix  12.  Hinc  docet 
idem  Sanch.  '3  cum  Gai.  Sot.  Govarr. 
Valent.  parato  aliquem  occidere  licite 
posse  suaderi,  ut  ab  eo  furetur  vel  ut 
fornicetur.  Et  probat  ex  s.  Aug.  i^  qui 
ait :  Si  enim  facturus  est ,  quod  non  li- 
cet,  iam  faciat  adulterium,  et  non  fa- 
ciat  homicidium :  et  vivente  uxore  sua, 
alteram  ducat ,  et  non  humanum  san- 
guinem  fundat.  Ex  quibus  verbis,  iam 
faciat  adulterium,  probat  Sanch.is  cum 
Soto  Mol.  Nav.  Abb.  etc.  s.  doctorem, 
non  tantum  permittendo ,  sed  etiam 
suadendo  locutum  fuisse.  Et  hoc  addit 
Sanch.i6  cum  Salon,  licere  non  solum 
privatis,  sed  etiam  confessariis,  paren- 
tibus  et  aliis,  quibus  ex  officio  iucum- 
bit  impedire  peccata  subditorum. 

58.  «  Resp,  6.  Potest  aliquando  per- 
mitti  proximi  ruina,  quando  isparatus 
est  ad  malum,  et  alter  uon  intendit,  ut 
peccet,  sed  tantum,  non  auferendo  oc- 
casionem,  permittit  unum  peccatum, 
ne  fiant  plura,  ita  ut  permissio  sit  im- 
peditiva  maioris  mali. 

Unde  resolves: 

»  1 ,  Hero  licet  non  auferre  occasio- 
nem  furandi  filiis  aut  famulis,  cum  eos 
nihilominus  ad  furandum  propensos  et 
paratos  novit ,  ut  sic  deprehensi  pu- 
niantur  et  resipiscant:  tunc  enim  ra- 
tionabiliter  permittit  furtum  unum,  ut 
evitentur  plura,  Sanch.  Laym.  Bonac. 
(Et  haec  sententia  videtur  satis  com- 

(10)  De  matr.  1.  7.  d.  11.  n.lS.  (II)  Tr.  21  c  a 
n.  58.  (12)  L.  2.  n.  223.  (13)  N,  19. 

(14)  In  c.  Si  quod  verius,  33.  q.  8. 

(15)  T)ict.  n.  18.  (16)  N.  23, 


252  LIB.  II.  TRACT.  HI 

munis  cum  Sanch.  *  qui  citat  pro  ea 
Sot.  Led.  Nav.  Sa  etc.  et  consentit  d. 
Th.  2  qui  ait :  Quandoque  vir  uxorem 
suspectam  habens  ei  insidiatur ,  et  de- 
prehendere  eam  potest  cum  testibus  in 
crimine  fornicationiSj  et  sic  potest  ad 
accusationem  procedere.  Idem  admittit 
Cont.  Tourn.  3  cum  Antoine). 

»2 .  Probabile  est  non  licere  talia  ultro 
ponere  aut  iis  obiicere,  quia  positive 
concurreret  ad  peccatmn  ;  et  non  tam 
auferretoccasionem  quamponeret:  Sa'* 
et  Saoch.  qui  ex  eadem  causa  docet 
non  licere  marito  dare  uxori  ansam 
adulterandi,  vel  adultero  ut  tentetu- 
xorem .  luterim  probabiliter  contrarium 
docet  Laym.  ^.  Quod  confirmari  potest 
exemplo  ludith,  quae  vix  aliter  vide- 
tur  fecisse  6.  Cum  enim  sciret  permis- 
sionem  libidinis  in  Holoferne  fore  im- 
peditivam  malorum,  posuit  ei  occa- 
sionem,  nempe  ornatum  suum,  alio- 
qui  licitum ;  et  tamen  communiter  cen- 
setur  in  hoc  non  peccasse.  Vid.  Bon. ' 
Palaum  8.  » 

Ethoc  probabile  putant  etiamViva' 
Laym.  lo  cum  p.  Nav.  Item  Elbel.  <*  et 
Spor.  12  cum  Dian.  et  Tamb.  et  probat 
ex  iure  civ.  13  xibi  permittitur  domino 
tradere  servo  saepe  sollicitato  a  fure 
res,  ut  ad  furem  deferat,  ut  sic  fur  de- 
prehensus  cum  re  furtiva^  et  punitus, 
non  amplius  sollicitet.  Quem  textum  di- 
cit  Spor.  cum  p.  Nav.  Pal.  apud  Tamb. 
locum  habere  etiam  in  foro  conscien- 
tiae.  Contradicunt  tameu  Sanch.^^cum 
Sa:  item  Bon.is  et  Spor.i^  vocans  hanc 
probabiliorem,  quia  (ut  dicunt)  haec 
videtur  positiva  inductio,  sive  ad  pec- 
catum  cooperatio,  quae  est  intrinsece 
mala.  Sed  hoc  non  obstante,  satis  pro- 
babilis  videtur  prima  sententia,  quia 
cum  maritus,  vel  dominus  praebet  an- 
sam  moechandi,  vel  furandi,  noo  vere 
inducit  ad  peccandum,  sed  praebet  oc- 
casionem  et  permittit  peccatum  alte- 
rius,  ex  iusta  causa,  scil.  ut  se  inde- 
iiinem  servet  a  periculo  damni  obven- 

(1)  De  matr.  1.  10.  d.  12.  n.  S2.  (2)  Suppl.  3. 
p.  q.  62.  a.  3.  ad  4.  (5)  De  char.  sect.7.  p.  1.  §.3. 
(4)  V.  Peccatum.  (8)  L.  2.  t.S.c.lo.  n.S.v.Tertio. 
(6)0.9.  ;7)  D.  2.  q.  4.  p.  2.  (8)  Hic.  (9)De4. 
prapc.  q.  il.  a    S   \i.  12.  v.  Infertiir  4.     (10)  Ibid. 


DE  PRAEC.  CHAR.  ^ 

turi.  Aliud  enim  estinducere,  aliud 
praebere  occasionem.  Illud  est  intrin- 
sece  malum;  non  autem  hoc ;  alioquio 
nunquam  liceret,  etiam  ex  causa  iusta, 
petere  mutuum  ab  usurario,  iuramen- 
tum  ab  infideli,  etc.  quod  est  contra 
communem  dd.  sententiam  (quicquid 
aliquis  dicat) ,  et  contra  d.  Th,  i'  cura 
s.  August.  Unde  s.  Th.  hanc  regulam 
dat:  Inducere  hominem  ad  peccandum 
nullo  modo  licet:  uti  tamen  peccato  al- 
terius  ad  bonum,  licitum  est.  Imo  s. 
doctor  videtur  ^8  etiam  opiniooi  mox 
allatae  expresse  adhaerere,  exemplo 
decem  virorum  qui  dixeruntlsmael  i^: 
Noli  occidere  nos,  quia  thesauros  habe- 
mus  in  agro.  Et  hos  s.  doctor  asserit 
minime  peccasse. 

Abt.  m.  An  liceat  alterius  peccato 
materialiter  cooperari. 

59.  Quando  liceat  materialiter  cooperari  pec- 
cato  proximi. 

60.  An  liceat  nubere  cum  sponso  existente  in 
mortali,  vel  obstricto  voto  castitatis. 

64.  An  readere  debitum  eidem. 

62.  An  dare  communionem  peccatori  occulto. 

63.  Quid  liceat  famulis.  Et  quae  sit  cooperatio 
materialis,  et  quae  formalis. 

64.  An  comitari  herum  ad  lupanar^  etc.  Et  an 
comitari  concubinam  ad  herum. 

63.  -dn  deferre  munera  meretrici. 

66.  An  aperire  ostium  meretrici.  An  deferre 
scalam,  ut  dominus  ascendat  ad  mulierem. 

67.  An  scribere  litteras  amatorias. 

68.  An  ministrare  cames  in  die  vetito. 

69.  An  liceat  cauponibus  dare  vinum  ebriosis, 
vel  cames  in  dievetito.yHe  alia  apud  Busem. 

70.  An  locare  domum  meretrici  et  usurariis. 
1\.  An  vendere  aleas,  gladios,  venem,  etc. 

72.  An  agnum  ludaeo. 

73.  An  liceat  christianig  captivis  remigare  etc. 

74.  An  adiuvare  tyrannum. 

73.  An  vehere  annonam  ad  haereticos.  An  uu- 

rigis  vehere  meretricem. 
76.  An  accipere  munera  ab  amasio.  An  reddere 

gladium  occisuro. 
IT .  An  liceat  petere  iuramentum  apeievaturo. 

Et  mutuum  ab  usurario  sine  gravi  causa. 

78.  An  adiuvare  murarium.  An  dare  muluum 
abusuro. 

79.  Anpetere  sacramenta  ub  excommunicato  vel 
■    a  peccatore;  et  an  a  parato. 

80.  An  dare  cibos  vetitos. 

59.  «  Resp.  Cooperari  tantum  mate- 
rialiter,  subministrando  tantum  ma- 
teriamet  facultatempeccandi,  vel  exhi- 

(11)  De  scaud.  n.  577.  (12)  DeS.praec.c.l.n.Ca. 
(15)  li.  Si  quis  servHS  et  de  furtis.  (14)  De  malr, 
1.  10.  d.  12.  n.  8.5.  (IS)  Dc  scind.  d.  2.  q.  4.  ji.  2. 
n.  54.  (16)  Loc.  c.  ii.  03.  (17)  2.  2.  q.  73.  a.  4. 
(18)  Ibid.  (19)  ler.  41.  8. 


I 


CAP.  11.  na  PRAEO.  CHAR.  ERGA  PROX.  BUB.  X.   ARf .  IM. 


bendo  obiectum ,  licet ,  si  seqaentes 
conditiones  adsint.  1 .  Si  tuura  opus  vel 
cooperatio  sit  secundum  se  booa  vel 
saltem  indififerens.  2.  Si  bona  inten- 
tioneet  rationabili  ex  causa  fiat,  et  non 
uti  iuves  alterum  peccare.  3.  Si  alte- 
rius  peccatum  impedire  nequeas,  aut 
saltem  non  tenearis  propter  causam 
rationabilem .  Circa  quam  notant  Sanch . 
et  Laym. ,  etsi  eius  gravitas  certa  re- 
gula  definiri  nequeat,  sed  prudentis 
iudicio  metienda  sit;  tanto  tamen  gra- 
viorem  requiri:  1.  quanto  gravius  est 
peccatum  cuiusoccasiodatur:  2.  quanto 
probabilius  est,  te  non  cooperante,  al- 
terum  non   peccaturum:  aut  quanto 
certior  est  effectus  peccati:  3.  quanto 
propinquius  tua  cooperatio  peccatum 
attingit:  4.  quanto  minus  iuris  habeas 
ad  tale  opus :  5.  denique  quanto  ma- 
gis  peccatum  cum  iustitia  pugnat,  id- 
que  propter  damnum  tertii:  Laym.  <.  » 
S.  Antonin.  Gabr.  Sylvest.  etc.  apud 
Sanch.  2  videntur  sentire,  nullo  casu 
licitum  esse  cooperari  ad  peccatum 
alterius:  at  hoc  communiter  dd.  per- 
mittunt,  si  debitae  conditiones  adsint. 
Vide  Tamb.  3.  Et  Sanch.  <  censet  au- 
ctores  citatos  locutos  fuisse  casu  quo 
absit  iusta  causa  excusans;  vel  quando 
cooperatio  sit  intrinsece  mala.  Semper 
autem  est  intrinsece  mala  illa  actio 
quae  ex  se  determinata  est  ad  pecca- 
tum:  uti  esset,  quaerere  domino  con- 
cubinam  ,  idola  fabricare ,  et  quid  si- 
mile.  Secus  si  actio  potest  fieri  sine 
peccato,  puta  ministrare  mensae,  ape- 
rire  ianuam,  etc.  Hinc  ad  licite  coope- 
randum  peccato  alterius,videconditio- 
nes  requisitas  apud  Bus.  utmoxsupra. 
Vnde  resolves  hos  casus: 
60.  0  4.    Hoc  modo  licite  materiali- 
ter  cooperatur  sponsa  contrahens  cum 
sponso  quem  scit  sacramentum  acci- 
pere  in  peccato  mortali.  Sciens  vero 
eum  habere  votum  castitatis,  peccat 
contrahendo  cum  ipso,  quia  ad  con- 
iractum  illicitum  concurrit.  Laym.s 
ex  Sanch.  ^. 

(1)  L.  2.  tr.  3.  c.  13.  n.  4.  (2)  In  decal.  1. 

1.  c.  7.  n.  4.         (3)  Dccal.  I.  S.  c.  1.  §,  -i.  „.  IS 

«•'scq.  (4)Loc.  c.  (S)Loc.c. 

(6)  L.  7.  de  ma'         11.  n.  11 


•233 


6i .  »  2.  Licite  quoque  post  matrimo- 
oium  contractum  materialiter  coope- 
ratur  coniux,  si  coniugi  obstricto  voto 
castitatis  reddat  debitum :  imo  ad  Id 
tenetur  ex  iustitia ,  si  eum  exigentem 
non  possit  a  proposito  avocare  '  ( Et 
haec  est  communissima  et  probabilior 
sententia  cum  Suarez  Lugo  Laym.  Bo- 
nac.  Pal.  Sanch.  Concina  Holzmana 
Boss.  etc.  Licet  opposita  cum  Pontio, 
Croix  Comit.  Sylv.  etc.  etiam  sit  pro^ 
babilis;  vide  dicenda  ^  6.  n.  944.) 

62.  »3.  Similiter  parochus  eucha- 
ristiamlicite  potest  et  debet  ministrare 
peccatori  et  excommunicato  et  haere- 
tico  occulto,  si  petat  publice;  imo  con- 
fessarius  praebere  debet  petenti  etiam 
privatim,  si  ex  sola  confessione  eius 
peccatum  norit «  (Et  ita  tenendum  ex 
communissima  sententia  cum  Spor. » 
etc.  contra  Petrocor.  Vide  dicenda  l  6 
n.  658.). 

63.  »  4.  Excusanturapeccatofamuli, 
pi  ratione  sui  famulatuspraestent  quae- 
dam  obsequia  quae  sine  gravi  suo  in- 
coramodo  negare  non  possint;  ut  v.  gr. 
vestiant  dominum,  sternant  equura 
comitentur  ad  lupanar ,  meretrici  de- 
ferant  munera:  eidem  venienti  ape- 
riant  ostium :  quia  haec  tantum  remdte 
se  ad  peccatura  habent,  et  sioe  iis  pec- 
caturafieret.  Undetaraennon  sequitur, 
alteri  cuivis  licere  ea  praestare.  Bon  lo 
Azor.  H  Laym.  12  Sanch.  13  (^Sed  vide  n. 
seq.  64.).  » 

Ad  distinguendum  autem  ,  quando 
cooperatio  sit  materialis  etquando  for- 
malis  ,  alii  dicunt,  ut  Card.  et  M.  Mi- 
lante  i^  quod  cooperatio  tunc  est  mate- 
rialis  quando  ipsa  per  accidens  et  re- 
mote  conducitad  peccatura  alterius; 
lunc  autera  formalis  quando  per  se,  vel 
ob  aliquara  circumstantiara  adiunctam, 
proxime  conducit  ad  executionem  pec- 
cati,  licet  per  se  esset  indifferens.  Sed 
melius  cum  aliis  dicendum  illam  esse 
formalem  quae  concurrit  ad  malara  vo- 
luntatem  alterius  et  nequit  esse  sine 
peccato :  materialem  vero  illam  quae 

(7)  Ibid.       (8)  Ibid.       (9)  De  sacr.  poen.  n.  869. 
(10)  P.  11.  c.  26.  (11)  T.  2.  1 .  12.  c.  ult.  n.8. 

(12)  L.  2.  t.  5.  c.  13.     (13)  L.  1.  mor.  7.  n.  2i, 

(1  i)  lu  ^iio^).  iii.  luaoc.  £1. 


'2lyi  LIB.  11.  TRAOT.  Sll 

concurrit  tantura  ad  malam  actionem 
alterius,  praeter  intentionem  coope- 
rantis.  Haec  autem  est  licita ,  quando 
per  se  actio  est  bona  vel  indiffereus, 
et  quando  adest  iusta  causa  et  propor- 
tionata  ad  gravitatem  peccati  alterius; 
et  ad  proximitatem  concursus  qui  prae- 
statur  ad  peccati  executionem.  Ratio, 
quia  cum  tu  praestas  actionem  indif- 
ferentem  sine  prava  intentione,  si  al- 
ter  illa  abuti  voluerit  ad  suum  pecca- 
tum  exequeudum,  non  teneris  nisi  ex 
charitate  illud  impedire;  et  quia  cha- 
ritas  non  obligat  cum  gravi  incommo- 
do,  ideo  ponens  tuam  cooperationem 
cum  iusta  causa,  non  pecoas:  tunc  e- 
nim  peccatum  illius  non  provenit  ex 
cooperatione  tua,  sed  ex  malitia  ipsius 
qui  tua  actione  abutitur.  Nec  valet  di- 
cere  quod  tua  actio ,  etsi  indifferens, 
coniuncta  tamen  cum  circumstantia 
pravae  intentionis  alterius  evadit  ma- 
la ;  nam  revera  actio  tua  non  est  per 
se  coniuncta  cum  mala  \;oluntate  illius, 
sed  ille  coniungit  suam  malam  volun- 
latem  cum  actione  tua*,  unde  tua  actio 
non  erit  tunc  causa  per  se  influens  in 
peccatum ,  sed  tantum  occasio  qua  ille 
abutitur  ad  peccandum.  Vide  dicenda 
l.  3.  n.  571 . 

64.  Quaer.  1 .  an  famulus  ratione  fa- 
raulatus  possit  comitari  herum  ad  lu- 
jjanar,  vel  sternere  equum.  Affirmat 
Busemb.  hic  cum  Nav.  Man.  etc.  ap, 
Sanchez  *.  At  probabilius  non  sufficit 
ad  id  sola  ratio  famulatus,  etiam  si  sine 
famuli  ope  herus  adiret :  saltem  requi- 
ritur  metus  gravis  darani.  Ita  Sanch.  2 
Viva3  Salm.^;  qui  recte  advertunt  id 
nunquam  licere,  si  herus  ex  comitatu 
animosiorreddatur.  An  auteraliceat  fa- 
raulo  deducere  concubinam  in  domum 
heri.  Dicit  Sanch.  ^  cum  Nav.  et  Man. 
quod  si  inter  dominum  et  concubinara 
iaraconventum  erat,  tunc  faraulus  sola 
ratione  famulatus  excusatur,  quando 
dominusetiam  sine  famulo  aeque  pec- 
catura  coramitteret  (alias  non  excusa- 

(1)  Dpc.  I.  1.  c.  7.  n.  22.  (2)  Loc.  c.  (3)  In 
inop.  51.  Inn.  xi.  n.  8.  (4)  Tr.  21.  c.  8.  n.  72. 
(3)  Loc.  c.  n.  2S.  (6)  N.  22.         (7)  N.  25. 

(ii)  Ii.  ilict.  rrop.  8«.         (9)  T.  2.  p.  284.  et  28S. 
(.10)  L.  1.  c.  7.  n.  20,     (11)  De  8.  [nacc.c.l  u.y.). 


DE  PRAfiC.  CHAR. 

tur  nisi  ex  metu  gravis  damni,  ut  San- 
chez  6).  Etidemaifdefamulodeferente 
concubinam  curru  vel  sella.  Sed  merito 
id  non  admittuntCarden.  et  Milant.  ^  et 
p.  Concina.  ^.  Idque  tanto  magis  noa 
admittendum  de  famulo  vocante  con- 
cubinam  ad  domum  heri  contra  Azor. 
Et  idem  dico  de  aurigis  et  nautis  vehen- 
tibus  meretricem  ad  amasium,qui  tan- 
tum  excusari  possunt  ob  metum  gravis 
damni;  vide  num  75. 

65.  Quaer.  2.  an  liceat  famulo  de- 
ferre  munera  meretrici  ratione  famu- 
latus.  Affirmant ,  loquendo  tantum  de 
esculentis  et  aliis  numusculis,  Bus.  et 
Sanch.w  Spor."  et  Pal.12  cum  Nav.  et 
Azor.  Sed  verius  p.  Gonc.  i'  putat  hoc 
esse  intrinsece  malum,  quia  revera  mu- 
nera  per  se  turpem  amorem  fovent. 

66.  Quaer.  3.  utrum  liceat  famulo 
ostium  meretrici  aperire.  Negat  Croix*'* . 
At  comraunius  affirmant,  cum  Busemb. 
Salm.  '5  Laym,  16  Tamb.  cum  Sanch. 
Dian.  Azor.  Sa  Rodr.  etc.  Nec  olficit 
propos.  51.  Innocent  xi.  dicens:  Fa- 
mulus,  qui  submissis  humeris  scienter 
adiuvat  herum  suum  ascendere  per  fe- 
nestras  ad  stuprandam  virginem,  et  muU 
toties  eidem  subservit ,  deferendo  sca- 
lam,  aperiendo  ianuam,  aut  quid  simile 
cooperando,  non  peccat  mortaliter,  si  id 
faciat  metu  notabilis  detrimenti,  puta 
ne  a  domino  male  tractetur ,  ne  torvis 
oculis  aspiciatur,  ne  domo  expellatur. 
Nam  ly  aperiendo  ianuam  ex  ipsomet 
contextu  intelligitur  de  aperitione  per 
vim  confecta,  ut  rectedicunt  Roncag.  *' 
Salm.*8.Modo(aiunt)  ipsonon  aperien- 
te,  adsit  alius  qui  aperiat. 

Quaer.  4.  an  ex  raetu  mortis  vel 
raagni  damni  liceat  faraulo  subiicere 
humeros  ,  vel  deferre  scalam  domino 
^scendenti  ad  fornicandum,  vi  aperira 
ianuam,  et  similia.  Negant  Viva  et  Mi- 
lante  19  p.  Conc.  20  Salm.  21  Croix  22  et 
alii.  Quia  ,  ut  dicunt ,  tales  actiones 
nuuquam  licent,  utpote  intrinsece  ma- 
lae.  Sed  contradicunt  Busemb.  infra  n. 

(12^  Tr.  6.  d.  6.  p.  11.  n.  4.  (13)  T.  2.  p.  284. 
(14)  L.  2.  n.  283.  (18)  D.  c.  8.  n.  74.  (IC)  De 
chai'.  c.  13.  n.  8.  (17)  De  char.  tr.  6.  in  Reg.pio 
praxi  n.4.  postc.6.  (18)lb.n.74.  (19)Ind.piop. 
81.    (20)T.2.p.280    (21)N.7S.    (22)L.2.  u.244. 


CAP.  II.  i)B  PRAUG.  CHAR.  KK(JA  l>hOX.  hUB.  V.  ART.  HI. 


68.  Sauch.  <  et  Less.  2  quorutn  seuten 
tia  spectata  ratioue  mihi  probabilior 
videtur.  Ratio,  qpiia,  ut  mox  supra  di- 
ximus ,  cum  tu  praestas  actionem  per 
se  indifferentem,  scil.  quae  patest  esse 
bona  et  mala,  non  teneris  nisi  ex  cha- 
ritate  ab  illa  abstinere,  ne  alter  ea  ab- 
utatur  ad  peccandum  ;  quando  autem 
alias  grave  damnum  metuis,  licite  per- 
mittere  pote^peccatum  alterius  ;  nam 
ex  una  parte  charitas  te  non  obligat 
cum  gravi  damno  peccatum  eius  aver- 
tere ;  et  ex  altera  malitia  alterius  ne- 
quit  mutare  uaturam  tuae  actionis,  ita 
utde  indifferenti  evadat  intrinsece  ma- 
la,  Et  idem  mecum  sentit  doctus  au- 
ctor  Continuat.  TournelyS  dicens:  Non 
teneor  grave  subire  detrimentum,  ut  al- 
terius  peccatum  avertam;  ipse  sane  ma- 
litiam  suam  sibi  imputet.  Nec  valet  di- 
cere  quod  praefatae  actiones  sunt  per 
se  malae,  quia  cooperantur  ad  pecca- 
tum  stupri;  idqueprobari  exipsa  prop. 
damn.  ubi  dicitur ,  aut  quid  simile  co- 
operando.  Nam  respondetur,  quod  Td 
cooperando  non  intelligiturde  coopera- 
tione  formali ,  sed  de  materiali  ,  cum 
de  ea  solum  locuti  sint  aa.  propositio- 
nis;  et  in  tali  sensu  certe  fuit  proposi- 
tio  proscripta.  Non  autem  verbis,  si  id 
faciat  metu  notabilis  detrimenti ,  com- 
prehenditur  metus  mortis:  ibi  enim  de- 
claratur  qualis  metus  non  excuset,  pu- 
ta  ne  a  domino  male  tractetur,  ne  torvis 
oculis  aspiciatur  ,  ne  domo  expellatur : 
quae  mala  certe  non  comprehendunt 
damnum  mortis.  Quia  tamen  praedi- 
ctae  cooperationes  vere  concurrunt  ad 
damnum  stupri,  quamvis  solum  mate- 
rialiter  concurrant  ad  peccatum  stu- 
pratoris  ,  puto  nuUum  alium  timorcin 
excusare  cooperantem  nisi  mortis;  nam 
alias  ob  solum  metum  iacturae  facul- 
tatum,  vel  infamiae,  non  licet  concur- 
rere  ad  dehonorationem  puellae  deflo- 
randae.  Vide  dicenda  l.  3.  n.  57'!.  ubi 
dicemus  non  licere  pariter  tibi  scalara 
vel  claves  tradere  furi ,  nisi  ob  tiffi.o- 
rem  mortis  vel  infamiae;  cum  Tour.  ^. 

_(1)  D.ct.  c.  7.  n.  22.         (2)  L.  2.  c.  16.  n.  39. 
(3)  De  fuit.  et  rest.  et  de  char.  s.  7.  p.  1.  J   3 
(4)Loc.  c.     (5)T.7.p.l68.     (6)  Ibid.     (7)N.6ii. 


Tradere  autem  gladium  occisuro  nun- 
quam  licet,  quia  noa  licet  occidi  inno- 
centem  ,  ut  tu  mortem  vites  ,  ut  bene 
docent  Conc.5etTourn.6.V.^  3.n.571, 
67.  Quaer.  5.  anliceat  famuloob  me- 
tum  gravem  scribere  vel  deferre  lit- 
teras  amatorias  concubinae  domini. 
Quicquid  alii  dicant,  puto  cum  Salm.' 
Sanch. «  Viva»  Laym.  Bonac.  Tambur. 
etc.  cum  Croix  i»  haec  nunquam  licere, 
quia  formaliter  concurrunt  ad  pecca- 
tum  heri ,  fovendo  turpem  eius  amo- 
rem.  Et  hoc  censeodicendum  cum  San- 
chez  et  Salm.  u  (contra  Pal.  etReb.  ap. 
Tamb.i2)  etiamindubio,  an  litterae  con- 
tineant  amatoria;  quia,  cum  constetde 
turpi  amore,  moraliter  creditur  turpia 
continere.  Si  vero  contineant  sola  si- 
gna  urbanitatis,  etiam  requiritur  ad 
excusandum  famulum  causa  iusta,  ul- 
tra  obsequium  famulatus  ,  ut  dicuut 
Salm.  Sauch.  etTamb.  i3. 

68.Quaer.6.anIiceatfamuloministra- 
re  carnes  in  die  vetito.  NegantSalm." 
cumPal.Vasq.Dian.  etc.  Advertunt  ta- 
men  in  dudio  praesumendum  herum  iu- 
sta  causa  excusari. Sed  v. «eg. n. 69 .  g .7. 

«  5,  Ad  ea  opera  quae  propinquius 
se  ad  peccatum  habent  aut  iuvaat,  v. 
gr,  subiicere  humeros,  admovere  .sca- 
las  hero  per  fenestram  ascendenti  ad 
concubinam,  deferre  litteras  amatorias 
ad  meretricem,  comitari  ad  duellum , 
etc.  communis  ratio  famulatus  non  suf- 
ficit,  sed  exigunt  maiorem  necessitatem 
et  causam  ut  licitefiant;  v.  g.  periculum 
gravis  aut  saltem  notabilis  damni,  si 
detrectent  *5  (  Sed  vide  supra  n.  66. ). 

69.  »  6.  Sic  enim  excusantur  caupo- 
nes  vendentes  carnes  in  die  ieiunii  co- 
mesturis,  et  vinum  ebriosis,  si  alii  ae- 
que  venderent.  Sanch.  Bonac.  etc.  » 

Quaer,  7.  an  liceat  cauponibus  ven- 
dere  vinum  iis  quos  ebriandos  praevi- 
deut.  Excusat  eos  p.  Conc.  «e  ex  metu 
mortis  aut  mutilationis,  quia  (  ut  ait| 
tam  venditio  quam  potus  sunt  actiones 
indifferentes^  et  sola  malitia  hibentis  in- 
temperanter  ebrietas  accidit;  unde  infert 

(8)iV.29.     (9)N.S.     (10)  L. 2.  n. 273.     (11)N.C7, 
(12)  Dec.  1.  S.  0. 1.  §.  4.  n.  18.  (13)  Loc.  c. 

tl4)C.  8.  n.  81.  (SS)II)id.         (16)  N.  29. 


236  LIB.  II.  TRACT.  111 

cauponem  nonuisi  ex  charitate  teneri 
impedire  ebrietatem  illorum.  Probabi- 
lius  tamen  mihi  videtur  dicendum  cum 
Bus. /ijcn. 6. Bon.et  Sauch.  Elb.*Spor.2 
Contin.  Tournely^  Tamb.*  etaliis  sa- 
tis  communiter  apud  Croix  5  quod  cau- 
pones  satisexcusantur  obmetum  cuius- 
cumque  gravis  damni,  puta  si  alias 
uotabiliter  laederenlur  ex  diminutione 
emptorum.  Ratio,  quia,  cum  nullum  eo 
casu  grave  damnum  temporale  obve- 
niatebriaturo,  charitas  non  obligat  cum 
gravi  incommodo  peccatum  illius  vi- 
tare.  Et  idem  dico  cum  Bus.  ut  supra 
et  Sanch.  6  ac  Mazzott.  '  de  praebente 
carnes  comesturis  in  die  vetito.  Illud 
autem  quod  dicit  Tamb  8  cum  Sanch. 
et  Pal.  scil.  licitum  esse  vendere  vi- 
num  eis  qui  revendent  mixtum  aqua, 
si  aeque  commode  nequeant  aliis  ven- 
dere,  id  non  admittimus  nisi  ob  metum 
mortis  vel  infamiae. 

«  7.  Ea  quae  ad  peccatum  proxime 
concurrunt  vel  inducunt,  vel  cum  iu- 
stitia  pugnant ,  etsi  ex  genere  suo  sint 
indifferentia;  v.  gr.  hero  alterum  occi- 
suro  gladium  dare,ostendereillum  qui 
ad  necem  quaeritur,  compulsare  cam- 
panam  {  sine  scandalo  tamen )  ad  con- 
cionem  haereticam  ,  meretricem  ,  etsi 
conductam  ac  paratam  e  domo  evoca- 
care,  et  ad  herum  deducere,  furi  sca- 
lam  applicare,  gerenti  iniustum  bellum 
dare  mutuas  pecunias,  pagum  haereti- 
co  domino  vendere,  gravissimam  cau- 
sam  requirunt ,  hoc  est,  metum  tanti 
mali ,  quod  secundum  leges  charitatis 
nemo  teneatur  subire  ad  evitandum 
malum  alterius,  v.  gr,  si  alias  occiden- 
dus  esset.  Laym.  9. 

70.  »8.  lu  civitatibus,  in  quibus  vi- 
tandi  maioris  mali  causa  permissum 
ost,  licet  domum  locare  usurario  (exci- 
pit  tameu  ius  alienigenam ),  et  mere- 
Iricibus;  maxime  si  alii  conductores 
desint,  nisi  tamen  meretrices  graviter 
nocerent  vicinis  honestis,  vel  ob  situm 
ansam  maiorem  darent  peccatis.  San- 
chez<o  Bon.  *<  (Ita  etiam  Salm.<2  cum 

(i)  N.  383.  (2)  De  S.  praecept.  c.  1.  n.  82. 

(3;  111.  (4)  Ibid.  n,  36.  (8)  N.  261.  (6)  Ibid. 
(7)  T.  1.  pag.  480.  (8)  Ib.n.  37.  (9)  C.  15.  n.  4. 
(10)L.l.mor.c.7.    (H)L.c.  (12)  Ti.21.c.8.n.Go. 


■  DE  PRAEC.  CHAR. 

TruU.   Vasq.  Prado  Led.  et  Viva  oum 
Suar.  Less.  Azor.et  aliis  communiter). 

71 .  »  9.  Excusantur  a  mortali ,  imo 
fttiam  veniali,  si  causa  adsit,  artifices, 
qui  faciunt  aut  vendunt  res  indiffe- 
rentes  ,  quibus  quis  bene  potest  uti , 
licet  plurimi  abutantur  ,  v.  gr.  aleas  , 
fucos,  gladios.  Ratio  est,  quia  remote 
tantum  ordiuantur  ad  peccatum,  et 
simpliciter  impediri  non  pBssunt.  Quod 
si  tamen  abusus  esset  contra  iustitiam, 
non  liceret ;  v.  gr.  si  occisuro  dares 
gladium  ob  magnum  pretium  quod  of- 
fer  t.  Item,  si  quis  sciat  hunc  innocentem 
non  pervertendum ,  nisi  per  has  suas 
merces :  quia  modicum  lucrum  certae 
saluti  alterius  est  postponendum.  San- 
chez  *3.Malum  non  est  praesumendum: 
unde  licite  possunt  vendi  aleae,  fuci, 
gladii,  venena  (scil.  ea  tantum,  quae 
possunt  deservire  etiam  ad  medieinam) 
cuicumque,  quem  abusurum  fore  non 
constet  (ItaSalm.i^^cum  s.Th.etcom.).» 

Dubium  aulem  versatur,  quando  ve- 
rosimiliter  creditur  emptor  abusurus. 
Busemb.  hic  cum  Sanch.  dicit  non  li- 
cereilla  vendere  oblucrum.  AtTamb.is 
et  Salm,  *6  cumBon.  Rebell,  Tap,  Syl- 
vest.  dicunt  licere  ,  si  venditor  non 
posset  sine  damno  a  venditione  rece- 
dere:  sive,ut  loquiturTamb,,si  iactu- 
ram  paterelur  res  suas  non  vendendo. 

Eodem  modo  licitum  esset  vendere 
ornatus  puellae  abusurae,  si  illa  ab  a- 
liis  aeque  emeret,  ait  Croix^'  cum  Na- 
var,  Azor,  Sanch.  Bon.  Dian.,  cum  ne- 
gandotuncvenditionem  neque  impedi- 
retur  peccatum.  Sedhoc  nonadmitten- 
duni,  iuxta  dicta  n,  47,  vers.  Secunda, 
niii  venditor  alioquin  notabile  patia- 
tur  incommodum, 

72.  «  10.  Excusantur  etiam  qui  ob 
iustam  causam  vendunt  agnum  iudaeo 
vel  infideli  usuro  ad  sacrificiura.  Item 
qui  iudaeorum  synagogas,  haeretico- 
runi  templa,  legitimo  magistratu  per- 
miltente,  aedificant  vel  restaurant: 
praesertim  si  fieret  aeque  sine  ipsis. 
Navar.18  Laym,'^.  Venena  autem  ven- 

(15)  Loc.  c.  (14)  De  contract.  c.  2.  n.  3£. 

(1S)L.8.  c,  l.§.  4.0.  53.  (IG)Ibid.n.3E 

(17)  L.  2.  n.  263.      (18)  L.  B.  cons.  i.  de  iudaeii, 
(19)  L.  2.  l,  3.C.  15.  n.  4. 


caf.  XI.  1)E  PRAEC.  OHAn.  KRGA  PROX.  DCB.  V.  ART.  III. 


237 


dere,  nisi  iis  qui  bene  usuri  putantur, 
v.g.  adconfectionemcolorumvel  medi- 
cinam,  non  licet.  V.  Sanch.i .  Unde  ven- 
ditio  veneni,  quod  non  servit  nisi  ad  ho- 
minis  occisiouem,  simpliciter  est  mala. 

73.  »  11 .  Christiani  captivi,  ex  gravi 
metu,  in  triremibus  turcarum  vel  hae- 
reticorum,  licite  remigant  contra  ca- 
tholicos,  sarcinas,  machinas,  arma  ad 
bellum  necessaria  convehunt,  propu- 
gnacula  aediflcant ,  etc.  Ita  probabili- 
ter  Less.  Sanch.  Suar.  Laym.2  contra 
ToL  et  alios,  qui  docent  peccare  mor- 
taliter.  Quod  si  tamen  eo  loco  res  es- 
set,  ut  haec  negantes  a  magno  periculo 
classem  christianam  eriperent,  vel  vi- 
ctoriam  conferrent,  tenerentur  tantum 
bonum  vitae  suae  anteferre.  Suar.  Les- 
sius  Sanch.  '. 

74.  »12.  Incolae  urbis  vel  provinciae 
quam  tyraunus  occupavit,  licite  ma- 
nent  inter  iniquos  possessores.  eosque 
cogente  imperio  iuvant  excubiis,  fos- 
sione,  contributione:  idque  ex  legitimi 
principis  praesumpto  consensu:  ex  quo 
etiam  talia  obsequia  licite  promittunt 
cum  iuramento,  ad  maiora  mala  sua,  et 
legitimi  principis  declinaada.  Laym.  ■*. 

75.  »  13.  Nautae  et  aurigae  catholici 
in  HoUandia,  etiam  sine  gravi  metu,  si 
absit  prava  intentio,  licite  vehunt  an- 
nonam  ad  castra  haereticorum,  si  ad- 
sint  alii,  qui  illis  cessantibus,  facerent: 
quia,  nisi  id  faciant,  excludentur  omni 
lucro  tanquam  osores  boni  publici.  V. 
Less.  6  Sanch.  6  FiU.  '.  » 

An  autem  liceat  aurigis  aut  nautis 
vehere  meretricem  ad  amasium  pro 
sola  mercede  lucranda.  Affirmant  Spo- 
rer  8  Salm. »  cum  Merolla  et  Diana  a- 
pud  Tambur.ioCroixiicumNav.  Quia 
(ut  aiunt)  hi  sunt  causa  tantum  remo- 
te  cooperans.  Sed  rectenegant  Sanch.i2 
Bon.i3Ronc.«<Reg.<5et  Viva<6  quicon- 
irariam  opmionem  ait  non  esse  solide 
probabilem;  hi  omnes  dicunt  eos  tan- 

(1)  1.  mor.  c.  7,  (2)  L.  2.  t.  S.  c.  13.  (3)  Loc.  c. 
(4)Loc.c.  D  S.  (S)L.  2.  c.  19.  (6)  L.  1.  t.  7. 
(7)  T.  22.  c.  S.  (8)  De  o.  praecept.  c.  1.  n.  94. 
(9)  Dicl.  c.  &.  D.  72.  (10)  Ib.  n.  30.  (11)  L  2 
n.274.  (12)Dec.  1.  l.c.7.  U.2S.  (13)  De  mau-. 
)..  l-J.  n.  6.  (14)  De  char.  c.  6.  (lii)  In  prax.  n.  2. 
(Hi)  lii  prop.  Sl.  Inn.  xi.  n.  tJ.      (17)  L.  2.  n.  "iGi. 

1.  WOP 


tum  excusari  ob  grave  damnum  vitan- 
dum.  Imo  Angl.  apud  Sanch.  putat  nuii- 
quam  licere,  utpote  intrinsece  malum. 

76.  Adduntur  alii  casus  :  1.  Peccat 
puella  acceptans  munera  ab  amasio  qui 
turpiter  eam  concupiscit,  quia  fovet  a 
morem.  Croix  "  cum  Spor. 

2.  Peccat  reddens  gladium  occisuro, 
nisi  metus  gravis  incommodi  excuset. 
Croix  18  cum  Sanch.  Bon.  etc.  Sed  vi- 
de  lib.  3.  n.  571 .  v.  Secuscirca  fin. 

77.  3.  An  liceat  petere  iuramentum 
a  peieraturo.  Negant  Vasq.  et  Sotus  ap. 
Croix  19,  item  Pont.  20  ex  d.  Aug.  et  d. 
Th.  21.  Ratio,  quia  (ut  ait  s.  Th.)  in  iu~ 
ramento  eius  qui  falsum  iurat ,  non  m~ 
detur  esse  aliud  bonum,  quo  uti  liceat. 
Sed  probabiliusaffirmant  SaIm.22Cont. 
Tournely  23  et  Bonacina  24  cum  Caiet. 
Salon.  Suarez  Regin.  Fill.  et  Tam- 
bur.  et  Dian.  ap.  Croix  25  modo  adsit 
iusta  causa,  nempe  si  iudexpetat  iura- 
mentum  ratione  officii  (  quod  idem  s. 
Thom.  26  etiam  admittit);  vel  si  magni 
tua  interest  uti  periurio  ad  fraudes  al- 
terius  manifestandas,  ut  ius  tuum  con- 
sequaris:  et  sic  non  deest  bonum  utile 
petentis,  quod  sufficit  pro  iusta  causa. 
Et  ita  intelligendus  d.  Th.  ex  contextu 
verborum.  Commune  autem  est  licere 
petere  ob  aliquod  bonum  iuramentum 
a  iuraturo  per  falsos  deos.  Ita  s.  Th.27 
et  Sanch.23cum  Gabr.Suar.  Sayr.  etc. 
contra  Abulens.  Si  vero  res  sit  vera  , 
et  alter  ignoret,  vel  sit  falsa,  et  alter 
credat  veram ,  non  licet  eum  inducere 
adiuramentum,  ut  recte  dicunt  Salm.29. 

4.  Licitum  est  petere  mutuura  ab  u- 
surario  propter  aliquod  bonum:  est 
communis  sententia  cum  ,s.  Th,  qui  30 
sic  docet :  Licet  ab  eo  qui  usuras  exer~ 
cet  mutuum  accipere  sub  usuris  ,  pro- 
pter  aliqu^d  bonum,  quod  est  subventio 
suae  necessitatis  vel  alterius.  Et  alibi  3i 
inquit :  Si  aliquis  propter  aliquod  bo~ 
num  utatur  malitia  usurarii ,  accipiens 

(18)  N.  26S.      (19)  L.  2,  n.  266.      (20)  De  matr. 
l.  S.  c.  18.  n.  62.  (21)  2.  2.  q.  93.  a.  4.  ad  4. 

(22)  Tr.  21.  c.  8.  n.  78.      (23)  Ibid.      (24)  Do  2. 
praec.d.4.p.Il.n.  1.     (23)  Loc.  c.     (26)Loc.  c.  m 
corp.         (27)  Ibid.         (28)  Dec.  !.  3.  c.  8.  n.  21 
(29)  C.  8  n.  79.  et  80.       (30)  2.  2.  n.  78.  a.  i, 
^31^  De  raal,  q.  15.  a.  4.  ad  17. 

17 


25S  i-iB.  n.  TRACT.  m 

06  eo  mutuum  ad  usuram  ,  non  peccat. 
Si  vero  persuaderet ,  quod  mutuaret  ad 
usuram  ei  qui  mutuare  ad  usurampara- 
tus  non  esset^  absque  dubio  in  omni  casu 
peccaret.  Idque  licet,  si  adsit  causa  vel 
necessitatis,  vel  notabilis  utilitatis;  ut 
dictum  est  n.  49.  et  ut  dicunt  Salm.  1 
cum  Cai.  Nav.  Sanch.  Bon.  Pal.  Asse- 
rit  autem  Lugo  2  commune  esse  inter 
dd.  sufficere  ad  excusandum  petentem 
mutuum  ab  usurario  a  peccato  gravi 
quamcamque  utilitatem  etiam  modi- 
cam.  Sed  huic  non  acquiesco  iuxta  di- 
cta  num.  47.  v.  Secunda.  Ratio,  quia  ad 
excusandum  gravepeccatumgravis  re- 
quiritur  causa.  Secusigiturdicendum, 
si  adsit  notabiUs  utilitas  ( ut  aiunt ) 
Croix  3  et  Sporer  ^.  Et  tunc  Ucet  etiam 
offerre  ei  usuras,  conditionate  dicen- 
do:  Si  vis  «swras,  da6o,  ut  Mol.  Sanch. 
Htirt.  Tamb.  ap.  CroixS.  Immo  licitum 
est  etiam  absolute  eas  offerre,  dicen- 
do :  Da  mihi  mutuum ,  et  ego  tibi  sol- 
vam  usuras,  ut  dicunt  Lugo  6  Sanch.  "^ 
cum  Trull.  Bann.  Dian.  Spor.  s  et  alii 
ap.  Salm.9.  Et  licet  Salm.  i»  cum  s.  Th. 
Bon.  etc.  oppositum  verius  censeant , 
recte  tamen  probabilem  vocant  pri- 
mam  sententiam;  quia  iUa  oblatio  re- 
vera  semper  est  conditionata ,  scilicet 
si  nolis  dare  gratis,  offero  usuras.  Sed 
hoc  neqiiaquam  admitterem ,  si  aUer 
non  esset  paratus  ad  mutuum  dandum 
sub  usuris;  quia  aUter,  qui  sic  eum  al- 
Uceret  ad  mutuandum ,  directe  indu- 
ceret  ad  peccandum.  Notant  autem  Sal- 
mant.  11  quod  requiritur  maior  causa 
ad  petendum  mutuum  ab  eo  qui  scitur 
non  daturus,  nisi  sub  usuris:  requiri- 
tur  saUem  magna  utilitas  ut  supra, 

78.  5.  Qui  adiuvat  usurarium  tan- 
tumin  immerandis  pecuniis,  scribendis 
rationibus,  aut  in  deferendo  pignore, 
potest  excusari  a  peccato  sola  ratione 
famulatus;  secus  vero  si  exigat  usuras, 
quia  exactio  est  cooperatio  proximior 
ad  peccatum  usur arii ,  etiamsi  amica- 
biUter  exigat.  Quod  si  exigeret  per  vim 
aut  minas,  non  solum  peccaret,  sed  in- 

(1)  D.  c.  8.  u.  76.  el  77.       (2)  D.  2S.  n.  25S. 
(3)  L.  2.  .1.  287.         (4)  De  o.  praec.  c.  1.  n.  73. 
(oj  L.  2.  11.  '267.      («)  Uisi).  23.  u    227.     (7)  Dro. 
c.8.  U.26.       («,N.77.       ;^9)Dcconlr.e.3.B.  lil. 


DE  PRAEC.  CHAR. 

super  teneretur  ad  restitutionem;  vide 
dicenda  l.  3.  n.  789. 

6. Licet  dare  mutuum  abusuro,  si ad- 
sit  causa,  sciUcet  si  aUter  iUe  multum 
possit  nocere.  Ita  apud  Croix  12  Azor. 
et  Less.  qui  tamen  dicit  non  excusare 
causam  lucri  etiam  iusti. 

79.  7.  ProbabiUus  licet  petere  sacra- 
menta  a  sacerdote  excommunicato  to- 
lerato  ;  q\iia  ipse  tunc  minime  peccat 
ea  ministrando.  Tamb.  *3  cum  Sauch. 
et  Hurt.  contra  Suar.  Vide  dicenda  l. 
7.  n.  1.38.  eM39.  et  165. 

Conveniunt  etiam  dd.  licitum  esse 
petere  sacramenta  a  sacerdote  qui  est 
in  mortali ,  si  adsit  necessitas  aut  no- 
tabiUs  utilitas.  Sed  dubium  est,  si  uti- 
Utas  uon  sit  magna,  an  tunc  liceat.  Af- 
firmant  Az.Hurt.  et  Dian.  ap.  Croix*'*. 
Sed  negaudum  cum  Croix,  iuxta  dicta 
n.  47.  etiamsi  sacerdos  sit  paratus  ad 
sacrilege  miuistrandum. 

80.  Volentiautem  frangereieiunium, 
ubicumque  inveniet  cibos  ,  licet  eos 
praebere,  dicendo  conditionate :  Si  vis 
iam  comedere^  coena  apudme,  ut  dicunt 
Spor.  15  et  Less.  <6  cum  Navarr.  Caiet. 
ap.  Viva  i^.  Ratio,  quia  peccatum  tunc 
iam  est  interne  patratum,  nec  impedi- 
ri  potest,  ut  supponitur.  Sed  huic  opi- 
nioni  nec  acquiesco,  et  sequorSalm.^s 
et  Roncag.  ^^  qui  cum  Palao  Vasquez 
Dian.  etc.  oppositum  sentiunt,  quiaid 
in  iis  circumstantiis  est  obiective  ma- 
lum,  ad  quod  non  Ucet  cooperari  nisi 
tantum  permissive ,  modo  adsit  causa 
gravis ,  iuxta  nostrum  principium  po- 
situmn.  47.  V:  Secunda,  et  toties  repeti- 
tum,  nempequod  ad  permittendumgra- 
ve  peccatum  proximi,  quod  iUe  com- 
mittet  ex  occasione  a  nobis  praestita , 
non  sufficit  quod  aUer  sit  paratus  ad 
peccandum,sed  insuper  requiritur  gra- 
vis  causa  necessitatis,  vel  saitem  utiU- 
tatis,  quae  nos  deobUget  a  praecepto 
charitatis:  alioquin  graviter  peccamus 
tam  contra  charitatem,  quam  contra 
virtutem,  quae  a  proximo  laeditur 

(10)  Ibid.  (1 1)  D-  c.  3.  de  contr.  n.  122, 

(12)  Ibid.  u.  269.     (15)  Dec.  1.  S.  c.  1.  §.  4.  n.  40 
(14)  L.  2.  n.  272.        (IS)  De  S,  praec,  n.  48. 
(16)L.4.c.2.n.24.  (17)  Depraee.d.q.lO.a.4.  n.O. 
(18)  Tr.  21   c.  fl.  II.  ai .      (19)  Do  rli,-.r.  c  O. 


259 


LIBER   TERTIUS 

DE  PRAECEPTIS  DECALOGI  ET  ECCLESIAE 


TRACTATUS  PRIMUS 

DE  PRIMO  PfiAEGEPTO  DECALOGI 


«  Huius  praecepti,  prout  est  affir- 
nQativum ,  materia  propria  sunt  actus 
virtutis  religionis.  Est  autem  haec  vir- 
tus  moralis,  qua  interior  et  exterior 
cultus  Deo  debitus  exhibetur.  Actus 
eius  internus  est  animi  submissio,  qua 
infinitam  Dei  excellentiam  veneramur. 
Externus  est,  quo  internum  testamur, 
ut  oratio ,  sacrificium ,  etc.  de  quibus 
vid.  Schol.  *.  Prout  vero  estnegativum, 
prohibet  vitia  religioni  opposita:  quae 
quia  opponuntur  virtuti  inter  morales 
praecipuae,  sunt  peccata,  post  ea  quae 
coutra  virtutes  theologicas  committun- 
tur,  gravissima  et  ex  genere  suo  mor- 
talia.  Sunt  autem  duplicia :  alia  quae 
opponuntur  per  excessum,  ut  super- 
stltio  cum  suis  speciebus :  alia  per  de- 
leclum,  ut  irreligiositas  cum  suis.  » 

Ex  hac  igitur  religionis  virtute  tene- 
mur  ad  orationem,  quae  ex  s.  Th.  2  de- 
finitur,  Petitio  decentium  a  Deo.  Etpro- 
babili  us  est,  orationem  nobis  esse  neces- 
sariam  necessitate  medii  cum  Suar. 
Less.  Laym.  Bonacin.  Azor.  etc.  apud 
Salmantic.  3  S.  Thom.  *  contra  Sylv. 
Led.  YillaL  etc.  qui  putant  necessitate 
praecepti.  Quando  autem  obhget  prae- 
ceptum  orationis,  Salmant.  5  cum  Truli . 
et  VillaL  contra  aUos  censent  obhgare 
per  se  tripUci  tempore,  sciUcet  in  in- 
stanti  usu  rationis,  in  articulo  mortis, 
et  semel  saltem  in  anno.  Dicitur  per  se: 
nam  per  accidens,  certum  est  obligare 
quando  urget  magna  tentatio  quae  a- 
lias  vinci  nequeat  vel  quando  urget 
magna  calamitas  populi  aut  proximi. 
Salm.  6. 


(1)  1.  2.  el  3.  p. 

(5)  Ti.  21.C.9.  11.  H. 
{li)  Ibiil.  u.  17. 


(2)  2.2.  q.  83.  a.  1. 

(4)  Ibid. 

(6)  Loc.  c.  u.  1!> 


CaP,  I.  Db  SUPGRSTITIONB  ET  SPECIEBtlS  EIOS 

DuBiDU  I.  Quid  sit  et  quotuplex. 

L  Quid  sit  superstitio. 

2.  Quotuplex  sit  superslitio. 

3.  Quis  committat  superstitionem  falsi  ctdtus, 

4.  Quid  superstitio  cultus  superflui. 

\ .  «  Resp.  4 .  Superstitio  est  falsa  re- 
ligio,  seli  cultus  vitiosus  veri  vel  falsi 
numinis,  Less.  Et  convenit  cum  defi- 
nitione  communi  ex  s.  Thom.  qua  di- 
cit  esse  vitium  quod  religioni  opponi- 
tur  secuudum  excessum.  Dicit  per  ex- 
cessum;  non  quod  Deus  nimium  coU 
possit,  aut  maiore  honore ,  quam  di- 
gnus  sit:  sed  id  intelligitur  secundura 
circumstantias,  eo  quod  exhibeas  cul- 
tum,  vel  quem  non  debes,  vel  eo  modo 
quo  non  debes,  vel  illi  cui  non  debes. 

2.  »  Resp.  2,  Superstitio  est  duplex; 
alia  cultus  indebiti^  sive  incongrui,  quo 
verus  Deus,  sed  modo  indebito ,  coli- 
tur,  tribuendo  ei  cultum  falsum  et 
perniciosum ,  vel  superfluum ,  qui  ni- 
rairum  sit  contra  vel  praeter  ecclesiae 
consuetudinem  ac  praescriptum.  AUa 
est  ratione  rei  cultae,  cum  scilicet  cul- 
tus  Deo  debitus,  falso  Deo  vel  creatu- 
rae  defertur.  Et  haec  subdividitur  ia 
idololatriam ,  divinationem  et  vanam 
observantiam:  ad  quam  magia  vel  re- 
vocatur,  vel  potius  quartam  speciem 
constituit,  Laym.  ?  ex  s.  Th.  s. 

Ex  quibus  resolves: 

3.  »  1.  Superstitionera  cultus  falsi 
committit :  1 .  qui  Deo  nunc  ofifert  cuU 
tum  percaeremoniasveteris  legis,  ver- 
bi  gratia  circumcisionem ,  immolatio- 
nem  agni,  etc.  quia  haec  significant 
Ghristum  adhuc  venturum ,  et  non- 
dum  venisse.  2.  Laicus,  qui  Deum  co- 
lit  tanquam  publicus  minister  eccle- 
siae,  V.  gr.  sacrificando,  absolvendo. 
Quod  semper  esse  mortale,docet  Suar.^ 

(7)  Lib.  4.  t.  10.  cap.  1. 

(8)  Quaesl.  92.  ait.  2. 

,iJj  De  »el.  1.  2.  tle  supeistil,  c.  2. 


260  IIB.  in.  TRACT.  1. 

3.  Is  qui  sua  auetoritale  proponit  ali- 
qua  facienda,  tanquam  ordinata  ab  ec- 
clesia  ad  Dei  cultum.  4.  Qui  falsas  re- 
liquias  proponit;  vel  miraculum  fa- 
ctum  esse  per  aliquam  imaginem;  vel 
se  habuisse  has  vel  illas  revelationes 
iingit,  sive  ad  faciendum  lucrum,  sive 
:td  devotionem  augendam.  5.  Qui,  ut 
j)opulum  moveat,  fingit  miraculum  a- 
liquod,  vel  historiam  reperiri  in  scri- 
l)tura  sacra,  etc.  Et  haec  superstitio, 
otsi  sit  de  genere  suo  mortalis,  Laym.  i 
([uia  primae  veritati  iniuriam  irrogat, 
et  religionem  fundat  in  mendaciis : 
saepe  tamen  excusatur  ab  igfiorantia 
vel  simplicitate.  Less.2  Sanch.3  Nav.  ^ 
Bon.  5. 

4.  »  2.  Superstitio.  cultus  superflui 
est  V.  gr.  1 .  Caeremonia  audiendi  mis- 
sam  ante  ortum  solis  cum  certo  nu- 
mero,  situ,  ordine  cereorum ,  vel  sa- 
cerdotis  qui  dicatur  loannes,  vel  qui 
habeat  staturam  Christi,  etc.  quia  hic 
cultus  est  ex  se  ipso  inanis,  et  ad  spi- 
ritum  excitandum  inutilis.  2.  leiunare 
die  dominico,  cum  non  ieiunas  aliis 
diebus.  (Quamvis  ^  vetetur  ieiunare  in 
die  dominico,  ad  extirpandam  haere- 
sim  manichaeorum  negantium  resur- 
rectionem  Christi  Domini ;  qui  tamen 
mortificationiscausa  ieiunaret,  nonpec- 
caret,  ne  leviter  quidem,  ut  ait  Viva  ^, 
Imo  mereretur,  cum  talem  haeresim 
iam  ecclesia  aboleverit.  Etsi  Salmant.s 
dicant  melius  esse  abstinere  a  tali  ieiu- 
nio ;  et  ideo  communiter  docere  dd. 
quod  ieiunium  promissum  in  die  do- 
minico  possit  in  sabbato  adimpleri:  et 
si  quis  voverit  ieiunare  per  mensem 
non  teneri  in  die  dominico ,  nisi  ex- 
presse  intenderit).  Item  in  missa  con- 
Ira  rubricam  plures  formare  cruces, 
pluries  dicere  alleluia ,  dicere  Gloria 
vel  Credo  contra  rubricas,  aliasque 
caeremonias  demere  vel  addere  (etsi 
fiant  ex  devotione;  haec  enim  corri- 
genda  est),  quia  sunt  praeter  ecclesiae 
consuetudinem.  Haec  lamen  et  similia, 
bona  intentione  facta,  venialia  taatum 

(1)  Ihiii.  (2)  L.  1.  c.  43.  (2)  2.  mor.  c.  37. 
('*)  C.  12.  (S)  D. 3. q. S.  j..  1 .  (6)  Ex  c. Saceidos, 26.CI.7. 
(7)  L.  2  .;.  tS.  n    I    u.  5.        (8)  T«'.  21.  c.  11.  ii.  3. 


DE  I.  PRAEC. DECAL. 

I  sunt  ordinarie,  ut  docetToI.  Less.^Nay. 

I  etLaym.  quia  est  materia  levis,  et  actio 
ex  se  non  mala,  et  multa  excusat  sim- 
plicitas.  Quod  si  tamen  ex  se  mala  es- 
set,  ut  si  rem  furtivam  offeras,  turpia  in 
templo  canas,  ore  vel  organo  notabili- 
ter  lascivam  vel  ad  impuritatem  pro- 
vocantem  vocem  edas ,  est  superstitio 
fere  mortalis,  ut  Laym.  *"  ex  comm.  » 

DuBiuM  II.  De  divinatione.    Qaid  et  quotHplex  fit. 

5.  Quid  est  divinatio. 

6.  Alia  est  cum  expressa  invocatione  daemonis 
alia  cum  tacita. 

7.  An  divinare  sit  semper  peccatum  mortale. 

8.  Besolutio  casuum.  Quid  sentiendum  de  virga 
divinatoria. 

9.  j4n  liceat  divinare  per  somnia. 

^  0.  An  sit  licita  astrologia  et  qualis. 

i{.  An  liceat  adhibere  sortem  divinatoriam. 

5.  «  Resp.  4 .  Divinatio  est,  cum  quis 
opem  daemonis  tacite  vel  expresse  in- 
vocat,  ut  noscat  res  contingentes  et 
libere  futuras,  aliterve  occultas  et  ua- 
turaliter  incognoscibiles.  Quae  si  sint 
tales  quas  solus  Deus  scire  potest  invol- 
vitur  tacita  idololatria,  quod  daemoni 
tribuatur  cultus  divinus ;  si  vero  sint 
tales  quas  daemon  naturaliter  scire 
potest  (nam  ex  signis  aliisque  modis 
occultissima  quaeque  cognoscere  pot- 
est,  etiamplurimashominum  cogitatio- 
nes  et  res  futuras:  v^Del.**  Sanch.  12) 
nihilominus  illicita  est,  eo  quod  com- 
mercium  habeatur  cum  Dei  iurato  ho- 
ste,  quod  importat  quamdam  proditio- 
uem  et  apostasiam  a  Deo,  ac  forte  et- 
iam  (ut  vult  Suar.  contra  Valent. ) 
superstitionem.  Vid.  Laym.  *3  Bon.  *< 
s.  Th.  15. 

6.  »  Resp.  2.  Divinatio  est  duplex: 
una,  in  qpia  est  invocatio,  vel  pa- 
ctum  expressum  cum  daemone,  et  ge- 
nerali  nomine  dicitur  necromantia:  ut, 
cum.  daemon  occulta  docet  per  pytho- 
nes,  arreptitios,  praestigias,  per  per- 
sonas  mortuorum ,  vel  virorum  appa- 
rentium,  aliave  signa  in  aere,  aqua, 
igne,  speculis.  Alia  est,  in  qua  tantum 
est  invocatio,  vel  pactum  tacitum, 
seu  interpretativum,  ut  cum  ex  linea- 
mentis  corporis,   vocibus,  garritu  a- 

(9)  Loc.  c.  d.  1.     (lO)Loc.c.     (11)  L.  4.  c.  2.f|.2. 

(12)  2.  moi.  c.  28.  (13)  Ib.  C.  5.         (14)  P.  T. 

(13)  2.  2.  tj.  S.  a.3. 


CAP.  1.  DE  SUPERST 

vium  et  similibus,  quibus  se  daemon 
immiscere  solet,  quaeriturcognitio,  ad 
quam  ea  sunt  improportionata,  s.  Th.  <. 
Cum  vero  utriusque  speciei  variae  rur- 
sus  sint  species,  eas  hic  omitto,  quod 
secundum  sententiam  communiorem, 
In  genere  moris  non  differant,  nec  spe- 
cialem  habeant  malitiam;  ideoque  in 
confessione  non  sit  opus  explicare,  an 
V.  gr.  facta  sit  divinatio  ex  speculis, 
aere,  mortuo,  etc;  exprimendum  ta- 
men  necessario  est,  utrum  invocatio, 
sive  pactio  expresse  an  tacite  interve- 
nerit;  quia,  sive  haec  moraliter  inter 
se  specie  differant,  sive  non,  notabili- 
ter  tamen  mutant  iudicium  confessa- 
rii.  »  (Melius,  quia  invocatio  expressa 
saepe  adiuncta  habet  alia  peccata,  sci- 
licet  haeresim,  adorationem  daemonis, 
etc.  Caeterum  probabile  est  de  se  non 
esse  obligationem  explicandi,  ut  Salm.2 
cumVictor.j.V.Laym.sSanch.^Less.s 
Del.  8  Bonac.  '. 

Divinatio  per  expressam  daemonis 
invocationem  dicitur  Oraculum,  si  fiat 
per  idola.  Necromantia  specialiter,  si 
per  appareutem  mortuorum  resuscita- 
tionem;  nam  generaliter  necromantia 
comprehendit  alias  etiam  species  divi- 
nationis.  Oniromantia,  si  per  somnia. 
Praestigium ,  si  per  fictas  figuras.  A- 
ruspicina,  si  per  signa  in  extis  ani- 
malium.  Geomantia  si  per  figuram  in 
terra.  Hydromantia  si  per  figuram  in 
aqua.  Aeromantia ,  in  aere.  Pyroman- 
tia,  in  igne. 

Per  tacitam  vero  invocationem  di- 
citur  Astrologia,  si  fit  per  situs  et  mo- 
tus  astrorum.  Auspicium,  per  signa  vo- 
lucrum.  Augurium,  per  signa  anima- 
lium.  Omen^  si  fiat  per  casum,  v,  gr. 
per  occursum  funeris  etc.  Sortilegium, 
:ii  fiat  ex  sorte,  v.  gr.  ex  aperitione  li- 
bri,  iactu  taxillorum. 

7.«  Resp.3.  Divinatio  quae  fitper  a- 
ctumexpressum  etqua  daeraonexpres- 
se  invocatur,excusari  non  potestamor- 
tali;  eam  vero  quae  fit  per  actum  tan- 
tum  implicitum,  aliquando  excusari 


(1)  Quaest.  93.      (2)  Tr.  21.  c.  H.  n.  29.  ct  30. 
(5   Loc.  c.         (4)  Loc.  c.         (S)  Loc.  c.  ditp.  6. 
10)  L.  4.  c.  2.     (7)  Q  S.p.  4.     (8)  L.4.tr.l0.c.3. 


itiom:  ktc.  ditb.  :r  261 

a  mortali  quidam  usserunt;  videlicet 
tunc,  cum  vel  intercedit  simplicitas 
et  ignorantia  non  crassa,  neque  affecta- 
ta,  vel  fides  certa  non  adbibetur,  sed 
tantum  timor  quidam,  aut  suspicio 
concipitur  eventus  futuri.  Laym.  » 
Sanch.  Less.  Suar.  Cai.  Bald.  9  etc.  eo 
quod  tunc  superstitiosa  vere  non  sit, 
cum  intentio  non  sit  talis.  Vid.  Suar. 
Less.  Sanch.  Laym.  Caiet.  Navarr. 
Sayr.  Valent.  et  Tanner.  w. 

Eo!  diclis  resolvuntur  sequentes  casus: 
8.  »  1 .  Expresse  censetur  invocare, 
seu  convenire  et  pactum  facere  cura 
daemone,  qui  vel  verbis  daemonem  in- 
vocat;  vel  saltem  factoaliquid  usurpat, 
per  quod  scit  aut  putat  daemonem  co- 
operari. 

»  2.  Is  vero  tacite  paciscitur,  qui  va- 
nis  et  naturaliter  improportionatis  uti- 
tur  ad  aliquid  cognoscendum  vel  effi- 
cieudum.  Neque  requiritur  ut  daemon 
aliquando  pactus  sit,  se  ad  talis  vani 
medii  adhibitionem  concursurum  •  eo 
enim  ipso,quod  quisvanitatibusiis  u- 
titur,  daemon  se  immiscet,  licet  prae- 
ter  intentionem  utentis  sit  eum  invo- 
care,  utdocent  Suar.Less.  etSanch.". 
»  3.  Non  excusatur  a  peccato,  qui 
utendo  talibus  rebus  quas  constat  esse 
naturaliter  improportionatas,  protesta- 
tur  se  nullum  cum  daemone  commer- 
cium  intendere,  quia  reipsa  facit  con- 
trasuam  protestationem.  Cum  enim  nec 
Deus  nec  angeli  boni  talibus  se  mi- 
sceant,  daemon  implicite  iisinvocatur, 
ut  praeter  citatos  doceutLay.etBon.12] 
»  4.  Neque  is  excusatur  qui  talia  me-- 
dia  utilia  credit  propter  experientias, 
quia  has  daemon  procurat,  ut  homi- 
nes  paulatim  illaqueet  et  ad  similia  u- 
surpanda  inducat.  Vid.  Sanch.<3  (Cum 
Viva  i^).  » 

Quaeres,  quid  sentiendum  de  virga 
bifurcata  vocata  divinatoria,  cuius  con- 
versione  aliqui  utuntur  adfnveniendos 
thesauros  in  terra  abditos,  aquarum, 
aut  metallorum  venas ,  transpositos 
agrorum  limites  ,  et  praesertim  fures 


(9)  Tr.  5.  1.  4.  d.  3.  i).  2.      (10)  D.  8.  do  rel.  q.7. 
disp.  1.  n.  21.  el  dub.  2.  d.  2S..        (11)  Loc.  c 
(12)L«8.  c.     (15)  a.  mor.  c.  S8.    a4)Loc.c.u.5. 


LIB.  III.  TRAC.T.  I.  VE  I.  PRAEC.  DECAL. 


ac  homicidas.  Usum  huius  virgae  ali -• 
qui  doctores  medici,  et  etiara  theologi 
conati  sunt  naturalem  probare  et  in- 
nocentem;  sed  merito  eum  reprobat 
Contin.  Tourn.  *  cum  p.  Malebr.  p.  Le- 
brun  et  aliis.  Ratio  1 .  quia  si  talis  vir- 
ga  naturaliter  in  manu  hominis  move- 
tur  ac  volvitur,  intentio  nihil  conferre 
potest  ad  motum;  virga  tamen  reman- 
sit  immota  in  manibus  eorum  qui  pro- 
testali  sunt  noUe  aliquid  superstitio- 
sum,  de  quo  p.  Lebrun  plura  exempla 
refert:  moveri  contra  coepit  in  mani- 
bus  aliorum,  qui  nullam  praemiserunt 
protestationem.  Ratio  2.  lapis  consti- 
tutus  pro  limite  agri  nihil  differt  in 
raateria  ab  alio  lapide;  ergo  impossi- 
bile  est,  ut  naturaliter  virga  moveatur 
erga  primum  lapidem,  et  non  erga  se- 
cundum.  Ratio  3.  quod  agit  physice, 
nequit  dirigi  ab  intentione  hominis  ad 
agendum  vel  non,  sed  positum  in  iis- 
dem  circumstantiis,  eodem  modo  agit; 
at  virga  divinatoria  movetur  iuxta 
mentem  ferentis,  ita  ut  si  ille  quaerit 
metalla,  non  aquam,  virga  non  move- 
tur  cum  invenit  aquam,  sed  tantum  si 
invenit  metalla,  et  sic  contra:  patet  i- 
gitur  talem  motum  non  posse  esse  na- 
turalem. 

«  5.  Si  quis  ab  astris,  somniis,  simi- 
libusve  ita  dependeat,  ut  omnes  pene 
actiones  suas  et  vitam  iuxta  ea  regu- 
lare  velit,  eum  mortaliter  peccare  do- 
eent  Less.  Suar.  Sanch.  2  (Idem  Salm.  3 
cum  Nav,  Trull.  et  PaL). 

)•  6.  Ex  talium  observatione  semelat- 
que  iterum  aliquid  omitter;e,  ad  quod 
alioqui  sub  moi-tah  non  teneris,  venialc 
tantum  esse  censent  Caiet.  et  Arm.  ^, 
uti  et  subinde  timere  leviter,  ne  ita  sit, 
aut  eveniat  quod  portendunt,  ut  notat 
Suar.  5  (Idem  dicunt  Salmant.  6).  » 

9.  Quaeritur,  an  divinare  futura  per 
somnia  semper  sit  illicitum.  Respon- 
detur,  si  somnia  sint  certo,  vel  proba- 
bilius  a  Deo,  possumus,  imo  tenemur 
eis  credere,  cum  Deus  promiserit  ali- 
quando  per  somnia  loqui  ':  Persomnia 

(1)  Do  virt.  rclig.  p.  3.  c.  2.  (2)  Loc.  c. 

',S)  Tr.  21.  c.  H.  II.  64.  (4)  V.  Somnium. 

(S)  Siii..ioc.c.      (fi)D.c.ll.n.64.      (7)Kum.l2.6. 
'8)C.ll.n,()0,    (9;c.F.iiiscoro26.a.S.   flO^N.eG. 


loquar  ad  illum.  Ita  Salin.s  cum  s.  Th, 
s.  Greg.  Niss.  Suar.  Less.  etc.  E  con- 
verso  grave  peccatum  esset  credere 
somniis  diabolicis  9,  Salmant.  'o  cum 
Laym.  Less.  etc.  Quandoque  tamen 
potest  homo  rudis  excusari  a  mortali 
ratione  simplicitatis,  vel  quia  solum 
tenuiter  credit  eisdem,  ut  bene  adver- 
tunt  Auacl.  **  et  Busemb.  mox  infra. 
Quid  in  dubio  an  somnia  sint  a  Deo, 
vel  daemone.  Resp.  si  non  constet  cer- 
to  vel  probabiliter  somnia  esse  a  Deo, 
non  licet  eis  credere;  ita  Salm.  <2  cum 
Suar.  Less.  Sanch.  Pal.  etc.  ac  Spor.i^. 
Ratio  quia  Deus,  cumimmittitsomnia, 
simul  etiam  reddit  hominem  certum, 
vel  fere  certum,  quod  ab  ipso  immit- 
tantur.  Pro  regula  autem  discernendi 
an  somnia  sint  a  Deo  vel  a  daemone, 
observandum,  an  somnium  impellat 
ad  opus  bonum  vel  malum,  aut  prae- 
sumptuosum.  Item  an  post  somnium 
homo  se  sentiat  perturbatum,  et  mi- 
nus  promptum  ad  opera  pietatis;  vel 
alacrem  et  promptum;  tunc  enim  pot- 
est  prudenter  censere  somnium  ssse  a 
Deo.  Ita  Elbel  ^^  et  AnacL  ^s  ex  com  ' 
mun.  dd. 

«  7.  Communiter,  et  ut  plurnnum  in 
similibus,  in  quibus  tacitum  tantum 
est  pactum ,  venialiter  tantum  pec- 
cari,  docent  consequenter  doctores  su- 
pra  citati,  et  mox  citandi:  quia  com- 
muniter  fere  aliquid  istorum  interve- 
nit,  quae  a  mortali  excusari  dicunt,  ut 
V.  gr.  quodfides  integra  non  adhibea- 
tur.  Sanch.  16  Cai.  ^"^.  Recte  tamen  no- 
tat  Delrio,  esse  semper  rem  valde 
periculosam,  iuxta  illa  suas  actiones 
dirigere ,  etiam  non  credendo.  Vid. 
Sanch.  is. 

K  S.Licita  est  \.  Phijsiognomia,  quae 
fit  ex  vultu,  dispositione  ethabitudi- 
ne  corporis  et  membrorum.  2.  Chyro- 
mantia,  quae  ex  lineis  et  partibus  ma- 
nuum  considerat  temperiem  corporis, 
imo  etiam  animi  propensiones,  et  affe- 
ctus  probabililer  coniectat  (Idem  Sal- 
mant.  <9  cum  Azor.  Bonac.  Sanch.).  3. 

(11)  Tr.  8.  d,  2.  n.  22.  (12)  N.  61.  (15)  D«  I. 
luaoc.  n,  19.  cx  comm.  (14)  Do  1.  pra  'C.  n.  401. 
(15)Loc.c,  u,23.  (16)L.cn.l3.  (17)  In  siuv.iii, 
Ar.niil.  ei«.       (l«i  Loc.  c.       (10)  N.  73   ci  -'i. 


CAP.  I.  DE  SHPEIISTITIONE  ETO.  DUB.  11. 


263 


Item  divinatio  quae  ex  somniis  conie- 
ctat  hominis  complexionem,  et  hinc  af- 
fectiones  animi  diurnas.  4.  Item  illa  qua 
ex  avium,  piscium,  aliorumve  anima- 
lium  voce,  motu,  aliisve  aotionibus  na- 
turales  aliqui  effectus  praenuntiantur 
futuri  ut  plurimum,  v.  gr.  serenitas, 
pluvia,etc.  S.Astrologia  naturalis,  quae 
effectus  corporeos  et  naturales,  ut  ven- 
tos,  eclipsim,  fertilitatem,  salubritatem, 
morbos,  et  similia  praedicit,  quae  ad 
medicinamvelagriculturamconducunt; 
imo  etiam,  cum  ex  puncto  nativitatis, 
sive  horoscopo  probabiliter  praedicit 
complexionem  corporis  et  affectiones 
animi.  Quia  hae  divinationes  omnesna- 
turales  sunt,  et  mediis  proportionatis 
utuntur.' Less.  i. 

1 0.  Alia  est  Astrologia  naturalis  quae 
coniicit  pluvias,  tempestates,  sterilita- 
tes  terrae,  et  similia,  et  haec  non  est 
illicita,  ut  ait  hic  Busemb.  cum  Salm.  2 
quamvis  ut  plurimum  sit  inutilis  et  in- 
certa.  Alia  est  iudiciaria  quae  ex  signis 
in  astris  praedicit  futura  contingentia 
quae  pendent  ex  hominum  voluntate, 
et  haec,  si  fiat  de  persona  particxilari, 
illicita  est,  ut  dicunt  Salin.  3  cum  Trull. 
Sanch.  Sal.etc.  contraPal.et  alios  apud 
ipsum;  eliamsi,  non  ut  certo,  sed  ut  con- 
iecturaliter  seu  probabiliter  fiat,  ex  con- 
stit.  Sixti  V,  Moderator  coeli,  anm  1586. 
ubi  damnantur  etiam  illi  qui  id  non  cer- 
to  affirmare  audent  aut  protestantur. 
Licitam  autem  esse  censent,  si  fiat  in 
generali,  puta  si  praenuncientur  bella, 
seditionesetc.  Ita  Salm.  ■*  ex  s.  Th.  qui  ^ 
sic  loquitur:  Plures  homines  sequuntur 
passiones^  adquascooperaripossunt  cor- 
pora  coelestia.  Pauci  autem  sunt,  qui 
passionibus  resistant.  Et  ita  dstrologi, 
ut  in  pluribuSyVera  possunt  praedicere^ 
et  maxime  in  communi,  non  autem  in 
tpeciali. 

Quaeritur  inde,  an  liceat  astrologia 
quae  praedicit  ex  horoscopo  et  puncto 
nalivilatis  inclinaliones,  temperamenta 
alicuius.  Distingue,  si  praedicit  ut  cer- 
la,  certo  ilHcita  est,  cum  omnia  sint  in- 
cerla.  Ita  Salm.  6  cum  Sanchez  TruU. 

(1)  L.  2.  c.  43.  d.  7,  (2)  Tr.  21.  c.  11.  n.  5!>. 
''5)  D.  1.  n,  46.     (4)  Ibid.  n.  48.     (S)  P.  4.  (j.  |  IB, 


Suarez  et  alii  communiter;  putant  ta" 
men  esse  tantum  peccatum  leve  '  cum 
Luym.  Suarez  Sanchezetc.  contraFill. 
et  Trull.  Si  vero  praedicit,  ut  tantum 
probabiliter  seu  coniecturaliter,  licita 
est.  Salm.  «.cum  s.  Th.  Suar.  Pal.  Bon. 

«  9.  Illicitae  vero  sunt  omnes  prae- 
dictae  divinationes,  si  ex  iis  aliquid  no- 
sci  aut  praenuntiari  intendatur  circa  ea 
ad  quae  proportionata  non  sunt:ut  cir- 
ca  effectus  contingentes  et  liberos,  aut 
quae  a  Deo  pendent;  ut  circa  statum  a- 
nimae,  dona  gratiae,  divitias,  honore§, 
fortunam,  nuptias,  statum  vitae,  et  si- 
milia,  quorum  electio  voluntaria  est,  et 
a  libera  hominum  voluntate  pendet,  i- 
temque  de  rebus  occultis,  ut  furto,  the- 
sauro  abscondito.  Vide  Less. »  et  Bona- 
cin.  <o  Suar.  Sanch.  »  Bon.  12  ». 

Praedicere  futura  contingentia  libera 
coniecturaliter  tantum  ex  signis  avium 
etc.  dicunt  Salm.'3  cumLess.  Pal.  San- 
chez  Fill.  etc.  non  esse  illicitum:  quia 
constellatio  quae  potest  homines  com- 
movere  ad  bellum,  potest  etiam  illa  si- 
gna  causare  in  avibus. 

«  10.  Peccant,  qui  aegyptios  de  for- 
tuna  consulunt,  et  quidem,  si  fiat  cum 
firma  fide,  vel  scandalo ,  etc.  mortali- 
ter:  si  vero  causa  curiositatis  vel  risus, 
ut  fit  communiter,  venialiter  tantum. 
Fill.  et  Sanch. 

»14.  Superstitiosa  est  divinatio  quae 
fit  per  sortes  divinatorias,  ad  futurum 
vel  occultum  aliquid  coguoscendum, 
quasi  sortibus  vis  aliqua  divina  insit: 
ut  si  quis  v.  gr.  ex  taxillorum  proie- 
ctione  et  dispositione  divinet  quis  sit 
obtenturus  victoriam,  beneficium,  etc. 
Idem  fere  est  de  sortibus  consultoriis, 
quibus  inquiritur,  quid  in  hac  vel  illa 
re  sit  agendum.  Dixi  fere,  quia  aliquan- 
do  iiae  licitae  sunt,  quando  causae  ne- 
cessitas  et  honestas  exigit,  aptiorque 
modus  dubium  vincendi  non  apparel: 
dummodo  fiant  praemissa  oratione  cum 
debita  reverentia;  et  indicium  non"ex- 
pectetur,  nisi  a  solo  Deo:  v.  g.  si  quis 
haerens  in  bivio  aliter  quoad  viam  se 

a.  4.  ad  .'>.  (6)  D.c.  ll.n.lO.  (7)  N.  B2.  (8)  N.S5. 
(9)  Ljc.  c.  (10)  D.  .'5.  fi.  5.  n.  11.  (11)  Loc.  t, 
(12)  N.  II.  (15)  N.  Oa.  in  liu. 


2Gi  IIB.  la.  TRAGT.  i.  l: 

iieterminar©  noD  possit;  vel  si  divino 
iDStinctu  aut  iussu  fiant,  ut  in  electio- 
ne  Saulis  contigit  i.  Fill.  Sancli.  Bon.2, 

»  12.  Sortes  divisoriae  sine  supersti- 
tione,  et  plerumque  licite  fieri  possunt, 
sive  ad  honestum  ludum,  sive  ad  hae- 
reditatis  divisionem,  sive  ad  litis  com- 
positionem,  dummodo  litigantes  qui  ae- 
quale  iushabent,consentiant,  quia  nihil 
aliud  continent,  quam  contractum  inter 
eos  qui  ad  aliquam  rem  ius  habent,  ut 
illius  sit  cui  sors  obtigerit.  Sic  etiam  si 
plures  mortem  meriti  sint,  nec  expe- 
diat  omnes  puniri,  sorte  definiri  pot- 
est,  quis  ex  iis  sit  occidendus.  Dixi, 
plerumque:  tum  quia  in  electionibus 
ecclesiasticis  sunt  illicitae,  ut  Laym.  ' 
et  Bon.,  tum  quia  officia  secularia  non 
sorte,  sed  secundum  personarum  apti- 
tudinem  sunt  dividenda,  etsi  inter  plu- 
resaeque  aptos,  et  dignos  sorte  agi  pos- 
sit.  V.  Less.  ^.  » 

Sortes  ia  electionibus  ad  officia  secu- 
laria  licitae  sunt,  modo  sint  inter  dignos. 
Spor.  5  cum.  s.  Th.  ^  Sanch.  et  comm. 
Quoad  vero  officia,  vel  beneficia  eccle- 
siaslica  vetantur  '.  An  autem  talis  ele- 
ctio  sit  nulla.  AffirmantPanorm.  et  Vil- 
lal.  ap.  Salm.  s  Negant  taraen  Salm.  9 
cum  Suar.  Sanch.  Laym.  etc.  Et  qui- 
dem  probabilius,  quia  nullibi  talis  e- 
lectio  sancitur  invalida.  Excipitur  ta- 
raen  sola  electio  praelati  habeutis  iu- 
risdictionem^o. 

An  liceat  usus  sortium  in  decidendis 
litibus  circa  officia  aut  beneficia  eccle- 
siastica.  Affirmant  Laym.  Less.  Host. 
Abb.  etc.  ap.  Salm.i*.  Negant  vero  Fe- 
lin.  Farin.  et  Salm.i2  cum  Suar.  Sanch. 
etc.Et  quidem  verius,  nam  ex  iure  ca- 
non.  13  universe  prohibetur  electio  ec- 
rlesiastica  per  sortes.  In  casu  nostro  ta- 
lis  electio  alterutrius  ex  litigantibus 
iam  fieret  per  sortem  saltem  comple- 
live.  Hoc  tamen  licere  dicunt  Salm.  ^* 
M  haec  electio  fieret  auctoritate  iudi- 
cis,  quia  tum  vitatur  periculum  vitiosi 
ingressus,  cum  iudex  habendo  iurisdi- 

(1)  1.  Reg.  10.     (2)  Loc.  c.     (3)  L,  4.  tr.  10.  c.  5. 
n.  8.  ol  9.     (4)  C.  43.     (!>)  De  1.  praec.  c.  9.  n.  21. 
(0)  Q.  97.  a.  8.        (7)  C.  Ecclesia  dc  sorlilegiis. 
[H)  C.  U.  n.  91.  (9)  N.  92.  (10)  C.  Quia 

vrovl;r  Je  eUcu  (11)  N.  83.  (12)  N.  86. 


S  I.  PU.\Efl.  X)eCAL. 

ctionem  ad  collationemledllmum  tita- 
lum  conferat. 

\\.  Ultimo  notandura  est  ex  Salm.'5 
cum  s.  Thom.  Suar.  Pal.  etc.  quod  sors 
divinatoria,  etiamsi  a  Deo  expectetur, 
tunc  tantum  licita  est,  quando  1 .  Adsit 
urgens  necessitas  saIutis.2.Divina  non 
convertantur  adterrena  negotia.  3.  Non 
mittatur  sors  in  quibuscumque  electio- 
nibus  ecclesiasticis  quae  fieri  debent  in- 
stinctu  Spiritus  sancti;  hinc  raro  lici- 
tam  esse  dicunt  Salm.  *6. 

«  13.  Potest  excusari  a  superstitione, 
qui  raodo  illicito  futura  se  velle  divi- 
nare  ostendit  ioci  causa.  Ratio  est  quia 
non  est  actus  superstitiosus,  nec  affe- 
ctatio  cognitionis  Dei  propriae,  sed  tan- 
tum  vanitas  aliqua.  Suar.  et  Sanchez, 
Reg."»(Cum  Salm.i».  Modo  credat  illa 
esse  falsa). 

DnBiDM  in.  Quid  et  qaotuplex  sit  idololatria. 

12.«  Resp.  1 .  Ea  est,  quando  tribuitur 
honor  creaturae,  sicut  Deo.  S.Thora.  '^. 
Id  vero  fit,  ut  docet  Less.2o  non  tantuni 
sacrificio,  sed  etiam  quovis  signo  ho- 
noris,  quo  quis  creaturae,  tanquam 
Deo  se  submittere  intendit,  v.  gr.  ge- 
nuflexione,  suffitu,  detectione  capitis 
ad  statuam  lovis. 

13.  »  Resp.2.  Idololatria  est  duplex: 
alia  materialis  sive  simulata,  ut  cum 
quis  sine  interno  afi^ctu,  ex  raetu  raor- 
tis,  cultura  idolo  exhibet.  Alia  forma- 
lis  ac  propria  vel  perfecta,  ut  cum  quis 
adorat  idolumquod  ex  infidelitateputat 
esse  Deum;  vel  imperfecta,  cum  quis 
vel  ex  odio  Dei  vel  ex  aflectu  aliquid 
a  daemone,  aliave  creatura  obtinendi, 
ipsi  quasi  Deo  cultum  defert.  Laym.  ex 
s.  Aug.  et  s.  Th.  21. 

Unde  resolves: 

»  1.  Idololatria  aliquando  coniungi- 
tur  cuin  infidelitate  vel  haeresi,  cum 
scilicet  creatura  adorata  in  intellectu 
babetur  pro  Deo,  aliquando  non. 

»  2.  Idololatria  etiam  materialis  et 
ficta  est  grave  et  mortale  peccatum: 
quia  est  saltem  mendacium  pernicio- 

(13)  C.  Ecclesia  extra  de  sortil.  (14)  Ibid. 

(lo)  Ibid.  n.  93.  (16)  Dict.  n.  93. 

(17)L.17.  u.  170.  (18)  Dict.  c.  11.  n.  35. 

(19)  2.  2.  q.  94.  a.  1.  (20)  L.  2.  c.  43- 

(21)  L.  4.  tr.  10.  c.  2.  n.  S, 


0AT>.  r.  HK  strpEasT 
gum  el  contra  rellglonem;  saepe  etiam 
contra  confessionem  fidei  externam. 
Sanch.  *  Azor. '. 

»  3.  Idololatria  imperfecta  ob  mali- 
tiam  voluntatis  est  peccatum  gravius, 
quam  perfecta.  Vid.  Laym.  3  Sanch.*.» 

DcBiuM  rv,  Quid  el  quotnplex 
Bit"vana  observantia  et  unde  colligatur. 

44.  Quae  est  vana  observantia,  et  quotuplex. 

45.  Jkn  sit  culpa  gravis. 

46.  Quomodo  cognosci  possit. 
i7.  Resolutio  cftsuum. 

4  8.  ^n  detur  et  licita  sit  virius  in  iis  qui  vo- 

cantur  salvatores. 
49.  An  arcendi  qui  faciuntmirasupernaturalia. 
20.  Quid  in  duhio  praesumendum. 
2\.  Anliceantensalmi, 
22;  An  detur  fascinatio  nalurulis. 

44.  «  Resp.  1 .  Ea  est  superstitio,  qua 
medio  aliquo  improportionato,  et  a  Deo 
non  instituto  procuratur  aliquis  effe- 
ctus,  ver.  gr.  sanitas,  scientia,  etc.  S. 
Thom.  5  Bon.  et  alii.  Differt  autema  di- 
vinatione,  quod  haec  tantum  ordinetur 
ad  occultorum  cognitionem;  illa  vero 
ad  effectum  externum.  Convenit  cum 
eadem,  quod  utraque  nitatur  pacto  dae- 
monis,  eique  tribuat  perfectionem  pro- 
priam  Dei.  Unde  quae  de  divinatione 
dicta  sunt,  proportionaliter  huic  ac- 
commodari  debent. 

»  Resp.  2.  dividitur  1.  sicut  divina- 
tio  in  eam  quae  ex  pacto  expresse  cum 
daemone,  et  in  eam  quae  ex  implicito 
pacto  procedit.  2.  Dividitur  communi- 
ter  in  quatuor  species.  Prima  dicitur 
ars  notoria,  quae  inspectione  certarum 
figurarum,  vel  certo  aliquo  ieiunio,  o- 
ratione  etc.  utitur  ad  scientiam  repen- 
te  ac  sine  labore  acquirendam,  ut  fa- 
ciuntanabaptistae.  Sectmda  dicitur  wa- 
gia  (quod  nomen  alioqui  generale  est), 
quae  versatur  circa  corpora  varie  im- 
mutanda,  aliosque  effectus  miros.  Ter- 
tia  est  observatio  eventuum,  qua  ex  ccn- 
sideratione  alicuius  eventus  coniicitur 
quid  sit  futurum:  ut  ver.  gr.  si  ex  eo 
quod  casu  occurrat  vulpes,  canis,  aut 
cadaver,  certa  imminere  credat,  et  in- 
de  actiones  suas  moderetur.  Qiiarta  di- 
cilur  observatio  sanitatum,  cum  adhi- 
bentur  quaedam  signa,  orationes,  cer- 

(1)  L.  1.  c.  57.  n.  21.  (2)  1.  p.  I.  8.  c.  11. 

(S)  L.  4.  1. 10.  c.  2.     (4)L.l.     (SJ2.2.  q.ey.a.l, 


ITIONE  ETC.  DUB.  IV.  205 

tus  numerus  cruclum,  sacr a  verba,  etc. 
velut  necessaria  et  efficacia  ad  pellen- 
dos  morbos.  Idem  est  de  gestatione  re- 
liquiarum  cum  vana  circumstantia,  v. 
gr.  in  tali  causa,  tot  diebus,  cum  tali 
herba,  etc.  Sanch.  6  Fill.  '. 

io.  »  Resp.  3.  Vana  observantia,  sic- 
ut  divinatio,  est  peccatum  mortale  ex 
genere  suo.  Ratio  est,  tum  quia  tribuit 
honorem  divinum  creaturae,  expectan- 
do  ab  ea  quod  a  solo  Deo  expectari  de- 
bet;  tum  quia  nititur  pacto  cum  dae- 
mone.  Less.  Bon.  8  et  aIii.,Nec  potest 
excusari  a  mortali  ex  parvitate  mate- 
riae,  quia  simpliciter  et  in  omni  ma- 
teria  usurpatur  cognitio  aut  virtus  Dei 
propria.  Aliunde  tamen  fieri  posse,  ut 
non  sit  mortale,  docent  auct.  supra  cit.» 
1 .  ratione  ignorantiae;  si  pactura  sit  im- 
plicitum  tantum:  2.  si  non  adhibeatur 
fides,  licet  timeatur  ita  esse,  vel  futu- 
rum.  Vide  dicta  de  divinatione  num.  9. 
cas.  7.  et  Less.  lo. 

16.  »  Resp.  4.  Vana  observantia  co- 
gnosci  potest:  1 .  ex  insufficientia  cau- 
sae  adhibitae  ad  effectum;  si  nimirum 
nec  habeat  naturalem  virtutem,  nec  de 
supernaturali  legitime  constet.  2.  Ex 
adiunctione  falsae  vel  vanae  circum- 
stantiae,  ut  ver.  gr.,  si  flagellatio  fieri 
debeat  certa  hora,  numero,  manu,  fla- 
gro  serico ;  si  nomina  adhibeantur  i- 
gnota,  vel  characteres  peregrini,  verba 
falsa,  vel  apocrypha,  v.  gr.  Christum 
habuisse  febres  vel  spasmum,  etc.  I- 
tem,  si  ponatur  vis  in  modo  scribendi, 
v.gr.  evangelii  s.Ioan.  aVirgine,  orien- 
te  sole,  etc.  3.  Si  effectus  statim  eva- 
nescat,  etc.  Delr.  i*  Sanch.i2. 

Ex  diclis  resolves: 

17.  »  1.  Superstitiosum  est:  1.  sume- 
re  aliquam  potionem,  vel  bolum,  vel 
quidvis  aliud  usurpare  ad  scientiam  a- 
liquam  sublto  acquirendam.  2.  Gestare 
amuleta,  ligaturas,  involucra  falsis  cha- 
racteribus  consignata  contra  vulnera, 
vel  subitam  mortem,  ne  possint  laedi, 
vel  ne  sanguis  effluat,  vel  ad  concilian- 
dam  invisibilitatem,  irapenetrabilita- 

(G)C.m  11.11.  (7)  T.  14. c. 6.0.137.  (8)Q.S.p.  1. 
(9)  Diil).  2.  resp.  3.  u.7.  (10)  Dulj.  8.  n.  S3.cl«(>. 
rJl)  L.  2.  q.  3.  (12)  C.  40.  a.  4.>. 


2G5  LIB.  III.  TRACT.  I 

(em,  amorem,  fortunam,  nocumenta  et 
maleficia.  3.  Ex  casu  fortuito  coniicere 
de  eventu,  v.  gr.  sibi  aliquid  boni  vel 
raali  eventurum,  ut  si  mane  egrediens 
pedem  offendat,  Ideoque  domum  regre- 
diatur,  timens  aliquld  infausti.  4.  Dies 
aliquos  habere,  tanquam  faustos,  ali- 
quos  vero  infaustos,  ideoque  negotium 
omittere,  v.  g.  dieVeneris  noUe  ungues 
praescindere.  S.Foeminarum  carmina- 
tricum  benedictiones  et  preces  ad  mor- 
bum  depellendum  adhibere.  6.  Proii- 
cere  statuam  alicuius  sancti  in  flumen, 
ut  pluat.  7.Si  putentur  missae  non  pro- 
desse  defunctis,  nisi  legantur  septies, 
cum  septem  certi  cfflloris  candelis  et 
septem  eleemosynis.  8.  Si  unguento 
armario,  quo  gladius  inungitur.  ab- 
sens  curetur.  9.  Si  certo  festo,  v.  gr. 
s.  loannis,  certae  adhibeantur  oratio- 
nes,  vel  festo  s.  Mathiae  hederae  folia 
aquis  imponantur,  ut  cognoscatur  cui 
debeant  nubere.  10.  Si  quibusdam  pre- 
cibus,  imaginibus,  aut  characteribus , 
aut  crucibus  tribuatur  certa  et  infalli- 
bilis  vis,  v.  gr.  evadendi  ab  hoste,  ex- 
pellendi  morbos,  non  moriendi  sine 
praevia  confessione,  non  incidendi  in 
infortunium,  etc.  Aliud  tamen  est  ea 
per  orationes  petere  ac  sperare.  Delr.  * 
Suar.  2  Less.  3  Sanch.  ^  Fill.  5. 

»  2.  Superstitiosum  nonest:  1  .obser- 
vare  lunam  aut  tempora  aptiora  colli- 
gendis  herbi*?,  v.  gr.  die  s.  loannis  Ba- 
ptistae,  purgandis  corporibus,  caeden- 
dis  arboribus,  etc.  2.  Verbasacrae  scri- 
pturae,  vel  reliquias  gestare  ad  Dei  tan- 
tum  honorem,  et  sine  dictis  vanitati- 
bus.  3.  Circa  templum  alicuius  certi 
sancti  ter  iumentum  circumducere;  die 
alicuius  certi  sancti  equis  venam  seca- 
re,  elc.  si  scilicet  haec  fiant,  ut  maior 
devotio  excitetur,  eteffectus  sanctorum 
meritis  adscribatur.Aliud  tamen  esset, 
si  putarentur  tales  circumstantiae  in- 
fiiUibiles  aut  plane  necessariae,  aut  per 
se  efficaces.  Vid.  Nav.  6.  Addit  Laym. 
ex  Caiet.  si  homines  rudes  bona  fide,  et 
ex  devotione  aliquem  ritum  ab  ecclc- 

(1)  L.  5.  p.  2.  rcsol.  4.  secl.  7.  (2)  C.  lo. 

(5)  C.  4.  d.  3.        (4)  N.  34.  cl  37,  (S)  W.  ISO. 

■fi)  Man.  c.  11.              (7)  Ibkl.  (8)  Loc.  c. 

P)  Tr.  21.  c.  11.  n.  113.  (lOJ  N.II4. 


DE  I.  PRAEC.  DliCAL. 

sia  non  receptum  observent,  aliquando 
in  sua  simplicitate  relinquendos,  cum 
dilHcuIter  abducantur  ab  eo,  quod  bo- 
na  fide  a  suis  maioribus  acceperunt.  4. 
Nec  damnandae  quaedam  devotiones, 
quas  vocant  novendiales,  v.gr.  novem 
vel  ad  exemplum  s.  Gregorii  triginta, 
vel  alium  certum  numerum  sacrorum 
celebrare,  cum  certo  numero  et  ma- 
gnitudine  candelarum,  et  similia,  si 
fiant  in  memoriam  alicuius  mysterii, 
v.  gr.  novem  mensium,  quibus  Chri- 
stus  fuit  in  utero,  vel  quinque  vulne- 
rum,  etc.  Esset  tamen  superstitiosum 
credere  eas  preces  non  prodesse  in 
maiore  vel  minore  numero.S.Multi  ex- 
cusant  etiam  eos  qui  sanant  morsos  a 
rabido  cane,  quod  putent  illos  ad  hoc 
habere  gratiam  gratis  datam:  et  sic  te- 
net  Nav.7.  Vid,  Sanch.  Laym.  Bon.s.» 

-18.  Quaestio  est,  an  detur,  et  sit  licita 
virtus  (vocata  magia  naturalis)  in  ali- 
quibus  vocatis  Salvatores^  qui  meden- 
tur  quibusdam  morbis  signo  crucis,  aut 
verbis  sacris,  aut  inhiationibus.  Affir- 
mant  Azor.  et  alii  ap.  Salm.  ^  et  dicunt 
dari  tunc  virtutem  naturalem.Aliiiodi- 
cunt  non  dari  talem  virtutem  neque  na- 
turalem,  neque  gratis  datam.  Salm.  ta- 
men  i*  cum  Delrio  Nav.Vill.  Trull.  Pal. 
Hurt.  et  aliis:  ilem  Sanch.  12  Suar.i^  et 
Less.*^  probabiliter  dicunt  dari  in  ali- 
quibushanc  virtutem,  sicuti  notum  est 
reges  gallos  sanare  strumas  ( ut  agno- 
scits.  Tho^i.  cum  Bonif.  vm.  <5)  et  re- 
ges  hispanos  sanare  scrophias.  Hanc 
virtutem  tamen  aiunt  non  esse  uatura- 
lem  (etsi  hoc  aliquibus  gravibus  dd.sa- 
tisprobabile  videtur):  nam  alias  omnes 
homines  eiusdem  temperamenti  eam- 
dem  virtutem  haberent;  sed  esse  gra- 
tis  datam  a  Deo  ad  bonura  publicum, 
iuxta  AposiA^:Alii  gratia  sanitatum  etc. 

Kic  autem  notandum  illud  quod  in- 
venitur  in  MarPjrologio  Romano  ad- 
notatum  sub  die  5.  martii  de  miracu- 
losa  sanatione  a  morsibus  serpentium 
eorum ,  qui  credentes ,  ianuam  tem- 
pli  s.  Phocae  martyris,  invocata  ipsius 

(11)  Ex  n.  116.  (12)  Dec.  1.  2.  c.  40.  a  a.  47. 

(15)  De  iclig.  tr.  3.  1.  2.  c.  li>.  n.  2i!. 
(14)  L.  2.  c.  43.  ft'.  63.       (li>)  In  caiion.  s.  Lnil. 
(IG)  1.  Gor.  12.  9. 


Jntercessione  ,  attigerint.  Antiochiaa 
(  verba  Martyrologii )  natalis  s.  Pho- 
cae  martyris^  qui  post  multas  quas 
pro  nomine  Redemptoris  passus  est  in- 
iurias,  qualiter  de  antiquo  illo  serpente 
triumphaverit ,  hodie  quoque  populis  eo 
miraculo  declaratur ,  quod  si  quispiam 
'a  serpente  morsus  fuerit^  utianuam  basi- 
licae  martyris  credens  attigerit,  confe- 
stim  evacuata  virtute  veneni  sanatur. 

49,  Bene  vero  advertunt  iidem  Sal- 
mant.  arcendos  esse,  qui  carbones  con- 
treetant ,  qui  halitu  fornacem  tepefa- 
ciunt,  vel  hominem  occidunt:  qui  ma- 
didi  vino  sanant:  qui  adstante  alio  sal- 
vatore,  virtutem  amittunt:  qui  talem 
virtutem  ab  alio  discunt:  qui  dicit  ta- 
lem  haberevirtutem,  quia  natus  est  die 
festa  parasceves,  vel  quia  est  septimus 
filius  ( sed  in  isto  Viva  dicit  posse  dari 
dliquam  virtutem  naturalem ):  qui  cer- 
tis  verbis  utitur ,  quibus  credit  inesse 
virtutem,  cum  gratia  confertur  perso- 
nae ,  non  autem  verbis  et  signis.  Ita 
Salm.  1  cum  Suar.  Sanch.  Delrio  Pal. 
Hurt.  etc. 

20.  Advertunt  etiam  ,  quod  in  du- 
bio  praesumendus  est  aliquis  effectus 
potius  provenire  a  causa  naturali , 
quam  a  superstitione.  Ita  Spor.  2  cum 
s.  Aug.  Sanch.  Laym.  Elbel  3  Croix  -* 
et  Salm.  5  cum  s.  Th.  qui  docet  6;  Ubi 
non  apparent  manifesta  indicia  de  ma- 
litia  alicuius^  debemus  id  ut  bonum  ha- 
bere^  in  meliorem  parteminterpretando, 
quod  dubium  est.  Recte  tamen  consu- 
lunt  aa.  cc.  tuncpraemitti  protestatio- 
nem ,  nolendi  effectum ,  si  aliqua  su- 
perstitio  subsit.Si  vero  certo  probabi- 
liter  constet  rem  nullam  habere  vim 
naturalem  ad  aliquem  effectum,  in  du- 
bio  censetur  |potius  provenire  a  dae- 
mone,  quam  a  Deo,  cum  divina  pro- 
missio  de  illo  non  habeatur ,  ut  docet 
Sanch.  '  cum  Gersone  et  Spor.  s  cum 
s.  Thom.  9.  An  autem  liceat  usus  pul- 
veris  sympathdci.  Respondet  Elb. «»  do- 
ctores  satis  communiter  negare ,  quia 
incredibilevideturqualitateshuiuspul- 

{1)N.H8.  (2)Del.praec.c.9.  n.31.  (3)N.o91. 
(4)  L.  5.  p.  1.  n.  28.  (i>)  Tr.  21.  c.  11.  „.  112. 
(6)  2.  2  q.60.a.4.incorp.  (7)  Dec.l  2.c.40.n.2 
;S)  K.  53.       (9)  2.  2.  q.  9G.  a.  2.       (10)  N.  S16. 


CAP.  II.  DE  SUPEnSTITroiTE  ETC.  DUB.  IV.  267 

veris  in  distans  habere  vim  operandi? 
undeElbel  censet  huiusmodi  usum  non 
facile  approbandum.  Attamen  in  casu 
urgenti  permitti  posse,  modo  vulnera- 
tus  non  nimium  distet  v.  gr.  ultra  300. 
passus;  et  modo  protestatio  praemitta- 
tur.  Ratio,  quia  probabile  estdari  a- 
ctionem  in  distans.  Certum  valde  pro- 
babiliter  mihi  videtur  hocesse  licitum, 
si  talis  pulvis  non  in  magna  distantia 
applicetur;  ducor  ex  iis  quae  dicit  ce- 
leber  philosophus  Purchotius  »  qui  sic 
ait:  Pulvis  vitrioli  calcinati ,  qui  sym- 
pathicus  appellatur^  in  sanguinem  e  vuU 
nere  recens  emissum  iniectus ,  ipsi  vul- 
neri  aliquot  passibus  remoto  mederi,  ao 
sanguinem  sistere  observatur.  Id  vero 
aliter  fieri  non  concipitur ,  quam  per 
profluvium  substantiale,  sive  per  spiri- 
tus  vitrioli ,  qui  calentibus  adhuc  san- 
guinis  particulis  admixti ,  ad  vulnus, 
unde  expressus  estsanguis,  feruntur,  et 
tanquam  cunei  quidam  apertos  meatus, 
quibus  effluit  sanguis^penitus  obstruunt. 
Ungere  autem  in  distans  gladium  ad- 
huc  caleutem  sanguine  vulnerati,  su- 
perstitiosum  esse  aitCroix'2cumBurg. 
et  asserit  commune.  Sed  ex  eadem  ra- 
tione,  ut  supra,  probabiliter  id  etiam 
permittit  Spor.  is.  Adhuc  enim  in  du- 
bio,  an  effectus  proveniat  a  causa  na- 
turali,  iam  diximus  ex  communissima 
dd.  superstitiosum  non  esse  illum  pro- 
curare,  saltem  protestationepraemissa. 
Quando  autem  adhibentur  aliqua  si- 
gr.a  crucis,  vel  tot  pater  etc.  in  dubio, 
ao  adsit  ibi  aliqua  superstitio.  Less.  i< 
ea  permittit,  praemissa  expressa  pro- 
testatione.  Consentiunt  Spor.iSet  Tam- 
bur.  1«  si  urgeat  notabilis  necessitas. 
Damnat  vero  Sporer  i?  cum  communi; 
tanquam  superstitiosum  regulariter, 
certis  festis,  horis  etc.  herbas  aut  fru- 
ctus  coUigere,  nisi  circumstantia  tem- 
poris  conferat  ad  herbarum  virtutem , 
ut  in  vere,  aequiuoctio  etc.  Damnat  et- 
iam  Sporer  *8  circumducere  equos  per 
templa  sanctorum,  nisi  expectetur  ef- 
fectus  per  merita  illorum  ,  unde  ait 

(11)  Instil.  pliil.  t.  2.  p.  1.  phjsic.  scct.  S.  c.  11. 
(52)  Ibid.  n.  29.  cas.  21.     (15)  Loc.  c.     (14)  L  2. 
(1S)N.54.     (16)L.2.c.&S.l.n.7a. 


c.  43.  n.  26. 
(t7)  C.  9.  u.  32. 


(18)  N.  28. 


268  LIB.  III.  TRACT.  I.  D 

auod  ubi  adsit  huiusmodi  consuetudo, 
ipsa  est  abroeanda:  at  si  non  possitsi- 
ne  offensa  populi  auferri ,  saltem  ipse 
docendus  est,  quo  animo  id  facien- 
dum. 

«  3.  Non  est  illicitumuti  virtute  rei 
naturalis,  quae  per  superstkionem  co- 
gnita  est ,  modo  eius  observatio  ,  aut 
operatio  nonpendeatabope  daemonis. 
Ratio  est,  quia  lieet  illa  cognitio  male 
parta  sit,  peccatum  tamen  transiit,  ne- 
que  virtus  naturalis  ex  eo  quicquam 
mali  contraxit.  Vid.  Sanch.  <  Bonac.  2 
Laym.  '  Tamb.  *.  » 

21 .  Quid  de  ensalmis?  Ensalmus  di- 
citur,  quia  communiter  ex  verbis  psal- 
morum  componitur  et  ordinatur  ad 
morbos  sanandos.  Si  ensalmus  est  in- 
vocativus^  scilicet  petens  salutem  a  Deo, 
quin  credatur  infallibiliter  effectus,  li- 
citus  est.  Secus  si  sit  constitutivus,  sci- 
licet  si  ei  tribuatur  virtus  infallibilis. 
Ita  Salm.  *  cum  Navar.  Azor.  Bon.  s. 
Anton.  Suar.  Sane  autem  illicitus  est 
ensalmus  ^  docet  s.  Thom.  ^),  si  in  eo 
invocetur  indirecte  daemon  ,  aut  no- 
men  inusitatum  angelorum  ,  vel  si  ei 
falsa  aul  vana  misceantur ,  vel  ad]>i- 
beatur  certus  modus  scribendi,  profe- 
rendi,  etc. 

22.  An  detur  naturalis  fascinatio.Af- 
firmant  Salm. '  cum  s.  Th.  s  qui  dicit: 
Oculi  autem  inficiunt  aerem  continuum 
usque  ad  determinatum  spatium.  Hinc 
dicunt  Salm.  9  quod  talis  qui  in  se  ex- 
peritur  hanc  pestiferam  qualitatem,  te- 
netur  abstinere  a  nimio  consortio  ho- 
minum  non  necessario,  vel  oculos  de- 
clinare.  Dicunt  vero  •<>  contra  Azor.  '< 
superstitiosam  esse  fascinationem  vul- 
garem  quae  a  Yulgo  creditur,  scilicet 
quod  aspicientesinvido  animo  noceant; 
et  ideo  tanquam  superstitiosa  vetanda 
esse  oscilla,  seu  turpicula,  quae  coutra 
fascinationes  imponuntur.  Sed  si  adlii- 
beantur  adversus  fascinationem  natu- 
ralem  ,  ut  supra  ,  nescio  cur  illa  sint 
»am  rigorose  damnanda  •,  unde  enim 
certo  apparet  quoddicta  oscillanullam 

(1)  2.  mor.  c.  38.      (2)  Q.  S.  p.  4.      (3)  Loc   c. 
u.  10.  c.  4.  (4)  Dcc.  1.  2.  c.  6.  §.  2.  n.  11. 

(.1)  Tr.21.c.il.n.l24.eti23.     (6)  2.2.. j.  96.  a. 4. 
7)N.104.     (8)l.p.q.ll7.a.3.  ad2.     (9)N.138. 


E  T    PRAEC.  DEGAL. 

naturaliter  virtutem  habeanl  ad  illud 
malignum  efflnviura  medendum.  Con- 
sentit  mihi  Spor.12  qui,  ut  supra  retu- 
limus,  ait  in  dubio  prudenti, an  res  ap- 
plicanda  habeat  vim  naturalem ,  quod 
licitepotest  adhiberi,  cum  communis- 
sima  dd.  ex  s.  August.  Tanto  magis, 
quia  communiter  eis  certa  fides  non 
praestatur. 

DnBiuu  V.  Quid  sit  maleficiam 
et  quomodo  possit  tolli. 

25.  Quid  et  quotuplex  malefidum. 

24.  Quae  remedia  liceat  adhibere  contra  male- 

ficium. 
2o.  ^«  liceat  petere  a  malefico  parato,  ut  tollal 

maleficium  cum  alio.  El  an  in  dubio,  num 

sciat  modum  licltum  solvendi. 

26.  Quid  de  strigibus. 

27.  Quam  excommunicationem  incurrant  »«a- 
lefici. 

28.  Quomodo  confessarius  se  gerere  debeat  cum 
magis  et  maleficis. 

23.  «  Resp,  K.  Maleficium  est  vis  no- 
cendi  aliis  ex  pacto  et  jcooperatione 
daemonis.  Differt  a  magia ,  quod  haec 
intendat  facere  mira  ;  illud  autem  di- 
rigatur  ad  nocendum.  Tol.  13  Fill.  i^. 

»  Resp.  2.MaIeQcium  aliud  dicitur  a- 
matorium^  seu  philtrum,  cuius  usus  est 
ad  carnalem  amorem,  vel  odium  exci- 
tandum,daemone  hominis  phantasiam 
commovente,  nihil  tamen  agente  in  vo- 
luntatem.  Unde  patet ,  si  maleficio  sic 
infecti  labantur,  eos  vere  peccare;  quia 
libertas  non  aufertur.  Aliud  diciturue- 
neficium ,  quo  alicui  personae  vel  eius 
bonis  damnum  infertur.Fill.is  Azor.ic. 

24.  »  Resp.  3.  Contra  maleficia  uti 
licet,  L  remediis  petitis  ex  medicina 
{  Plures  enim  herbae,  ut  ruta,  salvia 
elc.  contra  maleficia  naturaliter  pro- 
sunt ,  quia  virtute  naturali  corrigunt 
pravos  humores ,  ope  daemouis  com- 
motos  ,  non  vero  licet  uti  virga  lupi , 
pulvere  asperso  corpori  etc.  et  simili- 
bus,  quae  naturaliterconferre  nequeant 
ad  sedandos  humores.  Vid.  Salm.  •' ). 
2.  Exorcismis  et  sacramentis  ecclesiae, 
peregrinationibus,  invocationibus  san- 
ctorum,  etc.  3.  Destructione  signoruin, 
per  quae  daemon  nocet,  absque  tamen 
alio  maleficio;  Navarr.  et  communiler 

(10)  N.  loS.  (11)  L.  9.  c.  23.  (12)  Do  1. 

piacc.  C.9.  n.  31.  (13)  L.  4.  c.  16.  v.  Ullimr., 

(14)  T.  24.  c.  8.  q.  1.      (la)  Loc.  c.  n.  183. 
(16)  T.  1.  1.  9.  0.26.       (17)  C.ll.  n.lW.  ct  143 


.^AP.  I.  DE  9UPER9TITIONE  ETC.  DUB.  V, 


alii.  (Est  connnuneetiarn  apud  Salm.<). 
»  4.  Si  maleffcus  licito  modo  potest 
maleficium  tollere,  licet  eum  ad  id  ac- 
cersere,  rogare,  imo  etiam  pecunia  in- 
ducere ,  vel  verberibus  aut  tormentis 
cogere  ( non  tamen  interficere ),  si  no- 
lit.  Lugo  Diana  2.  Idque,  etiamsi  con- 
stet  eum  id  facturum  per  novum  ma- 
leficium ,  sicuti  ex  causa  licet  ab  usu- 
rario  petere  mutuum  ad  usuram.  Ra- 
tio  est,  quia  cum  habeam  ius  petendi, 
quod  ab  illo  recte  praestari  potest,  et 
est  indifferens,  imputabitur  illius  ma- 
litiae  si  id  male  faciat  (Ita  Salmant.  3 
cum  Pal.  Suar.  etc.  contra  Caiet. ).  V. 
Sanch.  ^  Fill.  5  Less.  ^  contra  Delrium. 
5.  Licet  etiam  contrarium  signum  po- 
sitivum  apponere ,  ex  se  tamen  hone- 
stum:  V.  gr.  si  daemon  esset  pactus 
cum  malefico  ,  se  tamdiu  nociturum  , 
quamdiu  maleficiatus  se  cruce  non  si- 
gnaret ,  aut  lavaret  corpus  ( nam  ple- 
rumque  fit  cum  tali  aliqua  conditione, 
V.  gr.  ut  tamdiu  duret ,  quamdiu  ma- 
net  aliqua  ligatura,  aut  res  aliqua  cer- 
to  loco  defossa ),  licebit  illi  se  signare, 
lavare,  etc.  Suar.  Less. '  ( Ita  etiam  El- 
bel  8  Salm.  9  Sanch.  Palaus  Trullench. 
etc.  ).  Ratio  est,  quia  non  est  intentio 
positiva  recuperandi  sanitatem  eo  me- 
dio,  sed  tantum  toUendi  signum,  et  dis- 
solvendi  pactum  cum  daemone.  Unde 
ulterius  patet ,  licere  repercutere  sa- 
gam  quae  te  tetigit,  ea  enim  repercus- 
sa  solet  noxa  cessare:  ut  habet  Less.'o 
et  Sanch.ii.  6.  Si  maleficus  non  potest 
tollere  maleficium,  nisi  per  novum, 
non  licet  eum  ad  id  inducere,  quia  id 
esset  inducere  ad  peccatum,  et  actui 
intrinsece  malo  cooperari,  Suar.Sanch. 
Less.  etc.  '2.  7.  gi  dubitetur  an  pos- 
sit  sine  maleficio  novo  lollere,  non  li- 
cet  ab  eo  petere,  ut  habetLaym.^^San- 
chez  et  Suar.,  quia  est  periculum  pec- 
candi.  Facilius  autem  praesumi  potest, 
eum  qui  signa  posuit,  posse  ea  sine 
novo  maleficio  destruere,  quam  eum 

(1)  C.  11.  n.  1S8.  (2)  P.  8.  t.  7.  r.  S5.  (5)  Ib. 
n.lS4.  (4)^.7.  dematr.disp.94.n.  11.  (S)N.192. 
(6)  L.  2.  c.  44.  d.  6.  (7)  L.  2.  c.  44.  n.  4S. 

(8)  N.  S34.  (9)  N.  161.  (10)  Loc.  c.  (11)  L.  7. 
de  malr.  disp.  93.  cl  96.  (12)  Loc.  c.  (15)  L.  4. 
><•  10.  e.  4.  n    fl.  (I^)  Disl.  5.  <i.  tt.  pag.  i'.. 


qui  non  posuit.  Unde ,  si  hic  suam  o- 
peram  offerat,  prius  erit  examinandus 
de  modo  solvendi.  Vide  Laym.  hic 
Bonac.  *^.  » 

-  23.  Quaer.  1 .  an  liceat  petere  a  ma- 
lefico  parato ,  ut  maleficium  cum  alio 
maleficio  tollat.  Affirmant  Angel.  et 
Aureol.  apud  Salm.  i^  sicutdicunt  et- 
iam  licere  ad  propriam  utilitatem  pe- 
tere  sacramenta  a  sacerdote  sacrilego. 
Sed  tenenda  est  negativa  sententia  cum 
Less.  <6  et  Salm.  i'  cum  s.  Th.  et  plu- 
ribus.  Ratio  ,  quia  sacerdos  sacrilegus 
potest  ministrare  sacramenta  non  sa- 
crilege.  Sed  maleficus  nequit  conficere 
maleficium  sine  daemonis  cooperatio- 
ne,  quod  est  intrinsece  malum.  Nec  of- 
ficit  illum  esse  ad  id  paratum ,  iuxta 
dicta  l.  2.  n.  47. 

Quaer.  2.  utrum  liceat  petere  a  ma- 
go  solutionem  maleficii  in  dubio,  an 
sciat  vel  ne  modum  licitum  solvendi. 
Certum  est  licere,  si  constet  quod  ma- 
gus  modum  licitum  non  ignorat,  et- 
iamsi  ille  modo  illicito  sit  usurus,  quia 
id  suae  malitiae  imputatur.  Ita  com- 
muniter  cum  Busemb.  ut  supra  n.  4. 
Salm.is  et  Sporer '^  cum  Laym.  Sanch. 
et  Less.  Idem  dicunt  Tamb.  20  Spor.  21 
Viva  22  cum  Sanch.  TruII.  Fill.  et  EI- 
bel  23  cum  Suar.  et  Sayr.  licere  si  sit 
certo  probabile,  quod  maleficus  sciat 
modum  licitum.  Sed  quid  in  dubio  ne- 
gativo?  Censet  Tamb.  24  et  non  repro- 
bat  Viva  25  quod  aliquando  etiam  li- 
ceat  petere ,  quia  non  raro  praesumi- 
tur  ex  communiter  contingentibus  ma- 
leficos  modum  licitum  non  ignorare. 
Sed  contradicit  sententia  communis 
quam  tenent  Sanch.  26  Less.  27  Viva  2J 
SaIm.29cumPaI.  Laym.  etc.  Ratio,quia 
praesumendum  quod  magi  non  sciant 
nisi  raodos  illicitos.  Caeterum,  si  in  a- 
liquo  casu  habeatur  iusta  praesumptio 
quod  maleficus  sciat  modum  licituni 
solvendi  maleficium,  puta  per  ablatio- 
nem  signi,  satis  probabilis  videtur  0- 

(IS)  C.  11.  n.  146.  (16)  L.  2.  c.  44.  n.  SS. 

(17)  N.  154.  (18)  Dicl.  c.  11.  n.  lol.  (19)  De  1. 
piacc.c.9.n.43.   (20)L.2.c.6.S.2.n.9.   (21)N.42. 

(22)  Q.  J>, a.o. n. 4.     (23)  N.  ii52.     (24)  Ibid.  n.  10. 

(23)  N.  3.  (2G)Deraalr.l.7.d.93.n.l3.  (27) L.  2. 
c.  44.  II.  40.      (281  L.  e.  n.  8.      f2<»1  'Viiin.  i;>2. 


270  txfi.  in.  TRACT.  1. 

pinio  Tamburini ;  cui  tunc  non  obsta- 
ret  sententia  communis  opposita;  nam 
(ut  ait  Tambur.)  dd.  contrarii  loquun- 
tur,  quando  dubium  aliter  non  pos- 
sit  deponi.  Advertunt  autem  cum  Bus. 
Spor.  1  Viva  2  et  Elbel  3  cum  Laym. 
Less.  et  Delrio ,  facilius  praesumen- 
dum ,  quod  sciat  solvere  maleficium 
modo  licito  is  qui  signa  posuit,  illa  au- 
fereudo,  quam  alius  qui  non  posuit. 

26.  Hinc  notandum  est  communem 
esse  sententiam  cum  Salmant.  ^  Suar. 
Less.  Delrio  PaL  Sanchez  etc.  adesse 
striges  quae  ope  daemonis  asportan- 
tur  de  loco  in  locum  corporaliter.  Nec 
ohstait  cap.  Episcopi^  26.  quaest.  5.  ubi 
prohibetur  sub  poena  excommunica- 
tionis  fidem  praebere  talibus  anicula- 
rum  neniis  ;  nam  ibi  prohibetur  asse- 
rere  simul,  quod  ambulent  cum  Hero- 
diade,  vel  dea  Diana.  Vide  Elbel  5  qui 
asserit  cum  Delrio  et  aliis,  contrariam 
opinionem  quam  tenuerunt  Lutherus 
Melancthon  et  quidam  catholici,  nem- 
pe  hoc  evenire  per  meram  illusionem 
et  vim  phantasiae,  esse  valde  pernicio- 
sam  ecclesiae  ,  quia  conducit  ad  exi- 
mendas  huiusmodi  lamias  a  poenis  i- 
psis  indictis;  quod  gravis  damni  est 
christianae  reipublicae. 

27.  Malefici  autem  incurrunt  excom- 
municationem  ex  iure  canon.  6.  Hanc 
autem  Salm.  '  cum  Tabien.  et  Delrio 
tenent  esse  latae  sententiae ,  cum  ibi 
dicatur:  Anathema  sit.  At  Suar.  Sanch. 
Azor.  Less.  etc.  ap.Salm.  8  tenentesse 
ferendae  sententiae ;  et  dicunt ,  quod 
verba  anathema  sit  in  materia  fidei  si- 
gnificant  haereticum  iam  ab  ecclesia 
praecisum:  sed  in  aliis  materiis  signi- 
ficant  separationem  tantum  faciendam. 

Incurrunt  etiam  excommunicatio- 
nem  bullae  Coenae  si  in  iis  coniungatur 
haeresis ;  vel  (ut  dicunt  Salm. )  vehe- 
mens  suspicio  illius,  nempe  quando 
ineunt  pactum  expressum  cum  daemo- 
ne,  vel  quando  misceut  res  sacras,  vel 
diabolum  adorant,  vel  consulunt  de  iis 
quae  ipse  cognoscere  nequit.  Ita  Sal- 

(1)N.  42.     (2)Loc.  c.     (5)N.S33.     (4)  C.  11. 
r.  172.         (K)  N.  ^27.         (6)  C.  Si  quis  aiiolos. 
(7)  C   11    11.  lidl.        (8)  N.  200.       (9)  N.  205. 


DE  I.  PHAEC.  UKGAIi. 

mant.  »  cum  Suar.  Azor^  etc.  Sed  haec 
intelligenda,  quando  adsit  error  fidei 
in  intellectu,  ut  ait  Spor.w.  Nam  alias 
non  datur  haeresis  formalis  ,  etiamsi 
quis  expresse  exterius  fidem  neget,  ut 
certum  est  cum  Busemb.  ut  supra  depr. 
fid.  K6. 2.  num.  19.  Et  sine  haeresi  for- 
mali  excommunicatio  bullae  minime 
incurritur,  ut  certum  est  apud  Laym. 

«  Quaeres :  quomodo  confessario  a- 
gendum  cum  divinatoribus,  magis,  etc. 

28.  »  Resp.  1 .  Examinandi  sunt , 
praeterquam  de  variis  superstitioni- 
bus  ,  1 .  quo  fine  tali  superstitioni  se 
addixerint,  v.  gr.  an  ratione  vehemen- 
tis  passionis,  tristitiae,  vindictae,  ava- 
ritiae  ,  aut  sanctitatis  nomen  conci- 
liandi,  quae  esset  sacrilega  hypocrisis. 

2.  De  apostasia,  idololatria,  et  haeresi: 
abnegant  enim  Christum  et  Deum;  re- 
nuuciant  sacramentis:  habent  daemo- 
nem  pro  Deo  vel  sancto  :  nec  damna- 
tumputant  autmiserum,  et  consequen- 
ter  illius  asseclas  non  esse  damnandos. 

3.  De  blasphemiis  in  Deum  et  sanctos, 
et  de  sacrilegiis,  abutuntur  enim  rebus 
sacris,  ut  aqua  benedicta,  eucharistia, 
etc.  4.De  luxuria,  et  commixtione  cum 
daemone.  5.  De  damnis  proximo  illatis. 
Suar.  Sauch.  Fill.  Bon.  ". 

»  Resp.  2.  Monendi  sunt,  eos  teneri 
1 .  pactum  expressum  ,  si  quod  ha- 
bent  cum  daemone,  aut  commercium 
abiurare  et  dissolvere.  2.  Libros  suos, 
schedas,  ligaturas,  aliaque  instruraenta 
artis  comburere.  3.  Comburere  chiro- 
graphum,  si  habent :  si  vero  solus  dae- 
mon  id  habeat,  non  necessario  cogen- 
dus  est,  ut  reddat :  quia  pactum  suffi- 
cienter  dissolvitur  per  poenitentiam. 

4.  Damna  illata  resarcire,  ad  quod  pro- 
inde  etiam  tenetur  flscus  (ubi  venefi- 
corum  bona  confiscantur);  uti  et  hae- 
redes,  si  ad  eos  bona  deveniant.  Laym.>2 
Suar.  «  Sanch.  «^  Fill.  etc. 

»  Resp.  3.  A  parochis  moneri ,  et  a 
confessariis  examinari  circa  hoc  prae- 
ceplum  potissimum  debent  1.  opilio- 
nes,  qui  varfis  dediti  esse  solent  ob- 

(!0)  Dc  1.  piavc.  c.  9.  n.  -«S.         (11)  toc.  c. 
(12)  h.  i.  U.  10.  0.4.  II.  7.  (13)  T.  1.  ilo  lol. 

!.  !».e.  17  (14)  Loc.  cil.  c.  49. 


CAP.  II.  DE  IRRELIGIOSITATB  ETC.  DUB.  I. 


271 


servationibus,  ut  gregem  suum  a  lupis 
vel  aliis  incommodis  tueantur.  2.  Fa- 
bri  ferrarii,  qui  circa  equos  sanandos 
utuntur  verbis  vel  ex  psalmis,  vel  ex 
oratione  dominica  desumptis.  3.  Ru- 
stici,  qui  ad  sananda  pecora  inanibus 
et  superstitiosis  observationibus  utun- 
tur,  vel  recurrunt  ad  peritos  talium 
artium.  4,  Vetulae,  quae  circa  mulie- 
res  laborantes  in  partu  vel  ex  matri- 
ce  vanas,  et  superstitiosas  adhibent 
orationes.  5.  Milites  qui  deferunt  se- 
cum  sacra  nomina  ,  vel  orationes  ad 
certitudinem,  quod  in  bello  vel  duello 
non  sint  vulnerandi ,  nunquam  aqua, 
igne,  vel  subita  morte  perituri.  » 

CaP.   II.    De    IRRELIGIOSITATE  EITrSQIIE    SPECIEBU3 

«  Irreligio  quae  religioni  opponitur 
per  defectum,  vel  tendit  directe  ad  ir- 
reverentiam  Dei ,  et  est  tentatio  Dei 
aut  periurium :  vel  lantum  tendit  ad 
irreverentiam  rerum  sacrarum,  et  est 
s^crilegium,  aut  simonia.  De  periurio 
in  secundo  praecepto,  de  reliquis  hic.  » 

DuBiuu  I.  Quid  sit  teatatio  Dei. 

20.  Quid  est  tentatio  Dei? 

oO.  j4n  in  tentatione  Dei  detur  ■parvitas  mate- 

riae.  Et  quae  sit  tentatio  interpretativa. 
o  I .  yin  peccet  qui  petil  a  Deo  miraculum. 
52.  An  qui  offert  se  ad  martyrium.  Et  an  qui 

respuit  medicinas. 

29,  «  Resp.  Tentatio  Dei  est  dictum 
vel  factumquo  quis  explorat,  numDeus 
sit  potens,  sapiens,  misericors,  aut  a- 
liquam  perfectionem  habeat.  S.  Th. ' 
Sanch.  etc.  Ea  est  duplex,  scilicet  vel 
formalis,  quando  quis  expresse  dubi- 
tans  de  aliqua  Dei  perfectione  ,  eam 
experiri  cupit;  ut  si  quis  petat  mira- 
culuni  quo  patefiat  fidem  catholicam 
esse  veram:  vel  det  se  praecipitem  ex 
turri,  ut  experiatur  an  Deus  sit  mise- 
ricors,  eum  eripiendo  a  laesione:  vel 
est  implicita  et  interpretativa^  quando 
quis,  etsi  expresse  non  intendat  Deum 
lentare,  id  tamen  petit  vel  agit  quod 
suapte  natura  eo  referri  videtur ;  ut  si 
quis  se  committat  periculo,  a  quo  vel 
nullo  modo,  vel  vix  possit  eripi,  nisi 
miraculose;  vel  si  media  naturalia  o- 

(1)  2.  2.  q.  92.  a.  1.        (2)C.H.       (3)  N.  4. 
(4)  L.  4.  t.  10.  c.  S.  (S)  L.  2.  c.  4S.  d  1 

(«)  L.  2.  c.  3.  (7)  2.  2.  q.  91>..  (8)  I„  2.  2. 
d.  fJ.  .j.  Ki.  n.  2  (9)  L.'2  e.  43.  n.  4 


mittat,  sperans  a  solo  Deo' effectura, 
V.  gr.  in  morbo  periculoso  respuens 
medicinam,  petensque  ac  sperans  a 
Deo  temere  sanitatem.  Nav.  2  Less.  ^. 
Item  si  sine  necessitate  et  causa,  rudis 
absque  praeparatione  velit  concionari, 
sperans  a  Deo  sibi  suggerendos  con- 
ceptus.  Suar.  Sanch.  Less.  Laym.  *. 

Unde  resolves: 

«  1 .  Tentatio  Dei  formalis,  est  pec- 
catum  ex  genere  suo  mortale,  in  qua- 
cumque  etiam  materia.  Ratio  est  quia 
includit  dubitationem  de  perfectioni- 
bus  Dei,  quae  in  gravem  Dei  contem- 
ptum  redundat,  vel  magnam  irreve- 
rentiam,  curiosius  agendo  cum  Deo, 
quasi  cum  ludione.  Less.  ^  Sanch.  ^ 
Suar.  et  caeter.  comm. 

»  2.  Interpretativa  tentatio,  cui  du- 
bitatio  illa  deest,  plerumque  est  tan- 
tum  peccatum  veniale  ob  imperfectio- 
nem  actus,  ignorantiam,  inconsidera- 
tionem ,  vel  parvitatem  periculi.  Imo 
saepe  nuUum  est  peccatum,  quando 
scilicet  iusta  causa  subest,  v.  gr.  Dei 
instinctus,  necessitas,  vel  pia  utilitas. 
Sayr.  Tolet.  Caiet.  s.  Th.  ?.  » 

30.  Sed  quaestio  haec  est,  an  in  ten- 
tatione  Dei  interpretativa  ^  ut  supra, 
detur  parvitas  materiae.  Affirmant  Bu- 
semb.  cum  Caiet.  et  Valent.  8  Less. » 
Sayr.  Clav.  <»  et  Tol. ".  Hi  dicunt  quod 
si  quis  in  re  levi  et  sine  gravis  damni 
periculo  tentaret  Deum,  ex  sola  curio- 
sitate  spectandi  aliquod  opus  super- 
naturale,  hic  tantum  venialiter  pecca- 
ret.  Sed  probabilius  Sanch.  «2  Suar.  « 
Salm.  ^*  eum  damnant  de  mortali,  nisi 
excusaretur  ratione  ignorantiae  vel  in- 
deliberationis.  Ratio,  quia  gravis  est 
irreverentia  velle  ut  Deus  ostendat 
omnipoteutiamsuam  ad  satisfaciendum 
curiositati  ipsius.  Hiuc  Salm.  i^  dicunt 
quod  probabilius  peccaret  graviter  qui 
in  levi  morbo,  reiectis  medicinis,  spe- 
raret  a  Deo  sanitatem,  quamvis  non 
peteret  miraculum :  quia  (ut  aiunt)  vi- 
detur  hic,  respuendo  remedia,  reipsa 
miraculum  exoptare,  cum  velit  mu- 

(10)  Reg.  I,  6.  c.  7.  n.  14.  (11)  L.  4.  c.  19. 

in  riii.  (12)  Decal.,1.  2.  c.  34.  n.  S. 

(15)  T.  1.  de  reL  tr.  3.  \.  l.  o.  3.  n.  16. 

Cl-i)  Tr.  21.  c.  12.  n.  8.  (1.11  l»c   r 


272 


LEC.  m.  TRACT.  1.  m  I.  WSaQG.  fiEO\l.. 


lari  caasas  nalat^les.  Sed  merito  huic 
doctrinae  contradicunt  Sanch.  '  cum 
Leonardo  Bonac.  2  cum  Suar.  Anacl.  ' 
Elbel  ^  et  Sporer^  cum  Laym.  qui  in 
hoc  non  recognoscunt  plusquam  venia- 
)em  culpam.  Ratio,  quia  in  hoc  non 
adest  gravis  deordinatio:  cum  enim 
quis  nequaquam  miraculum  petat  cu- 
riositatis  causa,  iuste  excusatur  a  gravi 
et  aliquando  ego  puto  etiam  ab  omni 
culpa,  si  speret  sine  remediis  natura- 
liter,  Deo  adiuvante,  a  tali  levi  morbo 
liberari,  dum  saepe  in  huiusmodi  mor- 
bis  natura  ipsa  salutem  operatur. 

«  3.  Si  quis  in  puteum  se  coniiciat 
ad  declarandam  Dei  erga  se  providen- 
tiam,  aut  supra  prunas  ambulet  ad  in- 
nocentiam  ostendendam,  est  interpre- 
lativa  tentatio  Dei:  uti  eliam  sunt  eae 
probationes  quae  fiunt  per  ferrum  can- 
dens,  aquam  ferventem,  vel  frigidam 
(Talesprobatiouessuntvetitae^utcom- 
muniter  Salm.  ' )  etc.  de  quibus  vide 
Binsfeld  et  DelriumS.  Licet  enim  Deus 
aliquando  tales  purgationes  miraculose 
probarit,  id  contigit,  vel  quia  Deo  in- 
spirante  factae  sunt,  vel  quia  inno- 
centes  ad  eas  compulsi  sunt  liberati. 
Bon.9.  » 

31 .  Peccat  qui  absolute  petit  a  Deo 
vel  offert  miraculumad  conversionem 
haereticorum ,  cum  sufficiant  nostrae 
fidei  testimonia,  Salm.w  cum  Suar.Pal. 
Sanch.  Si  vero  aliqpiando  sit  firmissi- 
ma  spes  conversionis,  tuuc  poterit  peti 
a  Deo  miraculum  sub  conditione,  si  ei 
placuerit,  Salm.  **.  Caeterum  Sporer  12 
cum  commuui  ait  satis  esse  licitura 
petere  a  Deo  miraculum,  quoties  adsit 
utilitas  gravis  ad  nostram  aut  aliorum 
salutem  vel  divinam  voluntatem  im- 
plendam.  Et  idem  clare  docet  d.Th.i3 
ubi  ait  non  tentare  Deum  qui  signum 
ab  eo  petit,  ut  aliis  demonstret;  vel  ad 
hoc  quod  instruatur^  quod  circa  aliquod 
^actum  sit  placitum  Deo  *^. 

32.  Item  peccat  qui  periculo  mortis 
vel  mutilationis  se  obiicit  ad  perferen- 
dum  martyrium  sine  iusta  causa;  nam 

fl)  Iioc.  c.  (2)  De  1.  praec.d.  5.  q.  9.  p.un.n.3. 
(5;ib.  (i.l.n.  8.  (4)D.  n.S60.  (S)  Eod.  lil.  c.  tO. 
(($)  C.  1.  ol  2.  ile  pmg.  vulg.  (7)  C.  12.  n.  iJ.  M  6. 
Iq)  L.  4.  disi,.      (9)  D.  9.  p.  1.      (10)  C.  12.  •„.  7. 


in  casu  necessitatis,  si  alias  fides  sm 
salus  multorum  periclitetur;  vel  ad  vi- 
tandas  blasphemias,  in  quibus  casibus 
martyrium  est  in  praecepto;  vel  in 
casu  utilitatis ,  ad  exaltandam  fidem 
aut  Dei  gloriam;  tunc  licet  martyrio 
se  ofiferre,  ut  docet  s.  Thom.  i^,  Vide 
Salm.16. 

Item  peccat  qui  respuit  medicinas; 
uisi  faciat  ad  se  mortificandum,  modo 
absit  periculum  mortis,  ut  Viva  i'  et 
Salm.  *8  cum  Caiet.  Nav.  et  Sanch. 

Quaeritur,  an  tentatio  Dei  expressa 
differat  specie  ab  interpretativa.  Affir- 
mant  Suar.  et  Bon.  At  probabilius  ne- 
gant  Salm.  19. 

DuBicu  II.  Qaid  et  quotuplex  sit  tacrilegium. 

00.  Quid  et  quotuplex  sacrilegmm. 

54.  Quales  species  sacrilegii  sint  explicandae. 
35.  Quae  sint  sacrilegia  personalia. 

56.  Quae  localia. 

57.  An  vetentur  in  ecclesia  mercatus,  convivia, 
iudicia,  etc. 

58.  An  sit  sacrilegium  extrahere  hominem  ab 
ecclesia,  atrio,  etc.  ^ 

59.  An  omne  furtum  in  ecclesia  sit  sacrilegium. 
An  in  sacristia. 

40.  Quae  sacrilegia  realia. 

41.  An  liceat  vasa  et  vestes  sacras  convertere 
in  usum  profanum. 

42.  An  sit  sacrilegium  laedere  bona  ecclesia- 
sticorum.  Detinere  legata  pia.  Decimas  non 
solvere. 

45.  An  sit  sacrilegium  mentaliter  peecare  in 
ecclesia.  An  omittere  sacramenta  tempore 
debito. 

44.  An  censurae  conlra  sacrilegos  incurran- 
tur  ipso  facto. 

45.  An  sit  sacrilegium  furart  reliquias. 

46.  An  peccare  die  festo. 

47.  An  violare  vota. 

48.  Fide  alia  ibid. 

33.«  Resp.  Sacrilegium  est  violatio  rei 
sacrae,  hoc  est  dicatae  cultui  divino. 

1 .  Est  peccatum  mortale  ex  genere  suo, 
si  opus  specialiter  repugnet  cum  rei 
sanctitate,  non  vero  si  generaliter  tan-' 
tum  repugnet,  quomodo  omnia  peccata 
mortalia  generaliter  repugnant  sancti- 
tati,  v.  gr.  templi,  ita  ut  ibi  cum  ve- 
niali  peccato.committantur.  Est  autem 
sacrilegium  triplex:  personale,  quo  per- 
sona;  locale^  quo  locus;  reoie,' quo  res 
aliae  violantur;  s.  Th.20  et  caeteri  thco- 
logi.  » 

(11)  Ibid.      (12)  Loe.  c.      C13)  2.  2.  q.  97.  a.  2. 
(141  Ibid.  ad  3.         (IS)  2.  2.  q.  144.  8.  5.  ad  i . 
(IG)  N.  9.        (17)  Q.  6.  a.  3.  c.  6.        (1«)  N.  9. 
(19)  N.  11.  <20)  2.  2.  1.  99.  a.  3. 


GAP.  II.  DE  IRRELIGIO 

.Tl.  Explicanda  est  in  confessione 
species  sacrilegii,  an  fuerit  p^sonale, 
locale,  aut  reale.  Viva '  et  Salm.  2  cum 
s.  Thom.  et  communi.  Quaestio  est, 
an  praedictae  species  sint  subalternae, 
vel  sint  infimae.  Prima  sententia  tenet 
esse  subalternas  continentes  sub  se  a- 
lias  speciesinfimas.  Ita  Suar.Pal.  Less. 
etc.  apud  Salm.3  cum  Bus.  (vid.  num. 
48.)  etElbeH  cum  Fill.  Et  ideo  dicunt 
percussionem  clerici  specie  diCFerre  a 
concubitu  cum  eo.  Secunda  tamen  sen- 
tentia  tenet  esse  infimas ,  ut  Viva  5  et 
Salm.  cum  Caiet.  Trull.;  ita  ut,  si  quis 
violat  sanctimonialem  verberando,  aut 
cum  ea  concubendo,  unum  sacrilegium 
formaliter  committit.  Et  sic  sentit  d. 
Thom. 6  qui  ait:  Possibile  est  aliqua  duo 
peccata  differre  specie  secundum  mate- 
riales  actus,  convenire  autem  in  specie 
secundum  unam  rationem  formalem  sa- 
crilegii;  puta  si  quis  sanctimonialem 
violaverit  verberando  vel  concubendo. 
Et  haec  est  probabilior.  Docet  vero 
idem  s.  doctor  praefatas  species  habere 
tliversos  gradus,  significans  eos  con- 
stituere  quidem  circumstantias  aggra- 
vantes,  non  autem  speciem  mutantes. 

Unde  resolves: 

35.  «  \.  Personale  sacrilegium  est 
percussio  clerici,  pertractio  eiusdem 
ad  iudicium  saeculare,  item  luxuriosa 
violatio  personae  Deo  per  votum  casti- 
tatis  sacratae,  de  qua  v.  infra'. 

36.  »  2.  Locale  sacrilegium  est  o- 
mnis  actus,  quo  ecclesia  poUuitur,  ut 
est  V.  gr.  occisio  hominis,  effusio  hu- 
niaui  sanguinis  vel  seminis  illicita  et 
notoria.  (Ut  probabiliter  tenent  etiam 
VivaS  et  Tamb.  cum  Vasq.  Pont.  Dian. 
Con.  Tol.  apud  Salm.  9  contra  Salm.  10 
cum  Suar.  Bon.  Lug.  PaL  etc.  et  El- 
Ijel  1'  qui  probabilius  dicunt  etiam  oc- 
eultam  effusionem  esse  sacrilegium.  Vi- 
(ie  dicenda  de  6.  praec.  n.  458.).  Item 
sepultura  excommunicati,  vel  non  ba- 
ptizati ;  item  si  actus  quidam  profani 
fiant  in  ecclesia,  et  repugnantes  eius 
immunilati,   ut  negotiationes,  illiciti 

(.1)  De  1.  praec.  dec.  q.  6.  d.  1.  n.l.  (2)  Tr.21. 
II.  17.  c  12.  (3)  C.  12.  n.l7,  (4)  De  sacr.  n.S6S, 
(a)  Q.  6.  a.  1.  n.  2.  (6)  2.  2.  q.  99.  a.  3.  ad  2. 
i7)Tr.  4.  0,2.  dub,2.n,4S4.     (8)  Q.6,  a.l.n.ll. 


SITATE  RTC.  DUB,  11.  Sm 

concubitus  et  spurcities  ,  seditiones  , 
concilia  saecularia,  stabulationes  equo 
rum,  incendia ,  effractiones,  spoliatio- 
nes,  Item  si  materia  rei  sacrae,  vel 
ecclesiae  directe  ad  profanos  usus  con- 
vertatur,  si  reus  ex  ecclesia ,  velut 
asylo,  extrahatur;  nisi  tamen  sit  la- 
tro  publicus,  vel  nocturnus  populator 
agrorum,  vel  enorme  maleficium  fi- 
ducia  asyli  istic  commiserit,  Denique 
si  furto  auferantur  res  ecclesiae,  aut  ibi 
depositae.  Laym.<2  Bon.'3.  Si  vero  res 
ablata  fuerit  per  accidens  tantum  in 
ecclesia,  v.  gr.  crumena  viri  divitis, 
probabiliter  non  committi  sacrilegium 
docetDian.<*exFagn.  et  sex  aliis,  con- 
tra  Suarez  Laym.  etc.  » 

37.  Similiter  violatur  locus  sacer,  sl 
in  eo  fiant  conclamationes ,  deambu- 
lationes,  mercatus,  strepitus  iudicio- 
rum  saecularium,  non  vere  ecclesia- 
sticorum  pietatem  spectantium.  Ali- 
quando  tamen  iudicia  saecularia ,  aut 
parlamenta  licita  sunt  iu  necessitate, 
v.  gr.  ob  pluviam,  solis  aestum:  modo 
flant  sine  strepitu,  et  desit  alius  locus 
opportunus.  Pariter  non  videtur  culpa 
gravis  aliqua  moderata  deambulatio  iu 
ecclesia,  aut  privata  comestio,  etiam 
sine  necessitate,  si  absit  scandalum  et 
clamor.  ItaVivais  exs.Th.  cumSalm,*^. 
Hic  obiter  advertatur  nemini  quacum- 
que  praedito  dignitate,  modo  non  re- 
gali,  licere  indicere,  ut  bibi  ad  eccle- 
siam  deferatur  stratum;  secus  statim 
cessandum  a  divinis,  et  ministri  eccle- 
siae  ipso  facto  excommunicationem  in- 
currunt,  et  ecclesia  tanquam  interdi- 
cta  habenda  est.  Hoc  decretum  fuit  a 
S.  C.  caerem.  quae  ait:  «  Proposito  in 
♦  S.  C.  caerem.  quodam  abusu  inter 
»  alios  qui  de  recenti  in  urbe  irre- 
»  pserunt,  eadem  S.  C.  ad  eum  omnino 
»  tollendum  die  30.  aug.  1701.  decre- 
»  vit :  Non  licere  cuicumque  etc.  (per- 
sonis  regalibus  tantum  exceptis)  ad  ec- 
clesias  strata  sibi  deferri  facere;  secus 
cessandumimmediate  a  divinis:  quod  nisi 
servetur,  rectores  caeterosque  ministros 

(9)  Tr.  6.  e.  8,  o.  101.  (10)  Ibid.      (11)  N.  SaU. 

(12)  L.  4,  ir,  10.  c.  7.  (15)  Quaest.  6. 

(14)  P.  1. 1.3.  r.27.  (13)  Ibid.  n.  II. 
(IC)  Dict.  c.  12.  u.  2a. 

18 


«27*  LIB.    III.  TRACT.  I. 

ipso  facto  excommunicationem  incur- 
rere^  eamque  ecclesiam  esse  habendam 
pro  interdicta  (Ita  adnotatum  reperitur 
in  buU.  Clementis  xi.  < ).  Deinde  sub- 
iungitur :  Et  facta  relatione  Sanctitas 
sua  (i.  e.  praefatus  Clemens)  decretum 
approbavit^  nec  non  promulgari ,  atque 
eccecutioni  tradi^  et  in  omnibus  urbis 
sacrariis  affigi  m^ndavit  die  3.  ocf ,  1 701 . 
Hoc  omne  refertur  a  Ferraris  2  qui  et- 
iam  refert  vetari  pluribus  ex  decretis 
S.  R.  C.  dare  intra  missam  laicis  (etsi 
praesidibus)  evangelium  osculandum, 
uti  etiam  dare  illis  usum  baldachini, 
et  illos  admittere  ut  assistant  in  prae- 
sbyterio.  Ad  nostra  autem  redeuntes 
dicimus. 

38.  Sacrilegium  est  extrahere  vio- 
lenter  hominem  ab  ecclesia,  etiam  in- 
terdicta  vel  poUuta,  et  ab  eius  coeme- 
terio,  atrio,  claustro,  dormitorio,  am- 
bitu  contiguo  cum  ecclesia:  item  a  do- 
mibus  religiosorum  clausura  septis.  Vi- 
de  Salm.  3.  Caeterum  praeter  hunc  u- 
sum  violatae  immunitatis,  ad  incur- 
rendam  speciem  sacrilegii  nomioe  loci 
sacri  intelligitur  tantum  ecclesia,  non 
alia  loca,  cum  in  odiosis  stricte  facien- 
da  est  interpretatio ,  ut  notat  Elbel  ^ 
cum  Laym.  Bon.  etc. 

39.  Quaeritur  ,  an  omne  furtum  in 
ecclesia  sit  sacrilegium.  Prima  senten- 
tia  cum  Lugo  5  Tambur.  6  PaL  Azor. 
Dian.  Less.  Con.  Henriq.  etc.  apud 
Salm.  '  tenet  non  esse  sacrilegium , 
nisi  furtum  sit  de  re  ecclesiae  commo- 
data  vel  commissa  ibi  custodiae  causa: 
nam  aliae  res  profanae  accipiuntur 
quidem  materialiter  in  loco  sacro^  sed 
non  de  loco  sacro^  dum  ad  locum  sa- 
crum  nuUomodopertinent.Excipit  ta- 
men  merito  Lugo  ^  furtum  de  rebus 
quae  sacrista  fecisset  sibi  commodari 
pro  ecclesiae  ornatu.  Secunda  tameu 
sententia  probabilior  afBrmat  ex  iure 
canonico  ^  ubi  absolute  damnatur  ut 
sacrilegus,  qui  non  sacrum  de  sacro  fu- 
ratur  ;  nec  id  limitatur  ad  deposituui 

(1)  P.  3.  dec.  1.  Caer.     (2)  Bibl.  l.  3.  v.  Ecclesia, 
X  3.  n.  28.  et  29.  (3)  Tr.  10.  c.  3.  a  u.  81. 

(4)  De  sacvil.  n.  S66.  (S)  D.  16.  n.  470.  (C)  la 
inelli.  coiif.  1.  2.  c.  8.  n.  a.  (7)  Tr.  «.  c.  8.  ii.  103. 
\ii,)h.c.    (9H:.Ouisauis.caus.i7.q.4.    tW)N.8tt7. 


DE  I,  PRAEC.  DECAt. 

tantum.  Ita  Elbel  lo  cum  Fill.  Val.  e\ 
Salm.**cumPaI.Dic.  Vasq.Bon.Laym. 
etc.  Recte  tamenSalm.probabilemvo- 
cant  primam  sententiam.  Anautem  sit 
sacrilegium  locale  furari  e  sacristia. 
Negat  Sanch.*2  contra  aliquos.  Certum 
autem  est  non  esse  sacrilegium  furtura 
in  claustris,  nec  iii  oratorio  domus  pri- 
vatae.  In  oratoriis  vero  xenodochio- 
rum  vel  eremitoriorum,  licet  non  be- 
nedictis  ab  episcopo,iuste  putat  Saoch. 
furta  esse  sacrilegia.  Vid.  Vivam  i3. 

40.  «  3.Reale  sacrilegium  est  indigna 
tractatio  et  administratio  sacramento- 
rum,  ut  si  ministrentur  vel  suscipian- 
tur  cum  peocato  mortali.Item  profana- 
tio  vasorum  et  instrumentorum  sacro- 
rum:  v.  gr.  si  quis  calice  utatur  in  con- 
vivio,  ornameuta  altarium  vel  sacerdo- 
tum  ad  ususprofanos  applicet,  intellige 
de  iis  quae  consecrari  vel  saltem  be- 
nedici  soIent:nam  ad  nuptias,  vel  com- 
munem  usum  adhibere  tapetes,  cande- 
labra,  pelvim,  imo  et  manutergium,  et 
caetera,  quae  mediate  serviuut  mini- 
sterio  sacro,  non  esse  peccatum  docet 
Tamb.  ^*  nisi  fiat  ex  aliquo  contemptu 
saltem  implicito,  ut  si  semper  et  indif- 
fereuter  sic  utaris  supradictis.  Atque 
idem  alfirmat  de  candelis,  ramis,  aqua, 
incenso,  et  similibus  benedictis,  quod 
in  modicis  istis  benedictionibus  non  a- 
gatur  cum  tanto  rigore  ab  ecclesia,  ut 
patet  in  pane,  ligno,  carbonibus,  etc. 
benedictisis.  Item  violatio  vel  indigna 
tractatio  sacrarum  imaginum  et  reli- 
quiarum.  Item  abusus  scripturae  sa- 
crae,  v.  gr.  ad  stabiliendas  haereses  vel 
res  turpes.  Item  raptura  bonorum  ec- 
clesiae,  suppressio  piorum  legatorum, 
vel  iurium  ecclesiae  defraudatio,  etc. 
Vid.  Fill.  16  Regin.  "  Suar.  » 

Concilium  Tridentinumis  vocat  teme- 
ritatem,  torquere  verba  s.  scripturae 
ad  scurriiia,  fabulosa,  vana,  adulato- 
ria,  detractoria  etc.  Vid.  Salm.  i^. 

41 .  Quaeritur  1 .  an  vasa  et  vestes  sa- 
crae  possint  converti  ia  usum  profa- 

(11;  Tr.  6.  c.  8.  n.  103.     (12)  De  malr.  d.  IS.  n.  13. 
(13)  D.  loc.  u.  13.         (14)  Metl».  celebr.  iniss.  1.  1. 
c.  iJ.  §.  5.  u.l.     (lS)Ibid.n.3.     (IU)  Ti-.24.  c.  9. 
(17)  L.  19.  u.  57.  •  (18)  Scss.  4.  iu  iine. 

(19)  Cap.  12.  H.  22. 


num.  Affirmant  Salm.  <  si  illae  lam  a- 
miserint  formam  et  benedictionem.  Sed 
alibi2  omnino  negant  cums.  Th,,  qui^ 
dicit:  Altaris  pallae^  velum,  candela- 
brum^  cathedra^  et  alia  quae  in  sacra- 
rio  fuerint,  non  debent  admitti  in  usum 
laicorum ,  sed  esse  comburenda.  Melius 
autem  Suarez  «  Bon.  5  et  Ronc.  6  cum 
Barbosa  distinguunt,  et  dicunt  quod  si 
res  ita  totaliter  immutetur,  ut  ad  cora- 
munem  materiam  redeat,  sicut  si  ca- 
lix  igne  vel  ferro  ad  communem  mas- 
sam  argenti  reducatur,  tunc  licet  in  u- 
sum  profanum  convertere.  Ita  ipse  cum 
Bon.  Pal.  Suar.  et  Baur.;  secus  si  to- 
taliter  non  difiFormetur.  Hinc  non  licet 
ex  veteri  casula  vestes  profanas  resar- 
cire:  et  hoc  adhaeret  ei  quod  dicit  s. 
Thom.  supra.  Ideo  alii  dicunt  non  li- 
cere  huiusmodi  vestes  ad  usus  profa- 
nos  vendereaut  oppignorare.  V.  Salm.'. 

42.  Quaer.  2.  an  laesio  quorumcum- 
que  bonorum  ecclesiasticorum  sit  sa- 
crilegium.  Resp.  negative,  sed  tantum 
bonorum,  quae  pertinent  ad  ornamen- 
tum  ecclesiae,  aut  sunt  deputata  ad  sus~ 
tentationem  m,inistrorum,  ut  loquitur  s. 
Thom.s.Ly  ad  sustentationem  ministro- 
rum^  intellige,  qua  tales  sunt,  ut  recte 
dicit  Tamb.  ». 

Quaeritur  3.  an  sit  sacrilegium  in- 
iuste  detinere  legata  relicta  ecclesiae 
pro  eius  servitio.  Affirmat  Less.io.  Sed 
negantTamb."  cumPal.  et  Salm.i2etc. 
Quia,  donec  dicta  bona  ab  ecclesia  non 
possideantur,  non  sunt  sacra. 

Quaeritur  4.  an  sit  sacrilegium  non 
solvere  decimas.  Affirmant  Less."  EI- 
bel  i<  cum  Val.  Sporer,  etc.  Sed  negat 
Groix  «5et  Tamb.iecumPal.:  dicunt  ta- 
raen  esse  peccatum  gravius  irreligiosi- 
tatis,  quia  solutio  decimarum  est  ordi- 
nata  in  recognitionera  divini  dominii. 

43.  Notandum  quod  per  meros  actus 
internos  non  violatur  sanctitas  loci; 
ideoque  non  committitsacrilegium,qui 

(1)  Tr.  21.  c.  12.  n.  22.  (2)  C.  10.  n.  14S. 

(3j  P.  3.  q.  83.  a.  3.ad  3.elc.39.de  consecr.dist.l. 
(4)  P.3.d.81.secl.8.  (S)Del.piaec.d.5.q.l.p.4. 
(6,  De  1.  praec.  c,  1.  q.  7.  (7)  Dict.  c.  10.  n.  147. 
(8)  2.  2.  q.  99.  a.  3.  (9)  Dec.  1.  2.  c.  6.  §.  S.  n.  9, 
(10)L.l.c.l6.n.30.  (H)lb.n.lO.  (12)C.12.u.3S 
(13)  L.  2.  c.  16.  n.  18.  (14)  N  i5G9.  (18)  L. 3* 
p.  1.  u.  S2.      (16)  Il.id.  M.  II.      (I7j  C.  12.n.  2}!' 


CAP.  11.  DE  innELIGIOSITATE  ETC.  miB.TT, 


57: 


iu  ecclesia  habet  voluntatem  occiJendi 
hominem  extra  illam.Secus  si  quis  ex- 
tra  ecclesiam  proponit  occidere  in  ec- 
clesia.  ItaSalm.  <7  cum  aliis  commun. 

Palaus  <8  tenet  omittere  sacramenta 
tempore  debito  esse  sacrilegium.  Pro- 
Ijabilius  vero  negatur,  sed  esse  dicitur 
jieccatum  contra  obedientiam  ecclesiae 
debitara.  Salra.  19. 

44,  Item  notandum  est  quod  censu- 
rae  contra  sacrilegos  latae  non  incur- 
runtur  ipso  facto,  nisi  a  percutientibus 
clericura:  iteraque  a  violantibus  ira- 
munitatem  ecclesiasticam,  imponendo 
tributa,  usurpando  bona:  et  ab  effrin- 
gentibus  ecclesias,  et  siraal  expolian- 
tibus  rebus  sacris.20.  V.  Salm.21.  Incen- 
diarios  autera  ecclesiarura  probabilius 
non  estesse  excommunicatos  ipso  facto, 
ut  Salm.  22  cum  Caiet.  Sylv.  Nav. 

45.GravesacriIegiura  coramittit,  qui 
furatur  reliquiara,  etiam  inparva  quan- 
titate,  si  scit  dorainum  ob  hoc  esse  val- 
de  contristandum.  ItaLeand.Prad.  Nav. 
Mol.  apud  Salra.  23. 

46.  Quaeritur  5.  an  tempus  sit  obie- 
ctum  sacrilegii,  scilicet  si  quis  peccet 
die  festo  etc.  Negant  Lugo24  et  Salra.25 
cum  Less.  et  Pal.  et  Tarab.26  nisi  nota- 
bilis  irreverentia  irrogetur  cultui  di- 
vinojut  si  quis  in  dieVeneris  sancti  ex- 
hiberet  coraoedias,  ludos  publicos,  etc. 

47.  Quaeritur  6.  an  violatio  voti  sit 
sacrilegium.  Negant  Suar.  Tamb.  27  et 
Pal.28.  Dicunt  enim  esse  peccatum  per- 
fidiae,  seu  contra  fidelitatera  Deo  de- 
bitara,  utCroix29  cumTamb.30.Affirmat 
vero  s.Th.31  et  sequuntur  SaIm.32.Qui 
autem  violat  votum  castitatis  probabi- 
lius  committit  sacrilegium.  V.  Elb.  33. 

48. «  4.Peccaturetiam  sacrilegio  pec- 
cato  oraissionis,  v.  g.  si  quae  ad  sacri- 
ficium  spectant,  ut  corporalia  et  simi- 
lia,  sint  valde  imraunda.  Bon.  34  (Qui  35 
cura  Fill.  Suar.  Reg.  etc.  dicit  esse  mor- 
tale.  Vide  l.  6.  n.  376.  et  386.). 

(18)  Tr.  17.  d,  2.  p.  3.  §.  3.  n.  2.  (19)  C.  12,  n.  38. 
(20)  C.  conqaest.  22.  de  sent.  cxcouim.  (21)N.  24. 
(22)  N.  40.  (23)  Tr.  21,  c,  10,  n.  108.  (24)  De 
bcn,  d,  16.  n,  823.  (28)  C,  12.  n.  36.  (26)  Metli. 
conf,  1.2.  c.7.§.S.n.40.  (27)  Dec.  1,  2.S.3.n.l3. 
(28)  Tr.  17.  d. 2.  p.  3.  §.2.  n.  2.  (29)  L.  3.  p.  1.  n.  83. 
(5a)lbid.  (31)2.2. q.99.a.3.ad3.  (32) C.  12. n. 22. 
(.>.-,)  N.  !'.81      [~4'\  Dc  cuch.,     (33)  P.9.  n.  23, 


2^6  "B.     fRACT.  I.  DE  I.  PBAEC.  DECAL. 


»  5.  fn  confessione  exprimenda  est 

species  et  materia  sacrilegii.  Ratio  prio- 

ris  est,  quia  saepe  diversam  malitiam 

habet,  v.  gr,  percussio  sacerdotis,  et 

fornicatio  cum  eodem.  Ratio  posterio- 

ris  est,  quia  etiam  materia  aliquando 

augei  et  addit  malitiam,  ver.  gr.  si  sit 

contra  eucharistiam,  addit,  secundum 

Gordonum,  communi  violationi  rei  sa- 

crae  aliud  peccatum  contra  latriam.  At- 

tingere  autem  nuda  manu  calices,  pa- 

tenas,  aras,  agnos  cereos,  etc.  chrisma- 

te  delibuta  non  licet  foeminis  et  laicis 

(Licet  vero  clericis  etiam  primae  ton- 

surae,  ut  Tamb.  i  cum  Suarez).  Citra 

contemptufti  tamen  non  mortale,  si  va- 

cua  sint-,  et  si  causa  subsit,  nec  venia- 

le,  Suar.  Tamb.2;sinecausa  autem  ve- 

niale  esse  docet  Suar.  Coninch.  et  alii 

communiter ;  licet  Tamb.  ^  ex  Sa  etc. 

contrarium  censeat  probabile  (  Cum 

Scoto  et  Bartol.  ab  Ang.  •,  sed  Sa  ap. 

Tamb.  et  Sot.  Henr.  Sanchez  Fag.  et 

Tamb.  apud  Pasq.  ut  refert  Croix^  cen- 

set  nullum  esse  peccatum.  Pro  monia- 

Hbus  vero  adestprivilegium,  ut  Salm.5) 

ut  et  si  corporalia  vel  purificatoria  la- 

ventur  ab  iisdera.  Vide  lib.  6.  n.  387. 

Caetera  autem  quae  eucharistiam  im- 

mediate  non  contingunt,  nec  chrismate 

unguntur,  ut  mappae,  vestes  sacerdo- 

tales,immediate  contingere  omnibusli- 

cet.  Suar.  Lay.Tamb. «  qui  ex  Pal.  etc. 

idem  concedit  de  reUquiis:  sicut  etiam, 

nt  easdem  thecis  inclusas  penes  se  ha- 

beant;  vel  laici  in  publicis  processio- 

nibus  gesteut.  Idem  docet  cum  Laym. 

tle  pyxide,  sive  ciborio,  et  iunula  be- 

nedictis,  quando  sacram  eucharistiam 

nondum  continuerunt.  Idem  de  corpo- 

ralibus,  pallis,  et  purificatoriis,  quando 

post  sacrum  usum  lota  sunt:  ex  Laym. 

et  Bon. ,  imo  etiam  ante  lotionem.  Laym. 

Tamb.'. » 

DuBiDH  III.  De  simonia. 

Aht.  I.  Quid  sit  et  quotuplex. 

49.  Quid  sil  simonia  et  quotuplex. 

bO.  An  jiossil  dari  parvitas  materiae  in  si- 

monia. 
hi.  Quando   sit   simonia  dare  temporale  pro 

spiriluali. 

(1)  Mclh.  celebr.  ni:;5.  \.A.  c.  2.  §.  1.  n.  11. 

(,'.*)  lUtJ-   n.  12.  (3)  Loc.  c. 


S2.  An  sit  simonia  dare  beneficium  alicui,  ut 
se  sustentet;  vel  sola  ratione  amiciliae  aut 
precum. 

55.  .^n  sit  simonia  deducere  in  pactum  obli- 
gationem  antidoralem. 

54.  An  dare  spirituale  principaliter  ob  tempo- 
rale. 

55.  An  sit  simonia  accipere  aliquidpro  admi- 
nistratione  sacramentorum.  Et  an  princi- 
paliler  ob  lucrum  temporale  ab  eis  captan- 
dum. 

56.  Quid  intelligatur  per  munus  a  manu. 

57.  An  sit  simonia  dare  mutuum  ob  spirituale. 

58.  An  solvere  pensionem  ob  beneflcium. 

yj.  An  dare  aliquidy  ut  alter  praestet  quid  spi- 

riluale  pro  se  ipso  accipiente. 
GO.  An  dare  beneficium  cum  aliquo  onere  spi- 

rituali.  An  resignare,  vel  praesentare  cum 

onere. 

61.  Quid  per  munus  ab  obsequio. 

62.  An  sit  simonia  inservire  ob  beneficium. 
do.  Quid  per  munus  a  iingua. 

64.  An  sit  simonia  dare  aliquid  mediatori  ut 
obtineat  tibi  beneficium. 

65.  Quid  si  sit  intercessor  mediatus. 

66.  Quid  si  promittas  dare  eleemosynam  alicui 
monasterio. 

67.  Quae  sit  simonia  raentalis.  Quae  conventio- 
nalis.  Quxie  realis. 

68.  Quae  iuris  divini,  quae  humani. 

69.  An  delur  simonia  tantum  de  iure  humano. 

70.  .4n  vendere  beneficia  sit  simonia  de  iure 
divino. 

74.  An  sit  simonia  vendere  ius  patronatus.  Et 
an  de  iure  divino.  An  vendere  irn  sepul- 
turae. 

72.  An  beneficia  possint  permutari. 

73.  Quomodo  possit  permutari  beneficium  cum 
pensione.  Et  cuius  auctoritate. Et  an  episcopi 
possint  pensiones  constituere^  usque  ad  n.  76. 

77.  Quomodo    in    beneficiis  liceat  transigere, 

usque  ad  n.  80. 
8 1 .  Quomodo  fieri  possint  renuntiationes  bene- 

ficiorum,  usque  ad  n.  84. 
85.  Quotuplex  sit  simonia  confidentialis,  etquae 

eius  poenae,  usque  ad  n.  90. 

91 .  Quomodo  fiat  simonia  pro  ingressu  ad  re^ 
ligionem. 

92.  An  liceat  aliquid  accipere  pro  ndstentatione 
ingressuri. 

93.  An  liceat  pro  catechizando,  etc. 

94.  An  pro  instruendo  aliquo  in  sacra  doctrina. 

95.  An  pro  absolvendo,  etc. 

96.  Anpro  danda  dispensatione  in  matrimonio. 

97.  An  liceat  dare  aliquid,  ut  alter  omittat  rem 
spiritualem. 

98.  An  ad  redimendam  vexationem. 

99.  An  possit  pecunia  redimi  vexatio  circa 
possessionem  beneficii. 

400.  Quid  si  nondum  sit  acquisitum  ius  in  re. 

Quid    si  quis  corruperit  electores  ne  te  e- 

ligerent. 
40i.  Quid  si  alter  soiis  precibus  impediret. 

402.  An  possis  dare  pecuniam,  ne  alter  se  op- 
ponai  luae  electioni. 

403.  An  ne  eligat  indignum,  vel  ut  eligai  di- 
gnum. 


(4)  L.  6.  p.  2. 
(6)  Ibid.  n.  ■*. 


-8a 


(S)  C.  10.  n.  152. 
(7)  lioc.  c. 


CAP.  II.  DE  iKUiiLIGIOSlTATE  ETC.  DUB.  III.  ART.  I. 


277 


104.  An,  ut  non  concurrat  ad  beneficiumy  qmd 
tu  cupis,  Vide  alia  apud  Busemb. 

49.  «  Resp.  Simonia  est  studiosa  vo- 
luntas  emendi  aut  vendendi  pretio  tem- 
porali  aliquid  spirituale  vel  spirituali 
annexum.  S.  Th.  *  Laym.  ^  etc.  Dicitur 
1 .  voluntas  emendietc.  quibus  verbis  in- 
telligitur  quivis  contractus  onerosus,  si- 
ve  venditionis  sive  locationis  sive  per- 
mutationis  aut  renunciationis;  quia  si- 
monia  non  consistit  sine  pactione  ali- 
qua  tacita  vel  expressa,  et  obligatione 
ex  pacto.  Quod  addo,  quia  obligatio  na- 
turalis  quaecumque,  ut  gratitudinis,  si- 
ve  antidoralis,  non  sufficit,  v.  g.  quan- 
do  quis  sperat  vel  intendittantum,  non 
tamen  obligat.  Sa  3.  Ratio  est,  quia  non 
facit  contractum.  Vid.  Bonac.  ^  Less.  s 
(Sed  vide  dicenda  num.  54).  Dicitur  2. 
pretio  temporali:  sive  illud  sit  muneris, 
sive  linguae^  ut  est  laus,  vituperium, 
patrocinium ;  sive  obsequii  et  famula- 
tus.  Dicitur  3.  spirituale;  quo  nomine 
intelligitur  res  supernaturalis  ad  salu- 
tem  ordinata,  sive  sit  formaliter  talis 
ut  gratia  et  dona  Spiritus  sancti,  sive 
causaliter,  ut  sunt  sacramenta,  con- 
cio,  preces  et  sacramentalia :  sive  sit 
effectus  et  usus  potestatis  supernatu- 
ralis,  ut  consecratio,  absolutio,  dispen- 
satio,  benedictio,  excommunicatio,  e- 
lectio,  praesentatio,  confirmatio,  colla- 
tiobeneficii,  aliique  actus  iurisdictionis. 
ecclesiasticae.  Dicitur  4.  spirituali  an- 
nexum,  ad  comprehendendum  ea  quae 
non  sunt  per  se  spiritualia,  sed  ad  ea 
ordinantur,  iisque  sunt  annexa,  sive 
antecedenter,  ut  ius  patronatus  respe- 
ctu  beneficii;  vasa  et  vestes  sacrae  re- 
spectu  sacramentorum ;  sive  concomi- 
tanter,  ut  labor  in  administratione  sa- 
cramentorum,  iuxta  sensum  infra  di- 
cendum:  sive  consequenter,  ut  reditus 
beneficiorum  qui  dantur  propter  offi- 
ciuna  spirituale.  Unde  patet  malitiam  si- 
moniae  consistere  in  irreverentia  quae 
committitur,  dum  res  spirituales  instar 
temporalium  pretio  aestimantur,  etcon- 
tractibus  subiiciuntur;  atque  esse  peo- 

(1)  2.  2.  q.  100.  a.  2.  (2)  L.  4.  ir.  10.  c.  8. 
(3)  V.  Simonia.  (4)  De  siraon.  d.  1.  n.  6.  p  1 
(S)  L.  2.  c.  5S.  d.  20.     (Q)  T.  3.  de  rel.  1. 4.  c.  56. 


catum  mortale  ex  genere  suo,  nec  ve- 
niale  fieri  posse  ex  materiae  levitate: 
quia  nullum  donum  gratiae,  licet  par- 
vum,  potest  vendi  sine  gravi  irreve- 
rentia  tum  ipsiusmet  doni,  tum  etiam 
Dei.Potesttamen  esse  veniale,  obactus 
imperfectionem  et  ignorantiam:  Suar.s 
Azor.  Fill.  Laym.  'Less.  ».  » 

Simonia  autem  quadruplex  est,men- 
talis,  conventionalis,  realis,  et  confi- 
dentialis.  Mentalis  est,  cnm  quis  dat 
lemporale  cum  animo  obligandi  ad  red- 
dendum  spirituale  (aut  e  couverso),  sed 
absque  alio  pacto.  Conventionalis  est, 
cum  adest  pactum,  sed  a  neutra  parte 
executum  est.  Realis  autem  est,  cum 
pactum  iam  est  impletum.  Confidentia- 
lis  tandem  tripliciter  potest  fieri,  nem- 
pe  per  accessum,  per  regressum,  et  per 
ingressum.  Dicitur  per  accessum,  cum 
renuntias  beneficium  alteri  cum  pacto 
ut  ille  deinde  illud  resignet,  et  alteri 
conferatur:  per  regressum,  cum  reser- 
vas  tibi  ius  reassumendi  iterum  bene- 
ficium  in^aliquo  casu.  Per  ingressum, 
si  resignesbeneficium  tibi  coUatum,  sed 
nondum  possessum,  cum  pacto  capien- 
di  possessionemiUiusinaliquo  casu  aut 
tempore;  vide  infra  num.  85.  et  86.  ubi 
fusius  sermo  de  hac  confidentiali  simo- 
nia  redibit  et  de  eius  poenis. 

50.  Quaer.  1 .  an  possit  dari  parvitas 
materiae  in  simonia.  In  simonia  de  iure 
naturali  est  communis  sententia  nega- 
tiva  ap.  Salm.  9  et  Croix  «>  cum  Suar. 
Sanch.etc.  contra  Mol.  Reg.  etc.«.  Sed 
in  simonia  tantum  de  iure  ecclesiasti- 
co  Nav.  Zeroll.  (quibus  videtur  adhae- 
rereCroixi2)probabiIiter  docent  posse 
dari  parvitatem  materiae :  et  dispari- 
tatem  assignat  Croix,  quia,  quando  non 
accipitur  temporale  pro  pretio  rei  spi- 
ritualis,  sed  acceptio  prohibetur  ad  ca- 
yendum  tantum  speciem  simoniae,  re^ 
ipsa  non  fit  iniuria  rei  spirituali,  sed 
peccaturtantum  contra  praeceptumec- 
clesiae  in  quo  potest  utique  dari  par- 
vitas  materiae. 
51  .Quaestio2.est,an  semper  ac  datur 

(7)  Loc.  c.  n.  4.  (8)  L.  2.  c.  c&.  d.  1. 

(9)  Tr.  19.  de  simon.  c.  1.  n.  8.       (10)  L.  3   p  1 
u.  198.  (11)  Ibid.  Lil)  L.  4.  u   on^ 


27 J  tlB.  ill.  TllACT.  l. 

temporale  pro  spiritiiali,  vel  conlra,  sit 
simoiiia.  Prima  sententia  affirmat  cum 
Azor.  Durand.  Adrian.  etc.  ap.Salm.*. 
Secunda  sententia^  quam  tenent  Salm.2 
et  vocant  communem  cum  Cai.  Sanch. 
Suarez  Lessio  Laym.  Tol.  etc.  negat, 
quando  datur  gratis,  quamvis  cum  a- 
nimo  alliciendi,  seu  obligandi  (nonri- 
gorose  ex  iustitia,  sed  tantum  ex  gra- 
litudine  sive  ex  benevolentia)  alterum 
ad  retribuendam  rem  spiritualem  pro 
temporali,  vel  contra;  ita  ut  obligatio 
alterius  antidoralis,  seu  gratitudinis 
principaliter  intendatur-,  et  probant  ex 
iure  canonico  '.  Et  hoc,  etiamsi  in  eo- 
dem  actu  retributio  ofiferatur  ^.  Hinc 
licere  dicunt  tibi  dare  aliquid  episco- 
po,  vel  ei  Inservire  (cui  alias  non  es- 
ses  serviturus ),  ut  tibi  ex  gratitudine 
conferat  beneficium;  dummodo  absita- 
liquod  pactum,  ut  dicunt  Salm.  5  cum 
Sot.  Suar.Valent,  etcommuni.  Etdum- 
modo  non  inservias,  ut  episcopus  con- 
ferat  tibi  beneficium,  quasi  pretium  tui 
obsequii,  ut  bene  notat  doctus  p.  El- 
bel  6.  E  converso  si  inservi^primario 
ad  captivandam  episcopi  benevolen- 
tiam,  et  secundario  ad  obtinendum  be- 
neficium,  non  committis  simoniam,  et- 
iamsi,  amota  spe  beneficii,  non  inser- 
vires,  ut  dicunt  Salm.  '  cum  aliis.  Et 
etiamsi  talem  spem  exprimas  superio- 
ri,  ut  addunt  Val.  Pal.  Sot.  Rodr.  etc. 
ap.  Salm.8,  quia  licitum  est,  ut  aiuot, 
petere  ab  alio,  quod  ille  ex  naturali  ob- 
ligatione  praestare  lenetur:  sed  sapien- 
ter  monet  Mazzot.^et  Croix  cum  Suar.i'^ 
id  cavendum  ob  periculum  pactionis, 
aut  saltem  scandali,  maxime  si  detur 
aliquid  tempore  quo  agitur  de  confe- 
rendo  beneficio. 

Caeterum,  recte  advertunt  Roncag." 
et  ipsi  Salm.*2  cum  Sanch.  Bonac.  etc. 
quod  ubi  alius  deest  titulus,  nempe 
stipendii,  toUendae  iniustae  vexatio- 
nis,  etc.  quando  datur  aliquid  solo  in- 
tuitu  obtinendae  rei  spiritualis  vel  con- 
tra,  praesumenda  tunc  sit  inlentio  sal- 
tem  virtualiter  simoniaca,  scilicet  com- 

(1)  Tr.  19.  de  simoo.  c.  1.  ii.  26.  (2)  II.  ii.52. 
(5)  C.  Quam  pio  2.  q.  2.  (4)  Ex  c.  Placuil  1.  ctc. 
Dileclus  2.  q.  1.  (S)  Dict.  c.  1.  n.  S8.  et  86. 

'6)  Dc  simon  n.C17.     (7;l-oc.c.     (8)  N.  !iQ. in  t""v- 


m  I.  PRAJEC 

i  mutandi  teinporale  cum  spirituali;  ni- 
si  constet  de  opposito,  vel  aliter  colli- 
gatur  ex  circumstantiis,  nempe  ex  par- 
vitate  muneris,  ex  pietate,  vei  nobili- 
tate  dantis  etc.Et  hoc  constat  ex  c.  Tu& 
no5,  de  sim.  ubi  pontifex  loquens  de  il- 
lo,  (^"ui  bona  suae  ecclesiae  donabat,  ro- 
gans  ut  ad  canonicatum  admitteretur, 
et  de  canonicis  eum  admittentibus,  ait: 
Si  tamen  is,  qui  talem  donationem  facit, 
ea  intentione  ducatur,  tit  per  temporalia 
bona  spiritualia  valeat  adipisci;  et  cle- 
rici  qui  eum  in  fratrem  admittunt,  non 
essent  eum,  nisi  commoda  temporaliaper- 
ciperenty  admissuri;  sine  dubio  tam  isti, 
quam  ille  apud  districtum  iudicem  cul~ 
pabiles  iudicantur.  Vide  quae  dicentur 
n.  54.  Et  maxime  nequit  excusari  a  si- 
monia  mentali  (ut  bene  sentiuntRonc.*' 
et  EHpel  i^)  is  qui  episcopo  gratis  inser- 
viret  animo  eum  obligandi  ex  gratitu- 
dine,  etsi  non  ex  iustitia,  ad  retribuen- 
dum  beneficium,  iuxta  dicenda  n.  53. 

52.  Non  autem  damuandus  de  simo- 

nia  episcopus  qui  beneficium  confert 

clerico  in  recognitionem  gratitudinis 

ob  obsequium  praestitum ,  ut  dicunt 

Eibel  15  et  Croix  <6  cum  Suar.  Item  si 

episcopus  conferat  beneficium  gratis 

alicui,  ut  se  honeste  sustentet,  noo  est 

simonia;  Croixi^cum  Less.  Laym.  etc. 

Immo  coUatio  facta  indigno,solaratio- 

ne  consanguinitatis,  amicitiae,  sed  gra- 

*tis,  est  quidem  illicita,  sed  nou  simo- 

niaca.  Ita  Salm.  *8  cum  Caiet.   Suar. 

Pal.  etc.  Idque  docet  d.  Th.  19  dicens : 

Dare  aliquid  spintuale  propter  quam- 

cumque  carnalem  affectionem^  est  qui- 

dem  illicita^  non  tamen  simoniaca.  Unde 

hoc  non  pertinet  ad  contractum  vendi- 

tionis,  in  quo  fundatur  simonia. 

Utrum  autem  committat  simoniam 
episcopus  qui  dat  beneficium  indigno 
propter  preces  alterius.  Videtur  uni- 
verse  affirmare  d.  Th.  20  quia  videtur 
episcopus  hoc  facere  ad  favorem  hu- 
manum  acquirendum ,  sic  enim  s.  do- 
ctor  ait:  Yidetur  ad  hoc  ( scilicet  ad  fa- 


(9)Dcsimon.t.2,§.2.p.219.  (10)  I,.5.p.l,n.74. 
(11)  Dc  sim.  c.  1.  q.  S,  (12)  N.  57.  (15)  Loc,  c. 
ng.  6.  ui  praxi.  (14)  Df.  sim.  u.617.  (1S)N.619, 
(«6)L.5.p.l.ii.7S.     (17)11). U.85.    (18)C.l.ii.3« 

liioa.  2.  <i.  loo.a.  a.  »a2.     taai  juoii.  c.  aa  s. 


CAP.  II.  DE  inRELlGlOSlTATE  ETC.  DDB.  III.   ART.  1. 


279 


vorem  humanum )  principaliter  inten- 
dere,  qui  preces  pro  indigno  porrectas 
exaudit.  Et  sic  quidem  dicendum ,  si 
revera  det  beneficium  ad  talem  favo- 
rem  adipiscendum:  imo,  ut  bene  addit 
Angelicus  ,  hoc  erit  simonia ,  etiamsi 
clericus  sit  dignus  beneficio.  Caeterum 
absolute  loquendo,  probabiliter  dicunt 
Elbeli  La  Croix^  et  Laym.'  cum  Less. 
Suar.  Nav.  Caiet.  etc.  non  esse  simo- 
nia  cum  episcopum  qui  ad  preces  alte- 
rius  etiam  indigno  beneficium  confert, 
sed  nuUo  habito  respectu  ad  favorem 
humanum  acquirendum  ,  quia  revera 
tunc  nulla  interveuit  venditio  spiri- 
tualiscum  temporali.IIIud  autem  quod 
dicit  La  Croix  *  nempe  nec  esse  simo- 
niam ,  si  conferat  ad  se  liberandum  ab 
aliquo  iuiusto  damno,  minime  admit- 
tendum  puto ,  nam  licet  damnum  sit 
iniustum,  semper  tamenvideturinter- 
cedere  aliqua  commutatio  rei  spiritua- 
lis  cum  utilitate  temporali. 

53.  Quaer.  autem  hic  3.  an  sit  si- 
monia,  deducere  in  pactum  obligatio- 
nemantidoralem.  Negant  Hurt.  Coelest. 
Ronc.  etc.  ap.  Dian.^:  item  ipse  Diana 
cum  Vidal.  et  lo.  de  Soria,  quamvis  ^ 
in  praxi  hoc  non  approbet.  Ratio  isto- 
rum,  quia  non  censetur  simonia  com- 
mitti  quando  pactum  fitde  obligatione 
gratitudinis  quae  iam  inest.  Quapro- 
pter,  dicunt,  si  licet  aliquid  spirituale 
intendere  ex  gratitudine  obtinere,  cum 
quis  praestat  aliquid  temporale ;  lice- 
bit  etiam  id  in  pactum  deducere.  Sed 
omnino  affirmandum  cum  sententia 
communi,  quam  tenent  Laym. '  Viva « 
Elbel  9  et  Suar.  Bon.  Fill.  Cov.  ac  alii 
ap.  Salm.  lo.  Ratio,  quia  ex  pacto  illo 
novum  inducitur  onus.  Distinguunt  au- 
temSalm.  n  cum  Val.  Cai.  Pal.  Less. 
etc.  et  dicunt  quod  si  pactum  novam 
obligationem  non  addat  praeter  antido- 
ralem,  puta,  si  des  aut  promittas  alteri 
pecuniain,  ut  ipse  sit  obligatus  ad  libi 
in  genere  remunerandum ,  non  est  si- 
monia ,  quia  nullum  novum  onus  im- 
ponitur.  Sic  etiam,  si  petas  aliquid  spi- 

(1)  De  simon.  n.  612.  (2)  L,  3.  p.  1.  u.  84. 

(5)  L.  4.  ti-.  10.  c.  8.  n.  2*6.  (4)  Ibid 

(5)  P.  6.  tr.  7.  r.  42.  (6)  P.  5.  tr.  2.  r.  64. 

"7)  Ti.  10  c.  8.  n,  9,     (8)  In  proj..  42.  lnu.xi,B.«. 


rituale  gratis  sine  obligatione  rigorosa: 
quemadmodum  frequenterdanteselee- 
mosynam  solent  a  paupere  preces  pe- 
tere;  et  in  hoc  revera  consentiunt  o- 
mnes,  etiam  anctores  secundae  senten- 
tiae.  Secus  autem  censent ,  si  pactum 
novam  obligationem  adderet;  et  hoc 
esset,  quando  peteretur  in  specie  quid 
spirituale  pro  re  temporali  tradita;  nisi 
ibi  alius  titulus  interveniret ,  nempe 
stipendii,  damni  emergentis  etc.  ut  in- 
fra.  Sed  neque  distinctio  haec  mihi  ul- 
lo  modo  arridet,  nam  (ut  bene  arguunl 
Vi¥a<2  et  Ronc.13)  pactum  semper  ali- 
quam  novam  invehit  saltem  fidelitatis 
obligationem,  quae,  cum  sit  aliquo  pre- 
tio  aestimabilis,  certe  pactum  simonia- 
cum  reddit.  Ideo  enim  iu  iure  can.  ^^ 
dicitur:  Omms  absit  pactio,  omnis  con~ 
ventio  cesset.  Quoniam  in  hac  materia 
quodcumque  pactum,  quomodocumque 
onerosum,  est  simoniacum,  etiamsi  non 
obliget  rigorose  ex  iustitia.  Et  idem  di- 
cendum  de  huiusmodi  pacto  in  contra- 
ctumutui,  ut  probat  Vivais.Praeterea 
hic advertendum  cum  VivaiSet  s.Th.i' 
quod  licet  possit  mutuator  exposcere  a 
mutuatario,  ut  satisfaciat  suae  obliga- 
tioni  antidorali  { intellige  semper  sine 
pacto ,  itemque  si  exposcatur  satisfa- 
ctio  illa,  non  vero  promissio,  quia  pe- 
tita  promissione,  etiam  peteretur  nova 
obligatio  fidelitatis ,  ut  mox  diximus  , 
quod  adhuc  in  mutuo  illicitum  est ): 
ratio,  quia  mutuator  dat  quod  suum 
est ;  hoc  tamen  nequit  exposcere  dans 
aliquid  spirituale,  praecise  ob  eius  col- 
lationem,  quia  suum  non  praestat,  sed 
quod  Christi  est:  unde,  licet  possitali- 
qua  gratitudo  exerceri  erga  collatorem 
rei  spiritualis  ob  eius  benevolum  ani- 
mum ,  non  potest  tamen  exerceri  in 
gratuitam  compensationem  ipsius  rei 
spiritualis. 

54.  Quaeritur4.  an  sit  simoniamen- 
tahs ,  dare  spirituale  principaliter  ob 
temporale,  vel  contra.  Negant  Sotus 
Val.  Cai.  Sanch.  Less.  Laym.  etc.  ap. 

(9)  De  simon.  u.  S96,         (10)  Tr.  19,  c.  I.  n  64 

(11)  C.  1.  u.  66.  67.  et  68.  (12)  Loc.  c.  (l.>)  dJ 
siai.  c.  1.  ().  3.  in  iln.  (14)  C.  Quam  pio,  c.  l.q.2. 
(IS)  Ti  „i„,,.  42.  Innoc.  ii.  (16)  lu  praudict.  pron. 
43.    ■  (17)  Q.  13,  de'malo,  a.  4. 


280 


LIB.  III.  TRACT.  I.  DE  I.  PRAEC.  DECAt. 


Salm.  '.  Sed  omnino  est  aflBrmandum, 
et  contrariam  opinionem  recte  asse- 
runt  Salm.  2  faisse  damnatam  ab  In- 
noc.  XI.  in  propos.  45.  quae  dicebat : 
Dare  temporale  pro  spirituali  non  est  si- 
monia,  quando  temporale  non  datur  tan- 
quam  pretium ,  sed  duntaxat  tanquam 
motivum  conferendi  vel  efjiciendi  spiri- 
tuale ,  vel  etiam  quando  temporale  sit 
solum  gratuita  compensatio  pro  spiri- 
tuali^  aut  contra.  Et  propos.  46.  Et  id 
quoque  locum  habet ,  etiamsi  temporale 
sit  principale  motivum  dandi  spirituale, 
imo,  etiam^i  sit  finis  ipsius  rei  spiritua- 
lis^  sic  ut  illud  pluris  aestimetury  quam 
res  spiritualis. 

Merito  hoc  damnatum  est ;  nam , 
cpiamvis  ibi  dicatur  ob  motivum,  non 
pretium,  etcertum  sit,  simoniam  non 
committi,  nisi  interveniat  venditio  rei 
spiritualis ;  attamen  ibi  revera  moti- 
vum  idem  est  quam  pretium.  Quando 
enim,  ut  recte  notant  Viva'  et  Salm.^, 
datur  res  mere  spiritualis,  uti  sunt  sa- 
cramenta,  beneficia ,  etc.  principaliter 
propter  temporalem  rem  alicuius  ma- 
gni  momenti  ( secus  si  parvi ),  quae  a- 
pta  sit  moraliter  pervertere  volunta- 
tem  alterius;  tuuc  spirituale  difficile 
datur  omnino  gratis,  sed  practice  da- 
tur  cum  aliquo  pacto  implicito  impo- 
nendi  alteri  novam  obligationem :  et 
sic  motivum  virtualiter  convertitur  in 
pretium.  Et  hoc  patet  ex  ipsa  dict.  pro- 
pos.  46.  ubi  additur  in  fine:  Imo  etiamsi 
temporale  sit  finis  ipsius  rei  spiritualis, 
sic  ut  illudpluris  aestimetur,  quam  res 
spiritnalis. 

55.  Quaer.  5.  an  liceat  accipere  ali- 
quid  pro  administratione  sacramento- 
rum.  Resp.  1.  quodin  administratione 
sacramentorum  aliarumque  functio- 
num  spiritualium  est  simonia  accipere 
pecuniam,  tamquam  pretium  rei  sa- 
crae,  vel  laboris  intrinseci  in  iis  actio- 
nibus  requisiti.  Secus,  si  labor  sit  ex- 
trinsecus,  puta  si  sacerdos  deberet  ce- 
lebrare  cum  cantu ,  vel  tali  hora ,  aut 

(1)  Tr.  19.  c.  2.  de  sim.  n.  S9.  (2)  Ibid.  n.  60. 
(3)  lu  dicl.  propos.  n.  6.  (4)  C.  2.  u.  S8.  (S)  De 
sim.  c.  2.  q.  2.  (6)  C.  2.  n.  19.  (7)  10. 7.  (8)  De 
iiiT..q.3.n.28.  (9)Th.I.l.S.c.S.n.l4.  (10)N.21. 
(11)  2.  2.  q.  100.  a.  5.       (i2)  C.  12.  de  praebend. 


loco,  et  simili.  Ita  Ronc.  '  et  Saim.  « 
cum  Cai.  Sot.  Less.  Sanch.  Pal.  Tol.  el 
aliis  comm.  Resp.  2.  e  converso  non 
est  simonia  accipere  pecuniam,  non  ut 
pretium,  sed  ut  stipendium  sustenta- 
tionis ,  etiam  pro  labore  intrinseco  in 
talibus  ministeriis  impendendo:  unus- 
quisque  enim  qui  in  commodum  alte- 
rius  se  occupat  debet  ex  iustitia  ab  eo 
sustentari  ex  illo  Lncdie'':  Dignus  est  o- 
perarius  mercede  sua.  Ita  comm.  etiam 
dd.  ut  Anacl.8  Cabass.»  et  Suar.  Less. 
ToL  Sanch.  et  alii  ap.  Salm.  lo  cum  s. 
Th.  11  qui  sic  docet:  Vendere  quod  spi- 
rituale  est  in  huiusmodi  actibus^  aut  e- 
mere ,  simoniacum  est.  At  accipere  aut 
dare  aliquid  pro  sustentatione  mini- 
strantium^  secundum  ordinem  ecctesiae^ 
et  consuetudinem  approbatam^  licitum 
est.  Haec  autem  consuetudo  invenitur 
approbata  ex  iure  can.12.  Idque  currit, 
etiamsi  minister  aliunde  sit  locuples 
ex  bonis  propriis,  vel  ecclesiasticis,  ut 
adhuc  comm.dicuntRoncag.  etSalm.^^ 
cum  Suar.  Less.  Sauch.  etc,  ac  s.  Th. 
praecipue  **:  quia,  ut  ait  Apost.<5:  Quis 
militat  suis  stipendiis  unquam  ?  Hinc 
licitum  est  etiam  de  tali  stipendio  pa- 
cisci ,  dummodo  non  excedatur  taxa 
vel  consuetudo,  prout  dicunt  Ronc.  I6 
cum  Laym.  Pal.  Gutt.  et  Salm.  i'  cum 
Suar.  Tol.  Sanch.  ac  aliis  passim.  Nec 
obstat  c.  fin.  de  pactis^  et  c.  Si  nos,  de 
sim.  ubi  prohibetur  quodvis  pactum 
in  spiritualibus ;  nam  praefati  textus 
vel  explicandi  sunt  de  pactis  inhone- 
stis,  ut  sentitRonc.  cum  Gloss.<8;  vel. 
ut  asserit  Less.^^cum  Sot.  illis  per  con- 
trariam  consuetudinem  derogatum  est, 
prout  probat  ex  c.  ult.  de  pactis. 

Quaer.  6.  an  pariter  sit  simonia  ce- 
lebrare  missas,  administrare  sacramen- 
ta ,  asslstere  in  choro  ,  concionari ,  et 
similia  principaliter  ob  temporale  emo- 
lumentum:  Prima  sententia  pariter  af- 
firmat  cum  Viva^Oet  Carden.  cum  aliis 
ap.  La-Croix  21  ex  s.  Th.  qui  22  (Jicit, 
quod  qui  ad  ecclesiam  vadil  principa- 

et  c.  Ex  his  22.  caus.  12.  q.  1.  (13)  Loc.  cit. 

(14)Quodl.  7.a.l0.  (1S)4.  Cor.9.7.  (16)  Ibld. 
(17)  N.  22.  (18)  la  c.  ull.  de  paclis.  (19)  L.  2. 
c.  3S.  n.  99.  (20)  In  dict.  prop.  4S.  n. 

(21)  L.  3.  p.  1.  n.  60.      (22)  Quodl.  8. 


7. 
11. 


GAP.  II.  DE  IBRELIGIOSIT 

liter  ob  distributiones ,  peccat  morta- 
liter  ob  simoniam  ;  nisi  principaliter 
intendat  Deum,  et  secundario  distri- 
butiones.  Hinc  inferunt,  ordinarie  com- 
mittere  simouiam  celebrantes  in  mor- 
tali. 

Secunda  tamen  probabilior  quidem 
sententia,  quam  tenent  Salm.  *  Suar.2 
Pal.  3  Coreglia  *  cum  Sot.  Dian.  etc. 
item  Sanch.  Sylv.  Con.  Mald.  et  alii 
apud  Croix  5  dicit  simoniam  tunc  tan- 
tum  intervenire,  quando  temporale  ac- 
cipitur  pro  prelio  spirituali,  unum  cum 
alio  aequiparando  ;  non  vero  quando 
accipitur  tanquam  stipendium  ad  su- 
stentationem  ministri  ,  qui  praedicta 
munera  exercet:  quod  stipendium  de- 
betur  ex  iustitia,  ut  Elbel «  cum  Laym. 
et  Pal.  Conflrmat  Croix  '  recte  sic  ar- 
guens:  qui  dat  stipendium  principali- 
ter  propter  missam,  quaecerte  res  spi- 
ritualis  est ,  nunquid  dicitur  simonia- 
cus?  Sic  vice  versa  neque  simoniam 
committit,  qui  dicit  missam  principa- 
literob  stipendium.  IUicitum  enim  non 
est,  ut  notat  cum  Nav.  et  Suar.  ordina- 
re  rem  spiritualem;  etiam  principali- 
ter,  ad  finem  temporalem  honestum. 

Nec  obstat  prop.  46.  dicens:  Etiamsi 
temporale  sit  principale  motivum  dandi 
spirituale.  Ibi  enim,  ut  diximusin  qu. 
praeced.  motivum  accipitur  per  idem 
ac  pretium  rei  spiritualis.  At  in  casu 
nostro  temporale  accipitur  ut  stipen- 
dium  non  rei,  sed  personae  occupatae 
m  gratiam  alterius,  cui  debita  est  su- 
stentatio,  ut  supra  declaratum  est.  Nec 
etiam  obstat  quod  ait  s.  Th.  ».  Nam  a- 
nimadvertere  oportet,  quod  in  nostro 
casu  dupliciter  potest  lucrum  intendi , 
vel  ut  finis  operis,  vel  ut  finis  operan- 
tis.  Cum  lucrum  intenditur  ut  finis  i 
operis ,  ita  ut  ipsum  opus  spirituale 
intendatur  vendi,  tunc  certe  commit- 
titur  simonia ;  et  sic  intelligendus  s. 
doctor  ( ut  dicunt  Salmant.  » )  dum  «o 
dicit:  Et  ideo  simomam  committit,  qui 
huiusmodi  actum  vendere  intendit...  Si 
distributiones  recepit  quasi  finem  sui 

(I)  De  sim.  c.  1.  n.  60.  (2)  De  relig.  tr.  3. 

I.  4.  c.  44.  D.  11.  (3)  Tr.  17.  d.  5.  p.l.  d.  2. 

(4)  Iii  (1.  prop.  4S.      (S)  L.  c.  n.  62.     (6)  N.  621. 
(7)  lliia.  n.  62.     (8)  In  cit.Quodlib.  8.     (9)N.61, 


AIB  ETC.  DUB.  III.  ART.  I.  281 

operis  principaliter  intentum.  Secus  ve- 
ro  dicendum,  quando  lucrum  intendi  - 
tur  ut  finis  operantis,  scilicet  ratione 
operationis  personae  occupatae  in  gra- 
tiam  alterius,  quia  tunc  lucrum  acci- 
pitur  pro  stipendio  sustentationis ,  et 
non  est  simonia.  Hinc  dicunt  Salm.i* 
cum  Sanch.  licite  oeconomum  accipere 
stipendium  a  parocho  ad  vices  suas 
praestandas.Dicunt  etiami2cum  Suar. 
et  Laym.  quod,  tametsi  sit  simonia  da- 
re  pecuniam  pauperi,  ut  pro  te  appli- 
cet  orationis  suae  impetrationem,  aut 
satisfactionem,  licitum  tamen  est  dare, 
ut  pro  te  oret,  ad  modum  stipendii. 
Hoc  vero  alia  ratione  admittit  d.  Th.^3 
dicens:  Qui  dat  pecuniam  pauperibus  ut 
pro  eo  orent ,  non  emit  orationem  ,  sed 
dat  ad  alliciendum.  Caeterum  qui  sa- 
cra  ministeria  peragunt  principaliter 
ob  emolumentum  temporale,  non  facile 
excusari  possunt  culpa  veniali,cum  sit 
quaedam  inordinatio  dirigere  spiritua- 
lia  ad  temporalia,  ut  aiunt  Salm.  *<. 

Communiter  autem  a  dd.  cum  s.  Th. 
ea  quae  habent  rationem  pretii  in  si- 
monia,  tripliciter  denominantur,  nimi- 
rum  Munus  a  manu ,  Munus  ab  obse- 
quio,  Munus  a  lingua  is.  De  singulis  hic 
videndum. 

56. 4 .  Per  munus  a  manu  intelligitur 
pecuniaet  quodcumque  temporalequod 
pretio  aestimabile  est.  Hinc  simonia 
est  dare  rem  spiritualem  cum  pacto  ut 
alter  remittat  debitum,  et  etiam  ut  sol- 
vat  pecuniam  alias  debitam,  quia  spi- 
ritualia  omnino  gratis  et  sine  respectu 
ad  temporalia  dandasunt.SaIm.i6cum 
s.  Th.  Suarez  etc.  Simoniacum  etiam 
esse  pactum  de  praestando  mutuo  in 
futurum,  ut  certum  est.  Vide  Salm.17. 

57.  Sed  quaeritur  i .  an  sit  simonia 
dare  mutuum,  ut  eodem  tempore  bene- 
ficium ,  aut  alia  res  spiritualis  retri- 
buatur,  vel  contra.  Videtur,  quod  non, 
pariter  ac  si  mutues  cum  pacto  ut  ai- 
ter  se  obliget  ad  remutuandum  in  fu- 
turum,  esset  quidem  usura:  non  vero 
si  cum  pacto,  ut  eodem  tempore  alter 

(10)  Ibid.  (11)  C.  2.  n.  32.         (12)  N.  13. 

(13)  In  4.  d.  23.  q.  3.  a.  2.  q.  2.        (14)  N.  60. 
(13)  Ex  c.  Suiil  .ir.„nulli  114.  1.  q.  1. 
(16)  C   1.  n.  24.  (17)  Tr.  19.  c.  2.  n.  5i. 


tlB.  III.  TRACT.   ».  UK  I.   fKAm;.  UStiAL. 


alind  tibt  remutuet;  sicuti  quoad  mu- 
tuum  approbant  Salmant.  *  cum  Less. 
Vill.  Dian.  etc.  docet  s.  Th.  2.  Ratio  , 
quia  nihil  tunc  pretio  aestimabile  per- 
cipitur  ultra  sortem.  Sed  in  casu  no- 
stro  omnino  tale  pactum  teneudum  est 
ut  simoniacum  :  quia  hic  simonia  est 
tradere  quicquid  temporale  pro  spiri- 
tuali.  Tta  Viva  3  et  Salm.''  communiter 
cum  Laym.Less.Bou  .Pal  .'Nav .  Fill .  etc. 

58.  Quaer.  2.  an  inter  munera  a  ma- 
nu  computetur  pensio ,  nempe  si  epi- 
scopus  dans  alicui  beneficium ,  peccet 
cum  eo  conveniendo,  ut  pensionem  al- 
teri  solvat.  Respondetur  aflBrmative, 
cum  tale  onus  sit  pretio  aestimabile. 
Salm.ScumSuar.  Val.  Tol.  etcommuni. 
Hinc  certe  simonia  est  pacisci  cum  ali- 
quo  ,  ut,  si  te  adiuvet  ad  obtinendum 
beneficium,  illi  pensionem  solvas.  V. 
Salm. «. 

59.Quaer.  3.  an  sit  simonia  dare  ali- 
quid  temporale  sub  conditione  ut  alter 
praestet  rem  spiritualem  in  commodum 
tamen  suipsius ,  nempe ,  si  promittas 
dotem  puellae ,  si  ingrediatur  in  mo- 
nasterium:  munera  adolescenti,  si  fre- 
quentet  sacramenta.  Respondetur  ne- 
gative,  quia  haec  est  simplex  donatio, 
licet  sub  conditione,  quae  tamen  non 
addit  onus.  Salm.  '  cum  Suarez  Less. 
PaL  etc.  Secus  si  imponeretur  obliga- 
lio  simpliciter,  v.  gr.  ingrediendi  reli- 
gionem  etc.  ut  docet  s.  Thom.  8  vel  si 
conditio  esset  de  praestando  aliquid  in 
utilitatem  dantis,  puta,  si  ingressus  il- 
lius  in  religionem  cederet  in  dantis 
commodum;  tunc  enim  esset  quaedam 
commutatio  temporalis  cum  spirituali. 
Ita  Salm. '  cum  Laym.  PaL  et  Suarez. 
Vide  dicenda  n.  91 . 

60.  Quaer.  4.an  sit  simonia  dare  be- 
neficium  cum  pacto  ut  alter  subeat  a- 
liquod  onus  etiam  spirituale.  Respon- 
detur ,  quod  si  beneficio  de  iure ,  vel 
ex  illius  institutione  inest  onus,  v.  gr. 
docendi ,  canendi ,  ete. ;  vel  si  ab  epi- 
scopo  cum  capitulo  imponatur  benefi- 

(1)  Decontr.c.S.n.  62.     (2)  2.2.  q.78.a.2.ad4. 
(5)  In  d.  pr.  4S.  n.  3.        (4)  De  simou.  c.  1.  n.  36. 
(S)  Ibid.  c.  1.  n.  59.  (6)  Ibid.  (7)  Ibid.  c.  1.  n.  49. 
(8)  2.  2.  (].  10.  a.  2.  ad  4.         (9)  Ibid.  n.  41. 
(10)  D.  c.  1.  >:.  42.  el  4.'     Lli)  F.x  c.  eiguificalum, 


cio  vacanti  onus  aliquod  honestum  v. 
gr.  infirmis  assistendi  etc.  certe  non 
est  simonia ,  ut  Salm.  ^^  ex  communi 
cum  s.  Thom.  <i.  Dubium  est,  an  a  re- 
signante  ,  vel  praesentante  ad  benefi- 
cium  possit  beneficiario  imponi  aliquod 
onus  spirituale.  Affirmant  aliqui  ap. 
Sanch.*2.  Sed  dicendum  est,  quod  li~ 
cet  in  aliis  rebus  spiritualibus  possit 
dari  commutatio,  v.  gr.  applico  pro  te 
missam,  ut  mane  applices  pro  me  :  in 
beneficiis  tamen  quodcumque  pactum 
est  simpniacumi'.  Ita  Sanch.  ^*  et  Sal- 
mant.  *5  cum  Suar.  Bon.  etc. 

61 .  II.  Sequitur  munus  ab  obsequio, 
per  quod  intelligitur  omne  quod  ad 
servitutem  pertinet,  ut  est  famulari, 
docere,  etc.  ad  finem  obtineudi  aliquid 
spirituale.  Hinc  certe  est  simonia  con- 
ferre  beneficium  famulo,  ut  gratis  in- 
serviat,  vel  ut  compensetur  ei  famula- 
tus  praestitus.  Et  sic  contra,  si  famu- 
lus  inserviat,  ut  loco  salarii  benefi- 
cium  consequatur.  Salm.*^  cum  Laym. 
Less.  Suar.  et  communi.  Hincrecte  in- 
ferunt  Salm. "  cum  Torre,  sine  dubio 
simoniacos  esse  episcopos  qui  volunt 
famulos  sibi  inservire  sola  vel  fere 
sola  spe  beneficii.  Advertunt  tamen, 
in  omnibus  praedictis  casibus  uon  in- 
curri  poenas,  nec  obligationem  resti- 
tutionis,  nisi  pactum  expressum  inter- 
cedat,  *8  uti  infra  de  poenisn.  106. 

62.  Utrum  autem  sit  simoniacus  fa- 
mulus  qui  gratis  inservit  episcopo  , 
cum  spe  tamen  beneficii,  sed  sine  ullo 
ne  tacito  quidem  pacto.  Negant  Laym. 
Suar.Less.Sanch.  etc.  ap. Croix<9. Imo 
Sanch.20  contra  Carden.  et  Pirh.  dicit 
non  esse  simoniam,  licet  principaliter 
ob  beneficium  famuletur,  sed  hoc  nullo 
modo  admittendum  iuxta  dicta  n.  51 . 
et  seq. 

63.  III.  Sequitur  munus  a  lingua, 
per  quod  intelliguntur  laudes ,  favores, 
intercessiones,  preces  et  similia,  quae 
pretio  sunt  aestimabilia.Vide  Salra.  21. 
Hinc  est  simonia,  si  episcopus  det  ali- 

de  praeb.  (12)  Cons.  t.  1.  c.  3.  dub.  23.  n.  G. 

(13)  Ex  c.  Quam  pio.  1.  q.  2.         (14)  Loc.  c. 
(IS)Ibid.n.  44.       (16)C.l.n.2o.ct30.      (17)  la 
d.  II.  23.  (18)  Ex  c.  ?flaii(laliun,  dc  siraon. 

(ia)L.  5.  p.l.u.37.     C20Jlbid.     (2nc.l.u.23. 


CAP.  n.  DE  IRUEtlGIOSlTATE  ETC.  DUB.  III.  AKT.  t. 


2SJ 


cui  beneficium  ut  illum  laudet,  fa- 
veat  etc.  Vel  si  dicas :  Non  conferam 
tibi  beneficium,  nisi  talis  persona  me 
roget,  Salm.  '  cum  Less.  Laym.  Bon. 
Suar.  et  communi. 

64.  Quaeritur  hic  1 .  an  sit  simonia 
si  des  pecuniam  mediatori,  ut  tibi  ob- 
tineat  beneficium  ,  vel  ordinationem. 
Dicendum  est,  quod  si  des  non  pro 
mediatione,  sed  pro  labore  suscipien- 
do,  vel  pro  damno  subeundo,  aut  lucro 
amittendo  ab  eo,  et  pecuniasil  utique 
cum  illis  proportionata,  non  est  simo- 
nia.ItaLess.^CroixJSalm.^cumSanch. 
Suar.  Pal.  etc.  Idem  ibi  dicunt  Sanch. 
Pal.cumSuar.  Mendo  etc.  apud  Croix  5 
sides  pecuniam  famuloepiscopi,utfa- 
cilem  tribuat  aditum ;  vel  si  des  ei 
gratis,  ut  factus  benevolus  obstacula 
removeat:  sed  hoc  ultimum  est  valde 
periculosum .  Pariter  probabiliter  dicit 
Croix^  contra  Pal.  non  esse  simoniam 
dare  pecuniam  alicui,  ut  tibi  notitiam 
tribuat  de  beneficiis  vacantibus :  quia 
haec  valde  remote  se  habent  ad  con- 
secutionem  rei  spiritualis. 

Nec  etiam  esse  simoniam  (licet  sit 
periculosum)  dicunt  Salm.  '  cumBon. 
Pal.  Azor.  Sanch.  FilL  etc.  si  des  ali- 
cui  pecuniam,  ut  tua  merita  simplici- 
ter  episcopo  proponat,  quia  ad  simo- 
niam  requiritur,  ut  obtentio  rei  spi- 
ritualis  sit  immediatus  finis  praesta- 
tionis  pecuniae:  non  autem  sufficit 
quod  sit  quid  consequens  ex  alio  im- 
mediatc,  nullam  habens  connexionem 
cum  illo,  ut  dicunt  Salm.  »  cum  Suar. 
Nav.  Garcia.  Sed  valde  timendum  est, 
ne  alter  relinquat  officium  informan- 
tis,  et  olficium  sumat  intercedentis. 

E  contrario  dicendum  est  veram  esse 
simoniam  (etiam  de  iure  divino,  ut  te- 
nent  Salm.  9  cum  Suar.  Bon.  Fill.  Sot. 
contra  Sanch.  et  Nav.),  si  des  pecu- 
niam  mediatori,  non  gratis  ad  conci- 
liandam  illius  amiciti^m,  ex  qua  mo- 
tus  te  adiuvet;  sed  cum  pacto  ut  in- 
tercedat  ad  rem  spiritualem  obtinen- 
dam,  exiure can.io  ubi:  Simoniam  com- 

(l)C.i.n.31.  (2)L.2.c.5S.n.40.  (5)11.11.91. 
(4)  C.  1.  n.  SO.  ^5)  Ibid.  n.  95.  (6)  ibid.  n.  94. 
r7)Nuni.Sl.  (8)Ibid.  (9)  Dict.  c.  1.  n.  .^3. 
(10)  Exliav.  2.  de  sim.     (U)  D.  c.  1.  n.  B2.  el  33, 


mitti^  cum  pecunia  datur  pro  collatio" 

ne -favore  ,  seu  mediatione.  Vido 

Salm.  *<.  Et  oppositum  puto  improba- 
bile,  quicquid  dicat  Elbel  ^-  cum  aliis. 
Nam,  licet  detur  temporale  immediate 
pro  alia  re  mere  teraporali,  prout  est 
illa  intercessio  ;  verumtamen  sic  per 
pecuniam  parares  tibi  viam  ad  rem  spi- 
ritualem  obtinendam,  ut  in  simili  casu 
ait  s.  Thom.  <3  et  in  nostro  particulari 
Croix<'J  ac  Fill.  Anaci.  etc.  ap.  ElbeUs. 

65.  Quaeritnr  2.  aa  sit  simonia  dare 
pecuniam  intercessorimediato,  scilicet 
ut  ipse  intercedat  apud  alterum ,  qui 
tibi  obtineat  beneficium  a  collatore. 
Sanch.<6  Vasq.  et  alii  putant probabile, 
non  esse  simoniarn  (licet  oppositum 
censeant  probabilius).  Ratio,  quia  da- 
tur  tuuc  pecunia  pro  re  temporali,  qua 
non  proxime,  seu  immediate,  sed  re- 
mote  paratur  via  ad  beneficium :  Diana 
tamen  i7  et  Croix  is  melius  dicunt  con- 
trariam  esse  sequendam ;  et  an  prima 
sit  probabilis,  Diana  dubitat,  cum  se 
remittat  iudicio  sapientum.  Et  merito 
dubitat,  secundum  mox  supra  dicta. 

66.  Quaeritur  3.  an  sit  simonia,  si 
promittas  pecuniam  alteri,  ad  erogan- 
dam  illam  in  eleemosynam  alicui  mo- 
nasterio,  vel  pauperibus,  si  ille  obti- 
nebit  tibi  beneficium.  Negant  Salm.  i» 
cum  Diana  Soria  et  Rocaf.  Intellige  si 
pecuniadatur  omnino  gratis,  etin  elee- 
raosynam,  quae  iam  constituit  titulum 
honestum  excusantem  asimonia,  sicut 
excusat  titulus  sustentationis  etc.  ut 
supra. 

67.«  Resp.  2.  Simonia  esttriplex.  Pri- 
ma  dicitur  mentalis,  cum  exterius  vel 
nihil  datur  teraporale  (et  dicitur  pure 
mentalis),  vel  cura  aliquid  datur  (et  di- 
citur  mixte  mentalis)  cum  intentione 
obligandi  ad  reddendum  spirituale  , 
sine  ullo  pacto  externo.  Secunda  dici- 
tur  conventionalis,  quae  ad  ipsum  pa- 
ctum  exterius  procedit  sine  reali  exe- 
cutione;  diciturque  pura,  si  sistat  in 
mutua  conventione;  mixta  autem  ,  si 
de  reali  et  conventionali  aliquid  par- 

(12)  Num.  607.  (15)  2.  2.  n.  100.  a.  2.  ad  S. 

(14)  L.  3.  p.  1.  n.  90.  (13)  N.  608.  (16)  Cons. 
t.  1.  1.  2.  c.  3.d.26  U.7,  (17)P.  10.  ir.  4.1.151. 
(18)  L.  3,  p.  i.  n.  90.  .'19)  D.  c.  1.  u.  i'.;. 


m 


tlB.  III.  TRACT.  I.  DE  I.  PRABC.  DECAL. 


ticipet,  ul  T.  gr.  si  ex  altera  tantum 
parte  realiter  compleatur,  atque  hac 
reducitur  simonia  confidentiae ,  cum 
quis  alteri  dat  beneficium,  ut  illud  sibi 
vel  alteri  resignet,  vel  cum  onere  dan- 
di  cerlam  partem  fructuum.  Tertia  di- 
citur  realis^  quae  scilicet  utrinque  rea- 
liter  completur.  Vide  Less.  *. 

68. »  2.  Simonia  dividitunn  eam  quae 
est  iuris  divini^  estque  prohibita  pro- 
pter  malitiam  suam;  v.  gr.  hostiam 
consecratam  vendere :  et  eam  quae  est 
iuris  humani^  estque  mala  tantum  pro- 
pter  prohibitionem,  et  sic  ab  ecclesia 
prohibetur :  1 .  venditio  beneficiorum 
secundum  id  quod  in  ipsis  temporale 
est,  scilicet  quoad  ius  praecisum  per- 
cipiendi  fructus.  2.  Venditio  officio- 
rum  extrinsece  tantum  ordinatorum 
ad  res  sacras ,  v.  gr.  sacristae ,  oeco- 
nomi,  advocati  ecclesiae,  (Scilicet  qui 
specialiter  constituitur  advocatus  ab 
ecclesia :  adde  vicedomini  et  castaldi, 
geu  maiordomi^  ex.  iurecanoa.2),  vide 
Salm.3)  thesaurarii.  3.  Obligatio  pecu- 
niae  alicui  facta,  ut  suadeat  alteri  ut 
detbeneficium.  4.  Pactio  de  resignando 
beneficio,  vel  solvenda  pensione,  si, 
alter  beneficium  tibi  impetret.  5.  Per- 
mutatio  et  resignatio  beneficiorum;  i- 
tem  reservatio  pensionis  ex  beneficio 
resignato ,  et  in  casu  permutationis 
beneficiorum  aequatio  fructuum,  etc. 
si  absque  superioris  auctoritate  fiant, 
quae  si  accedat,  licita  erunt.  6.  Acce- 
ptio  muneris,  etiam  sponte  oblati,  pro 
examine  ad  parochiam,  ex  Trid.  ^  pro 
collatione  ordinum,  pro  tonsura,  literis 
dimissoriis,  exTrid.  5.  Exclpitur  tamen 
decima  pars  aurei  pro  notario,  si  sala- 
rium  non  habeat,  etconsuetudo  per- 
mittat.  7.  Exactio  pecuniae  pro  admis- 
sione  ad  religionem  ,  non  pro  statu 
tantum  ( is  enim  spiritualis  est ,  id- 
eoque  iure  divino  invendibilis),  sed 
etiam  pro  onere  sustentationis :  nisi 
monasterii  tenuitas ,  vel  consuetudo 

1)  L,  c.  d.  6.  (2)  C.  Si  quis  1.  q.  1.  et  c. 

Sai\ator  i.  q.  3.  (3)C.l.n.l3.  (4)Sess.a4.c.l8. 
(b)  Sess.  21.  c.l.  (6)  L.  4.tr.  10. c.  ull.  (7)  D.  1. 
.].  l.  et  2.  (8)  3.  p.  1.  12.  c.  14.  (9)  In  diss.  de 
|.rob.  11.  14.  (10)  L.  3.  p.  1.  n.  S7.  (11)  Ihid. 
,12)  C   2K.  n.  108.      (13)  C.  SS.  a.  19.      (14)  Tr. 


contraria  excusent.  Vide  Laym.  «  Bo- 
nac.  '  Less.  Azor.  8.  » 

69.  Quaeritur  an  possit  dari  simonia 
de  iure  humano ,  quin  sit  simonia  de 
iure  divino.  Negat  Gonet  9  quia  horai- 
nes,  ait,  minime  possunt  rerum  natu- 
ram  immutare,  ut  sit  simonia,  quod 
simonia  non  est.  Communis  tamen  est 
seirtentia  opposita  ap.  Salm.  et  Croix** 
cum  Suar.  et  Card.  qui  probant  recto 
posse  ecclesiam  efficere  ut  materia  ali- 
cuius  sui  praecepti  sit  materia  ali- 
cuius  virtutis,  sicuthicreligionis.  Vide 
Croix". 

Sed  pro  maiori  intelligentia  singula 
discutere  satagimus  in  sequentibus 
quaestionibus. 

Quaestio  1 .  quonam  iure  simonia  sit 
vendere  beneficia.  Esse  simoniam  tan- 
tum  de  iure  eccles.  tenent  Nav.Man.*^ 
Less.  13  cum  Adrian.  item  Garc.  Less. 
Panorm.  etc.  cum  Decio,  qui  dicit  esse 
communem  sententiam  canonistarura 
ap.  Salra.  i^  et  Bon.  putat  probabilem. 
Ratio,  quia  in  beneficiis  duo  dicunt 
esse  iura,  unum  ad  exercendas  spiri- 
tuales  functiones  ordinis  vel  iurisdi- 
ctioMs;  et  hoc  est  certe  invendibile 
iure  divino.  Alterum  ad  reditus  tem- 
porales,  quod  mentaliter  separari  pot- 
est,  sicut  in  calice  separatur  valor  ar- 
genti  et  consecrationis;  et  ideo  tale  ius 
est  invendibile  tantum  iure  positivo. 

70.  Probabilius  tamen  Cai.  is  Sotus  *'' 
Sanch.i''  Palaus  <8  Azor. «  Laym.  20  et 
Salm.  21  cum  Val.  Vict.  Led.Bon.  Cov. 
etc.  dicunt  esse  slraoniam  de  iure  di- 
vino  ex  d.  Thora.  22  qui  docet,  aliud 
esse  teraporalein  calice,  quodest  ante- 
cedenter  annexura  ad  spirituale:  aliud 
quod  subsequenter,  ut  in  beneficiis,  in 
quibus  ius  ad  reditus  subsequenter,  et 
ita  annexura  est  cum  iure  ad  officia 
ecclesiastica  ,  ut  nuUo  modo  separari 
possit,  cum  ius  temporale  essentialiter 
detur  propter  officium  spirituale:  iU 
ut  si  consideretur  ius  ad  reditus  se- 

19.  de  simon.  c.  2.  n.  S7.       (IS)  T.  2.  opusc.  3.  Ir. 
9.  q.l.  (16)  De  iust.  1.  9.  q.  7.  a.  1. 

(17)  Consil.  2.  c.  3.  dub.  24.  n.  1.         (18)  Tr.  17. 
d.  3.  p.  13.  n.  3.  (19)  P.  3.  I.  12.  c.  11.  q.  3. 

(20)  L.  4.  ti.  10.  c.  8.  h.  11.  {'il)  Loc.  c. 

(22)  2.  2.  q.  100.  a.  ». 


CAP.  11.  DE  miVELIGIOSITATE  ETC.  DUB.  III.  ART.  I. 


paratum  a  iure  ad  olficia  sacra,  lam 
amplius  dici  non  posset  ius  beneficiale, 
nec  beneficium ,  ut  colligitur  ex  iure 
canonico  K  Hinc  inferunt  Salm.  2  nul- 
lam  esse  dispensationem  in  venditione 
beneficii,  licet  a  pontifice  oblineatur. 
Notant  tamen  3  quod  papa  bene  sepa- 
rare  potest  ius  reditus  a  iure  ad  sacra, 
et  ita  concedere  potest,  ut  vendantur 
reditus  tanquam  mere  temporales,  vel 
ut  aliqua  super  beneficium  pensio  im- 
ponatur  separando  tunc  partem  fru- 
ctuumillius,  etalicuitradendo:  etalibi 
confirmant^.  Et  idem  docentLess.  ^  et 
Croix  6, 

Nota  hic  obiter,  beneficiariis  conces- 
sum  esse  locare  fructus  beneficii  usque 
ad  triennium,  sed  non  ultra.  Locare 
autem  decimas  esset  simonia.  Vide 
Croix  7.  Sicut  etiam  esset  simonia  elo- 
care  rem  spiritualem,  puta  calicem  ; 
licet  compensandum  sit  detrimentum 
temporale,  Croix  8. 

71.  Quaestio  2.  an  sit  simonia  ven- 
dere  iuspatronatus.  Loquimur  noo  de 
iurepatronatuscivili,  sed  ecclesiastico, 
quod  ab  ecclesia  conceditur  iis  qui  ad 
templa  construenda  vel  dotanda  con- 
currunt.  Hoc  ius  quoad  honores  et  sub- 
ventiones  quae  patronis  debentur,  be- 
ne  vendi  potest:  quia  quoad  illa  non  di- 
citur  spirituale,  ut  Salm.  9. 

Dubium  est,  an  vendi  possit  ius  prae- 
sentandi  ad  beneficium.  Respondetur, 
quod,  si  tale  ius  est  affixum  rei,  ven- 
dita  re  ius  transfertur  simul  cum  re 
in  emptorem,  ut  s.  Th.  10.  sicut  etiam 
transferri  potest  donatione  aut  titulo 
haereditario.  Vid.  Salm.  ".  Extra  hos 
casus  vendi  nequit  tale  ius  sine  simo- 
nia  de  iure  positiyo  <2.  iHqq  ggt  sIqio- 
nia,  si  patronus  vendat  pluris  rem  ra- 
tione  talis  iuris,  vel  imponat  praesen- 
tato,  V.  gr.  ut  suis  expensis  litiget  et 
probetius  ad  illum  patronum  spectare. 
Secus  vero  dicunt  Salmant. «  quando, 
vertentelitigiocirca  iuspatronatus,  ap^ 
ponitur  conditio,  ut,  si  intra  tot  men- 


285 


(1)  C.  Siquisl.q.  5.  etc.  EtdiligoiiU,  de  simon. 
^S?-S-^^;«         (3)N.63.  (4)0.3  „.30. 

(S)  L.  2.  c.  3S.  n.  19.  (6)  L.  3.  ,    1    „  105 

(7)  U).  n.  124.  ctl2S.  (8)  II).  n.lSG.    (9)0.2  u  76 
(10)  2.  2.  q.  100.  a.  4.  ad  3.  (11)  Ibid.'n.'76! 


ses  praesentatus  praesentationem  suaiiv 
non  fuerit  prosecutus,  patronus  possit 
alium  praesentare,  quia  tunc  ille  re- 
manet  in  sua  libertate,  nec  obligatur 
ad  probandum  ius  patronipro  illo,  seJ 
pro  se  si  voluerit  coosequi  beneficium. 
Ita  Salm.  <*.At  in  hoc  magnum  censeo 
esse  periculum,  quod  virtualiter  ven- 
datur  talis  praesentatio  pro  expensis, 
quae  de  iure  a  patrono  fieri  debebant. 
An  autem  venditio  talis  iurispatro- 
natus  sit  vetita  etiam  iure  divino.  Af- 
firmant  Less.  Pal.   Laym.   etc.  apud 
Salm.^Squia  iustaleestquid  spirituale, 
cum  procedat  a  potestate  iurisdictionis 
ecclesiasticae.  Negant  vero  Sanch.  Sot. 
Sil.  Nav.  Torre  Dec.  et  alii  quorum 
sententiam  dicuntSalm.  i6non  esse  mi- 
nus  probabilem.  Ratio,  quia  potius  tale 
ius  est  quid  temporale,  cum  sit  tem- 
poralis  favor  concessus  ab  ecclesia, 
quatenus  ipsa  exercet  potestatem  non 
iam  iurisdictionis,  sed  politicam ,  e- 
minenter  in  illa  contenjtam ,  ad  quam 
spectat  favores  temporales  distribuere. 
Notandum  hic,  quod  vendere  ius  se- 
pulturae  in  loco  sacro  ob  digniorem 
locum,  probabiliter  non  est  simonia, 
ut  ait  Croix  "  cum  Rarb.  Rurg.  et  Ca-^ 
ram.  contra  Suar.  etc. 

72.  Quaestio  3.  an  possint  permu- 
tari  beneficia.  Cerfeum  est  quod  in  aliis 
rebus  spiritualibus  praeter  beneficia, 
licita  est  permutatio,  quando  res  sunt 
mere  spirituales,  v.  gr.  Ego  dico  mis- 
sam  pro  te,  ut  pro  me  dicas  'tot  rosaria 
etc.  Quando  vero  coalescunt  ex  spiri- 
tuali  et  temporali,  tunc  distinguen- 
dum;  nam  si  res  temporales  sint  ante- 
cedenter  annexae  rebus  spiritualibus: 
ut  argentum  calicibus  ,  arculae  re- 
liquiis,ipsae  bene  permutari  aut  vendi 
possunt;  inodo  ratio  habeatur  solius 
valoris  rei  temporalis.  Ita  s.  Thom.  is 
Salm.  '9  Elbel  20  cum  Suar.  et  comm. 
Secus  vero  dicendum,  si  res  tempo- 
rales  consequenter  annectantur,  ut  fru« 
ctus  beneficiis ,  in  quibus  quaecumque 


(12)  Ex  c.  De  iure,  cl  c.Praeterea  exlra.  De  iiirenalr. 

(13)  Ibid.  n.  77.  in  fiue.  (14)  Ibid.  n.  77. 
(IS)  D.  c.  3.  B.  78.             (16)  Ibid.  n.  78.  79.  80. 
(17)  L.  5.  p.  1.  n.  183          (18)  2.  2.  q.  100.  a.  4. 
(19)  C.  S.  n.  18.           t20:)  De  sim.  u.  CCO. 


285 


LIB.  III.  TRACT.  I. 


permutatio  est  simoniaca  sine  aucto- 
ritate  superioris,  non  iam  ex  iure  di- 
vino,  sed  ex  iure  positivo  i.  Hinc  epi- 
scopi  possunt  concedere  permulatio- 
nes  beneficiorum  existentium  in  dioe- 
cesibus,  ut  s.  Thom.  2.  Modo  benefi- 
cia  non  pertineant  ad  pontificem  3,  Et 
idem  possunt  abbates  facultatem  epi- 
scoporum  habentes.  Salm.*  cum  Suar. 
Bon.  etc.Hoc  tamen  non  currit,  si  quis 
ad  beneficium  sit  tantum  electus;  vel 
si  lis  vertat  super  beneficio.V.Salm.s, 

Licitum  est  autera  volentibus  per- 
mutare  beneficia  antecedenter  pacta 
convenire,  et  etiam  se  obligare  ad  poe- 
nam  solvendam  a  retrocedeute  ,  ut 
Less.  6.  Dependenter  tamen  a  consensu 
])raelati,  quia  tunc  obligatio  non  est 
liisi  conditionata.  Salm.  '  cum  Sanch. 
i*aL  VaL  Suar.  Less.  Laym.  etc. ». 

Sed  quaeritur  an  permutatione  post- 
ca  efl^ectum  non  habente,  possint  pro- 
j)ria  auctoritate  redire  ad  sua  benefi- 
cia.  Negant  Salm,  9  cum  Panormit.  et 
Gomez,  qui  pro  hac  sententia  aftert 
plures  decisiones  rotae,  quia  renun- 
cians  amittit  titulum  ac  possessionem 
beneficii,  unde  ad  redeundum  eget  no- 
va  collatione;  merito  dicunt  tamen 
contrariam  etiam  esse  probabilem  , 
quam  tenent  s.  Anton.  et  Silv.  Ratio, 
quia  renunciatio  illa  est  conditionata, 
si  praelatus  consentiet :  unde  non  ac- 
cedente  postea  praelati  consensu,  0- 
mnino  invalida  esl. 

73.  Quaestio  4.  an  possit  benefi- 
cium  cum  pensione  permutari. 

Praenotandum,  quod  eo  casu  ad  ac- 
cjuirendam  pensionem  quatuor  requi- 
luntur  ex Less.^o nempe i .  ut  obtinens 
sit  capax,  scilicet  legitimus,  non  ex- 
oommunicatus  et  saltem  tonsuratus. 
2.  Ut  adsit  iusta  causa,  v.  gr.  ad  alen- 
dum  pauperem,  ob  bonum  ecclesiae, 
ad  aequalitatem  compensandam,  alias 
obtinens  non  erit  tutus  in  conscientia, 
etiamsi  papa  dispensaverit,  ut  Less,*i 

(1)  C.  Qiiaesilum  de  rer.  permut.  (2)  2.  2.  q. 
KO.  a.  1.  ail  1.  ex  c.  Uuiveisorum,  de  rot.  permut. 
(5;  Ul  iu  exlrav.  Dudum  Beued.  ii.  (4)  Ex  n.  21. 
(iJ)  lliid.  11.  2G.  (G)L.  2.C.  3d.  n.  104.  iu  Gue, 

(7)  D.  c.  5.  u.  27.  (8)  Kx  c.  lutei  cacl.  de  praeb. 
{^)  C.  5.  u.  21;.  (10)  L.  2.  c.  5i.  .bi'..  ."Si 


DE  I.  PRAEC.  IJECAL. 

cum  Tolet.  el  comm.  Utrum  autem  re- 
quiratur  etiam  consensus  patroni.  Ne- 
gat  Less.  cum  aliis,  nisi  beneficium  re- 
signetur,  quo  casu  debet  fieri  mentio 
patronatus.  3.  Requiritur  ut  pensio  sit 
moderata,  ita  ut  iuxta  usum  non  ex- 
cedat  tertiam  partem  redituum  bene- 
ficii.  4,  Ut  interveniat  legitima  aucto- 
ritas  quae  certo  est  in  pontifice.     ... 

74.  His  positis,  dubitatur  1.  utrum 
episcopi  possint  constituere  pensiones 
in  beneficiis.  Affirmant  ap.  Less.>2  (Ji- 
gas  cum  Felin,  Imola  Decio  etc,  si  ad- 
sit  iusta  causa,  nempe  ad  alendum  pa- 
rochum  senem  et  ineptum;  ad  finien- 
dam  litem  super  beneficio,  etc,<3.  item 
adcompensandam  aequahtatem  iu  per- 
mutatione  beneficiorum  ^^  Alii  tamen 
cum  Less.  *5  et  Salm,  16  dicunt  solum 
pontificemposse  constituere  pensiones, 
quia  talis  est  curiae  stylus,  qui  facit 
ius,  Vid.  n.  81.  vers.  2.  Absolute. 

Sed  notandum  hic  1 ,  quod  pensiona- 
rii  ex  buUa  Pii  v,  tenentur  recitare 
officiumbeatae  M.V.,  alias  non  faciuat 
fructus  suos.  Vide  Lessium  i'.  Hoc  ta- 
men  intelligitur,  si  pensio  sit  clerica- 
lis,  ita  ut  requirat  primam  tonsuram, 
non  vero  si  sit  mere  laicalis,  ita  ut  eius 
fructus  pensionarius  non  exigat  ut  cle- 
ricus,  sed  ut  laicus,  prout  tenent  Sal- 
mant.i3  cum  Azor.  Navar.  et  Pal.  Item 
intelligitur,  si  pensionarius  non  sit  cle- 
ricus  in  maioribus  vel  religiosus;  nam 
si  recitet  officium  maius,  vel  alias  pre- 
ces  a  sua  religione  praeceptas,  ad  par- 
vum  non  lenetur.  ItacommuniterSal- 
mant.  ^^  cum  Azor.  Led.  Pal.  Bon.  elc. 

Notandum  2.  quod,  cum  quis  resi- 
gnat  beneficiura  cum  pensione  in  favo- 
reratertii,nonpotest  exigere  hypothc- 
cara,  vel  fideiussionem,  aut  anticipa- 
tam  solutionera  a  pensionario,  nisi  haec 
siraul  a  papa  admittantur;  quia  iura 
prohibent  circa  beneficia  oninia  pacta 
quae  de  iure  in  eis  non  insunl.  Uiide 
censet  Less.  20  in  tali  casu  non  esse  ob- 

(11)  Ibid.  n.  204.  (12)  D.  c.  34.  n.  203. 

(13)  Ex  c.  Nisi  essei  21.  de  pracb.  cl  c.  Anduiiuiis ." 
de  collus.  (1.4)  E\  c.Ad  quaoslioncs,  do  icr.  )-(ii:. 
(IS)  Ibid.  (IG)  C.  3.  u.  31.  (17)  D.c.ol.  i..'iii;; 
(18)  De  beuer.  Ir.  24.  n.  64.  Cl»)  ll'id 

f20'  U.id.  11.  9f 


CAP.  II.  DE  IRB^.Ii^VlOSITATE  ETC.  DITB.  III.  ART.  1. 


287 


ligationera  solvendi  pensioiiem,"  et  be- 
Deficium  vacare. 

75.  Dubitatur  2.  quomodo  possit  be- 
neficium  permutari  cum  pensione,  et 
cuiusnam  auctoritate.  Distinguendum, 
si  pensio  est  spiritualis,potest  fieriper- 
mutatio,  sed  auctoritate  pontificis,  non 
episcopi:  nisi  pensio  illa  spiritualis  sit 
insuper  erectain  titulum  beneficii,  uti 
sunt  praestimonia,  quia  tunc  sunt  vera 
beneficia,  et  episcopus  rectepotest  con- 
cedere  permutationes  beneficiorum,ut 
Salm.  1  et  uti  diximus  supra  quaest. 
fyraeced.  Si  autem  pensio  est  mere  tem- 
poraliSj  neque  auctoritate  pontiticiapot- 
est  fieri  talis  permutatio,  cum  sit  si- 
monia  contra  ius  divinum,  ut  Salm.  * 
cum  Suar.  Bon.  Tor.  Vill.  etc.  Ponti- 
fex  tamen ,  ut  supremus  dispensator , 
praescindendo  a  permutatione ,  sicut 
potest  beneficio  plures  fructus  addere, 
sic  potest  ab  illo  partem  fructuum  de- 
trahere  et  alteri  dare,  ut  docet  Less. ' 
qui  hoc  dicit  esse  certum,  cum  com- 
muni  dd.  Etconsentiunt  Salm.  cum  cit. 
aa.  4  ut  dictum  est  in  quaest.  1 .  n.  70. 

76.  Sed  magna  quaestio  est,  quando 
beneficia  permutanda  inaequalia  sunt, 
an  liceat  inaequalitatem  compensare 
per  aliquam  pensionem,  seu  pecuniam 
auctoritate  pontificis.  Aflfirmat  proba- 
biliter  prima  sententia,  quam  tenet  Les- 
sius  5cum  Caiet.  Sot.  Sylv.  Angel.  etc 
Ratio,  quia  tunc  nudi  tituli  beneficio- 
rum  simpliciter  commutantur,  et  se- 
parantur  a  proventuum  iuribus,  quae 
temporalia  sunt,  et  per  alium  contra- 
ctum  compensatur  excessus,  ut  loqui- 
tur  Less.  6  et  probat  ex  cap.  ad  quaest. 
6.  de  rer.permut.  ubi  Clemens  iii.  ap- 
probat  permutationem  duarum  eccle- 
siarum  parochialium,  compensato  per 
pecuniam  excessu  ditioris.  Negat  vero 
secunda  senteniia  probabilius,  quam  te- 
net  AnacL^^cum  Laym.  Covarr.  Vasq. 
et  Salm.  »  cum  Nav.  Sanch.  FilL  Suar. 
Bon.  quia  esset  simonia  contra  ius  di- 
vinum,  dum  emeretur  spirituale  pro 
femporali;  ille  enim  excessus  conse- 

(l)C.3.n.29.  (2)Ibid.  (3)  D.c.3o.n.89.et9i. 
('i)N.36.  (S)D.c.3S.a.l0i.  (6)  C.3S.u.i02.v.5. 
(7)  Del.pnef.tr.ii.d.2.q.o.n.50.  (8)C.5.n.54. 
[H,  K.  3o         (tQ\  it5ia.  r  52.       (11)  C.  3.  u.  i2. 


quenter  'est  annexus  titulo  sptrituali 
beneficii.  Caeterum  dicunt  Salmantic' 
possepontificem  approbare  contractum 
non  per  modum  permutationis,  sed  se- 
parando  a  beneficio  pinguiori  partem 
fructuum,  et  alteri  dando,  ut  mox  su- 
pra  diximus. 

Certum  est  autem  esse  simoniam 
compensare  pecunia  excessum  qui  sit 
io  re  spirituali,  puta  ob  maiorem  di- 
gnitatem,  iurisdictionem.  Contravero 
non  eBt  simonia  commutare  beneficium 
pinguius  cum  alio  digniore:  modo  nul- 
lus  habeatur  respectus  ad  compensan- 
dum  excessum  redituum  cum  excessu 
dignitatis.  Vide  Salm.  lo. 

77.  Quaest.  5.  est,  quomodo  in  be- 
neficiis  liceat  fieri  transactio. 

In  aliis  materiis  spiritualibus  certum 
est  quod  licet  transactionem  facere  et- 
iam  auctoritate  propria-,Salm.ii.  Sicuti 
licet  rem  spiritualem  cum  alia  permu- 
tare,  uti  diximus  supra  quaest.  3.  Sed 
in  beneficiis  requiritur  saltem  auctori- 
tas  episcopi,  etsi  transigatur  spiiTituale 
pro  mere  alio  spirituali  12  ut  Salm.  <3 
cum  Suar.  Pal.  etc  Advertendum  ta- 
men,  hoc  non  toUere,  quod  partes  pos- 
sint  acquirere  sua  iura  cedendo ,  vel 
se  remittendo  arbitris,  qui  saltem  sint 
clerici;  modo  nulla  fiat  divisio  iurium 
aut  redituum,  et  nullum  cedenti  onus 
imponatur<4,  Salm.is  cum  Laym.  Bon. 
Fill.  Pal.  Suar.  Simonia  autem  est,  li- 
tem  componere  interventu  sortium  si- 
ne  consensu  superioris,  cum  omnis  pa- 
ctio  sit  illicita  in  beneficiis,  Croix  ^^ 
cum  Suar.  etc 

78.  Sed  dubitatur  1 .  an  licite  episco- 
pus  possit  litem  componere  cum  ali- 
quo  ouere,  ita  ut  obtinens  beneficium 
solvat  aliquid  cedenti.  De  se  non  vi- 
detur  licere,  cum  commutetur  spiri- 
tuale  pro  temporalijsed  obaliquas  cau- 
sas  cohonestari  potest:  1 .  ob  bonumpa- 
cis,  quae  conducit  etiam  ad  bonum  spi- 
rituale  ":  2.  ob  aequitatem,  ne  cedens 
remaneat  sine  alimentis  quibus  eget: 
3.  ob  laborem  et  expensas,  quas  cedens 

(12)  Ex  c.  Super  eo  et  c.  Statiiimus  de  Irans. 
(15)  D.  11.  43.  (14)  Ex  d.  c.  Suj.or  eo. 

(IS)  Ibid.  n.  40.  et  48.  (IG)  L.  4.  u.  S^iU. 

(17)  Ex  c.  Kisi  de  j„a.-t,. 


288  LIB.  III.  TRACT.  l 

6it  passus,  et  alter  passurus  foret,  si 
ille  non  cederet.  Salm.  *  Pal.  Bon.  etc. 
Quinimmo  Laym.  2  cum  Suar.  et  Abb. 
et  Salm.3cum  Pal.  Fill.  Bonac.  docent 
datum  esse  etiam  arbitris  ( qui  tamen 
sint  clerici)  componere  lites  cum  tali 
onere,  modo  non  sit  annua  pensio,  et 
modo  non  removeatur  beneficium  apos- 
sessore ;  et  constat  posse  fieri  ex  iure 
canonico  *. 

79.  Dubitatur  2.  an  episcopus  ob  bo- 
num  pacis  in  tali  commutatione  possit 
imponere  super  beneficio  pensionem 
solvendam  cedenti,  eius  vita  durante. 
NegantSalm.  Scum  Az.Bon.  etc.Etsic 
pluries  decisum  in  rota  testatur  Bon.; 
quia  de  curiae  stylo  dicunt  buiusmodi 
transactiones  non  admitti.  Contrarium 
tamen  tenent  Laym.  ^  cum  Ab.  et  Pal. 
Suar.  Torr.  Prad.  Menno  apud  Salm.  ' 
quam  ipsi  satis  probabilem  vocant.Ra- 
tio,  quia  etsi  (ut  aiunt  Salm.8)  solus 
papa  possit  imponere  perpetuas  pen- 
siones  beneficiariis,  ut  supra  diximus; 
in  transactionibus  tamen  ex  communi 
dd.  dicunt,  iura  et  usum  iam  introdu- 
xisse,  quod  episcopi  ob  bonum  pacis 
possint  pensiones  imponere,  non  uti- 
que  beneficiariis,  sed  super  eisdem  be- 
neficiis  pro  vita  pensionariorum.  Et  hoc 
constare  aitLaym.  ^.Et  idem  posse  ait 
Laym.  i"  iudices  ecclesiasticos. 

80.  Dubitatur  3.  an  possit  admitti  ab 
episcopo  talis  transactio  cum  peusione 
super  beneficio,  si  partes  prius  de  illa 
convenerint,  sed  dependenter  ab  epi- 
scopi  consensu.  Negant  Laym.  et  Reg. 
Sed  probabilius  affirmant  Salm.n  eum 
Bon.  et  Torre. 

81 .  Quaestio  6.  quomodo  renuntiatio- 
nes  beneficiorum  fieri  possint. 

Renuntiatio  beneficii  facienda  est  in 
manu  praelati  illius  qui  illud  conferre 
potest;  itemque  debet  ab  eo  acceptarii^. 
Alias  nulla  est,  et  beneficium  non  va- 
cat,  ut  Salm.  13  cum  Garcia  et  Covarr. 
Hoc  tamen  non  currit  in  beneficiis  lili- 
giosis,  velin  electionibusad  ea  quaeva- 
Uderenuntiantur  propria  auctoritatei'*. 

(1)  C.  3.  n.  44.  (2)  L.  4.  t,.  10.  c.  8.  n.  S8. 
(5)  C.  3.  u.  48.  (4)  C.  De  caeleio,  de  tiansatt. 

(S)C.5.  n.46.     (G)II,id.     (7)D.  n.-46.     (8)N.4S. 
'9)  iLi'!   ex  c.  Nis'  "«tciit,  de  piaeb.         (^tn)  Y^id. 


Dfi  1.  PRAEC.  DECAL. 

Pliiribus  autem  modis  renautiatiobe" 
neficii  fieri  potest:  \ .  Pure  et  absolute, 
et  in  illa  nulla  intervenit  suspicio  si- 
moniae. 

2.  Absolute  sed  non  pure^  si  fiat  si- 
ne  designatione  personae,  sed  cum  o- 
nere  pensionis:  circa  quam,  si  pensio 
est  temporalis,  diximus  supra  num.  75. 
esse  iam  nuUamrenunciationemliuius" 
modi  factamin  manu  episcopi.Sed  du- 
bium  est,  an  valeat  renunciatio  cum 
onere  pensionis  spiritualis.  Est  duplex 
sententia,  utraque  probabilis,  utaitPa- 
lausis.  Prima  affirmat  cum  Malder.  Gi- 
gas  Felin.  knola  Nav.  Rebuff.  etc.  ap. 
Salm.i6  quia  valde  probabile  est,  posse 
exiusta  causa  imponi  talem  pensionem 
ab  episcopis  in  beneficiis.  Negant  ta- 
men  Salm.i'  cum  Azor.  Bon.  etc.  exce- 
pto  casu  gravissimae  necessitatis,  quia 
dicunt,  quod  ex  constit.  4.  Pii  V.  Into-' 
lerabilis^  fuit  adempta  talis  facultas  e- 
piscopis.  Idem  tenent  Less.  V.  n.  74. 

3.  Renunciatio  fieri  potest  pure,  sed 
non  absolute,  nempe  si  sit  in  favorem 
certae  personae  sine  onere;  et  haec  non 
iam  prohibetur  iure  divino,  si  finis  ad- 
sit  honestus,  sed  iure  ecclesiastico,  ni- 
si  fiat  in  manu  pontificis.Estcommune. 
Vid.  Sanch.  i». 

82.  Sed  quaeritur,  an  sit  simoniaca 
talis  renunciatio  in  favorem  tertii  fa- 
cta  in  manu  episcopi.Bene  distinguudt 
Salm  .19  cum  Sanch.  Bon.  Sot.  Tor.  etc.  si 
pactum  praecedat  cum  episcopo  ut,  fa- 
cta  resignatione,  beneficium  tertio  con- 
feratur,  certe  esset  simonia;  secus  ve- 
ro,  si  non  adsit  pactum,  quia  tunc  re- 
manens  episcopus  in  sua  libertate,  si 
postea  illi  conferret,  libere  ageret.  Pec- 
caret  tamen  renuncians  tali  modo  con- 
tra  religiouem,  et  ob  id  posset  ab  epi- 
scopo  privari  beneficio,  ut  dicunt  Sal- 
mant.  20  cum  Less.  Suar.  etc. 

83.Notandum  autem,  quod  valdepro- 
babile  est  non  esse  iliicitum,  si  resi- 
gnansetiamin  eademrenunciatione  de- 
claret  episcopo  suum  desiderium,  quod 

(11)  N.  47.  (12)  Ex  c.  Adraonet,  de  renuutiat. 

(15)  C.  3.  n.  49.  (14)  Ex  c.  2.  De  ia  iutegium 

lest. el c. Sane de  renunt.  (13) Tr.  17. d. 3. p.  17.  n.  13 
(IG)  C.  5.  n.  S9.       (17)  Ibld.       (18)  C.  3.  n.o2. 
(10)  N.  33.  (iiOJ  D.  c.  3.  n.  S4. 


CAP.  II.  DE  IRRELIGiJolT 

beneficium  conferatur  certae  personae: 
modo  absitpactum,  utconditio  rigoro- 
sa  suspendens  (  sicut  intelligendus  est 
Motus  proprius  s.  Pii  v.  ann.  4568.  ut 
dicunt  Salmant.  < ).  Ratio,  quia  revera 
tunc  renunciatio  fit  simpliciter,  et  epi- 
scopus  liber  est  ad  conferendumbene- 
ficium  cui  vult.  Ita  Salm.  2  cum  Nav. 
Azor,  Pal.  Sanch.  Torre  et  Garcia. 

84.Sed  dubium  est,  an  facta  resigna- 
tione  cum  conditione  in  favorem  ter- 
tii  in  manu  episcopi,  possit  hic  admit- 
tere  resignationem,  conditione  reiecta. 
AffirmantSanch.  cum  Soto  s.  Anton.  et 
Sylv.  apud  Less.  '  et  Covarr.  Arag.  et 
Vill.  apud  Salm.'*,  Quia  talis  conditio, 
lanquam  turpis,  habetur  ut  non  adie- 
cta.  Negant  vero  Less.  5  et  Salm.  ^  cum 
Suar.  Pal.  ctc.  quia  dicunt  non  posse 
resignationem  pro  una  parte  admitti, 
et  pro  alia  reiici.  Utraque  est  satispro- 
babilis,  ut  dicit  Torre  apud  Salm.  '. 

85.  Quaestio  7.  quandonam  resigna- 
tio  beneficiorum  confidentialis  sit  simo- 
niaca. 

Sciendum,  quod  ex  constitutionibus 
Pii  IV.  et  s.  Pii  v.  s  iuxta  Trid.9  prohi- 
bentur  omnes  resignationes  confiden- 
tiales  factae  cum  accessu^  regressu^  vel 
ingressu  ad  beneficium,  vel  cnm  con- 
fidenlia  recipiendi  fructus  ex  beneficio 
resignato;  nam  si  confidentia  esset  de 
alia  re  temporali,  praeter  fructus  be- 
neficii,  esset  quidem  simonia,  sed  non 
confidentialis,  ut  bene  notat  Croix  10 
cum  Suar.Laym.  etc.  Per  accessum  di- 
citur,  si  resignesbeneficiumalicui  cum 
confidentia,  ut  ipse  postea  renunciet  et 
illud  alteri  conferatur.  Per  regressum, 
si  resignes  beneficium,  servato  iure  re- 
grediendi  ad  illud  in  aliquo  casu.  Per 
ingressum,  si  resignes  beneficium  tibi 
collatum,  antequam  illud  possideas, 
servato  iure  possessionem  ingrediendi, 
V.  gr.  si  aliquis  moriatur  etc. 

Si  quis  autem  resignat  beneficiuti 
alleri  sine  pacto,  sed  cura  spe,  ul  ilie 
ex  sola  gratitudine  iterum  resignel  iii 
tui  favorem,  vel  solvat  allquid  ex  be- 

(I)C.5.n.S6.  (2)lb.n.SS.  (3^L.  2.  c.oJ.u.S:;, 
(4)  C.  5.  n.  87.  (S)  Dict.  lib.  '  (0)  Bict.  n.  B7. 
(7^  IbiJ.  (8)  In  7.  ilecr.  c.  9.  .-t  e.ltt.  de  brn.coll. 
(0)  Sosi.  24.  c.  10.  e(  »C8».  ?-  -■  P  A»  j-oJWw, 


VTE  ETC.  DDB.  VA.  AUT.  I.  28'j 

neficii  fructibus,  certum  est  non  esse 
simoniam  de  iure  divino,  nec  canoni- 
co  antiquo;  licet  sit  valde  periculosum, 
et  ut  plurimum  simonia,  ut  Salm.  ". 

86.  Sed  quaeritur  hic  1.  an  ex  iure 
novo  ex  dd.  constitut.  Pii  iv  et  s.  Pii 
v.  reprobetur  talis  resignatio  cum  spe 
sine  pacto.  Duplex  est  sententia  sa- 
tis  probabilis,  ut  dicunt  Salm.  <2.  Pri~ 
ma  afflrmat  cum  Palao  Suarez  Bona- 
cina  etc.  et  probant  ex  verbis  bullae 

s.  Pii  V.,  ubi  dicitur:  Si  quid 

etiam  simplicis  donationis  titulo  perce- 
perit.  Secunda  tamen  sententia  proba- 
bilius  negat.  Ratio,  quia  in  iis  constit. 
renovatur  tantum  decretum  Tridentini 
solum  damnans  confidentias,  quibus  in- 
ducitur  nova  obligatio  ( cum  pacto  ex- 
presso,  vel  tacito,  ut  explicant  Navarr. 
et  Rod.  ap.  Salm.  <3).  Per  verba  autem 
allata  pontifex  nil  aliud  praecipit,  quam 
quod  confidentia  simoniaca  praesuma- 
tur,  si  probetur  donatio  postea  facta. 
Ita  tenent,  et  fusius  probant  Salm.  ''' 
cum  Suar.Sa  Vill,  Less.  Sanch.  Az.  etc. 

87.  Quaer.  2.  si  resignans  declarel 
suam  intentionem  esse,  ut  alter  rema- 
neat  obligatus  ad  resignandum  in  fu- 
turo,  sed  sine  alterius  promissione,  u- 
trum  sit  vera  simonia  confidentialis.  Af- 
firmant  Pal.  et  Diana  ap,  Croix>5.  Sed 
probabilius  negant  Nav.  Az,  Less.Suar, 
etaliiiG^  quia  deest  tunc  pactum  ex 
utraque  parte  obligatorium.  Secus  ta- 
men  dicendum,  advertit  Croix  ^^  cum 
comm.,  si  ille  resignet,  declarans  vel- 
le  ut  solvatur  alicui  pensio  ex  fructi- 
bus,  quia  hoc  est  signanter  expressum 
in  bulla, 

88,  Quaer,  3.  an  dictis  constitutioni- 
bus  comprehendatur  confidentia,  et- 
iam  in  permutationibus  beneficiorum, 
Negant  Suar.  et  Pal.  cum  Nav.  apud 
Salm.<8  cum  de  permutationibus  in  iis 
non  fiat  mentio.  Sed  oppositum  dicen- 
dum  esse  dicunt  Salm,i9  cum  Arav,  et 
Torre,  Et  probant  ex  liulla  s.Pii  v.  ubi, 
ut  referunt,  expresso  dicilur:At  etiam 
omnes  permutatione",  praesentationes . 

(10)  L.  5.  p.  1.  n.  63.  (U)  C.  3.  n.GS. 

(12)  I!,id.  u.  60.     (15)  N.  69.  in  fin.     (14)  D.  c.  5. 
n.  67.  ctGS.       (lo)  L.5.  p.l.n.G.J.       (16)  rul. 
(Ui  n.  V.  U5.      (18)  D.  c.  3,  u.  7.      (ID,  ib,.:, 

19 


290  LIB.  III.  TRACT.  I. 

collatione9...etaliasdispositionesnullius 
momentifore.Sei  videadum  diligentius 
esset,  quomodo  praefati  auctores  prae- 
dicta  verba  explicent. 

89.Ultimo,  duo  sunt  notanda:  1 .  quod 
perhanc  simoniam,etiamsi  fuerit  tan- 
tum  conventionalis,  incurruntur  poe- 
nae  videl.  \.  Interdictum  ab  ingressu 
ecclesiae.  2.Excommunicatio  papalis  i- 
pso  facto.  3.  NuUitas  coUationis,  et  ob- 
ligationissolvendi  fructus.  4.Privatio  a- 
liorum  beneficiorum  anteaobtentorum. 
Vide  Salm.  i.  Haec  tamen  ultima  non 
incurritur,  nisi  post  sententiam  iudi- 
cis,  saltem  declaratoriam,  ut  Salm.  2 
cum  Suar.  Laym.  Sanch.  Henr.  Torre. 
Viden.  112. 

90.  Notandum  2.  quod  si  quis  resi- 
gnet  beneficium  cum  confidentia,  ad- 
huc  cum  expresso  pacto,  sed  auctorita- 
te  propria,  minime  impetrando  assen- 
sum  superioris,  peccaret  utique,  sed 
nou  incurreret  praedictas  poenas:  quia 
talis  resignatio  de  se  est  nulla ,  etiam 
quando  illa  simoniaca  pactio  non  in- 
tervenisset.  Salm.  ^  cum  Navar.  Secus 
vero  dicendum,  si  pactum  valeret,  ni- 
si  obstaret  simonia,  quia  tunc  poenae 
incurruutur,  etsi  resignatio  sit  nulla. 
Salm.  *  cum  Nav.  Hinc  bene  inferunt 
Elbeis  et  Croix  6  cum  Fill.  etc.  quod  si 
quis  resignet  beneficium  in  manu  su- 
perioris,  postquam  convenit  occulte,ut 
resignatariusretribuatsibi  aliquid,  non 
solum  resignatio  est  nulla,  sed  resi- 
gnans  amittit  titulum,  cum  inter  alias 
poenas  simaniae  sit  inhabilitas  ad  idem 
beneficium. 

91 .  Quaestio  8.  qualiter  committatur 
simonia  pro  ingressu  ad  religionem. 

Certum  est,  ut  docet  s.  Thom.'  esse 
simoniam  aliquid  dare  et  accipere  pro 
ingressu  monasterii  s.  Hinc  1.  non  li- 
cet  admittere  aliquem  in  monasterium 
propter  boua,  quae  ofifert;  esset  enim 
vendere  statum  religiosum,  nisi  ilJe 
simpliciter  exprimat  sine  pacto  velle 
ingredi  cum  bonis  suis.  Pariter  non  li- 
cel  praestare  servitulem  monasterio 

1)  D.  c.  3.  n.  72.  (2)  Ibid.  n.  73.  (3)  Ibid. 
(4)  Ibid.  (S)  N.  649.  (6)  L.  4.  a.  ^8.  et  1063. 
(7)2.2.q,100.!j.3.ad4.  (8)Exc.Quami)ioi.(i.2. 
(9)  C.  2.  n.  47.  (10)  Loc.  c.         (11)  N.  453. 


DE  !.  PBAEC.  DECAt. 

tanquam  pretium  admissionis:  nisiquls 
inserviat  ad  sibi  conciliandam  benevo- 
lentiam  religiosorum,  ut  in  illud  admit- 
tant,  ita  Salm.^cura  s.  Anton.  Sylv. 
et  Sanch. 

2.  E  converso  dicit  s.  Thom.  '^  non 
esse  simoniam,  si  quis  eleemosynas 
monasterio  eroget,  ut  facilius  ex  gra- 
titudine  admittatur :  uti  nec  etiam,  si 
religiosidonisinflectant  aliquemad  in- 
gressum  in  monasterium.  Imo,  ut  dicit 
Bon.  nec  si  monasterium  solvat  illius 
debita,  ad  removenda  impedimenta  in- 
gressus,  relicta  tamen  ingrediendi  li- 
bertate.  Vel  si  monasterium  promittat 
eum  admittere,  postquam  artem  didi- 
cerit;quia  tunc  nonimponituronus,sed 
conditio  declaratur  requisita,  si  cupit 
admitti.  Salm.  <*  cum  Regin.  Az.  Sylv. 

3.  Licitum  est  etiam  prout  commu- 
niter  docent  s.  Th.<2  et  Cabass.  *3  cum 
Bon.  Cai.  Nav.  Tol.  Suar.  etc.  si  mo- 
nasterium  est  egens,  pro  sustentatione 
ingressuri  accipere  aliquid ,  uti  dotes 
monialium  et  distributiones,  quae  so- 
lent  aliis  monialibus  distribui.  Notat 
tamen  Sanch.  apud  Salm.  vix  excusari 
posse  monasteria,  quae  petunt  uberio- 
•rem  dotem  propter  ignobilitatem  per- 
sonae  vel  alium  defectum;  nisi  ex  hoc 
eveniret  monasterio  detrimentum  iu 
honore,  in  bonigietsimili;  quia  hoc  iam 
esset  temporale  damnum.  Et  sic  per- 
mittitur  recipere  plus  pro  admitterida 
tertia  sorore,  aut  vidua,  sene,  infirma, 
etc.  Vide  Salm.  <<. 

92.  Sed  quaestio  magna  est,  an  liceat 
aliquid  accipere  pro  sustentatione  in- 
gressuri ,  si  monasterium  sit  opulen- 
tum.  Prima  sententia ,  quam  tenent 
Sot.15  Pal.<6  Bon."  Sanch.is  Elbel  «  et 
Salm.2o  cumLezan.  Sylvest.  Arag.  etc. 
affirmat.  Ratio,  quia  ut  dicunt,  haec 
non  est  simonia  nequede  iure  naturali, 
neque  positivo.  Non  de  iure  naturali, 
quia  ex  una  parte  non  recipitur  tem- 
porale,  nisi  pro  temporali  sustentatio- 
ne  praestanda;  ex  alia  parte  nequit  di- 

(12)  2.  2.  q.  100.  a.  3.  ad  4.  (13)  Theor.  jur.  i.  o, 
c.S.  n.l2.  (14)  D.  c.  2.  u.  SO.  (IS)  L.9.q.6.a.2. 
(16)  D.  5.  p.  9.  u.  4.  (17)  D.  1.  q.  4.  §.  8.  n.  U. 
(18)  Cous.  c  3.  d,  23.  u.  1.  (19)  De  sim.  u.  60  i. 
(20)  Dicl.  c.  2.  11.  S3- 


CAP.  n.  DE  IRRELIGIOSIT, 

ci  quod  ii .  qui  ingredi  postulant ,  ali- 
quod  ius  habeant  ad  bona  monasterii, 
cum  ipsa  vel  propria  industria  a  mo- 
naslerio  sint  adepta,  vel  ei  ab  aliis  li- 
bere  sint  donata.  Neque  de  iure  posi- 
tivo  ;  nam  si  aliqua  iura  videantur  id 
probibere,  nullus  vero  textus  prohibet 
expresse  aliquid  recipi  sustentationis 
titulo.  Quod  si  aiunt,  unquam  talis  ex- 
titit  probibitio,  ipsa  per  contrariam 
consuetudinem  ablata  est.  Non  negant 
tamen  Elbel  et  Salm.  <  cum  Sylv.  Tor- 
re  Vill.  etc.  quod  hoc  saltem  excusare 
non  poterit  ab  avaritiae  labe. 

Secunda  vero  sententia  negat,  quam 
sequuntur  et  tenent  Cabas.2  cum  Bon. 
Suar.  3  Laym.  ^  Cai.  ^  Ronc.  ^  et  alii, 
quibus  clare  consentit  d.  Thom.  '  qui 
docet  tunc  tantum  licere  aliquid  exige- 
re,  si  monasterium  sit  lenue;  et  si  ad 
hoc  non  sufficiant  monasterii  opes .  Ra- 
tio  potissima  et  mihi  valde  urgens  est, 
quia  postulans  ,  etsi  ante  receptionem 
nullum  ius  habeat  ad  bona  monasterii, 
postquam  tamen  receptus  est ,  habet 
quidem  ius  ad  illa  pro  sua  sustentatio- 
ne.  Quapropter,  si  monasterium  est  o- 
pulentum,  et  aliquid  pro  sustentatione 
illius  temporis  exigit,  vendit  ei  ius, 
quod  ille  post  receptionem  iam  est  a- 
depturus;  et  quamvis  illa  sustentatio 
sit  aliquid  temporale,  est  vero  quid  ct)n- 
sequenter  annexum  ad  spirituale,  un- 
de,  sicut  non  potest  vendi  ius  ad  redi- 
tus  beneficii,  vel  ad  decimas  percipien- 
das,  quia  hi  sunt  proventus  rei  spiri- 
tuali  consequenter  annexi;  ita  nec  ius 
ad  alimenta  in  monasteriis.  Hinc  8  ve- 
titum  fuit  aliquibus  monialibus  recipe- 
re  temporalia  praetextu  paupertatis  ab 
ingressuris  ad  ipsarum  sustentationem. 
Et9  prohibetur  sub  excommunicatione 
aliquid  accipi  ad  quemcumque  finem 
pro  ingressu  ad  religionem  ,  nisi  quis 
liberaliter  dare  voluerit.  Et  cum  haec 
sit  simonia  de  iure  divino,  ut  probavi- 
mus,  frustra  affertur  ab  adversariis  in 
contrarium  consuetudo,  de  qua  tamen 
valde  dubito-,  exceptis  monasteriis  mo- 

(1)  N.  S4.  (2)  Loc.  c.  n.  3.  (3)  L.  4.  de  sini. 
(4)  Ti'.10.  c.  iilt.  S.  4.  n.  39.  (S)  2.  2.  q.lOO.  a.S. 
(6)  De  sim.  c.  2.  q.  6.  (7)  D.  q.  100.  a.  5.  ad  4. 
[H)  Ex  c.  Quotiiara,desim.     (9]  laEilrav.l.dcsini. 


\TE  ETC.  «UB.I  II.  ART.  I.  291 

nialium,  ut  infra  videbimus.  Secus  au« 
tem  dicimus,  cum  monasterium  est  in- 
ops:  quando  enim  ipsum  non  habet  bo- 
na  sufficientia  ad  aliorum  sustenl^tio- 
nem,  tunc  nihil  vendit,  cum  recipien- 
dus  nuUum  habiturus  sit  ius  ad  boua 
quae  monasterium  non  habet.  Et  in 
hoc  communiter  dd.  conveniunt.  At- 
que  Cabass.  ^o  advertit,  ad  exigendum 
aliquid  a  recipiendis  non  requiri  ar- 
ctam  necessitatem,  sed  sufficereillam, 
qua  monasterium  non  posset  alias  com- 
mode  eis  alimenta  subministrare:  Tri- 
dentinum  enimi*dicit,in  temporalibua 
monasteriorum  facultatibus  eam  in-« 
eundam  esse  rationem,  ut  monialium 
numerus  commode  sustentari  possit. 

Contra  nostram  autem  sententiani 
non  valet  dicere  cum  Salm.  quod,  si- 
cut  sacerdos,  etsi  opulentus,  potest  li- 
cite  recipere  pecuniam  ab  altero  ad 
celebrandum  pro  stipendio  suae  su- 
stentationis,  sic  monasterium  a  postu- 
lante  pro  eodem  sustentationis  titulo. 
Nam  respondetur,  quod  sacerdos  reci- 
piendo  eleemosynam  pro  missa,  licita 
eam  recipit  tanquam  stipendium  suaa 
sustentationis,  qnae  ex  iustitia  illi  de- 
betur,  ut  statuimus  supra  n.  55.  Mona- 
sterium  vero  nihil  potest  exigere  pro 
onere  quod  assumitsustentandi  ingres- 
surum,  quia  (  ut  diximus)  ingressurus 
post  receptionem  habet  ius  ad  susten- 
tationem  ex  bonis  mpnasterii ,  utpote 
receptioni  annexam. 

Excipitur  tamen  1 .  si  aliquid  reci- 
piatur  a  postulantibus  pro  alimentis 
tempore  novitiatus;  id  enim  expresse 
permittitur  a  Trident.  '2.  Excipitur  2. 
si  recipiendus  sit  infirmus,  senex,  he- 
bes  ingenio,  vel  similis,  quia  tunc  mo- 
nasterium  licite  accipit  aliquid  tempo- 
rale  ab  illo,  tum  pro  carentia  servitu- 
tis,  quam  alius  sanus  vel  iuvenis  prae- 
staret;  tum  pro  incommodo  temporali 
extraordinario  ,  quod  pro  ipso  mona- 
sterium  est  subiturum:  ita  d.  Thom.  '^ 
Groixi^  cum  aliis;  et  hoc  est  certum  a- 
pud  omneSjUt  asserunt  Salm.  15.  Exci- 

(10)  Loc.  c.  n.  13.  (11)  Sess.  2o.  c.  5.  de  ici. 

(12)  Sess.  2S.  c.  16.  de  reform. 

(13)  2.  2.  quacst.  100.  ad  4. 
l  (14)  L,  3.  p.  1.  n.  187.         («:i)  N.  Sl. 


29f  l-IB.  ni.  TRACT.  I. 

piuntur  3.  monasteria  monialiura,qui- 
bus  Clemens  viii.  (  ut  referunt  Navar. 
BasSaeus  Less.  et  Bon.  apud  Cabas.  <) 
indulsit  posse  pacisci  de  dote  recipien- 
darum  pro  earum  sustentatione.  Ratio 
huius  indulgentiae  videtur  ,  quia  mo- 
nasteria  monialium  facilius  sunt  obno- 
xia  diversis  infortuniis,  ut  experientia 
patet ,  quam  monasteria  virorum.  An 
autem  excommunicatio  inflicta^omni- 
bus  exigentibus  pro  ingressu  monaste- 
riorum  ,  hodie  sit  usu  abolita.  Viden- 
tur  aflBrmareNav.  et  Less.;  sed  Cabass.' 
ait  illam  adhuc  posse  vigere  pro  mo- 
nasteriis  virorum. 

Ex  dictis  resolves: 

93.  «  Simonia  est  concionari,  cate- 
chizare,  missas  facere  pro  pretio  ,  nisi 
excusetnir  ratione  laboris ,  non  intrin- 
seci  ( is  enim  sacer  est  et  inaestimabi- 
lis;  scilicet  vel  ipsa  actio  sacra,  vel  in 
ea  intrinsece  inclusus),sedextrinseci, 
non  annexi  rei  spirituali,  ut  pro  labo- 
re  itineris,  vel  cantus  in  missa,  vel  ra- 
tione  alterius  incommodi  pretio  aesti- 
mabilis.  Ratio  est ,  quia  illae  actiones 
ex  natura  sua  ordinantur  ad  aliquid 
supernaturale,  et  ad  salutem,  non  au- 
tem  ad  aliquid  temporale,  sicut  doctio 
quaecumque  etiam  theologiae ,  quae 
pretio  aestimabilis  est.  Bon.  *  Suarez 
Fill.  etc.  V.  infra,  lib.  6.  t.  3.  cap.  4. 
d.  \.  Laym.  5.  (Vide  dicta  n.  55. ).  » 

94.  Quaer.  an  sit  simonia  accipere 
aliquid  ad  instruendum  alios  in  sacra 
doctrina.  Distinguitur ,  si  instructio 
tendit  ad  bonum  tantum  spirituale  a- 
liorum,  est  simonia  ;  quia  tunc  est  res 
mere  spiritualis,  pro  qua  nullum  pot- 
est  accipi  pretium.  Hinc  est  simonia 
accipere  aliquid  pro  concione,  ut  pre- 
tium  pro  labore  illius  intrinseco,  uti 
pro  studio,  defatigatione,  prout  docent 
Less.  6  et  Salm. '  cum  s.  Th.  et  com- 
muni ;  nisi  accipiatur  ut  stipendium 
sustentationis,  uti  dicumt  Less.^  et  Sal- 
mant.  9  cum  s.  Th.  Torre  Sanch.  VilL 
etc.  Vide  dicta  num.  55.  Secus  vero,  si 
instruGtio  tendat  eliam  ad  aliquod  bo- 

(1)  N.  17.     (2)  In  extrav.  1.  de  sim,     (3)  N.  17. 
(4)  Loc.  c.        (S)  L.  -4.  tr.  10.  c.  8.  n.  30.  et  seq. 
(6)L.2.c.34.u.76.    (7)C.2.u.42.    (8)C.5S.n.7. 
(9)  Dict.  cai).  n.  20.  flO)  Ib.  u.  179.  (11)  II),  d.  80. 


Ut,  I.  PRAEG.  DECAL. 

num  temporale  alterius,  ad  utilitatem, 
honorem,  oblectationem,  prout  est  in- 
structio  ad  interpretandas  sacras  scri- 
pturas,  ad  edocendas  theologicas  cou- 
clusiones,  ad  expugnandas  haereses. 
Croix  •<>  Less.  "  cum  Sot.  Caiet.  Vict. 
Salm.  12  Elbel  «3  ex  d.  Thom.i^  dicens: 
Qui  docet  scientiam^  potest  stipendium 
accipere,  quasi  operas  suas  locans.  Hinc 
licitum  est  etiam  accipere  aliquid  pro 
docenda  theologia  morali ,  ut  est  pro- 
babilius  apud  Croixis.  item  pro  imper- 
tienda  licentia  docendi  theologiam  cum 
titulo  magisterii,  ut  patet  ex  usu  uni- 
versitatum  ;  sive  pro  dando  consilio 
morali,  quia  est  instructio  temporalis, 
quamvis  conducat  ad  pacem  conscien- 
tiae.  Secus  autem,  si  consilium  tende- 
ret  ad  bonum  tantum  spirituale  alte- 
rius  :  puta,  ut  moveatur  ad  poeniten- 
tiam,  etc.  Salm.  i^, 

95. «2.  Item  simonia  estdare,  vel  ac- 
cipere  pretium  pro  absolutione  a  pec<  • 
catis,  et  censuris,  pro  dispensatione  in 
voto,  iuramento,  impedimento  matri- 
monii,  irregularitate,etc.  Potest  tamen 
inhis  aliquid  exigipermodummulctae 
ad  causampiamapplicandae.Laym.i''.)) 

96.  Accipiuntur  solutiones  in  dispen- 
sationibus  in  matrimoniis  ,  etc.  etiam 
permodum  sustentationis  onerum  pon- 
tificatus ;  item  per  modum  commuta- 
tionis,  sicut  vota  commutantur  in  elee- 
mosynas.  Et  conceditur  etiam  episco- 
pis  in  talibus  dispensationibus  accipe- 
re  aliquid  in  eleemosynas  distribuen- 
dum  (modo  ipsis,  vel  suis  nihil  perve- 
niat )  per  modum  poenae,  vel  commu- 
tationis,  non  autem  per  modum  su- 
stentationis;  hoc  enim  vetitum  est  illis 
ex  iure  can.is  et  a  Trid.'9.  Salm.  cuai 
s.  Thom.2o. 

97.  Quaer.  hic ,  an  sit  simonia  dare 
aliquid,  ut  alter  omittat  rem  spiritua- 
lem.  Distingue,  et  affirma,  si  omissio 
dirigatur  a  potestate  spirituali,ut  esset 
omissioabsoIvendi,dispensandi,eIigen- 
di  etc.  ex  iure  can.2i  ubi  prohibetur,  ne 

(12)  Ib.  n.  43.     (13)  N.620.     (14)  2.2.q.  lOO.a.3. 
ad  3.      (IS)  L.  3.  |i.  1.  n.  185.       (16)  Ibid,  n.  43. 
(17)  Loc.  c.  u.  24.       (18)  C.  lacobiis,  de  simon. 
(19)  Sess.  24.  c.  6.  et  sess.  23.  c.  18.    (20)  D.  c.  2- 
a.56.ct37.     (21)E)(  c.Ncntoiircil^vIcronim.desini- 


CAP.  I.  DE  IRRELIGIOSITATE  ETC.  I)tJB.  IIT.  ART.  T. 


293 


db  pretium  negetur  poonitentia,  nisi 
talis  absolutio  esset  sacrilega  aut  iniu- 
sta.Vide  Croix*.  Secus  autem  non  est 
simonia,  si  actus  spiritualis  dependeat 
a  libertate  ,  ut  esset  omissio  orandi  , 
dandi  eleemosynam,  celebrandi,  nisi 
alter  ad  ea  teneatur  ex  iustitia  Salm.2 
cum  Led.  Vill.  etc. 

98. «  3.  Non  est  simonia  dare  aliquid 
ad  redimendam  vexationem  a  negante 
sacramenta  in  necessitate.  Suar.  Less. 
Laym.3.  Vel  ab  inique  impediente  ele- 
ctionem ,  vel  possessionera  beneficii , 
ad  quod  ius  in  re  habes.  Quod  addo  , 
quia  si  nondum  habes  ius  in  re  ,  etsi 
possis  redimere  vexationem  ab  eo,  qui 
tantum  potest  obesse,  uon  tamen  ab  eo 
qui  et  prodesse  et  obesse  potest.  Ratio 
est,  quia  non  datur  tanquam  pretium 
aequivalens  rei  spirituali,  sed  ut  alter 
ad  officium  rite  praestandum  induca- 
tur.  » 

In  hoc  sedulo  attende  duas  regulas 
traditas  a  s.  Thom.  ^.  Prima  est,  quod 
quando  ius  est  certum  ,  et  in  re  iam 
quaesitum,  licet  toUere  iniustam' vexa- 
tionem  dando  aliquid  temporale  ,  ex 
comm.  cum  Nav.  Man.s  Salm.^Elbel' 
et  aliis.  Dicitur  ius  certum,  nam  si  du- 
bium  sit,  non  licet;  quia  tunc  per  tem- 
porale  acquireretur  ut  certumius  spi- 
rituale  quod  erat  dubium.  Dicitur  per 
iniustam  vexationem;  nam  si  sit  iusta 
neque  licet.  Dicitur  item  dando  aliquid 
temporale;  non  enim  posset  dari  spiri- 
tuale  pro  redimenda  .vexatione ,  quia 
daretur  spirituale  pro  re  temporali , 
qualis  est  vexatio,  Salm.s  cum  comm. 

99.  Quaestio  tamen  est,  an  possit  re- 
dimi  pecunia  vexatio  circa  possessio- 
nem  beneficii.  Prima  sentenlia  negat, 
quia  talis  possessio  est  res  spiritualis,. 
vel  spirituali  annexa  ,  cum  per  pos- 
sessionem  acquiraturius  ad  exercenda 
spiritualia.  Ita  Viva  9  Bonacin.  Garcia 
Abb.  etc.apud  SaImanticens.'o.  Secun- 
da  tamen  sententia  probabilior,  quam 
tenent  Busemb.  hic^  et  Suar.nSanch.>2 

(1)N.17S.  (2)C.2.exn.27.  (3)Ib.n.21.  (/i)2  2 
(1.  100,  a.  2.  ail  ii.  (S)  C.2o.n.l02.  ((;)C.3.n.5. 
(7;  De  sini.  ii.  GiG.  (8)  Ibid.  n.  4.  el  6.  (9)  De 
btiior.q.a.a.e.  (10)C.3.n.7.  (ll)L.4.c.80.n.51 
^l".)  Cons.  !.  2.  c.  5.  slub.  50,  n.  II.  ^13)  Tr  17.  J 


Pal.i3  Croixi*  Bonac.i'^  Less.*''  qui  vo- 
cat  communem,  et  alii  plures  ap.  Sal- 
mant.'7  affirmant  licere,  quia  ius  qui- 
dem  ad  beneficium  spirituale  est,  non 
autem  possessio.  Hanc  recte  sequuntur 
Salm.18  et  Croix  i^  semper  ac  sit  certe 
acquisitum  ius  ad  possessionem;  tunc 
enim  vexatio  non  esset  circa  iusspiri- 
tuale  ,  sed  circa  factum  possessionis, 
quod  est  temporale,  et  sic  videtur  sen- 
tire  d.  Th.  20  docens:  Sed  postquam  ius 
alicui  iam  acquisitum  est,  licet  per  pe~ 
cuniam  iniusta  impedimenta  removere. 
Secus  tamen  dicendum  cum  Salm.21  sl 
ius  revocetur  in  dubium  probabile,  ut 
mox  supra  diximus.  Notandum  autem 
hic  in  Trid.  22  praecipi  episcopis,"  ne 
permittant  pro  admissione  ad  posses- 
sionem  beneficii  solutionem  ullam,  aut 
promissionem,  utpote  simoniacae  labis, 
aut  sordidae  avaritiae  suspicionem  ha- 
bentes  reprobata  quacumque  consue- 
tudine  in  contrarium:  tantum  permit- 
tit  concilium,  si  sit  consuetudo,  dare 
aliquid  in  usus  pios  conyertendum. 
Sed  haec  intelliguntur  i .  non  de  omni- 
bus  beneficiis,  sed  tantum  de  canoni- 
catibus,  et  praebendis  in  ecclesiis  ca- 
thedralibus,  aut  collegiatis,  ut  probabi- 
Kter  aitBon.23  et  Barb.2<.  Intelliguntur 
2.  de  recipientibus  aliquid  pro  admis- 
sione  ad  possessionem ,  non  vero  de 
dantibus  ad  tollendam  iniustam  vexa- 
tionem  ut  supra ;  nam  bulla  s.  Pii  v. 
Durum  nimis ,  ed.  ann.  4570.  pro  ob- 
servantia  praefatae  sanctiouis  concilii 
id  explicat,  et  confirmat  tantum  pro 
recipientibus,  his  verbis :  Praecipimus 
episcopis^  capitulis^  etc.  ne  retineant  fru- 
ctus^  neque  alia  petant,  vel  exigant,  etc. 
100.  Secunda  regula  est,  quod  si  ius 
non  sit  in  re  iam  acquisitum ,  sed  ad 
rem,  non  licetpecunia  vexationem  tol- 
lere25etdamnatur  qui,  obtentaelectio- 
ne,  pecuniam  obtulit,  ne  alii  electores 
impedirent  confirmationom ;  cum  ad 
confirmationem  nondum  haberet  ius  a- 
cquisitum.  Hinc  simonia  est  offerre  j)c- 

3.p.20.n3.  (14)L.3.p.l.n.l40.  (lS)C.3.q  4 
;i6)  L.  2.  c.  3S.  n.  109.  (17)  N.  8.  (18)  N.  «" 
(19)  Ibia.  (20)  L.  c.  a.  2.  ad  S.  (21)  N.  8.  in  lin* 
'26^  Sess.  24.  c.  14.  (2.i)  Do  sim.  q.  7.  $.  5.  n.  4." 
■'ir».  I.  coDt.      {2.H)Ex«.Matlh3eus,  (icshi!.* 


291  I-IB,  Iir.  TRACT 

cuniam  episcopo,  qui  iniuste  nollet  me 
praesentatum  instituere  ,  vel  me  di- 
gnum  eligere;  quia  tunc  per  pecuniam 
non  solum  amoverem  impedimentum, 
sed  etiam  rem  spiritualem  adipiscerer. 
Ita  Busemb,  hic  etSanch.*  Salm.^cum 
Laym.  Cai.  Sylv.  etc.  Et  dicunt,  quod 
haec  esset  simonia  de  i^re  divino  cum 
Solo  Suar.  etc.  contra  tamen  Pal.  Lay. 
Bonac.  etc.  ^,  Notant  tamen  Bus,  hic  , 
Croix^  et  Salm,  s  cum  Less,  Soto  Fill, 
Suar.  etc.  quodhaec  regula  non  currit, 
si  aliquis  electorum  vi  vel  fraude  alios 
electores  corrumperet,  ne  me  eligant , 
quia  tunc  non  agit  tanquam  elector. 
Iramo  non  currit ,  si  vexatio  esset  ab 
his,  qui  tantum  obesse  possunt-,  Suar.6 
PaL  '  AnacL  »  Elbel  ».  Secus  vero  si 
possint  obesse,  et  simul  prodesse  insti- 
tuendo,  praesentando ,  vel  confirman- 
do,  quiatunc,  cpiod  datur  eis  ne  obsint, 
necessario  datur  etiam,  utprosint,  con- 
sensum  non  negando ;  et  sic  pecunia 
tunc  directe  sternetur  via  ad  benefi- 
cium  obtinendum.  Ita  tenendum  omni- 
no  censeo  cum  Anacl.i"  Suar.^Elbel  12 
et  Salm.  *'  cum  aliis  cit,  quando  datur 
pecunia,  ut  elector  suum  votum  non 
neget,  etiamsi  iniuste  negaret:  quicquid 
dicat  Pal.  ^*  asserens  ut  probabile  non 
esse  simoniam ,  si  detur  pecunia  tantum 
ad  removendum  pravum  illius  affe- 
ctum,  Dicunt  autem  Sanch.iSet  Less.i^ 
simoniam  non  committi  quando  datur 
pecunia  electori ,  non  iam  ut  prosit 
praestando  votum ,  sed  tantum  ad  re- 
dimendam  iniquara  vexationera,  qua 
ille  obesset  per  vim,  aut  fraudem ,  vel 
subornationem  aliorum  ,  ut  supra.  Et 
satis  probabile  hoc  videtur  saltem  ca- 
su,  quo  dans  pecuniam  manifestaret 
non  aliud  velle,  quam  quod  alter  non 
obsit  iniuste,  ut  Mazzott.  i''. 

1 01 .  Sed  hic  quaer,  1 ,  si  aliquis  non 
vi  vel  fraude,  sed  precibus  aut  muneri- 
bus  electores,  mihi  propensos  impedi- 
ret ,  ne  conferant  mihi  digno  benefi- 
cium  ,  propter  odium  quo  in  me  tene- 

(1)  Cons.  1.2.  c.  3.  (1.  30.0.3.  ('i)D.c.3.  n.9, 
(3)  IIjkI.  n.  12.  (4)  Ibid.  n.  144.  (3)  N.  H.  ct  15. 
'^6)  De  sim.  c.  SO.  ii.  23.  (7)  Iliid.  n.  4.  (8)  Eod. 
iil.  §.13.n.310.  (9)  Desim.  n.(U4.  (10)N.314. 
(11)N.  18.      (12)Loc.  c.      (13)  Ibid.      (14)  Ibid. 


DS  r.  PUAEC.  DECAL, 

tur ,  an  possim  pecuniam  illi  dare  ut 
cesset.  Negat  Sot,  ap,  Less.*^  Sed  Les- 
sius  '9  Groix  20  cumSuar.Laym.;  item 
Salm.2i  cum  Sanch,  VaL  et  Bon.  recte 
affirmant  licere ;  quia  ,  ut  ait  Less.  si 
licitum  estdare  pecuniam,  ut  alter  ces- 
set  a  me  vexando  contra  iustitiam,  li- 
cet  etiam  dare  ,  ut  cesset  a  vexatione 
contra  charitatem;  cum  revera  talis 
vexatio  sit  res  temporalis ,  quam  alia 
re  temporali  redimo ,  et  ex  alia  parte 
pecunia  mea  nonnisi  valderemote  ster- 
nit  viam  ad  beneficium, 

102.  Quaer.  2.  an  possim  dare  pe- 
cuniam,  ut  alter  se  oon  opponat  ad 
meam  electionem ,  quamvis  nesciam 
electores  esse  mihi  propensos.  Negant 
Salm.22  et  citant  Sanch.  et  Less.  At  no- 
tandum  est,  quod  Lessius  23  loquitur 
ibi  tantum  de  praestatione  facta  illi  quj 
possit  prodesse  et  obesse,  sed  quoad 
alium,  qui  posset  solum  obesse,  et  iste 
vellet  inique  se  opponere,  peccando 
saltem  contra  charitatem  ,  probabile 
videtur,  iuxta  eamdem  doctrinam  Les- 
sii  ut  supra,  quod  liceret  dare  pecu- 
niam,  ut  cesset  ab  illa  illicita  impedi- 
tione.  Et  tenet  Croix  24  qui  cum  aliis 
dd.  cit.  asserit,  quod  semper  ac  alter 
sine  rationabili  causa  moveat  electo- 
res  precibus  vel  muneribus,  ut  mihi 
non  faveant  sed  alteri,  non  est  simo- 
nia,  si  dem  ei  pecuniam,  ut  cesset  ab 
illa  vexatione  iniqua  contra  charita- 
tem. 

103.  Quaer.  3.  an  liceat  dare  pecu- 
aiam  electoribus,  ne  eligant  indignum, 
vel  ut  eligant  dignum.  Respondetur  lici- 
citura  esse  dare,  ne  eligatur  indignus, 
si  constet  electores  paratos,  aut  saltem 
inclinatosessead  indignum  eligendum; 
quia  ecclesia  habet  ius  acquisitum,  ne 
detur  ei  minister  ineptus,  ut  Less.  25 
cum  commuiiiori ,  Croix^s.  Pariter 
Salm.  27  cum  Cai.  Laym.  Sot.  Suar.  elc. 
dicunt  hoc  licere  ,  ne  eligalur  minus 
dignus,  et  etiam ,  ut  eligatur  dignus 


(lS)Cons.l.2.c.S.d.30.n.S,  (l«)L.2.c.  3i>.n.l7, 
(17)  C.  3.  q.  1.  p.  236.  (18)  Dlcl.  c.  3S.  u.  100. 
(19)L.  c.  (20)t,.3,i).l.  n.li7.  (2l)D.c.«.13. 
(22)  Iliid.  n.  14.  (23)  D.  c.  5S.  u.  VIC. 

(24)  Il)id.  n.  147.  (2/.)  D.  c.  ."i.i.  n.  H2. 

(26)  ii)id.  «,  UQ.  ;j7)  n.  c.  3.  II.  i;j. 


CAP.  11.  BJ3  IREELIGIOSIT 

vel  dignior  in  communi,  ut  *  cum  Cai. 
et  Laym.  etc,  ac  Crolx^  cum  Suar. 
Less.  Barb.  etc.  communiter.  Non  licet 
vero  dare  pecuniam,  ut  eligatur  ali- 
quis  dignus  in  particulari,  etiam  di- 
gnissimus  in  particulari,  nisi  in  casu 
necessitatis,  nempe  si  inter  omnes  u- 
nus  tantum  dignus  inveniatur,  quem 
illi  nollent  eligere.  Et  quamvis  talis 
electio  secundum  iura  esset  nulla,  pos- 
set  tamen  peti  confirmatio  illius  a  pon- 
tifice.  Ita  Less.  3. 

4  04.  Quaer.  4.  an  sit  simonia  dare  pe- 
cuniam  competitori,  ut  desistat  concur- 
rere  ad  beneficium  quod  tu  praetendis. 
NegantElbeH  et  Pasq.  apud  CroixS; 
quia,  ut  aiunt,  haec  abstinentia  a  con- 
cursu  ex  una  parte  nequit  dici  aliquid 
spirituale,  quod  ematur  ;  et  ex  alia 
parte  competitor  nihil  positive  confert 
adbeneficiicollationem,  sed  tantum  ne- 
gative  se  gerit.  Verum  huic  opinioni 
non  asseiltior,  et  reote  Croix  ^  cum 
Diana  et  aliis  dicit,  eam  veluti  contra 
communem  non  esse  admittendam.  Ra- 
tio,  quia  ut  docent  communiter  Less. 
Suar.  Pal.  Barb.  etc.  ap.  Croix  ^  cum 
s.  Th.  s  tum  dumtaxat  licet  per  pecu- 
niam  vexationem  removere,  cum  ve- 
xatio  est  iniusta ;  non  vero  cum  est 
iusta,  alias  per  pecuniam  directe  pa- 
raretur  via  ad  beneficium,  quod  omni- 
no  est  illicitum. 

Quaer.  5.  An  liceat,  urgente  neces- 
6itate,darepecuniam  sacerdoti  nolenti 
sine  illa  admiuistrare  sacramenta.  Ne- 
gant  d.  Thom.  Alensis  etc.  ap.  Less.  ^ 
quia,  ut  dicunt,  emere  sacramenta  nun- 
quam  est  licitum,  utpote  intrinsece 
malum.  Sed  recte  affirmat  ipse  Less.*o 
cum  Adrian. :  item  Suar.  i'  Gerson.  '2 
Cai.  13  Dian.*''  et  Sporer  is  cum  s.  Bo- 
nav.  Vasq.  Pont.  et  aliis  communiter: 
ratio,  quia  hoc  non  est  emere  sacra- 
mentum  ,  sed  vexationem  redimere ; 
velpotius  (ut  aitLess.  is)  permittere 
cum  iusta  causa  peccatum  alterius. 
liinc  Diana  et  Hurt.  dicunt  hoc  licitum 
esse  non  tantum  in  sacrameuto  bapti- 

(1)  N.  16.  (2)  Ibid.  (3)  C.  -,o.  ,1.  19. 

(-4^  De  simon.  n.  609.  (5)  L.  3.  p.  1.  u.  142 

(6)  Loc.  c.     (7)  Iljid.     (8)  2.  2  q.  100.  a.  2.  a,l  s! 
«»)  L.  2.  c.  33.  u.  57.  (m  N.  58.  et  5». 


ATE  ETC.  mTB,  ril.  ART.  I.  2j5 

smatis  et  poenitentiae,  ut  plures  ex  dd, 
cit.  volunt;  sed  etiam  in  aliis  sacr^- 
mentis,  prout  consentit  etiam  Less.  '^. 
Et  non  tantum  in  casu  gravissimae  ne- 
cessitatis,  ut  aiunt  Suar.  et  Less. ,  sed 
etiam  necessitatis  gravis,  puta  si  quis 
impleturus  esset  praeceptum  paschale 
confessionis  et  communionis,  vel  pe- 
teret  viaticum  aut  extremam  unctio- 
nem,  vel  esset  in  peccato  mortali  vel 
etiam  carere  deberet  frequenti  usu  sa- 
cramentorum,  denique  quotiescumque 
aliquis  non  posset  sine  gravi  incom- 
modo  aliquo  sacramento  carere.  Quod 
videtur  sane  cohaerere  iis  quae  dixi- 
mus  de  scandalo  num.  47.  v.  Secunda 
vero^  ubi  vidimus  cum  d.  Th.  d.  Aug. 
et  communi,  cuique  esse  licitum  causa 
cuiusdam  sui  notabilis  boni  permittere 
alterius  peccatum,  quod  dumtaxat  ex 
eius  malitia  provenit. 

«  4.  Nec  similiter  simonia  est  dare 
stipendium  ad  sustentationem  clerici 
etiam  divitis  pro  missis,  concionibus, 
aut  de  eo  etiam  pacisci.  Ratio  est, 
quia  non  datur  tanquam  pretium  spi- 
ritualis  officii,  sed  personae  in  alterius 
gratiam  occupatae;  nec  pro  operatione 
spirituali,  ut  spiritualis  est,  sed  ut  in 
alterius  gratiam  suscepta ,  proindeque 
non  est  eleemosyna,  sed  debitum  iu- 
stitiae.Suar.Laym.i^contraRich.Sylv. 
etc.  (Vid.  dict.  num.  55.). 

»  Non  est  simonia  reddere,  vel  redi- 
mere  pensionem  mere  temporalem  : 
quia  non  fundatur  in  titulo  spirituali, 
necreferturad  functionem  spiritualem. 
Dixi  temporalem\  quia  spiritualis,  quae 
datur  V.  gr.  concionatori,  vel  coadiu- 
tori  episcopi  propter  officium  ecclesia- 
sticum,  ineoque  fundatur,  nec  diCfert 
a  beneticio,  nisi  quod  non  sit  perpetua, 
vendi  nequit:  mixta  vero,  ut  v.  gr. 
quae  datur  parocho  seni,  vel  clerico 
pauperi  ad  sustentationem,  non  quideni 
vendi  potest:  redimi  tamea  potest,  mo- 
do  obligatiorecitandiofficiumB.  V.  im- 
posita  non  extinguatur.  Quodinteliige, 
si  in  loco,  ubi  fit  venditio,  bulla  sit  re- 

(11)  De  sini.  1. 4.  c.  12.  ii.  15.     (12)  De  siin.  ral.  G. 
(13)  Quacst.  100.  a.  2.         (14)  P.  J5.  ir.  7.  r.  IC. 
(IS)  Dc  S.  praec.  c.  1.  n.  109.  (10)  N.  41. 

(17)  D.  a.  38.     (18)  L.  4.ii-.10.c.  uli.  u.o'.'  ri  VI. 


596  L!B.  rif.  xr.ACT.  i   0£  i.  ituVEC.  decal 

cepta :  rafio  est.  quia  qui  pensionem 
redimit,  non  emit  ius  spirituale,  sed 
extinguit  onus  temporale  solvendi  cer- 
tam  summara  pecuniae.  Less.  *  Suar.  2 
Laym.  3. 

»  6.  Non  est  simonia  iuris  divini  (etsi 
quandoque  iuris  humani  esse  possit) 
spirituale  cum  spirituali  permutare, 
V.  gr.  beneficium  pro  beneficio,  re- 
liquias  cum  reliquiis,  etc.  vel  dare 
temporale  pro  temporali,  ut  si  calicem 
vel  agnos  Dei  praecise  ratione  mate- 
riae  vendas:  vel  dare  temporale  pro 
spirituali,  per  modum  doni  gratuiti, 
etiam  cum  spe  vel  intentione  excitandi 
ad  remunerationem  doni  spiritualis, 
vel  contra.  Ratio,  quia  gratitudo  non 
respicit  pretium,  sed  beneficium;  nec 
solvit  debitum  iustitiae ,  sed  antido- 
rale:  quo  non  excluditur,  quin  gratis 
detur  {sed  vide  num.  51.  et  54.).  Recte 
tamen  monet  Suarez,  huiuscemodidona 
ob  praesumptionem  valde  cavenda. 
Item  donare,  promittere ,  vel  negare 
temporale  quidpiam,  sub  conditione 
operisspiritualispraestandi,  modo  non 
fiat  per  modum  retributionis,  seu  com- 
mutationis,  v.  gr.  si  parens  filio  pro- 
mittat  munus,  si  sacramenta  frequen- 
tet:  ratio  est,  quia  hic  non  intervenit 
contractus  onerosus,  sed  sistitur  vel 
inliberalidonatione,  veldonatione  sub 
tali  couditione  et  modo.Suar.  ^  Laym.  5. 
[Vide  num,  59.).  » 

Art.  U.  Quae  sit  poena  simoniae. 
^03.  Quaenam  simonia  inducat  poenas.  Jn  in- 

currantur  poenae  in  venditione  sacramen^ 

torum,  aut  capellaniae  non  collativae,  etc. 
^06.  j4n  ad  incurrendas  poenas,  simonia  de- 

beat  esse  completa  ex  utraque  parte. 
i  07.  An  incurrat  poenas  qui  oblinet  beneficium 

per  fictam  promissionem  pecuniae. 
•1 08.  An  incurrantur  poenae  per  simoniam  tan- 

f.um  de  iure  ecclesiastico.  An  ob  ingressum 

in  religionem. 
<09.  Quae  sint  poenae  ob  simoniacam  ordina- 

tionem. 
MO.  An  etiam  ob  collationem  primae  tonsurae. 
i\\.  Quae sint poenae  ob  simoniam  in  be)ieficiis. 
M2.  An  incurrantur  poenae  in  venditione  vi- 

cariatus,  vel  alius  officii  amovibilis;  nec- 

non  pensionis,  capellaniae  ,  aut  sacramen- 

torum    et    iurisdictionis. 

(l)C.3o.club.21.   (2)0.26.  n.o,    (3)L.c.n.46. 

(4)  L.  4.  c.  4S.      (S)  Ib.  n.  11.       (6)  C.  36.  et  o7. 

(7)Decis.32.     (8)L.c.n.70.     (9)L.2.c.  5o.n.23. 

ilO)C.  4.  n.  1.      (ii)C.  4.  n,9.     (12)  E»  1.  2.  ff. 


Deinde  qiicituor  quaeruntw.  Quaesllo  1.  an 
sinl  nullae  electiones  simoniacae  ad  praela- 
turas  regularium.  Qu.  2.  an  poenae  ob  be- 
neficia  simoniane  accepta  incurrantur  ab  i- 
gnorantibus.  Quaest.  5.  an  beneficiarius  «i- 
moniacus  ipso  facto  privetur  beneficiis  ob- 
tentis,  et  fiat  inhabilis  ad  futura  obtinenda, 
Quaest.  4.  an  electio  pontificis  simoniaca  sil 
nalla. 

105.  «  Resp.  1.  Sola  simonia  confi- 
dentiae,  et  realis  in  ordine ,  beneflcio 
ecclesiastico ,  et  religionis  ingressu 
poenas  iuris  ipso  facto  inducit,  licet 
ob  ingressum  religionis  raro  incurra- 
tur,  ut  dictum  est,  vel  ob  tenuitatem 
monasterii,  vel  contrariam  cousuetu- 
dinem  receptam  [sedvide  num.  92.). 
Suar.  6  Less. '  Laym.  ».  » 

In  venditione  igitur  aliarum  rerum, 
nempe  sacramentorura,  iurisdictionis, 
pensionis  aut  capellaniae  non  collati- 
vae,  etsi  peccatur,  nuUa  tamen  incur- 
ritur  poena.  Less.  ^  et  Salm.  ^  cum 
communi.  Vid,  num.  112. 

1 06.  Quaerittir  4 .  an  ad  incurrendas 
poenas  requiratur,  ut  simonia  sit  ex 
utraque  parte  completa.  Duae  sunt 
sententiae  ambae  probabiles.  Prima 
sententia  negat,  ut  tenent  ipsi  Salm.*i 
cum  Sot.  Cai.  Pal.  etc.  Dicunt  enim 
sufficere  quod  tradatur  res  spiritualis; 
nam,  re  tradita,  venditio  perficitur, 
etiamsi  pretium  non  sit  soIutum,modo 
de  eo  fides  praestetur  12 .  Attamen  secun- 
docommuuior  et  probabilior  sententia, 
quamtenentLess.i3  Nav .  Man .  1  ^  Suar .  *  5 
Anacl.16  Croix  i7  Ronc.isEIbel  i9  item 
Laym.  Sanch.  Covarr.  Moya  etc.  apud 
Salm.  20  qui  probabilem  vocant  cum 
Palao  et  aliis,  dicit  requiri  impletio- 
nem  ex  utraque  parte.  Ratlo  1 .  quia 
non  oraniuo  perficitur  venditio  simul 
et  emptio,  nisi  tradita  re  et  pretio. 
Ratio  2.  quae  mihi  magis  urget,  quia 
in  iure  nuUibi  iufliguntur  poenae  con- 
tra  simoniam  non  utrinque  completam; 
et  in  poenis  benignior  est  interpretatio 
/acienda  21. Ethunc  esse  curiae  stylum 
(qui  pro  lege  habetur  cum  Elbel  et 
communi)  testantur  Navar.  et  alii,  ni- 
mirum  non  iudicandi  poenas  fuisse  in- 

decontrah.empt.  C13)  L.2.c.5o.dub.  27.  (14)C. 
25.n.l04.  (lS)Desiin.c.S6.n.33.  (16)  N.  240. 
(17)L.5.  p.l.n,212.  (18)C,l.q.  2.  (19)N.628, 
(20)  N.  17,  (21)  In  c.  49.  de  reg.  iiir.  iu  0. 


CAP.  n.  DE  inRELIGIffSIT 

ctirsas,  nrsl  simonia  faerit  ex  utraque 
parte  consummata.  Hinc  inferunt  dd. 
quod  accipiens  beneficium  cum  pacto 
praestandi  pecuniam,  non  tenetur  ante 
solutionem  beneficium  resignare,  nec 
fructus  restituere.  Notandum  tamen  1 . 
cum  Less.  *  et  Salm.  2  qnod,  si  pars 
tantum  promissi  solvatur,  iam  ex  u- 
traque  parte  intelligitur  perfecta  si- 
mouia.  Notandum  2.  quod  ex  simonia 
utrinque  completa,  quantumvis  occul- 
ta,  incurruntur  poenae  '.  Vide  Elbel  *. 
Notandum  3.  quod  si  simonia  sit  con- 
tidentialis,  poenae  incurruntur  etiam 
per  simoniam  conventionalem  mixtam, 
scil.  ex  una  parte  completam,  ex  bulla 
s.  Pii  V.  Intolerabilis.  V.  Anacl.^  Elb.6 
et  vide  infra  n.  \\'\.  circa  fin.  resp.  4. 

107,  Quaeritur  2.  an  committat  si- 
moniam,  et  poenas  incurrat,  qui  obti- 
uet  beneficium  per  fictam  pecuniae 
promissionem  non  impletam.  Dicunt 
Pichler  '  et  Pontas  ^  hunc  satis  simo- 
niam  committere,  quia  ad  ipsam  incur- 
rendam  non  requiritur  ut  facto  res 
teraporalis  tradatur,  sed  sufficit  quod 
per  motivum  rei  temporalis  obtinea- 
tur  spiritualis.  Ego  tamen  dicendum 
censeo,  quoad  culpam  hunc  non  posse 
excusari  a  peccato  simoniae,  quia  sal- 
tem  cooperatur  ad  simoniam  collato- 
ris;  nam  quoad  seipsum  puto  proba- 
bilius  cum  ElbeP  et  aliis  gravibus  dd. 
peccare  quidem  graviter,  quia  inducit 
alterum  ad  grave  peccatum ,  sed  non 
peccato  simoniae ,  cum,  non  interve- 
niente  voluntate  se  obligandi  ad  pro- 
missionem,  non  adsit  vera  emptio, 
quae  ad  simoniam  requiritur.  Quoad 
poenas  vero  simoniae  puto  cum  Croix  i^ 
eum  illas  non  incurrere,  cum  desit 
simoniautrinque  completa,  ut  mox  su- 
pra  dictum  est  in  praecedenti  quae- 
Flione. 

108.  Quaeritur  3.  an  incurrantur 
poenae  per  simoniam  tantum  de  iure 
ecclesiastico  statutam,  puta  si  quis  e- 
mat  officium  sacristae,  etc.  vel  si  re- 

(1)  Ibid.  n.  13.      (2)  N.  6.     (5)  Extr.  2.  de  sim. 
(Ji)  N.  620.     (3)  L.  dccr.  tit.  3.  n.  284.    (6)  N.629. 
(7)  L.  3.  til.  5.  n.  13.        (8)  V.  Simonia,  eas.  .'». 
;9)  N.  G2o.     (10)  L.  3.  p.  1.  n.  201.     (i  I)  N.  627. 
'«2)  D.  c.  ■!.«.  10.     (13)  Il.ld.  a.  t£.      [ti)  C  4 


TB  HTC,  -jrB.  ni.  \?ff.  u.  i'^1 

signetbeneficium  cum  pensione  ex  pro- 
pria  auctoritate,  ut  supra  notavimus. 
Affirmant  Elbel  »  ao  Nav.  Sot.  Vill. 
etc.  ap.  Salm.  ^2  qui  dicunt  esse  valda 
probabile;  sed  non  minus  probabi- 
lem  recte  vocant  negativam  sententiam 
Salm.  <3  cum  Sanch.  Rodr.  Dian.  Ara- 
gon.  etc.  Ronc.i'*.  Ratio,  quia  iura  quaa 
poenas  imponuut,  intelligenda  sunt 
communiter  de  simonia  rigorosa,  quaa 
sit  etiam  contra  ius  divinum ;  et  pro-t 
batur  ex  extravaganti  2.  de  simon.  quaa 
incipit:  Cum  scelussimoniacaepravitatii 
tam  divinorum,  quam  sacrorum  cano^ 
num  auctoritas  abhorreat.,  etc. 

Certum  est  autem,  quod  '5  dantes  e| 
accipientes  quid  pro  ingressu  in  reli- 
gionem,  incurrunt  ipso  facto  excom- 
municationem  papalem.  Sed  notandum 
est  1.  cum  Nav.  Sanch.  Bon.  apud 
SaIm.J6illam  non  incurrere  nisi  prae- 
sumentes,  ut  colligitur  ex  textu;  hinc 
ignorantes ,  etiam  culpabiliter,  excu- 
santur.  Notandum  2.  valde  probabile 
esse,  non  incurri  in  simplici  ingressu, 
sed  in  professione,  ut  Salm.^^cum  Bon. 
Pal.  etc.  Notandum  3.  cum  Less.  '8  et 
Nav.  Sylv.  Pal.  apud  Salmant.  i»  hanc 
extravagantem.,  ut  supra,  saltem  quoad. 
hanc  excommunicationem,  non  esse  u- 
su  receptam2o,  Notandum  ultimo,  quo(? 
professio,  etiam  simoniace  facta,  va- 
h'da  certo  est,  ut  docet  s.  Thom.2i.  Si 
vero  accipiens  sit  integra  communitas 
aul  capitulum,  ultra  excommunicatio- 
nem  (quam  vero  diximus  non  esse  usu 
receptam)  incurritsuspensionem  etiam 
papae  reservatam  abofficio,executione 
iuris  capitularis  ,  et  administrationa 
iurisdictionis;  item  incurritur  ex  utra- 
que  parte  infamia  iuris,  et  consequen- 
ter  irregularitas.  Simoniace  autem  ad« 
missus  debet  transferri  in  arctius  mo- 
nasterium ;  sed  hoc  non  ante  senten- 
tiam,  Elbel  22. 

109.  a  Resp.  2.  ob  simoniacamcolla- 
tionem  et  susceptionem  ordinum,  et- 
iam  primae  tonsurae,  incurritur  ex- 

q.  1.  resp.  4.  (13)  Ex  c.  1.  extrav.  desim.  (16)  N.  12, 
(17)  Ibid.  (18)  D.  c.  3.  n.  131.  (19)  ibid. 

(20)  De  hac  exti-avaganli-in  H.  A.  tr.  4.  n.  30.  ail: 
Imo  nuilli  dd.  dicnnt  oam  in  dcsuctudinem  abiisse. 
(2i-)  Q.  :^*a,--.,  a.  ^A  a.    ('ia)N.626.  cx  cad.  cxlr.  2. 


20iJ  LIB     (TI.  TRACT.  I.  V 

cominunicatio    3t  suspeosio  papalis.  j 
Less.  <  Laym.2.  » 

Ultra  excommiunicationem  et  suspen- 
sionem  papalem,  episcopi  simoniace 
ordinantes,  et  ad  id  mediatores,  incur- 
runt  ipso  facto  3  etiam  interdictum  ab 
ingressu  ecclesiae.  Et  si  violaverint 
suspensionem  autinterdictum,  suspen- 
duntur  a  regimine  ecclesiae ,  et  pri- 
vantur  perceptione  fructuum^.  Vide 
Salm.  5. 

«  Ordinati  autem,ultrapraedictam  ex- 
communicationem  et  suspensionem  i- 
pso  facto  6  suspenduntur  ab  exercitio 
suorum  ordinum,  sed  illius  tantum 
quem  simoniace  ordinatus  suscepit,  ut 
docet  Less . '  et  probabileputant  Salm .  s 
contra  Palaum  et  Rodriq.  ».  Et  suspen- 
duntur  etiam  a  spe  ascendendi  ad  or- 
dines  superiores.  Notant  vero  Less.  *o 
cum  communi  et  Salm.  "  cum  Sot. 
Laym.  Sanch.  non  incurri  suspensio- 
nem  hanc,  si,  ordinato  ignorante,  alius 
simoniam  commiserit.  Deinde  notant 
Salm.i2cumPal.etLess.'3quod,licetex 
bulla  Sixti  V.  huius  suspensionis  abso- 
lutio  a  pontifice  ipsimet  reservetur,  et 
revocentur  quoad  hoc  facultates  con- 
cessae  religiosis,  et  etiam  episcopis  in 
Trident.  i"*  in  hac  tamen  parte  dicunt 
praefati  Less.  et  Pal.  buUam  non  esse 
receptam;  idemque  confirmantSalm.  '5 
cum  Sa  et  Suar. 

llO.Quaeritur,  an incurrantur  prae- 
dictae  poenae  in  coUatione  simoniaca 
primae  tonsurae.  Alfirmant  hic  Bus. 
et  Covar.  ap.  Less.  *6.  Quia  ex  Trid.  17 
prohibetur  accipi  aliquid,  etiam  spon- 
te  oblatum  ab  episcopo  et  eius  mini- 
stris,  adhuc  pro  collatione  primaeton- 
surae,  vel  pro  litteris  dimissoriis  seu 
testimonialibus,  et  pro  sigillo  et  aliis; 
et  contra  facientes  declarantur  incur- 
rere  poenas  de  iure  inflictas.  Negant 
vero  probabiliter  Salm.is  cum  Pal.quia 
tonsura  non  est  verus  ordo  iuxta  di- 
cenda  lib.  6.  num.  734.  Et  idem  docet 

(l)Disp.24.  (2)l..c.  (3)Exc.Cumdetestabilu, 
exlr.  4.  (4)  Ex  molu  Sixti  v.  (S)  D.  c,  4.  n.  14. 
(6)  Ex  d.  c.  Cutn  deteslabile,  et  maxime  ex  bulla 
Sixti  Y.  (7)  C.  SS.  n.  133.  (8)  C.  4.  n.  lo. 

(9)  Esl  etiam  pcobabile  ox  sententia  s.  Alphonsi,  ul 
p.itet  cx  Hom.  \~.  tr.  4,  d.  S.        CIO^  D.  i.  n.  ISG. 


Z  r.  PRAEC.  D3ICAI,. 

Less.i9(iicet  pro  se  citetur  a  Bus.)  di- 
ceos  in  nuUo  iure  adesse  pro  his  ex- 
communicationem  statutara,  nec  con- 
cilium  voluisse  novas  poenas  ioiun- 
gere.  Pariter  dicit  durum  videri  incur- 
rere  episcopos,  et  ministros  accipien- 
tes  aliquid  sponte  oblatum,  licet  ipsi 
peccent.  Imo  id  permittit  d.  Th.  20  di- 
cens :  Si  vero  (aliqua)  exigantur  quasi 
quaedam  stipendia  per  consuetudinem 
approbata^  non  est  simonia,  si  desit  in- 
tentio  emendi  vel  vendendi....  et  praeci- 
pue  quando  aliquis  voluntarie  solvit. 
Attamen  s.  doctor  loquutus  est  de  si- 
monia  iuris  divini ;  iure  autem  eccle- 
siastico  hoc  vetitum  estinTridentino  21 
ubi  reprobantur  quaecumque  consue- 
tudines  etiam  immemorabiles ,  utpote 
quae  potius  abusus  dici  debuissent. 
Caeterum  Croix  22  videtur  non  impro- 
babiliter  censere  ibi  reprobari  cousue- 
tudines  tantum,  quae  ante  concilium 
fuerunt,  tanquam  forte  immoderatas, 
non  autem  quae  nunc  sunt  dandi  ali- 
quid  moderatum,  et  quae  praesumi 
possuntexiustacausaintroductae,  istae 
enim  bene  valere  possunt  iuxta  dicta 
de  leg.  lib.  1 .  n.  4  08.  v.  Sed  quid.  Hinc 
ait  Mazzott.  23  cum  Nav.  et  Lop. ,  epi- 
scopum  non  committere  simoniam,  si 
recipiat  aliquid  sponte  oblatum  post 
(non  autem  ante)  collatum  ordinem, 
hoc  enim  expresse  permittitur  in  iure 
canonico24,  modo  episcopusid  non  pe- 
tat,  ubi  dicitur :  Si  ille  autem^  qui  or- 
dinatus  fuerit^  si  non  ex  placito,  neque 
exactus,  neque  petitus,  post  acceptas 
cartas  et  pallium  aliquid  cuilibet  ex 
clero  gratiae  tantummodo  causa  dare 
voluerit,  hoc  accipi  nullo  modo  prohi- 
bemuSy  quia  eius  oblatio  nullam  culpae 
maculam  ingerit^  quia  non  ex  ambien- 
tis  petitione  processit.  Ita  Gregorius  25. 
Sic  pariter  videtur  permitti  etiam  no- 
tariis,  iuxta  consuetudines  locorum  ap- 
probatas,  aliquid  pro  sua  sustenlatione 
exigere,  si  pro  opera  sua  praestantl.t 

(ll)D.n.lS.  (12)  D.n.13.  infin.  (15)Ib.u.  151. 
(14)  Sess.  24.  c.  6.  (13)  Tr.  19.  c.  4.  u.  34.  iu  lin. 
(16)  C.  3».  n.  155.  (17)  Sess.  21.  c.  1.  (18)  C  4. 
n.  14.  (10)  N.  135.  (20)  2. 2.  q.  100.  a.  2.  a.l  4. 
(21)  Loc.  c.  (22)  h.  3.  p.  1.  n.  167.  (23)  Dr  sncr 
oi-a.c.l.S.6.    (24)Cau,Sicull..i.2,    (2i)Ej).44 


CAP.  n.  DE  IRRELIGIOSIT 

quoad  acta  ordinationum  conficienda 
nullum  salarium  sit  eis  assignatum,  ut 
ex  eodem  concilio  deducitur. 

411.  »  Resp.  3.  Ob  simoniam  realem 
in  beneficio  ecclesiastico  incurritur  1 . 
excommunicatio  papalis.  2.  Irrita  est 
electio,  praesentatio,  confirmatio  et  in- 
stitutio.  Unde  talis  nou  facit  fructus 
suos.  Idque  etiam,  licet  a  tertia  perso- 
na  taliter  provisus  id  ignoraverit  i. Ni- 
si  tamen  contradixerit  (Prout  sanci- 
tum  est  in  cap.  33.  desim.  Hic  tamen  uo- 
tandum  cum  Less.  2  et  Elbel  3  quod  non 
obstante  tua  contradictione,  nec  etiam 
posses  beneficium  acceptare,  si  scias 
pecuniam  revera  datam  fuisse  a  tertio 
pro  collatione;  namtextusteexcusatso- 
lo  casu,  quo  contra  prokibitionem  tuam 
(verba  textus)  aliquis  te  penitus  igno- 
rante,  promisit  et  exsolvit.  Nota  illud,fe 
penitus  ignorante,  ergo  si  beneficium  ac- 
eoperis  sciens  tibi  per  simoniam  alte- 
rius  conferri,nequis  illud  acceptare,  et 
si  illud  acceptaveris,negm'sreimere)vel 
nisia  tertiodata  fuerit  pecunia  per  frau- 
(lem,ut  redderetur  inhabills;  vel  nisi  bo- 
na  fide  possederit  beneficium  per  trien- 
nium  utcommuniter  docentLes.<Lay.s 
Bon.  6  Elbel  '  cum  Suar.  Pal.  etc.  Nec 
obstat  regula  cancellariae,  ubi  requiri- 
tur  absolute,  ut  beneficium  obtineatur 
sine  ingressu  simoniaco;  nam  intelligi- 
fur  de  eo  qui  culpabiliter  ingreditur, 
Elbel  8  cum  Anacl.Hinc  non  teuetur  be- 
ueficiatus  restituere  (nec  ante  trien- 
nium)  fructus  bona  fide  consumptos,  si 
ditior  non  evaserit,  ut  s.  Thom.  ^  Sal- 
mant.io  ac  Elb.i*  qui  valde  probabiliter 
addit  neque  esse  restituendos  fructus 
perceptos  intuitu  stolae,etaliarum  fun- 
clionum  parochialium,nerape  exequia- 
rum,  concionum,  administrationis  sa- 
cramentorum,  etc.  Ratio,  quia  fructus 
isti  non  dantur  ut  reditus  beneficii,  sed 
ut  stipendia  ofiicii;  ita  ut  iuxta  com- 
raunem  sententiam  dd.  de  illis  possit 
parochus  libere  dispensare,  etiam  ad 
usus  pr  >fanos,  utdicunt  Lugoi2  Bon.is 

(1)  Ex  c.  Nobis  fuil,  de  sim.     (2)  C.  53.  n.  143. 

fo)  N.  632.       (4)  Dicl.  c.  53,  n.  149.       (3)  L.  4. 

ir.  10.  c.  8.  n.  72.     (6)  P.  2.  n.  20.     (7)  N.  GiO. 

(8)lb.      (9)2.2.q.l00.a.G.ad5.     (10)  C.4.  n.l8. 

1I)N.  G4G.     (l2)De  iiisl.  (I.  4.  n.  25.     (15)D.4. 


ATE  ETC.  DUE.  HI.  ART.  11.  2)9 

Bus.  [vide  lib.  4.  num.  184.)  et  San- 
chezi^  qui  eam  vocat  longe  probabilio- 
rem  cum  Navarr.  Panorm.  Host.  Soto 
Sylv.  Covarr.  et  aliis  pluribus,  con- 
tra  solum  Innocent.).  3.  EfBcitur  in- 
habilis  ad  idem  beneficium,  etiam  per 
dispensationem  episcopi  obtinendum. 
Aliis  tamen  beneficiis  iure  ipso  non  pri- 
vatur,  nec  ad  alia  obtinenda  fit  inhabi- 
lis  ante  sententiam  iudicis.  Suar.is.  (Si 
vero  quis  bona  fide  beneficium  adiit,  li- 
cet  obtinuerit  per  simoniam  tertii,  pro- 
babiliter  potest  episcopus  cum  eo  dis- 
pensare  ad  idem  beneficium,  dumrao- 
do  prius  illud  beneficiatus  renunciet. 
Itas.  Thom.  i6etElbel"). 

»  Resp.  4.  Simonia  confidentiae  com- 
pleta,  dato  et  accepto  beneficio,  licet 
accipiens  promissionem  vicissim  noa 
impleverit,  inducit  1 .  excommunicatio- 
nem  papalem  utrique  parti  contrahen- 
ti.  2.  Annullat  resignationem  et  coUa- 
tionem  beneficii,  in  quo  est  commissa; 
et  inhabilitat  ad  idem  postea  obtinen- 
dum.  3.  Privat  omnibus  beneficiis  et 
pensionibns  ante  obtentis;  non  tamen 
ante  sententiam  latam.  4.  Beneficia  sic 
collata  soli  pontifici  reservantur.Les.** 
Suar.  19  Laym.  20.  » 

1 1 2.  Hic  ante  omnia  notandum,  quod 
nomine  beneficiorum  et  officiorum,  ad 
quae  omnis  electio  simouiaca  est  ipso 
iure  nulla2i  non  veniunt  vicariae  amo- 
vibiles  ad  nutum,  nec  pensiones,  neo 
capellaniae  non  coUativae,  nec  officia 
inquisitoris,  legati  aut  cuiusque  haben- 
tis  iurisdictionem  spiritualem  ad  tem- 
pus;  quia  haec  non  sunt  proprie  officia 
ecclesiastica:  etlicet  illa  vendere  sit  si- 
monia  de  iure  positivo,  non  tamen  in- 
currunturpoenae,  utcommunissimedi- 
cunt  Salm.22  cum  Suar.  Pal.Sanch.  etc. 
item  Viva  23  cum  Fill.  et  Reg.  conlra 
Garciam.  Neque  incurritur  ulla  poena 
in  venditione  commendarum  equitum, 
aut  coadiutoriae  beneflcii,utait  Croix^^. 
Neque  in  venditione  sacramentorum, 

p.  2.  n.  19.       (14)  CoDs.  1.  2.  c.  2.  d.  43.  n.  4. 
(13)  C.  34.  u.  7.     (16)  2.  2.  q.  100.  a.  6.  ad  7. 
(17)  N.  642.  ex  c.  89.  de  clcclioniluis.     (lU)  C.  53. 
n.  26.  (iy)C.45.  (20)Ih.n.76.  (21)  Extr.2.desim. 
(22)  C.  4.  n.  18.      (25)  Op.  <le  bcu.  .i.ult.a.S.n.i) 
(24)  L.  3.  p.  1.  0.214. 


800 


LIB.  III.  TRACT.  1.  Dii  i.  ikAEC.  fcraAL 


aut  iurisdictionis  spiritualis,  ut  LessJ 
et  Salm.  2  cum  communi. 

Quaeritur  1.  an  autemsint  invalidae 
electiones  simoniacae  generalatus,  ab- 
batiae,  provincialatus,  prioratus,  recto- 
ratus,  aliorumque  officiorum  spiritua- 
lium  in  religionibus.  Negant  Bonac.  3 
et  Viva  ^.  Sed  verius  affirmandum,  ut 
docent  Cabass.  &  Sanchez  6  cum  Sylv. 
Caiet.  Arm.  et  Lop.;  item  Less.  '  etEl- 
bel  8  qui  recte  addit  9  non  videre  qua 
conscientia  excusari  possint  a  labe  si- 
moniae  electores  illi  qui  eligunt  ali- 
quem  in  generalem,  cum  pacto,  ut  ipsi 
postea  eligantur  in  diffinitores,  guar- 
dianos  etc.  Ratio  huius  sententiae  est, 
quia,  licet  praedicta  officia  revera  be- 
neficia  non  sint,  expresse  tamen  com- 
prehenduntur  nomine  officiorum  in  iu- 
re  canonico  'O^  ubi  sic  dicitur:  Per  ele- 
ctionem  vero^  provisiones  etc.  quas  si- 
moniaca  contigerit  labe  fieri,  et  quae  vi- 
ribus  omnino  careant  in  ecclesiis,  mo- 
nasteriis,  dignitatibus,  prioratibus,  of- 
ficiisecclesiasticis  et  quibusvis  beneficiis, 
cuique  ius  nullatenus  acquiratur. 

Quaeritur2.  an  praedictae  poenae  ob 
beneficia  simoniace  accepta  incurran- 
tur  ab  ignorantibus. 

Resp.  Si  ignorantia  fuit  omnino  in- 
culpabilis,  certe  negandum,  ex  iure  ca- 
nonico  11,  ubi  dicitur:  Sine  culpa,  nisi 
causa  subsit^non  est  aliquis  puniendus. 
Hictamen  notandumcumElbeli^  quod, 
non  obstante  hac  inculpabili  ignoran  - 
tia,  provisio  beneficii  semper  erit  nul- 
la,  cum  inhabiiitas  ad  idem  beneficium 
non  sit  poena,  sed  statuatur  in  iure  ad 
praecludenda  mala.  Poterit  tameu  eo 
casu  episcopus  dispensare,  post  tamen 
renunciationem  beneficii,  ut  supra  di- 
ctum  est  n.  4 1 1 .  Quid  vero,  si  simonia- 
cus  sciverit  committere  simoniara,  sed 
ignorarit  invincibiliter  poenas.  Quoad 
censuras,  certe  non  eas  incurreret,  ex 
sententia  communi.  Vide  l.  7.  de  cens. 
n.  43.  Quoad  reliquas  tamen  poenas,  et 

(1)C.3S.  n.  23.     (2)0.4.  n.l.     (3)Q.7.p.2. 
(4)  Loc.  c.  (8)  Theor.  iur.  1.  S.  c.  8.  n.  S. 

(6)  Cons.  lil).  2.  c.  3.  d.  104.  n.  8.  el  II. 

(7)  L.  2.  c.  3S.  n.  137.  (8)  N.  622.  (9j  N.  G38. 
(10)  Exlr.2.  (11)  C.25.  de  r.i.i»  6.  (I2)N.6;)6. 
(13)  N.  037.     (H)N.638.     (IS)  L.  c.  d.  14.  n.  16. 


probabilius  et  commuaias  est,  eas  m- 
currere,  ut  ait  Elbel  '3  cum  Az.  Layra. 
etc.  sed  postea*^  probabilera  putat  sen- 
tentiam  negativam,  quam  tenetPichler; 
eo  quod  poenae  a  iure  statutae  non  in- 
curranlur  ab  ignorantibus ,  ut  dicunt 
Sanch.  Krimer  etc.  apud  Pichler,  qui 
ea  ralione  dicit  excusari  ab  irapedi- 
mento  criminis  mulierera  ignorantera 
esse  coniugatum  virum  cum  quo  peccat. 
Quaeritur  3.  an  beneficiarius  simo- 
niacus  incurrat  ipso  facto  privationera 
beneficiorum  ante  obtentorum,  et  iu- 
habilitatem  ad  aliabeneficiaobtinenda. 
Quoad  poenara  privationis,  comraunis- 
sirae  docent  dd.  cura  Buserab.  ut  su- 
pra,  non  privari  beneficiariura  benefi- 
ciis  antea  obtentis,  nec  fructibus  eorum 
ante  sententiam  iudicis  condemnato- 
riam,  quia  nulla  lexhabetur  hanc  poe- 
nara  expresse  ipso  facto  designans.  Ita 
Sanch.  ^^  Laym.  16  Bonac.  *'  Suar.  ^s  et 
Salm.Ocum  Fill.  Pal.  Rodriq.  etc.  Ex- 
cipitur  1 .  simonia  coramissa  ab  exami- 
natoribus  beneficiorum  parochialium  in 
synodo  electis,  qui  si  aliquid  occasione 
examinisrecipiant,  privantur  ipso  facto 
beneficiis  antea  rite  obtentis  ante  o- 
mnera  sententiara,  ut  expressum  ha- 
betur  in  Trid.  20.  Excipitur  2.  siraonia 
confidentialis  ex  motu  s.  Pii  v.  Cumpri- 
mum,  edito  anno  1566.  ubi  acceptan- 
tes  beneficiumin  confidentiara  privan- 
turomnibusbeneficiis,  etiamiusteprius 
obtentis,et  tenentur  ante  sententiaraea 
diraittere.  Sed  ad  hanc  poenam  incur- 
rendam  in  his  casibus  requiritur  sen- 
tentia  saltera  crirainis  declaratoria,  ut 
tenent  Suar.2<Sanch.22Laym.23  Salm.24 
cum  Henr.  etc.  Ratio,  quia  oranes  poe- 
iiaeprivantesiuribusiaraacquisitisnon 
incurruntur  ante  sententiara  saltem  de- 
claratoriam  criminis,  ut  diximus  lib.  1 . 
n.  148.  et  iuxta  probabilissimara  sen- 
lentiara,  quam  sequunturSanc.25  Les.26 
Caiet.27  Sot.28  et  Salm.  cum  Mol.  Salas 
{'alao  Led.  et  Granad.  29  (contra  Vasq. 

,l6)C.8.n.77.  (17)P.2.diss.2.  (18)  C.S8.  u.G. 
^19)  C.  4.  n.  19.  (20)  Soss.  24.  c.  18.  de  rcrorm. 
'il)  C.  41.  n.  15.  (22)  D.  34.  n.  13.  (23)  Ibid. 
['l-V)  C.  3.  n.  75.  (23)  De  mali-.  1.  2.  d.  43.  n.  S. 
{'26)  L.  2.  c.  29  d.  8.  ei  c.  5V  d.  34.  (27)  Iu  siim. 
V.  Poena.  (28)  L.  l  «^.6.8.6.   (29)  Dol.  s,c.2.  u.60. 


CAP.  II.  DH  IRRELIGIOSITA 

Bon.  etc.  qui  volunt  non  requiri  ullam 
sententiam,  si  reus  potest  poenam  su- 
bire  sineinfamia).  Quia  nimis  rigidum 
est,  ut  reus  poenas  ex  seipso  exequa- 
tur,  et  bonis  possessis  se  privet.  At  si 
examinatores  illi  vellent  absolvi  alabe 
sinioniae,  nescio  quomodo  absolvi  pos- 
sent,  nisi  beneficia  dimittant,  dum  di- 
citur  a  Trident.*  a  qua  ( idest  a  simo- 
nia)  nequeant  absolvi^  nisi  dimissis  he~ 
nep.ciis. 

Quoad  autem  inhabilitatem  incur- 
rendam  ad  alia  beneficia  oblinenda,pn- 
ma  sententia  tenet  iucurri  ante  senten- 
tiam  iudicis  condemnatoriam.ItaBon.2 
Laym.  3  Fill.^:  item  Ugol.  Henr.  Met. 
Lop.  etRodr.  apud  Salm.5.  Ratio,  quia 
ita  expresse  habetur  in  motu  s.  Pii  v. 
cum  primum  ut  supra,  ubi  sic  sanci- 
tum  fuit :  Qui  beneficium  aut  officium 
ecclesiasticum  simoniace  adeptus  fuerit, 
perpetuo  sit  inhabilis  ad  eo,  et  quae- 
cumque  alia  beneficia  obtinenda :  ad  in- 
currendas  autem  poenas  inhabilitantes 
nulla  requiritur  sententia,  ut  dictum 
est  l.  \.  de  leg.  n.  H9. 

Secunda  vero  sententia  communior 

et  probabilior,  quam  tenent  Sanch.  6 

Nav.'  Cabass.  »  Suar.  9  Viva  «  Elbel  » 

cum  AnacL  Pichler  Salm.i2  p.  Nav.i^  et 

probabilem  vocant  Less.  et  PaL  apud 

Salm.  negat  incurri  praedictam  inha- 

bilitatem  ante  sententiam  iudicis  con- 

demnatoriam.  Ratio  4.  quia  bulla  re- 

lata  s.  Pii  revera  intelligenda  est  tan- 

tumpro  foro  externo,  cumloquatur  de 

convictis;  ibi  enimsicdicitur:  Quicum- 

que  detestabile  crimen  simoniacae  pra- 

vitatis  commisisse  convictus  fuerit  etc. 

Batio  2.  quia,  esto  bulla  intelligatur  de 

foro  interno,  tamen  ipsa  non  fuit  re- 

sepla,  ut  asserunt  Suar.p.  Nav.Sanch. 

balm.i^.  Saltem,  ut  ait  Viva,  bulla  usu 

recepta  est  tantummodo  in  primo  sen- 

su  fori  externi.  Nec  huic  obstat  sen- 

tentia  quam  secuti  sumus  l.  1 .  n.  97. 

scil.  quod  in  dubio  an  lex  recepta  sit, 

lex  bene  obligat:  nam  hic  non  versa- 

(l)Loc.c.  (2)  D.l.  q.7.  p.  2.diss.2.  (5)  L.4. 
tr.  10,  c.  8.  n.  74.  (4)  Tr.  4S.  c.  13.  q.  9.  ii.  26. 
(S)  C.  4.  u.  20.  (6)  Cons  1.  2.  c.  3.  d.  104.  n.  14. 
(7)  De  sim.  cons.  92.  (8)  Tbeor.  iur.  l.  S.c.8.  n.9. 
iS)  Da  rol.  tl.  I.  4.  c.  SB.n.lI.    (10)  Op.  dc  beu. 


rH  ETC.  DUB.  Iir.  ART.  II.  301 

mur  in  dubio,  sed  in  opinione  proba- 
bili,  cum  valde  probabile  sit  ex  aucto- 
ritate  dd.  ut  supra,  hauc  legem  non 
fuisse  receptam.  In  dubio  enim  prae- 
sumptio  stat  pro  lege,  cum  delictum, 
in  non  recipiendo  legem  iustam,  non 
praesumatur.  Quando  autem  probabile 
est,  quod  obligatio  legis  nunquam  in- 
coeperit  (vel  quod  lex  abolita  sit),  tunc 
cessat  p^-aesumptio  pro  lege,  et  possi- 
det  libertas,  ut  docent  Sanch.  Laym.  et 
Pal.  cum  Salm.i5,  Nemo  tamen  dubitat, 
quod  inhabilitas  ad  idem  beneficium  si- 
moniace  acceptum  incurratur  ipso  fa- 
cto  ante  omnem  sententiam,  cum  hoc 
statutum  sit  de  iure  antiquo  in  extrav. 
2.  de  simon.  de  cuius  receptione  non 
dubitatur.  Notat  autem  Sanch.  '^  cura 
Nav.  et  aliis,  quod,  secuta  sententia  iu- 
dicis  condemnatoria ,  simoniacus  erit 
quidem  conscientia  inhabilis  ad  quae- 
cumque  alia  beneficia,  cum  per  sen- 
tentiam  evadat  infamis,  et  consequen- 
ter  irregularis. 

Cum  autem  mentionem  fecerim  de 
praefata  extravaganti  2.  hic  adnotare 
censui  id  quod  in  fine  illius  sancitum 
inveni:  ibi  enim  praecipitur  omnibus 
et  singulis  ecclesiasticis  et  saecularibies 
in  virtute  sanctae  obedientiae^  ut  eos  o- 
mnes^  quos  simoniam  huiusmodi  com- 
misisse,  vel  procurasse^  aut  mediatores 
esse  sciverint^  pontifici  per  se  vel  per  a- 
lios  revelare  quanto  citius  non  omittant, 
etiam  si  complices  fuerint  .  .  .  Quod  si 
non  fecerint^  absolvi  non  valeant^  doneo 
praedicta  revelent,  et  complices  detecti 
arctius  punientur.  Sed  praedicta  extra- 
vagans  in  hac  parte  non  fuit  usu  rece- 
pta,  nec  ad  id  obligatur  ullus,  nisi  sit 
curialis  sedis  apostolicae,  ut  asserunt 
plures  aa.  graves  apud  Cabass.  *''  qui 
pro  hoc  citat  Nav.  Caiet.  Suar.  etc. 

Quaeritur  4.  an  electio  summi  pon- 
ficis  simoniaca  sit  invalida.NegantSua- 
rez  <8  ac  Fill.  etc.  ap.  Viva  19  et  probant 
ex  cap.  Licet,  6.  de  e,lect.  ubi  Alex.  iii. 
statuit,  ut  ille  absque  ulla  exceptione  ab 

q.  ult.  a.  3.  n.  3.  (11)  De  sim.  n.627.  (12)  C.  4. 
n.  21.  (13)  L.  de  lest.  c.  2.  n.  43.  (14)  Loc.  c. 
(lo)  De  ieg.  c.  2.  n.  120.  (16)  L.  c.  n.  IS. 

(17)  Th.  iur.  I.  S.  c.  8.  n.  «.  (18)  D«  «Im.  c.  37. 
(19)  0)i.  dc  beoef.  <\.  10.  •.  1.  n.  8. 


302  I^IB.  III.  TRAOT.  I.  t' 

universali  ecclesia  romanus  pontifex  ha- 
beatur,  qui  a  duabus  partibus  cardina- 
lium  concordantibus  electus  fuerit  et  re- 
ceptus.  Ratio,  quia  si  talis  electio  esset 
irrita,  posset  facile  ecclesia  esse  sine 
capite-,  saltem  esset  aliquando  incerta. 
Affirmant  tamen  verius  Cabass.  *  Bon.  2 
et  Viva'  ex  communiori  sententia.Pro- 
batur  clare  ex  cap. Si  quis,  dist.  79.  ubi 
Nicolaus  II.  sic  sancivit;  Si  quis  pecunia 
vel  gratia  humana^  sine  concordia  et  ca- 
nonica  electione  cardinalium  et  sequen- 
tium  religiosorum  clericorum  fuerit  a- 
postolicae  sedi  inthronizatus;  non  apo- 
stolicus^  sed  apostaticus  habeatur.  Cla- 
rius  confirmatur  ex  concil.  later.  iv. 
sub  lulio  II.  *  ubi  dictum  fuit:  Sacro 
approbante  concilio  statuitur^  ut  electio 
romani  pontificis  per  simoniam  facta^ 
eo  ipso  nulla  existat;  et  sic  electo  nulla 
in  spiritualibus  vel  temporalibus  tribua- 
tur  facultas.Eyi  quibus  verbis  patet  nec 
pontificem  sic  simoniace  electum  pos- 
se  suam  validare  electionem.  Nec  ob- 
stat  textus  in  cap.  Licet  supra  allatus, 
nec  ratio  adducta  quod  ecclesia  rema- 
neret  sine  capite;  nam,  ut  recte  dicunt 
Lessius  5  et  Viva  «  cum  sententia  com- 
muni,  ex  vi  L  Barbarius,  posito  com- 
muni  errore  cum  titulo  colorato,si  oc- 
culta  esset  simonia,  eo  casu  ecclesia 
suppleret  iurisdictionem ;  unde  omnes 
actus  huiusmodi  pontificis  bene  erunt 
validi,  et  eius  definitiones  adhuc  infai- 
libilem  habebunt  auctoritatem,  ut  de- 
claratur  in  citato  cap.  Licet.  Secus  si 
simonia  esset  publica.Quod  autem  bul- 
la  luUi  II.  ut  supra  uon  sit  recepta,  ut 
ait  Suar.  dicit  Viva  frivolum  esse  ef- 
fugium. 

AaT.  lU.  An  et  cui  reEtitueodum 
quod  simoDiace  acceptum. 

443.  Nihil  spiriluale  simoniace  acceptum  resli- 

tuendumy  nisi  beneficium,  et  eius  fructu^. 
i\i.  Resiituendum  eslpretium  acceptum  pro  be- 

neficio,  ordinatione,  etc. 
•H5.  Cui  restUuendum. 
\\6.  Cui  resliluendi  fructus  beneficiisimoniace 

accepti. 
\\1.  Qui  possint  dispeusare  in  praediclis  poe- 

nis.  Usque  ud  n.  -120. 

(1)  Th.  iur.  I.  S.  c.  S,  n.  17.  (2)  Q.  7.  p.  2. 

(8)  Loc.  c.  (4)  Se«.  8.  (S)  L.  2.  c.  5S.  u.  46. 
(6)  ll.id.  (7)  N.  68.  (8)  C.  4.  n.  23.  27.  el  28. 
i(9)  D.  i.  «1.  7.  i).  B.  diss.  2.         im  Ex  c.  Dc  lioc 


E  I.  Pa.iKC.  DECAL. 

413.  »  Resp.  1 .  Nihil  spirituale  simo- 
niace  acceptum ,  praeter  beneficium 
(sub  quo  continetur  pensio,  secundum 
Bon.  negante  Less.)  est  restituendum. 
Ratio  est,  quia  cetera  vel  restitui  non 
possunt,  ut  sacramenta,  vel  non  sunt 
restituenda  ante  sententiam  :  cum  ca- 
nones  aliud  non  statuerint,  ex  Less.  ^ 
Suarez  FiU.  etc.  ( Idem  tenent  Sahn.  s 
cumSanch.Soto  Pal.)  contraAz.  Laym. 
Bou.9.  Dixi  praeier  beneficium\  quia  hoc 
retineri  non  potest,  etiam  ante  iudicis 
sententiam:  ut  patet  tum  ex  c.  1 .  Si  quis 
q.  \.  tumeo;  4.  extrav.  Cum  destestabile 
de  simonia  ( Idem  dicendum  pro  pretio 
accepto  pro  coUatione  ordinum,  et  in- 
gressu  reUgionis  i^.  Vide  Salm.'i).  Vide 
Bonac.*2  qui  addit  etiam  fructus  perce- 
ptos  esse  restituendos;  tum  quia  nuUo 
iusto  titulo  possunt  retineri,  cum  ade- 
ptio  beneficii  simoniaca  sit  ipso  facto 
irrita;  tum  quia  sic  expresse  habetur 
in  extr.  Cum  detestabile,  de  simonia. 
Vid.  s.Th.i3Nav.i4Less.  15. 

114.»  Resp.  2. Pretium acceptum  pro 
beneficio,  coUatione  ordinum,  sacra- 
mentorum  et  sacramentalium,  si  nota- 
biUter  excedat  id  quod  pro  sustenta- 
tione  exigi  poterat ,  item  pro  admis- 
sione  ad  reUgionem ,  iure  positivo  re- 
stituendum  est.  Hoc  tamen  posterius 
nonnisi  post  latam  seutentiam  ,  si  ad- 
missus  in  monasterium  maneat;  quia 
plerumque  ratione  aUmentorum  reti- 
neri  potest,  modo  in  commuuem  usum 
convertatur.  V.  Bonac.  16  Less.i''  (Gum 
Pal.  Laym.  Sanch.  apud  Salm.is  et  El- 
beli^ut  habetur  in  extr.  Sanch.  de  sim. 
ubi  dicilur  quod  bona  simoniace  accepta 
proingressu  adreligionem,  ad  commu- 
nem  usum  monasteriorum  possint  re- 
tineri  et  applicari ). 

»  Resp.  3.  Acceptum  pro  beneficio  , 
aliave  re  spirituali,  non  secuta  colla- 
tione  ,  iure  naturae  restituendum  est 
ei,  a  quo  est  acceptum :  quia  deest  li- 
tulus  relinendi ,  cum  non  praestelur 
id,  pro  quo  est  datum.  Si  vero  res  tra- 
dita  sit ,  simonia  utrinque  complela , 

et  c.  Veniens.  de  sim.     (11)  C.  4.  n.  29.     (12)  L.  o. 
(13)  2.  2.  q.  100.  a.  6.  (14)  L.  S.  coiis.  02. 

(IS^  h  2.  c.  oo.  du!).  51.     (IG)  Loe.  c.     (17)  L.  2. 
c.  56.  d.  51).     (18)  U).  u.  31.  iu  fin.     (19)  N.  653 


CAP.  II.  DS  IRRELIGIO.SITATE  ETC.  DUB.  III.  ART,   III. 


303 


probaDlllus  est  restituendum  esse  ec- 
clesiae  et  non  danti ;  quia  ecclesia  u- 
trumque  punire  intendit,  ut  Lessius 
Laym.  i.  » 

115,  Quaeritur  hic  1.  qui  rem  spiri- 
tualem  cum  simonia  iam  tradidit ,  et 
pretium  accepit,  cuinam  illud  resti- 
tuere  debeat.  Tres  sunt  sententiae  o- 
mnes  probabiles.  Prima  tenet ,  ante 
sententiam  pretium  restituendum  esse 
ei  qui  dedit;  quia,  cum  recipiens  inca- 
pax  fuerit  ex  iure  positivo  illud  acqui- 
rendi,  dominium  remansit  apud  domi- 
num,  qui  non  alia  ratione  intendit  il- 
lud  a  se  abdicare,  nisi  quatenus  trans- 
ferret  in  venditorem.  Ita  Sanch.  2  Les- 
sius  3  cum  Val.  Sot.Bann.  Arag.  Rodr. 
etc.  ap.  Salm.  *. 

Secunda  tenet  esse  restituendum  eo- 
clesiae,  in  qua  est  beneficium  5.  Ethoc 
in  poenam  irreverentiae  irrogatae  ec- 
clesiae  in  venditione  rerum  suarum. 
Ita  s.  Th.  6  Salm.  '  s.  Antonin.  Laym. 
Suar.  Cai.  etc.  cumBus.  ut  supra. 

Tertia  dicit,  ex  consuetudine  posse 
restitui  etiam  pauperibus,  ut  etiam  ad- 
mittit  s.  Th.8  cum  PaL Vict.  Covar.  etc. 
et  probabilem  vocat  Laym.  apud  Sal- 
mant. ».  Quare  recipiens  pretium  iuxta 
has  sententias,  satis  omnes  probabiles 
(ut  rectedicunt  Salm.io)  poterit,  prout 
voluerit,  illud  restituere  vel  danti,  vel 
ecclesiae,  vel  pauperibus,  et  etiam  sibi 
ipsi,  si  egens  sit,  ut  Salm."  cum  San- 
chez.  Pretium  vero  pro  ingressu  in  re- 
ligionem  restituendum  est  ipsi  danti, 
ut  afferat  ad  monasterium,  ad  quod 
transfertur,  et  quod  alere  eumdebeti2. 
Si  tamen  remaneat,  potest  monaste- 
rium  datum  retinere,  ut  Sanch.  PaL 
Suar.  et  Laym.  apud  Salm.<3. 

116.  Quaer.  2.  cui  autem  sint  resti- 
tuendi  fructus  beneficii  per  simoniam 

(1)  Ib.  D.  79.  (2)  Cons.l.2.c.3.dub,114.ii.ll. 
(3)  li,  2.  c.  3S.  n.  171.  (4)  C.  4.  n.  30.  (S)Ei  c, 
De  hoc,  etc.  audivimus,  de  sim.  (6)  2.  2.  q.  100, 
a.  6.  ad  3,  et  S.  (7)  Dict,  n.  31,  (8)  2.  2.  q.  32, 
a,  7.  et  q.  62.  a.  5.  ad  2,  (9)  D.  n.31.  (10)  Ibid. 
(11)  Ibid.  (12)  Ex.  c.  Veniens,  de  simou, 

(13)  li,  c,  (14)  Q.  100.  a.  6,  ad  4.  (IS)  Ib,  n.  32, 
(16)Exc.pen,desim,  (17)Sess,24.c.6.  (18)N.64S, 
(19)  L.  2.  c.  3S.  n.  34.  (20)  C.  4.  n.  34.  ia  fln. 
(21)  Hic  nequeo  intelligere,  quomodo  revocatio  pri- 
vilegiorum  opus  liabeat  acceptalioue,  quu.ii  io  tan- 


acquisiti.  Restituendos  esse  ecclesiaa 
docet  s.  Th.  i*  modo  commodum  non 
recipiant  ex  hoc  qui  simoniam  commi- 
serunt.  Sed  probabile  est  posse  restitui 
etiam  pauperibus ,  vel  successori  in 
beneficio;  vel  etiam  se  componere  cum 
pontifice  pro  dictis  fructibus ,  ut  Sal- 
mant,i5  cum  Nav.  Sylv.  et  Sanch. 

117.  Videndum  hic  ultimo,  quisnam 
possit  in  praediclis '  poenis  absolvere  , 
aut  dispensare.  Certum  esti^  quodex- 
commuuicationem  et  suspensionem  in 
ordine  simoniace  suscepto  solus  ponti- 
fex  potest  absolvere  ;  nisi  dictae  cen  - 
surae  sint  occultae ,  quas  potest  tunc 
absolvere  etiam  episcopus  ex  Trid.  *'. 
Et  etiam  confessarii  mendicantes,  ut 
ex  comm.  ait  Elbel  *8  cum  Suar.  PaL 
DicuntautemLess.  i^  et  Salm.  20  quod 
buUa  in  contrarium  s.  Pii  v.  in  hoc 
non  est  recepta  21 . 

Quoad  vero  suspensionem  ordinum 
rite  susceptorum  probabile  est  posse 
illam  absolvere  episcopum,  ut  Suar.22 
et  Salm,23,Licet  putent  probabilius  op- 
positum  cum  Pal.  et  Sylv.  casu  quo 
clericus  scienter  cum  simonia  ordina- 
tus  sit;  et  idem  dicunt24  de  suspensio- 
ne  ordinantis. 

Quoad  inhabilitatem  denique  obti- 
nendi  alia  beneficia,  praeter  illud  si- 
moniace  obtentum,  potest  episcopus 
dispensare,  ut  Sanch.25  et  Sylv.  Imola 
Felin.  Excipitur  si  fuerit  simonia  con- 
fidentialis  ,  aut  si  simoniacus  expectet 
sententiam  ,  quia  tunc  est  irregularis 
ex  infamia  iuris.  Salm.26  et  Elb.27  cum 
Less.  Pal.  Henr.  etc. 

118.  Dubium  magnum  est,  an  episco- 
pus  dispensare  possit  ad  habendum  i- 
psum  beneficium  simoniace  acceptum. 
Praenotanda  sunt  in  hoc  verba  ponti- 
ficis  28;  Si  alicuius  electionem  propter  si- 

tum  regulares  prius  poterant  (absolvere),  quia  pon- 
ttlicibus  sic  placuit;  ergo  si  eis  ablata  fuit  ab  eis- 
dem  iurisdictio,  qua  potestate  possunt  sibi  hanc  iu'. 
risdictionem  vindicare?  Sed  quidquid  sit  de  hoc, 
certum  est  per  Clementem  tiii.  ablatam  fuisse  re- 
gularibus  extra  urbem  et  intra  Italiam  facultateni 
absolveudi saeculares  a  timonia  reali  et  conildentiali. 
Hom,  A.  tr,  4.  u,  B3.  Vide  etiam  tr,  20,  n,  17. 
(22)  De  sim,  c,  61,  n,  4.  (23)  N.  34.  (24)  Ibid. 
(25)  L.  2.  c.  3,  d.  120.  a.  31.  (26)  D.u.38.  intin. 
(27)  N.  64S.  C>S)  lu  c.  pcu.  de  elccl. 


304  LIB.  lll.  TRACT.  II. 

moniam,  eo  ignorante,  ac  ratum  non  ha- 
bente,  commissam,contigerit  reprobari; 
cum  eo  super  praelatione  ,  ad  quam  e- 
lectus  fuerat ,  illa  vice  non  poterit  epi- 
scopus  dispensare,  quamvis  circa  eum, 
qui  ignoranter  suscepit  simplex  beneft- 
cium  per  simoniam  post  liberam  resi- 
gnationem,  episcopi  dispensatione  tolla- 
tur.  Hinc  ad  dubium  respondetur  \. 
quod,  si  beneficium  fuerit  simplex  (et- 
iam  canonicatus,  vel  dignitatis,  cui  non 
insit  cura  animarum,  ut  Sanch.  et  Nav. 
ap.  Salm.  ')  et  fuerit  acceptum  per  si- 
inoniam  ignoranter  (  scilicet ,  quando 
simonia  fuerit  commissa  ab  alio,  bene- 
Jiciario  ignorante,  ut  communiter  in- 
telligunt  dd.  ^,  tunc  potest  episcopus 
«lispensareetiam  in  illa  vacatione,  dum- 
jnodo  beneficiarius  sponte  renunciet : 
ita  Sanch.  3  Pal.  <  et  Salm.  5  cum  Sylv. 
Nav.  et  Gloss. ^.  Vide  dicta  n.  \\\.  Re- 
epondetur  2.  quod  si  autem  beneficium 
j^it  curatum ,  non  potest  episcopus  di- 
spensare  in  illa  vice;  sed  potest  in  alia 
"vacatione  cum  ignorante.  Salm. '  cum 
Tanorm.  Pal.  Sanch.  etc.  Respondetur 
3.  quod  si  scienter  simoniace  quis  ac- 
ceperit  beneficium  sive  simplex ,  sive 
curatum  ,  etiamsi  sponte  renuutiet , 
iiequit  episcopus  cum  illo  dispeusare 
ad  idem  beneficium  habendum,  neque 
pro  illa,  neque  pro  alia  vice,  ut  docet 
s.  Th.8  et  Salm.9  cum  Sot.  Pal.  et  San- 
chez.  Quamvis  possitepiscopus  dispeu- 
sare  ad  alia  beneficia  obtinenda,  uisi 
fuerit  simonia  ^confidentialis ,  ut  mox 
supra  diximus  n.  417.  in  /in. 

i19.  Quaer.  3.  an  praedictas  dispeu- 
sationes  possit  impertiri  etiam  episco- 
pus ,  cum  quo  commissa  est  simonia  ? 
Negant  probabiliter  Pauorm.  etc. ,  sed 
probabilius  affirmant  Salm.^OcumNav. 
et  Sanch.  ex  iure  canou.i*  ubi  facultas 
episcopis  conceditur  indistincte. 

120.  Quaeritur  4,  an  pontifex  con- 
ferensbeneficiumalicui,  quem  scit  in- 
habiiem  ad  illud  accipieudum  ob  si- 
moniam,  censeatur  dispensare.  Affir- 

ri)  C.  4.  n.  5S.  (2)  D.  n.  5^.  in  fin.  (3)  L.  2. 
C.5.  dub.120.  u.  22.  (4)  Tr.  17.  il.  3.  i..  ult.  n.  3. 
(S)  D.  n.  53.  (6)  In  c.  A  Nobis,  ilo  sim.  (7)  N.  57. 
(8)  D.  q.  100.  .1.  G.  ad  7.  (9)  Ibid.  u.  58. 

(10)  Ibiil.  1?.  50.      ;_!  S)  t\  c.  Si  ijnis  jiresbjUiuiuui, 


DE  11.  PRAEe.  DECAl. 

mantprobabiliterPal.i2Suar.*3Sot.i«et 
Salm.  '5  cum  Torre.  Et  idem  dicunt  i6 
cura  Sot.  et  Torre,  si  pontifex  benefi- 
cium  vendat  alicui.  Vide  Croixi'.  No- 
tandum  quod  si  papa  confirmat  electio- 
nem,  nesciens  vitium  simoniae,  etiam- 
si  in  bulla  dicat  se  supplere  omnes  de- 
fectus,  non  valet  confirmatio,  quia  il- 
lud  intelligitur  de  aliis  defectibus  io 
electione,  non  de  simonia,  ut  Groix  ^^. 


TRA.CTATUS  SECUNDUS 

DE  SECUNDO  PRAECEPTO  DEGALOGI 

«  Prohibet  hoc  praeceptum  omnem 
inordinatamusurpationemnominisDei, 
qualis  potissimum  fit  blasphemando  , 
temere  iurando  ,  vovendo  et  non  ser- 
vando,  de  quibus  hic  agendum.  » 

CaP.    I.    QniD    ET    QUOTUPLEX    BLASPBEUIA. 

-121.  Quid  est  blasphemia. 

-t22.  Quotupliciler  blasphematur  contra  Deum. 

■l2o.  Quando  esl  denuncianda  blasphemia  liae- 

reticalis. 
124.  et  ^23.  Quae  dicteria  sint  vel  non  blasphe- 

mia. 

126.  An  explicandum,  si  quis  directe  intendat 
Deum  inhonorare. 

127.  Ad  quid  teneatur  consuetudinarius. 

128.  Quid,  si  quis  proferat;  o  mors  Dei !  o  vul- 
nera  Christi!  irascens  contra  hominem. 

129.  Ansit  blasphemia  maledicere  creaturis,  et 
diebus. 

130.  Anmaledicere  mortuis.  An  maledicere  fidei. 
lol.  A7i  imprecari  aliis,  vel  sibi  daemonem. 
132.  An  differant  specie   blasphemiae  contra 

Deum,  et  sanclos. 

121.  «  Resp.  blasphemia  directe  op- 
posita  laudi  Dei  est  verbum  maledi- 
ctionis  vel  convicii  seu  contumeliae  in 
Deum,  sive  id  fiat  attribuendo  ei  lalsa; 
sive  negando  vera;  sive  tribuendo  crea- 
turis  quae  ipsi  debentur;  sive  etiam 
dicendo  vera ,  sed  quae  ad  eius  deho- 
norationem  seu  vilipensionem  teudant, 
ut  fit  per  modum  ei-  indignantis,  et  con- 
temnenlis,  etc.  ita  comm.  dd.  s.  Th.i^ 
Bon.20Sanch.2tLaym.22. 

Vnde  resoives: 

122.  »  1.  Blasphemat ,  qui  contra 
Deum  infrendens  ei  maledicit:  iLeiii  , 


dc  leb.  cccl.  uon  alicn.  el  ex  c.  peuult.  dc  siumn. 
(12)Ib.  n.9.      (13)  li.  4.  c.  ult.  n.  14.     ^14)1,.». 
.j.  S.  a.  2.     (lo)  C.  4.  n.  40.  ( Iti)  Ibid.     (17)  L.  5. 
,,.  1.  n.  252.     (i^!  'bid.  u.  234.     (19)  2.  2.  q.l5. 
(20)Dii.5.i{.8.(2i,.i.nii>i-,e.82.  (2'.».)  L.  l!  Is). .  ;; 


CAP.  T.  QUID  ET  QUOTCrPL«X  BLVSPHBMI.i 


30^5 


qui  ail  se  aliquid  acturuDi  eo  invito  : 
item  qui  eum  negat :  qui  iurat  serio 
per  Deos  falsos:  qui  eura  vocat  tyran- 
num,  iniustum,  noUe  aut  non  posse  nos 
favare,  non  curare  nostra:  daemonem 
esse  fideliorem,  plus  posse:  non  omnia 
bene  esse  ordinata :  melius  in  creatio- 
ne  quaedam  fieri  potuisse  aut  debuisse 
etc.  Quae  quidem  si  quis  credat  ita 
esse ,  et  non  tantum  in  ira  aut  despe- 
ratione  effutiat,  tunc  est  blasphemia 
haereticalis ,  idest  cum  haeresi  con- 
(uncta;  quod  in  confessione  est  adden- 
dum,  quia  specie  differt  ab  iraprecati- 
va.  Hurt.  *.  » 

123.  Qui  audit  aliquem  proferentem 
blasphemiam  haereticalem  ,  tenetur 
eum  denunciare  infra  sex  dies  ,  ut 
aiunt  Viva*  et  Salra.'  ex  edictoinqui- 
sitionis,  ut  dicunt:  sed  videtur  hoc  spa- 
tium  sex  dierum  esse  iuxta  inquisitio- 
nem  Hispaniarum ;  nam  in  edicto  iu- 
quisitionis  generalis  assignatur  men- 
sis.  Vide  dicenda  l.  4.  n.  252.  v.  Roga- 
his.  Secus  autem  si  blasphemia  non  sit 
haereticalis  ,  nam  bcet  <  obligatio  sit 
denunciandi  ( vide  apud  Salm.  5);  at- 
tamen  Sanch.  ^  cum  Medina  Mamiel  et 
Lopez  ac  Salm.  '  cum  Bonac.  Villal. 
Trull.  et.  aliis  dicunt  in  his  blasphe- 
miis  praemittendam  esse  correptionem, 
quae  si  proficiat,  omittendam  esse  de- 
nunciationem:  irao  Mazzotta  8  Tamb.9 
et  Vivaio  dicunt,  quod  propter  desue- 
tudinem  haec  decreta  non  videntur 
hactenus  obligare. 

124.1nsuper  notandum,  quod  blasphe- 
mia  est  dicere:  Velit  nolit  Deus.  Pereat 
Deus.  A  dispetto  di  Dio.  Nego  sacramen- 
ta.  Item  dicere  daemonem  sanctum,  o- 
mnipotentem;  non  vero,  si  nominetur 
potens ,  sapiens ,  etc.  secundum  suam 
naturam ;  modo  his  verbis  non  inlen- 
datur  ei  aliquis  honor  tribui.  Nec  est 
blasphemia,  quaudo  verbum  mutatum, 
aut  dimidiatum  pronunciatur ,  verb. 
gr.  Nego  Di Santo  Di Santo 

Diana;  probabiliter  cum  Viva  "  Tam- 

(1)  2.  2.  d.  91.  scct.  12.  §.  S4.     (2)  De  1.  praec. 
q.  6.  a.  2.  n.  11.  (5)  Tract.  21.  c.  3.  n.  129. 

(4)  Ex  dccrct.Iiilii  ni.,  Pii  t.  ct  concil.  latfr. 

(6)  Tr.  21  c.  .'5.  u.  129.     (6)  Dcc.  I.  2.  c.  52.  n.  47. 

(7)  Loc.  c.     (8)  Vide  t.  1.  |).  276.     (9)  Dcc.  I.  4. 

31  .&.   L. 


bur.  <2  et  Croix  <3  cum  Gob.  et  Tann. 

Neque  dicere  contra  homines :  San^ 
gue  di  Dio^  Corpo  di  Dio.  Viva  **  ex  com- 
muni  cum  Laym.  etTamb.i*,  nisi  indi- 
gnatio  sit  directa  contra  Deum.  Et  sio 
tenendum  cum  Buserab.  et  aliis  infra 
n.  428.,  quicquid  dicat  Croixi*',  nerap* 
quod  haec  verba  per  se  seraper  praese- 
ferunt  vilipensionem  Dei. 

Neque  est  blaspheraia  dicere:  per  vt-^ 
tam  Dei ,  vel  sanct»rum.  Coramuniter 
Viva  >'  et  Tamb.  <*  cum  Sanch.  contra 
Decian. 

Nequedfcere:jRcne^o  Deum,  sitenon 
percussero.  Ita  Tamb.  i^  cum  Salas,  et 
videtur  probabile  contra  Sanch.  et  Pal., 
quia  tunc  haec  verba  proferens  non 
habet  animum  negandi  Deum,  casu  quo 
non  percusserit,  sed  quiacerte  vult  per- 
cutere ,  ideo  dicit  Deum  non  credere , 
si  non  percusserit ;  volens  tandem  sic 
dicere  :  sicut  certum  est  quod  Deum 
non  negabo,  ita  certum  habeo  quod  te 
percutiam. 

Neque  dicere  :  Hoc  est  verum  sicut 
Deus.  Tamb.20  cum  Azor.  Bonac.  Med. 
(contra  Suar.  et  Sot.  )Et  hanc  senten- 
tiam  communem  asserit  esse  Mazzot. 
cumBon.  et  aliis,  quia  tunc  comrauni- 
ter  non  aequiparatur  veritascreata  cum 
increata ,  sed  solum  indicatur  simili- 
tudo  quaedam  mixta  cum  aliqua  hy- 
perbole. 

Neque  dicere :  Sic  erat  a  fato  desti- 
natum.  Tarab.2i  cum  Sanch.  Neque  af- 
ferre  verba  scripturae  ad  dicendam  fa- 
cetiam ;  modo  quis  non  utatur  ad  tur- 
pia,  et  non  fiat  tam  saepe,  ut  contem- 
ptum  sapiat.Tamb.  cum  Vill.^^et  Gob. 
apud  Croix23.  Neque  iurare  perraem- 
bra  honesta  Christi,  Tamb.2<cura  San- 
chez.  Secus  si  iuretur  irrisorie ,  vel 
per  membra  inhonesta.  Ideo  vera  bla- 
spheraia  est  dicere:  Potta  di  Cristo; 
Potta  di  s.  Paolo;  si  intelligatur  per  ly 
potta,  natura  mulieris,  quam  tale  ver- 
bum  significat ;  sed  talis  significatus 
coramuiiiter  neque  intenditur  ,  neque 

c.  6.  $.  4.  n.  6.     (10)  Diet.  loe.     (11)  Loc.  c.  u.  8. 
(12)  Ibid.  n.  20.         (15)  N.  232.         (14)  N.  9. 
(IS)  Ib.  n.  25.     (16)  L.  5.  p.  1.  n.  248.     (17)  ll.i.l. 
(18)Ib.B.25.    (19)Ib.n.22.   (2f))I!,,i..  16.   (2inb. 
(290  Ib-  D.  17.     (23)  Ib.  a.  ^l.     (24)  Ib.  u.  2iS. 


306  tlB.  111.  TRACT.  11. 

scilur ;  ideo  commuDiter  loquendo 
praedicta  blasphemia  a  mortali  excu- 
satar:  tanto  magis,  quia  verbum  potta 
est  aequivocum,  dum  italica  lingua  de- 
notat  ( etiam  de  se )  non  aliud  ,  quam 
interiectiouem  furoris,  ut  observavi 
apud  vocabularium  etruscae  linguae 
recenter  editum  ,  ct  hoc  probabile  re- 
cte  censet  Mazz.  ». 

Sic  quoque  excusari  possunt  a  mor- 
tali  rustici  qui  blasphemant  Deum  vel 
sanctos,  addendo:  Fuori  di  Dio,  antse 
V  ho  fatto  io.  Licet  enim  de  se  videatur 
esse  vera  blasphemia,  quia  talis  condi- 
tio  non  tollit  iniuriam ,  quae  primis 
verbis  Deo  vel  sanctis  irrogatur  ( cum 
bene  doceat  Sanch.  2  Sporer  3  Pal.  ^ 
cum  Suar.  et  Valent.:  item  Elbel  ^  et 
Croix  6  cum  Tamb.  et  Dic.  ad  pecca- 
tum  blasphemiae  non  requiri  afifectum 
inhonorandi  Deum,  sed  sufficere  solam 
prolationem  vergentem  ad  divini  ho- 
noris  dimiuutionem ,  quidquid  dicat 
Gob.  apud  Croix,  putans  non  esse  bla- 
sphemiam,  si  quis  ex  gravicausa  profe- 
rat  tantum  ficte  verba  blasphema.  Hinc 
dicunt  Sanch.  '  et  Spor.  s  cum  Tamb. 
quod  omnis  blasphemia  etiam  ioco  pro- 
lata  est  mortale ,  nisi  iocus  tolleret  o- 
mnimodam  rationem  irreverentiae  in 
Deum  (  quod  dicunt  raro  evenire ) , 
prout  ait  Sanch.  si  quis  causa  ioci  vel 
irrisionis  iuraret  per  falsos  Deos ):  at- 
tamen  auctorneotericuslibelli,  cui  ti- 
tulus :  Istruz.  per  li  confess.  di  terre  , 
e  di  villaggi  9  et  p.  Sarnell.  auctor  li- 
bri  Operacontro  la  bestemmia^o  item  p. 
Mazzott.  11  cum  Dian.  etaliis  probabi- 
liter  inquiunt  saltem  ob  ignorantiam 
facile  posse  excusari  a  mortali  rusti- 
cum,  qui  non  aliter  intendit  sanctum 
blasphemare  quam  addito,  ^e  Vhofatto 
io ;  intendens  sic  non  blasphemare. 
Praeterquamquod,  etiam  de  se  loquen- 
do,  probabile  est  tale  dicterium  nou 
esse  veram  blasphemiam;  verus  enim 
sensus  cuiusvis  propositionis  formatur 
ex  ultimis  eius  verbis,  et  ideo  recle 
dici  potest,  quod  praefata  proposllio  , 
managgia  santo  N.  se  V  ho  fatto  to,  si- 

(i)Dr  l>laspli.S.2.dub.2.    (2)Doc.l.2.c.23.ii.3. 
(3)  Dc  1.  j.iaec.  c.  10.  u.  22.      (4)  T,-.  17.  Uitp.  2. 


53E  11.  triAEC.  DECAt. 

mul  et  complete  sumpta  ,  non  Irroget 
sancto  veram  iniuriam ,  cum  adsit  illa 
conditio  ,  se  V  ho  fatto  io.  Aliud  autem 
est,  verba  blasphema  exterius  profer- 
re  ,  et  interius  nolle  blasphemare  ,  ut 
supra  dictum  est;  aliud  praedictam  pro- 
positionem  proferre  ,  in  qua  per  illam 
conditionem  expressam  ,  expresse  o- 
stendit  proferens  nolle  sancto  ullam 
iniuriam  afiferre.  Secus  vero  dicendum, 
si  is  talia  verba  addat  non  ad  tollen- 
dam  malitiam  blasphemiae,  sed  poeni- 
tentia  ductus,  vel  ad  reparandam  bla- 
sphemiam  iam  prolatam.         *        • 

125.  «  2.  Revocantur  etiam  ad  blas- 
phemiam  alia  signa  contraDeum,  licet 
verba  non  adsint;  ut  spuere  in  coelum, 
iufrendere  dentibus,  etc.  imo  etiam  so- 
la  mente  blasphemia  interior  committi 
potest,  sicut  etiam  laus  mentalis  Dei. 
»  3.BIasphematitem,  qui  in  sanctos 
vel  saCra  contumeliosus  est,  intellige, 
ut  sancti  sunt,  sive  cum  habitudine 
i  saltem  virtuali  ad  Deum,  ita  ut  mora- 
I  liter  huius  etiam  honor  censeatur  tan- 
i  gi:  quiaalioqui  tantum  erit  contra  du- 
liam,  si  nimirum  contra  illos,  ut  ho- 
mines  quidam  in  terris  fuerunt,  di- 
catur.  Quod  veniale  est,  si  ioco  fiat,  v. 
gr.  si  sanctos  Crispinum  et  Crispinia- 
num  voces  sutores^  loannem  et  Paulum 
eunuchos :  grave  vero  erit,.  si  contem- 
ptim,  vel  ex  odio  aut  indignatione  con- 
tra  sanctos  haec  dicas.  Licet  vero  bla- 
sphemiae  in  Deum  non  admittant  ma- 
teriae  parvitatem,  multi  tamen  admit- 
tunt  in  iis  quae  fiunt  contra  sanctos. 
Esc.  12. 

»  4.  Blasphematitem  qui  iratus,  etsi 
non  contra  Deum,  sed  contra  alios  aut 
alia,  eadem  tamen  serio  profert,  quae 
ex  sua  significatione,  aut  modo  loquen- 
di,  ac  circumstantiis  important  immi- 
nutionem  divini  houoris,  aut  imperii : 
licet  enim  eam  non  intendat  formali- 
ter,  intendit  tamen  indirecte,  et  vir- 
tualiter :  quamvis  id  ex  subreptione 
saepe  sit  veniale  tantum ,  si  tantuin 
malerialiter  fiat. 

)>.  2.  §.  1.  n.  3.     (tf)N.180.     (6)  L.  5.  p.I.  u.2.^0. 

(7)  N.  41.  (8)  Loc.  c.  (0)  C.  4.  i.a},'.  141. 

(10}l'.2.i,aj;.!>2.  (ll)Dfl.Ia.j,l..  I.c.   (12)T.  l.exlr. 


VA.9.  1.  UUID  lit  QUOTtJPLSX  nLASPIIEMlA 


307 


426.  »  5.  In  confessione  exprimen- 
dumest,  si  quis  (quod  tamen  raro  con- 
tingit)  directe  et  formaliter  Deum  in- 
honorare  intenderit,  aut  ei  formaliter 
iratus  fuerit.  Laym.  *  (Cum  communi 
apud  Salm.  2  cum  Less.  '  Secus  si  tan- 
tum  ex  ira  blasphemet). 

»  6.  Blasphemat  item  qui  iniuriose 
tisurpat  membrum  Christi :  v.  gr.  per- 
dat  te  Dei  sanguis,  vulnera,  mors  Dei, 
caput,  passio,  sacramenta,  chrisma,  et 
similia  sacra :  cum  ea  non  ad  perden- 
dum,  sed  ad  salvandos  nos  data  sint ; 
et  communiter  in  his  apprehendant  ho- 
mines  magnam  Dei,  earumque  rerum 
vilipensionem  contineri.  Laym.  ^. 

427.  »  7.  Qui  talium  verborum  con- 
suetudinem  habet  tenetur  sub  peccato 
mortali  serio  conari  eam  toUere.  Quod 
si  facit  et  tamen  labitur,  potest  excu- 
sari  aliquando,  eo  quod  iuramenta  ista 
impetu  naturali  eflfusa  non  sunt  vo- 
luntaria  nec  in  se  nec  in  causa,  utpote 
retractata  proposito  efficaci.  Laym.  5. 
Vide  Escob.  ^.  Si  non  conetur,  idquc 
confessarius  notet ,  neget  ei  cum  di- 
scretione  absolutionem.  Laym.  '. » 

Hicadvertendum,  quodaliqui  huius- 
modi  blasphemantes  dicunt  se  non  a- 
nimadvertisse  ad  malitiam  blasphe- 
miae.  Aiuntque  quidam  dd.  quod  isti 
aliquando  ob  impetum  Irae  vel  habi- 
tus  contracti  possunt  sine  advertentia 
blasphemare.  Sed  puto  cum  auctore 
citato  ( Istruz.  etc. )  8  semper  adesse  in 
blasphemando  aliquam  advertentiam 
saltem  confusam  de  malitia  illius  prola- 
tionis-,  ira  enim  aut  habitus  ordinarie 
non  ita  intellectum  obtenebrat,  ut  pe- 
nitus  ad  inalitiam  blasphemiae  non  ad- 
vertatur,  licet  ipsa  reflexe  non  cogno- 
scatur. 

«  8.  Interim  plurimi  excusantur  ob 
inadvertentiam  in  subita  commotione: 
lametsi  non  satis  excusare  videatur, 
quod  quidam  aiunt,  iis  verbis  aliud  se 
non  intendere,  quam  usurpare  tan- 
quam  interiectiones  significativas  irae 
suae:  tum  quia  aeque  se  possunt  as- 

(1)  Il«d.  n.  12.  ',2)  T1-.21.  c.  S.  n.  12S. 

(5)  L.  2.  c.  45.  11.  35.       (4)  Ibiil.       (S)  L.  1.  t.  2. 
i..  3   u.  6.         («)  T.  i.  c.  3.  u.  36.         Ll^  Loc.  c. 


suefacere  ad  verba  alia  irae  et  seriaa 
voluntatis  significativa:  tum  quia,  tam- 
etsi  id  non  possent,  nihilominus  non 
yidetur  licere  usurpare  ea  quae  ex 
communi  apprehensione  aliorum  sunt 
inhonorativa  Dei. 

128.  »  9.  Quod  si  vero  quis  in  ira 
contra  hominem,  non  indignando  Deo, 
sed  homini  tantum,  nude  nominet  mor- 
tem  Dei,  septem  sacramenta,  v.  gr.  o 
Dei  mors,  vulnera,  etc.  sine  scandalo 
et  sine  iis  circumstantiis,  quibus  con- 
temptusimportatur,  non  sunt  blasphe- 
miae,  sed  vana  usurpatio  nominis  di- 
vini  hoc  praecepto  prohibita,  et  pec- 
catum  inter  venialia  grave,  utCaiet.  et 
Armilla»  et  Sanch.  ( Vide  d.  n.  424.). 
Quamquam  propter  periculum  inci- 
dendi  in  blasphemias,  et  quia  raro  ab- 
est  scandalum,  ac  nihilominus  apud 
audientes  Deus  eiusque  sacra  censen- 
tur  inhonorari,  raro  excusantur,  et 
merito  absterrentur  homines  a  simili- 
bus  dictis,  ut  notat  Laym.  'o.  » 

129.  Quaeritur  hic,  utrum  sit  bla- 
sphemia  maledicere  creaturis.  Distin- 
guitur,  si  maledicitur  creaturis  cum 
relatione  ad  Deum,  sicut  esset  maledi- 
cere  pluviae,  ventis,  ut  a  Deo  impera- 
tis,  vel  addito  verbo  Z)et,  v.  gr.  Manag- 
gia  il  fuoco  diDio  (vid.  Tamb.  et  Mazz.), 
certe  blasphemia  est.  Idem  dicendum, 
si  maledicatur  creaturae,  quae  de  se 
specialem  relationem  ad  Deum  habet, 
uti  est  animae  nostrae,  fidei  catholicae, 
coelo,  et  similibus;  vide  mox  infra.  Se- 
cus  autem,  si  iudignatio  fertur  in  crea- 
turas  sine  relatione  ad  Deum.  Ita  Cont. 
Tourn.  ^i  Viva  12  cum  Bon.  etLess.  ex 
d.  Thom.  13  qui  docet:  Maledicere  rebus 
irrationabilibus  in  quantum  sunt  creor- 
turae  Dei,  est  peccatum  blasphemiae; 
maledicere  autem  eis  secundum  se  con- 
sideratis,  est  otiosum  et  vanum.  Hinc 
ex  Viva  et  aliis  non  est  grave  maledi- 
cere  simpliciter  horae,  diei,  anno,  nisi 
addatur  verbum  Sancto;  vel  nisi  de  se 
dies  praeseferat  quid  speciale  sanctita- 
tis,  ut  dies  paschatis,  epiphaniae,  na- 

(8)  P.  14S.  (9)  V.  Blasphemae.  (10)  Loc.  c. 
(11)  De  piacc.  dcc.  c.  2.  (12)  D.  f\.  6.  a.  2.  u.  7. 
tir»)  *  2.  .1.  7«.  a.  2. 


308 


LIB.  III.  TRACT.  ir.  Db;.  tt.  PRABC.  DECAt. 


*alis,  pentecostes,  ut  dicunt  Salm.  ' 
Elbel  2  cum  Sanch.  Laym.  Spor.  et 
expressius  auctor  Istruz.  per  li  conf. 
di  terre  ecc.  3.  Ratio,  quia  prolatio, 
ubi  aliquid  speciale  relucet,  aut  expli- 
calur  sanctitatis,  semper  saltem  indi- 
recte  ad  Deumrefertur,quiomnissan- 
ctitatis  est  auctor. 

Sed  hic  quaeritur  an  sit  vera  bla- 
sphemia  maledicere  toti  mundo,  vulgo: 
Managgia  tutto  il  mondo.  Hunc  casum, 
quantumcumque  morales  aa.  revolve- 
rim,  disceptatum  non  inveni;  tantum 
illum  vix  indicatum  reperi  apud  duos 
auctores.  Auctor  citatus  Istruz.  ecc.  ^ 
nimis  obiter  asserit  hanc  maledictio- 
nem  non  esse  per  se  gravem  blasphe- 
miam.  Sed  oppositum  verius  omnino 
censeo,  et  ducor  argumento  illius  com- 
munis  sententiae  ,  quam  universe  do- 
ctores  tradunt  et  dicunt,  quod  iurare 
per  creaturas  excellentiores,  in  quibus 
specialiter  relucet  bonitas,  sapientia, 
autpotentia  divina,  nempe  per  coelum, 
per  terram,  et  etiam  per  auimam  (ut 
probabilius  recte  censent  Salm.  ^  cum 
Suar.  Sanch.  et  Far.)  et  similia,  sit  ve- 
rum  iuramentum.  Ita  in  tractatu  de 
iuramento  Busemb.  infra  num.  138. 
Laym.  6  Spor.'  PaL  8  Salm.9  Bonac.  <» 
Fel.  Potest.**.  Et  hoc  clare  probatur  ex 
Deut.  12  ubi  Moyses  iuravit  dicens:  Te- 
stes  invoco  hodie  coelum  et  terram.  Et 
ex  Matth.  13;  Non  iurare  omnino.,  neque 
per  cOelum...neque  per  terram;  ubi  s. 
August.  •*  ait:  Cum  iuras  per  coelum 
aut  terram,  non  te  arbitreris  non  debere 
Domino  iusiurandum  tuum.  Sicut  igi- 
tur,  dico,  iurare  per  praedictas  crea- 
turas,  est  verum  iuramentum,  quia, 
cum  in  ipsis  specialiter  resplendeat  Dei 
potentia,  indirecte  per  eas  Deus  in  te- 
stem  invoQatur,  ita  ob  eandem  ratio- 
nem  maledicere  eisdem  creaturis  est 
vera  blasphemia,  quia  in  ipsis  indi- 
recte  Deus  contemnitur.  Et  hoc  sentit 
quidem  Felix  a  Panormo  <5  qui  dicit 
convicium  in  creaturas  non  esse  bla- 

_(1)  Tr,  21.  c.  S.  n.  121.  (2)  De  2.  praecept, 

(o)  Pag.  142,  (4)  De  2.  pracc.  dec.  pag.  145. 

(5)  De  iur.  c.  2.  n.  28.  (6)  L.4.  tr.  5.  c.  1.  n.  8. 
(7)  C.  1.  n.  7.  (8)  Tr.  14.  il.  1.  p.  1.  u.  S. 

(9)0.  n.  12.    (iO)Q,l.p.  1.  n.4.   (li^C  2.u.  llJo4. 


sphemiam,  nisi  specialiter  in  eis  diri- 
na  bonitas  reluceat,  ut  in  coelo,  terra 
et  anima.  Bene  tamen  excusaretur  a 
peccato  blasphemiae ,  qui  malediceret 
mundo,  intelligens  mundum  illum  qui 
Deo  et  sanctis  adversatur,  iuxta  illudi^: 
Si  mundus  vos  odit.,  scitote  quia  me 
priorem  vobis  odio  habuit.  Sed  ordina- 
rie  loquendo,  censeo  rusticos  qui  mun- 
do  maledicunt,  ut  plurimum  graviter 
peccare,  dum  ipsi  de  tali  maledictione 
cum  magno  horrore  se  accusant. 

Maledicere  autem  diabolo  recte  pu- 
tat  Tamb.  "  raro  esse  peccatum  mor- 
tale :  quia  semper  solet  ille  maledici 
ut  auctor  malorum ,  vel  ut  Dei  inimi- 
cus:  quo  pacto,  abstrahendo  ab  impa- 
tientiae  actu,  ne  veniale  quidem  esse 
dicit  Tamb,  *8  et  probabiliter  consentit 
Mazzott.  «  et  Elbel  20, 

Notant  autem  Viva  2«  et  Tamb,  22  cum 
Bon.  Lazar.  et  Pal.  quod  in  dubio,  an 
aliqua  sit  vel  ne  blasphemia,  minime 
ut  blasphemia  est  sumenda. 

1 30,  Quaeritur  etiam  hic,  utrum  ma- 
ledictio  mortuorum,  quae  vulgo  dici- 
tur,  bestemmia  dei  morti,  sit  vera  bla- 
sphemia.  Casus  apud  doctores  mora- 
les  non  invenitur;  tantum  de  eo  fit 
mentio  apud  auctorem  libelli  enunciati 
Istruz.  per  li  confess.  di  terre  ecc.  qui 
libellus  dignushabitus  est  magna  laude 
et  approbatione  illustrissimi  et  doctis- 
simi  episcopi  d.  lulii  Torni  nimia  eru- 
ditione  et  fama  praeclari,  Et  insuper 
apud  librum  etiamcitatum  (Opera  con- 
tra  Vabuso  della  bestemmia)  revisum  ab 
illustrissimo  et  perdocto  d.  Castrensi 
Scaia  Oriae  episcopo,  tunc  temporis  in 
academia  neapolitana  publico  et  egre- 
gio  theologiae  professore.  In  utroque 
libello  dicitur  praedictam  nequaquam 
esse  blasphemiam,  sed  levem  dum- 
taxat  maledictionem.  Idemque  postea 
inveni  tenere  Mazzott.  23. 

Et  ita  omnino  tenendum  censeo, 
quidquid  aliqui  dicant,  ut  ostendi  in 
quadam   dissertatiuncula   ad  formam 

(12)  4,  24.     (15)  S.  54.     (14)  L.  1.  de  serm.Dom. 
c.  17.     (lS)De2.  praec.c.l.n.lS40.(16)Io.lS.  1& 
(17)  Dec.  L  2.  c.  6.  §.  4.  n.  11.         (18)  Ibid. 
(19)  De  2.  praec.  q.  3.  c.  2.  §.  1.         (20)  W.  21. 
(21)  N.  10.         (22)  N.  18.         (23)  T.  1.  p.  330, 


CAP.  1.    QUIB  ET  erOTtTPLEX  BLASPHEMIA 


309 


epistolae,  quam  olim  hac  super  re  ty- 
pis  demandavi,  hicque  subiicio.  Tota 
ratio  in  surama  est,  quia  huiusmodi 
maledictlo  nequaquam  continet  neque 
in  se  ex  obiecto,  neque  per  relationem 
ad  mentem  proferentium ,  iniuriam  a- 
liquam  contra  animas  purgatorii,  ut 
contrarii  contendunt.  Non  ex  obiecto, 
quia  vox  haec  mortui  aliud  in  se  non- 
significat  proprie,  quam  cadavera  (prae- 
dicatumenim  t6  wortMiadcorpora  pro- 
prie,  non  ad  animaspertinet);  adsum- 
mum  significat  homines  vita  functos, 
qui  possunt  esse  salvi  et  facilius  da- 
mnati,  iuxta  communioremopinionem, 
quae  vult  maiorem  partem  adhuc  fi- 
delium  damuari ,  non  autem  animas 
purgantes,  nisi  forte  in  aliqua  circum- 
stantia  sermonis,  ubi  expressa  (et  sic 
respondetur  adversariis)  de  sacris  re- 
bus  mentio  fiat;  puta,  quando  dicitur : 
Missa^  dies.aut  congregatiomortuorum. 
Caeterum  in  aliis  locutionibus  ordina- 
rie  talis  vox  nec  in  se ,  nec  per  com- 
munera  acceptionera  significat  animas 
purgatorii,  uti  quando  dicitur :  Ille  ti~ 
met  a  mortuis:  mortuis  minime  prodest 
ornatum  sepulchrum^  et  similia.Ethoc 
in  dubium  non  videtur  posse  revocari . 
Instant,  quod  maledicentes  mortuis 
saltem  maledicunt  reipsa  eorum  ani- 
mabus  quae  separatae  a  corporibus  re- 
periuntur.  Sed  respondeo,  quod  tunc 
maledicere  animae  ahcuius  erit  raor- 
tale,  quando  in  prolatione  maledictio- 
nis  exprimitur  verbum  anima,  conno- 
tando  excellentiam  divinae  potentiae , 
quae  in  anima  relucet,  prout  dixi  n. 
antec,  129.  'U.  Sed  hic.  Non  vero  quando 
maledicitur  homini,  uon  facta  mentio- 
ne  animae :  sicut  iurare  per  animam 
alicuius  esset  verum  iuramentum,  non 
autem  iurare  per  aliquem  horainem, 
nempe  per  Franciscum,  per  Petrum. 
Unde  sicut  maledicere  homini  vivo  non 
iudicatur  erave  peccatum,  ita  nec 
defuncto.  Tanto  magis  quod  (ut  mox 
dixl)  maledictio  mortuorum  proprius 
refertur  ad  corpora  quae  sola  moriun- 
tur,  quam  ad  animas  quae  sunt  immor- 
lales.  Et  certum  est,  quod  tales  mor- 

{i)  L,  4.  U-.  JO  c.  6.  n.  la. 


tuis  maledicentes  commuuiter  nullo 
raodo  intendunt  eorura  animabus  ma- 
ledicere;  praescindunt  revera  a  consi- 
derationeanimarum  et  corporum.Tmo, 
ordinarie  loquendo,  nequaquam  inten- 
dunt  maledicere  mortuis ,  sed  expro- 
brare  vivis,  ad  quos  maledictionem 
illam  instar  iniuriae  dirigunt.  Ideo  re- 
cte  autor  citatus  libelli  Istruz.  per  li 
confess.  praedictam  maledictionem  vo- 
cat  magis  proprie  imprecationem.  Et 
hoc  ex  praxi  patet  confessariorura,qui, 
si  interrogent  poenitentes  an  intende- 
rint  maledicere  aniraabus  sanctis,  vel 
saltem  animabus  mortuorum,  cum  hor- 
rore  respondent :  Ahsit.,  avertat  Deus. 

Confirmat  nostram  assertionem  re- 
gula  generalis  quam  assignat  Laym.  i, 
qui  sic  docet:  Si  poenitens  neget  affe^ 
ctum  indignationis  suae  erga  Deum  di- 
recte  se  extendisse,  sed  solum  adversus 
hominem  vel  iuramentum  cui  iratus 
fuerit;  tunc  confessarius  attendat  ad 
verba^  quibus  homo  usus  fuit :  si  enim 
secundum  se  divini  honoris  diminutio- 
nem  nullam  exprimunt,  non  censenda 
estblasphemia,  neque  mortale  peccatum. 

Ad  hoc  accedit  alia  regula  generalis, 
quod  ad  certo  damnandum  aliquid  de 
gravi  peccato,  de  eius  gravi  malitia 
constare  debet.  Imo  signanter  quoad 
blasphemias  docentPal.  Bonac.  Lazar. 
cura  Tarabur.  2  et  Viva  3  quod  in  du- 
bio,  an  aliqua  sit  vel  ne  blaspheraia, 
minime  ut  blasphemia  sumenda  est. 
Quomodo  igitur  daranari  potest  ma- 
ledictio  mortuorum  ut  peccatum  mor- 
tale  quando  io  se,  ut  diximus,  nul- 
lam  continet  iniuriam  in  Deum  vel 
sanctos;  neque  ad  ipsos  mortuos  re- 
fertur  a  proferentibus,  qui  eam  profe- 
rendo,  nec  quid  dicant  intelligunt? 

Super  hoc  puncto  pro  mea  securita- 
te  consului  venerabiles  et  celeberrimas 
congregationes  sacerdotum  missiona- 
riorum  Neapolis  tum  regularium,  tum 
saecularium,  et  uno  ore  mihi  respon- 
derunt,  talem  maledictionem  nequa- 
quam  accipiendam  esse  ut  blasphe- 
miam  nec  ut  peccatum  grave.  Et  re- 

(2)  L.  2.  c.  6.  §.  4.  II.  i9. 
/oj  Quaest.  6.  a.  2.  ii.  10. 


310 


t.in.  IIT.  TRACT.  n  nu:  n.  PRAKC.  DECAt. 


spoDsiones  illorum  in  praefata  mea  c~ 
pistola  exteusas  inserui. 

Ex  quibus  omnibus  operae  pretium 
puto,  ut  confessarii  et  praedicatores 
sedulo  curent  instruere  populos  rudes 
super  hoc  puncto,  putantes  id  esse 
mortale,  ne  tot  animae  ex  ignorantia 
ob  erroneam  conscientiam  peccati  mor- 
talis  misere  pereant.  Nec  officit  dicere 
qnod  ex  hac  notitia  frequentior  erit 
abusus  huius  maledictionis :  nam  re- 
spondetur  melius  esse  permitti  innu- 
mera  venialia,  quam  unum  mortale. 
Et  utinam,  dico,  tales  ignorantes  pro- 
pter  horrorem  peccati  gravis  absti- 
nuissent  a  dicta  maledictionel  Malum 
est,  quod  adhuc  cum  tali  conscientia 
peccati  gravis  non  desistunt  a  vitio, 
et  e  converso  ob  eam  ignorantiam  da- 
mnantur.  Sed  vide  in  fine  huius  ca- 
pitis  responsum,  quod  nuper  edidimus 
circa  hanc  mortuorum  maledictionem, 
adversus  quamdam  epistolam  ab  ano- 
nymo  nobis  oppositam. 

Pariter  hic  adnotamus  non  esse  in 
se  blasphemiam,  si  quis  maledicit  fi- 
dei  alicuius;  modo  non  exprimat,  nec 
intendat  fidem  sanctam,  sive  Christi. 
Ratio,  quia  nomine  fidei  non  significa- 
tur  de  se  fides  Christi :  intelligi  enim 
potest  etlam  fides  humana.  Et  revera 
fidei  raaledicentes ,  nunquam  intelli- 
gunt  blasphemare  fidem  sanctam.  Et 
ita  Mazz.  i. 

Utrum  autem  sit  mortale  hominibus 
maledicere,  sive  malum  imprecari.  V. 
dicenda  l.  5.  num.  83. 

4  31 .  «  1 0.  In  ira  imprecari  aliis  dae- 
monem,  grandinem,  fulgura,  etc.  etsi 
multi  confundant  cumblasphemiis,  non 
tamen  est  blasphemia,  sed  dira  impre- 
catio,  quae  plerumque  (saltem,  quando 
dicitur  in  illos  qui  amantur,  ab  irato) 
ob  subitam  commotionem  et  inadver- 
tentiam,  ac  defectum  seriae  volunta- 
tis,  non  est  nisi  venialis:  quia,  cum  se 
homines  reflectunt ,  aiunt  longe  aliter 
se  sentire,  ac  sensisse,  ita  ut  videantur 

(l)  Loc.  c.  (2)  Loc.  c.  (S)  Dist.  2S.  n.  10. 
(4)  L.  2.  c.  G,  S.  4.  n.  12.  (S)  Loc.  c.  (6)  Loc.  c. 
(7)R.S0.  (8)D.18.n.2.  (9)L.l.  n.ll.»1.2.  n.S. 
(10)  P.  1.  de  ciic.inist.  r.30.  (11)  T.  2.d.  5.  q.  8. 
ji.  4.  p.  l.    (la-^Dcc.  I.  2.  c.  32.  n.  38.     (13)L.4. 


interiectiones  tantum  quaedam  esse  ad 
significandam  iram,  tametsi  christia- 
nos  parura  deceat  tam  absurdis  inter- 
iectionibus  uti.  Bon.2  ex  Nav.  Tol.  Reg. 
etc.  Bald. '  ubi  etiam  censet  venialc 
tantum  esse  sibimetipsi  ex  ira  daemo- 
nem  imprecari,  eo  quod  nonlaedat  gra- 
viter  charitatem  (Sic  etiam  veniale  tan- 
tum  est  imprecari  alicui  sine  animo, 
quod  arripiatur  a  daemone.  Ita  Esc.  ap. 
Tamb.  ^).  Verum  Molin.  etc.  non  au- 
dent  id  excusare  a  mortali ,  propter 
foeditatem,  horrorem  etperversitatem. 
Grave  autem  est,  si  subditi  superiori- 
bus,  filii  parentibus  (licet  materialiter 
tantum)  sic  maledicant,  praesertim  in 
faciem:  quia  est  grave  contra  debitam 
reverentiam.  Bald.  5.  Vide  infra  lib. 
5.  c.  3.  d.  6.  n.  80. 

»  i  1 .  In  ira  usurpare  daemonem  sine 
imprecatione,  non  estpersepeccatum: 
assidua  tamen  eius  nominatio  non  de- 
cet  christianum :  et  ratione  scandali 
posset  esse  gravis.  Laym.  ^. 

»  12.  In  confessione  exprimenda  est 
qualitas  blasphemiae,  videiicet  utrum 
contra  Deum,  an  sanctos  fuerit :  illas 
enim  specie  differre  est  probabile  se- 
cundum  Suar.  Sanch.  Reg.  Azor.  Layra. 
Dian. '  Lug.  ^  contrarium  tamen  tenet 
Trull.  9  cum  Dian.  «>.  » 

132.AnbIasphemiacontfaDeum  dif- 
ferat  specie  a  blasphemia  contra  san- 
ctos.  AJOSrmat  probabiliter  Bus.  cum  a- 
liis;  sed  etiam  probabiliter  negant  Bo- 
nac."Sanch.i2Lay.i3  Viva  i^  et  Salm.i^ 
cum  Caiet.  Bann.  Fill.  etc.  Et  proba- 
bile  putat  Vivai^  quia  communiter  in- 
iuria  contra  sanctos  mediate  ad  ipsum 
Deum  refertur.  Tenent  tamen  Salm.  ^^ 
cura  Bon.  quod  ob  aliam  rationem  de- 
bet  exprimi  in  confessione,  an  blasphe- 
mia  fuerit  contra  Deum  vel  contra  san- 
ctos,  quia  dicunt  praedictas  blasphe- 
mias,  ultra  propriam  malitiara  conti- 
nere  aliam  speciem  distinctam  contr.i 
latriam  vel  duliam.  At  Viva*^  Tamb.  i» 
Holzm.  20  et  Elbel  21  cum  Azor.  etc.  et- 

tr.  10.  c.  6.  n.  10.  (14)  Dict.  fj.  6.  a.  2.  n.  G, 

(13)  Dicl.  c.  3.  n.  124.  (16)  Dict.  q.  6.  a.  2.  n.  G. 
(17)  N.  12o.  (18)  Dict.  n.  6.  in  fin.  (19)  In  melh. 
conf.  1.  2.  c.  3.  §.  1.  (20)  T.  1.  p.  284.  n.  405 
(21)  De  2.  praccept.  n.  9 


CAP.  I.  QUID  ET  QUOTUPLHX  BLASPHEMIA 


3n 


iara.probabiliter  hoc  negant,  dicendo 
quod  tantum  peccatur  contra  duliam, 
quando  blasphemia  profertur  in  san- 
ctos  ob  propriam  eorura  excellentiam, 
absque  relatione  ad  Deum,  ita  ut  in  i- 
psos  terminetur  et  sistat:  sed,  cum  ii 
qui  blasphemant  sanctos  verius  (com- 
muniter  loquendo)  eos  iniuria  afficere 
intendunt,  non  ob  praecisam  propriam- 
que  ipsorum  excellentiam,  sed  quate- 
nus  ad  Deum  mediate  referuntur:  ideo 
iuxta  primam  probabilem  Salm.  sen- 
tentiam  non  contra  duliam,  sed  tan- 
lum  contra  latriam  peccant,  et  propter- 
ea  non  tenentur  explicare  an  Deum  vel 
sanctos  blasphemarint. 

EPISTOLA  EESPONSIVA 

adversns  epistolam  apologeticam  scriptam 

in  propugnationRm  dissertationis  qnnc  super  abnsu 

mortuis  maledicendi  prodiit. 

Prae  omnibus  indicandum  esse  duxi^ 
quod  cum  adversus  ea,  quae  super  hoc 
puncto  scripseram^  quaedam  disserta~ 
tio^  cui  brevibus  respondi^  prius  pro- 
diisset,  pollicitus  fui^  cum  semel  atque 
iterumiis  quae  mihi  opponebantur  satis- 
fecerim,  non  amplius  circa  hoc  verbum 
me  fore  facturum^  tum  ne  in  infmitum 
daretur  progressus^  tum  ne  eadem,  quae 
iam  a  me  scripta  erant^  repeterem:  sed 
dixi  quod  dumtaxat  respondere  volebam 
[prout  feci)  ad  duas  s.'  Thom.  doctrinas, 
quas  mihi  de  novo  obiiciebat.  Et  una  si- 
mul  significavi  in  animo  mihi  statutum 
esse  deinceps  nihil  amplius  super  hac 
controversia  scripturum  {quia  mihi  sa- 
tis  in  propatulo  res  collocata  esse  vide- 
batur),  nisi  cum  ab  adversario  meo  de 
veritate  prorsus  fuissem  persuasus;  tunc 
mim  nihil  mihi  difficultatis  esset  a  sen- 
ientia  desciscere^  et  id  omnibus  per  pu- 
blicam  scripturam  significare  non  eru- 
bescerem,  prout  animus  meus  ab  hoc  fa- 
ciendo  non  abhorruit  in  aliquibus  aliis 
meis  opinionibus^  quas  ubi  eas  rationi 
non  consentaneas  cognovi,  libenter  re- 
vocavi. 

Nihihminus  post  responsionem  a  mc 
dalam  vdgata  est  altera  epistola  apolo- 
ijelica  in  propugnationem  praefatae  dis- 
sertationis,  in  qua  contendebat  auctor 
probare  m^tuis  maleiicere  p^r  s(^  ense 


mortale:  cui  epistolae^  non  obstante  coU' 
silio^  quod  de  non  amplius  respondendo 
ceperam^  alia  epistola  nunc  respondere 
sumcoactus.  Et  luinc  dumtaxat  hie  sub- 
iungo,  in  qua  summatim  continentur  tum 
responsio^  quam  ad  dissertationem  de- 
deram^  tum  responsio  ad  dissertationis 
propugnationem . 

Reverendiss.  abbati  d.  Bartholomaeo 
de  Marco  Basiliano 

Revermdiss.  pater  et  domine  colendissitne 
Cum  dissertatio  quaedam  supermor- 
tuorum  maledictione,  ac  cum  adversus 
eam  brevis  responsio  mea  prodiissent, 
novissime  typis  edita  est  altera  episto- 
la  apologetica  pluribus  scripta  in  prae- 
fatae  dissertationis  oppugnationem.Ubi 
ad  manus  meas  illa  epistola  pervenit, 
et  accurate  illa  a  me  lecta,  diu  animi 
pependi,  rescriberem  nec  ne.  Ex  una 
enim  parte  consilium  de  non  amplius 
respondendo  susceptum  sartum  tectum 
habere  voluissem,  ne  in  infinitumpro- 
grederer.  Ex  alia  parte  expediens  vi- 
deretur  nunc  denuo  respondere,  sicut 
amici  meiad  id  faciendum  meadigunt; 
tum  quia  in  priori  responsione  error 
quidam,  a  quo  me  retractare  intendo, 
fortuito  excidit,  licet  ille  ad  rem  no- 
stram  nihil  referat,  sicut  ex  hac  altera 
responsione  animadvertes;  tum  quia  ia 
laudata  epistola  apologetica  adversa- 
rius  alias  novas  exponit  animadversio- 
nes,  quibus  ut  ambiguitates  aliquae  de 
medio  tollantur,  altera  responsione  sa- 
tisfacere  opus  esse  duxi.  Quapropter  ad 
te  hanc  alteram  responsiouem  afferen- 
dam  curavi,  et  abs  te  duo  haec  peto: 
primum,  ut  omni  qua  potes  animi  at- 
tentione  eam  perlegas,  detrahendo,  ad- 
dendo,  corrigendo  quicquid  tibi  visum 
fuerit:  secundum,  ut  mihi  consilium 
tuum  candide  aperias,  utrum  expedire 
tibi  videbitur,  ut  hanc  typis  excudeu- 
dam  curem,  dum  ex  una  parte  mihi 
contendere  displicet  cum  viro  et  aliis 
eius  sociis  ordinis,  quem  ego  maximi 
facio,  atque  mirum  in  modum  vene- 
ror  ( tametsi  mihi  compertuni  est  non 
deesse  aliquos  inter  illius  ordlnis,  forlo 
eis  minime  indoctiores,  qui  meae  ad- 
it.'erent  ^enlentiaeV  Ex  altera  parle  ;i 


312 


LiB.  in.  THACT.  n,  me  u.  prabc.  decal. 


fidelium  cordibus  hanc  deducere  opi- 
nionem,  nimirum  quod  praefata  male- 
dictio  sit  mortale,  cum  tale  non  sit,  ad 
gloriam  Dei  qui  sibi  animarum  salu- 
tem  gloriae  habet,  non  parum  conferre 
censeo. 

Parcasmihi  quaeso,  si  non  pauca  quae 
in  priori  responsione  iam  notata  erant, 
hic  repetita  observas.  Hoc  non  aliter 
faciendum  esse  censui,  nisi  ut  lectoris 
ante  oculos  omnia  simul  exponantur , 
dum  legit  illas  animadversiones,  quas 
mihi  adversarius  de  novo  obiicit.  In 
dissertatione  probare  aggressus  estma- 
ledictionem  in  mortuos  esse  peccatum 
lethale,etveram  blasphemiam  duabus 
rationibus:  1 .  quia  corpora  fidelium  de- 
functorum  sunt  sacra:  2.  quia  praefata 
maledictio  praescindere  non  potest, 
quin  ad  animas  referatur.  In  respon- 
sione  ad  dissertationem  data,  dixi,  quod 
iam  illis  obiectionibus  bis  responde- 
ram ;  propterea  ne  eadem  semper  ca- 
nerem,  nolui  ad  omnia  quae  appone- 
bantur  respondere.  Nihilominus  dua- 
bus  s.  Thomae  auctoritatibus,  quae  de 
novo  afferebantur,  dixi  me  facere  non 
posse  quin  responderem.Primus  textus 
desumptus  est  ex  3.p.  q.  8.  art.  2.,  ubi 
s.  doctor  dicitChristum  in  fidelium  cor- 
pora  influere  ius  resurgendi  propter 
Spiritus  sancti  inhabitationem.  Ethoc 
idem  ius  auctor  dissertationis  probare 
intendit  aliunde,  nempe  ex  ratione  sa- 
cramentalis  communionis,  qua  fideles, 
dumvivunt,  reficiuntur-,  hincque  exhi- 
sce  duabus  rationibus  infert  mortuo- 
rum  corpora  inter  sacra  annumeranda 
©sse,  adeo  ut  sacro  cultu  ex  religionis 
virtute  emanato,  veneranda  sint.  At  si 
hae  rationes  (ego  respondeo)  probarent, 
quod  corpora  quorumlibet  defuncto- 
rum  pro  sacris  habenda  sunt,  proba- 
rent  etiam,  quod  necessano  corpora  fi- 
delium  damnatorum  inter  sacra  annu- 
meranda  essent;  in  iis  enim  etiam  ali-« 
quando  habitavit  Spiritus  satictus,  et 
cum  lesu  Christo  per  eucharistiam  con- 
corporata  fuerunt.  Dicit,  quod  illae  qua- 
litates  per  peccatum  postea  amittun- 
tur.  Igitur,  subsumo,  quoties  ecclesiae 

(5)1,.  4.  (llal.  c.  SO.  82.  cl  83. 


authentico  testimonio  mihi  non-con- 

stat,  animam  illius  gloria  aeterna  frui; 

ac  etiam  quoties  ecclesia  honorem,  qui 

ei  debetur,  ad  cultus  sacri  rationem  noa 

elevat  ut  infra  explicabimus,  mihi  fas 

non  est  illud  corpus  pro  sacro  habere. 

Praeterquamquod,  si  corpora  defuncto- 

rum  sacra  sunt  propter  eucharistiam 

quam  receperunt,  et  propter  Spiritus 

sancti  inhabitationem,  necessariodicen- 

dum  erit,  etiam  corpora  viventium  fi- 

delium  tamquam  sacra  colenda  esse, 

ita  ut  quaelibet  iniuria,  aut  maledictio 

in  fidelis  viventiscorpusirrogata,pec- 

catum  grave  religioni  adversans  dicen- 

dum  sit.  Sed  hoc  est  contra  expressara 

s.  Thomae  doctrinam,  ut  mox  videbi- 

mus.  Dicere  autem  sacra  esse  corpora 

defunctorum  propterritus,  quibus  erga 

illa  utitur  ecclesia;  quia  nempe  sacrae 

sepulturae  beneficio  donat,  processio- 

nibus,  et  benedictionibus  ea  decorat, 

thure  suffit.  et  etiam  ob  antiquum  ri- 

tum  (ut  adversarius  dicit)  dudum  adhi- 

beri  consuetum  sacram  eucharistiam 

super  defunctorum  pectorecoUocandi: 

nescio  cur  hi  ritus  actus  sacri  cultus 

dici  debeant ;  cum  compertum  sit,  se- 

culis  superioribus,  etiam  tempore  quo 

ab  infidelium  persecutionibus  pace  ec- 

clesia  fruebatur,  defunctorum  fidelium 

corpora  sepeliri  in  campis  et  viis,  prout 

testantur  Thomassinus  et  Calmet:  imo 

plura  concilia  prohibuerunt  quominus 

in  ecclesla  cadavera  sepulturae  daren- 

tur.  Quod  si  posterioribus  temporibus 

usus  invectus  est,  ut  in  loco  sacro  se- 

pelirentur,  hoc,  affirmante  s.  Gregorio, 

inde  processit,  ut  proximi  ex  sepul- 

chrorum  conspectu  recordarentur  de- 

functorum  animas  saepius  suis  preci- 

bus  coadiuvare:  Hoc  prodesse  mortuis 

(sunt  verba  sancti),  si  in  ecclesia  se- 

peliantur.,  quod  eorum  proximi,  ipso 

tumulorum  conspectu  admoniti,  pro  il~ 

lis  frequentius  exorent  ^.  Et  idem  dicit 

s.  August.  2.  Benedictiones  autem  cuni 

aqua  lustrali,  dicunt  Gavantus  et  Du- 

randus,  erga  cadavera  ideo  adhiberi. 

ut  a  daemonum  infestatione  illa  libe- 

rentur.  Et  hac  eadem  de  causa  illa  thu 

(2)  Lib.  ile  cuta  pro  moituJB. 


CkP.  f .  QtllD  ET  QOOTUPLEX  BLASPHBMIA 


313 


rificantur,  ut  scribit  Innocent.  iir.  *  et 
ob  id  idem  ss.  eucharistia  in  defnncti 
pectore  apponebatur,  ut  idem  s.  Gre- 
gorius  asserit^.  Quamvis  hoc  deinde  re- 
probatum  fuerit  a  conciliis  in  iv.  vi.  et 
vii.  seculo,  ut  refert  p.  Vestrini  in  suis 
literistheologicis';  sicutetiam  vetitum 
fuit  sacram  eucharistiam  in  ecclesia- 
rum  fundamentalibus  lapidibus  coUo- 
care,  aut  ad  energumenos,  aut  ad  infir- 
morum  vulnera  admovere,  sicut  pari- 
ter  sanguine  consecrato  frontem,  ocu- 
los  etc.  linire,  qui  apud  antiquos  fide- 
les  mos  receptus  habebatur,  referenti- 
bus  s.  Cyrillo  et  s.  loan.  Chrysostomo. 
Haecperspicuum  dilucidumque  faciunt 
hos  pios  actus  (qui  a  simplicitate  potius 
quam  a  religione  derivarunt)  non  in- 
(iicare  sacra  esse  ea,  circa  quae  illi  adhi- 
bebantur^sed  quod  solum  ad  bonos  as- 
sequendos  eflFectus,quos  ex  eorum  usu 
sperabant,  fideles  adhibebantur. 

Sed  loquendo  de  ritibus  quibus  ho- 
die  utitur  ecclesia  communiter  in  tu- 
mulandis  cadaveribus,  haec  sunt  quae 
scribitSpondanus^:  Quanta  namquesii 
vis  crucis  qua  signantur  et  ornantur, 
et  aquae  benedictae  qua  asperguntur,  et 
Ihuris  quo  su^untur^  tum  ad  alia  plu- 
rima  arcenda  mala.,  tum  maxime  ad  fu- 
gandos  daemoneSy  eorumdemque  ac  ma- 
gorum  praestigia  dis^olvenda^  pronum 
mihi  esset  quamplurimis  patrum  testi- 
moniis  et  exemplis  testatissimum  red- 
dere.  Et  5:  Fit  suffitus  ad  corpora  fide- 
lium  defunctorum.,  quoniamy  quipie  mo- 
riuntWy  sunt  Christi  bonus  odor;  et  ut 
insuper  significetur^  defunctos  reliquis- 
se  odorem  bonorum  operum  etc.  Per  in- 
censum,  ut  iudicetur  eosdem  credidisse 
se  per  mortem  ire  ad  immortalitatem. 
Insuper  Stephanus  Durandus  ^:  Porro 
thurificatio  fit  ad  reverentiam  loci,et  di- 
vini  officii  etc.  Item  lo.  Beleto':  Cada- 
ver  ponitur  in  sepulcrum^  et  aqua  ap~ 
ponitur  benedicta^  ac  pruna  cum  thure. 
Aqua  benediciay  ne  ad  corpus  daemones 
accedant.  Thus  propter  corporis  foetorem 
removendum.  Prunae  ad  designandum, 
quod  terra  illa  in  usus  communes  redigi 

(1)  L.  2.  de  myster.  Uiis.  c .  17.     ('i)  L.  ii.  Uial.  24. 
(5)  T.  5-  ep.  &5.  {A)  L.  1.  p.  2.  c.l5.  secl.  5. 


nequeat.  Praeterea  Giiill.  Durandus  " : 
Aqua  benedicta  ponitur,  ne  daemones  ad 
corpus  accedant.  Thus  propter  foetorem 
removendum  seu  ut  defunctus  creatori 
suo  acceptabilem  bonorum  operum  odo' 
rem  indicetur  obtulisse,  seu  ad  ostenden- 
dum  quod  defunctisprosit  auxilium  ora~ 
tionis.Ex  quopatet  omnes  praefatos  ri- 
tus,  quos  erga  defunctos  adhibet  ec- 
clesia,  non  esse  cultum  sacrum,  quo 
honorare  intendit  cadavera,  sed  my- 
sticas  caeremonias.  Nota  praeterea  quod 
eos  denegat  ecclesia  iis  qui  excommu- 
nicationis  aut  interdicti  vincuio  ligati 
exhac  vita  decesserunt,  quamvis  ante- 
quam  animara  efflarent  certa  poeniten- 
tiae  ac  suae  salutis  signa  dedissent.  I- 
gitur  non  ideo  cum  defunctis  eos  ritus 
adhibet  ecclesia,  quia  supponit  eos  es- 
se  templa  Spiritas  sancti,  sed  quia  com- 
munionem  inter  viventes  et  defunctos 
cupit  conservari. 

Alter  locus  s.  Thomae  qui  mihi  obii- 
citur  excerptus  est  ex  eadem  3.  p.  qu. 
25.  ort.  6,ubi  dicit  Angelicus  quod san- 
ctorumreliquiaevenerandae  sunt,  quia 
fuerunt  templum  etorgana  Spiritus  san- 
cti,  qui  in  ipsis  inhabitavit  et  operatus 
est :  et  etiam  quia  aliquando  illa  per 
gloriosam  resurrectionem  lesu  Christi 
configuranda  sunt  corpori.  Ex  hoc  in- 
fert  adversarius  maledictionem  in  de- 
functorum  corpora  veram  esse  blasphe- 
miam,  ex  eo  quia  illa  iamdudum  etiani 
templa  et  organa  fuerunt  Spiritus  san- 
cti.  Sed  si  haec  ratio  valeret  pro  de- 
functis  (iterum  pariter  dico)  tanto  ma- 
gis  valere  deberet  pro  vivis,  imo  quaoi 
longe  fortius;  viventes  enira  sunt  actu, 
(si  in  caritate  vivunt,  prout  pie  prae- 
sumendum  est)  tempia  viva  el  organa 
Spiritus  sancti.  Sed  s.  Thomas  ^  cum 
communi  theologorum  qui  eura  sequun- 
tur,  Caiet.  Sot.  Azor,  Prad.  Serra  Mol. 
Lugo  Lay.  TruII.  et  oranes  dicunt  quod 
maledictio  sive  imprecatio  in  horaines 
prolata  veniale  non  excedit ,  quoties 
raaledictio  non  est  formalis,  sed  tau- 
tum  raaterialis,  nempe  sine  pravo  af- 

de  sacr.  coemet.  (S)  0.2.  sect.  1.  (6)  L.l.c.O.ii.  'J. 
(7)  luexplic.  div.  o(V.  c.lGi,  (8)  lu  ralion.l.7.c.5i>, 
(9)  2.  2.  q.  76.  a.  3. 


;i4 


Lre.  ■^tT.  'rv,\r'^.  y\.  T»r 


fectu.  Referamus  iutegruin  textum  An- 

gelici,  ne  mihi  imponatur  quod  trun- 

cum  Tetulenm. Maledictioest,per  quam 

pronunciatur    malum   contra  aliquem 

(nota)  vel  imperando  vel  optando.  Velle 

autem,  vel  imperio  movere  ad  malum 

alterius.,  secundum  $e  repugnat  caritati^ 

qua  diligimus  proximum  volentes  bo- 

num  ipsius.  Et  ita  secundum  suum  ge~ 

nus  est  peccatum  mortale.,  et  tanto  gra- 

vius,  quanto  personam,  cuimaledicimus, 

magis  amare  et  revereri  tenemur.  tlnde 

dicitur  i;  Qui  maledixerit  patri  suo  et 

matri,  morte  moriatur.  Contingit  tamen 

verbum  maledictionis  prolatum  esse  ve- 

niale,  vel  propter  parvitatem  mali^  quod 

quis  alteri  imprecatur,  vel  etiam  pro- 

pter  affectum  proferentis,  dum  levi  ex 

motu  vel  ex  ludo  aut  ex  subreptione  a- 

lia  verba  proferuntur,  quia  peccata  ver- 

borum  maxime  ex  affectu  pensantur. 

Hinc  in  me  adversarius  invehendo,  et 

verba  Angelici  cum  emphasi  mihi  re- 

petendo,  secundum  genus  suum  est  pec- 

catum  mortale;  sic  me  alloquens  excan- 

descit:  Intende,  o  non  intende?  Es,o  ta- 

men  mihi  videor  hoc  intellexisse ,  et 

quidem  ita,  ut  nemo  aliter  quam  ego 

intelligo  textum  s.  Thomae  intelligere 

debeat,  nimirum  quod  hominibus  ma- 

ledicere  tunc  est  peccatum  mortale, 

cum  maledictio  est  formalis,  quae  tunc 

dicitur  esse  talis,  cum  quis  animo  pra- 

vo  optat  ut  illi  evepiat  malum  quod 

imprecatur,  aut  cum  alios  inducit  ad 

illis  malum  inferendum,  sicut  se  ex- 

plicat  Angelicus  in  art.  1 .  exemplo  iu- 

dicis,quiministros  iustitiae  ad  poenam 

iniustam  exequeudam  in  reum  iniuste 

movet.  Et  hoc  dicit  sanctus  ex  se  esse 

peccatum  mortale,  quia  hoc  Secundum 

se  (ut  ipse  loquitur)  repugnat  caritati 

qua  diligimus  proximum,  volentes  bonum 

ipsius.  Nam  sicut  caritas  nobisimponit, 

ut  proximibonum  velimus,  ita  vetat  ne 

illi  malum  optemus,  et  ne  alios  ad  illi 

raalum  inferendum  inducamus  .Loquen- 

do  vero  s.  Thom.  de  maledictione  ver- 

bali  (de  qua  dumtaxat  nos  in  praesenti 

casu  loquimur)  dicit  illam  non  excede- 

re  veniale,  aut  cum  malum  quod  quis 

jmprecaturestleve,  autdeestpravus  af- 


TT.   t»?5AEC.  'DKCAL. 

fectus,  quae  materialis  maledictio  nun- 
cupatur  (proferendo  nempe  maledictio- 
nem  aut  ioco.  aut  sine  plena  delibera- 
tione).  Et  hocdenique  hac  ratione  con- 
firmat :  Quia  peccata  verborum  maxime 
ex  affectu  pensantur.  Hoc  idem  docet 
Caietan.  2  dicens:  Nota  ex  '1 .  art.  quid 
sit  proprie  maledictio.,  scil.  dicere  ma- 
lum,  in  quantum  malum,  alicui  ex  in- 
tentione.Et  ex  hoc  oritur  quodmaledictio 
distinguitur  in  maledictionem  formali- 
ter,  et  materialiter;  et  quod  quandoque 
est  peccatummortale,  quandoque  venia- 
le;  nam  maledictio  formaliter  est  ex  suo 
genere  mortale^  ut  patet;  materialiter 
autem  si  fit  optative,  non  est  morta- 
le,  si  vero  fieret  imperative  posset  esse 
mortale.  Et  ratio  diversitatis  est,  quia 
praeter  intentionem  optative  maledicens 
neminem  laedit;  quia  nec  intentione  nec 
ex  opere  ministri  obsequentis,  quamvis 
non  ex  propria  intentione.  Dixi  autem 
ex  suo  genere,  quia  propter  imperfectio- 
nem  actus,  sive  ex  parte  obiecti,  ut  si 
parvum  malum  optet  vel  imperet;  sive 
ex  parte  operantis,  ut  si  ex  ira  {vel  ex 
ludo,  addit  s.  Thom.)  maledicat,  quam- 
vis  affectus  tendat  in  malum,  quia  non 
ex  consensu  rationis  in  malum  tendit, 
deficit  a  perfecta  ratione  peccati,  et  per 
hoc  non  est  mortale.  In  sequela  igitur 
doctrinae  s.  Thbm.  Caietanus  ex  una 
parte  ait,  quod  maledictio  formalis, 
nempe  ex  intentione^  est  de  genere  suo 
raortalis,  et  sic  venialis  vel  propter  ira- 
perfectionem  actus,  scilicet  consensus 
rationis,  vel  propter  parvitatem  mali 
quod  optatur ,  ex  alia  dicit,.  esse  non- 
nisi  venialem  maledictionem  materia- 
lem,  mmirnm  praeter  intentionem,  pro- 
nuntiatamopfafwe,idestraodooptativo, 
sive  per  verba  desiderium  expriraen- 
tia,  suraendo  illud  optative  adverbiali- 
ter,  ad  dilferentiara  t6  imperative,  sci- 
licet  iraperativo  raodo.  Et  idem  quippe, 
etsidiverso  raodo,  docet  d.  Thora.  loco 
citato;  ibi  enira  distinguit  maledictio- 
nera  formalem  a  materiali;  nara  prirao 
loco  loqui  tur  de  forraali,  nerape  cum  in- 
tentione  volendi  raalura,  quod  pronun- 
ciatur,  dura  ait:  Velle  autem,  velimpe- 

(»)  Lev.  20.  9.         (2)  Sup.  cit.  q.  76.  a.  1. 


t.a.p.  1.  yuiD  ET  QUO' 

rio  movere  ad  malum  alterius  secundum 
se  repugnat  caritati,  qua  diligimuspro- 
ximum  volentes  bonum  ipsius.  Et  ita  se- 
cundum  suum  genus  est  peccatum  mor- 
tale.  lllud  igitur  quod  s.  doctor  repu- 
gnare  intelligit  caritati,  et  esse  mor- 
tale  secundum  suimi  genus,  non  est 
simpliciterpronuntiaremaledictionem, 
sed  illud  velle,  vel  imperio  movere  ad 
malum  alterius.  Ergo  s.  Th.  tantum  in 
volendo  malum  quod  pronuntiatur,  vel 
in  movendo  alios  ad  malum  inferen- 
dum,  gravitatem  culpae  recognoscit. 
Deinde  ad  explicandam  procedit  male- 
dictionem  materialem  dicendo  illam  es- 
se  venialem  si  ex  levi  motu  vel  ex  lu- 
do  profertur,  rationem  tradens :  Quia 
peccata  verborum  maxime  ex  affectu 
pensantur^  ut  supra  dictum  est  i;  et^  sic 
prius  dixerat:  Verba  in  quantum  sunt 
soni  quidamj  non  sunt  in  nocumentum 
aliorum,  sed  in  quantum  significant  a- 
liquid;  quae  quidem  signifieatio  ex  in- 
teriori  prodiit:  et  ideo  in  peccatis  ver- 
borum  maxime  considerandum  est  ex 
quo  affectu  aliquis  verbaproferat.  Aliud 
itaque  est  maledicere  optative^  ut  lo- 
quitur  Caietanus,  aliud  maledicere  o- 
ptandoy  ut  loquitur  s.  Thom.;  optative 
eoim  denotat  maledicere  per  verba  o- 
ptativa  praeter  intentionem;  optando 
autem  intelligit  s.  doctor  maledicere 
ex  vera  intentione,  sicut  perspic^je  de- 
inde  se  explicat,  dicendo:  Velle  diitem 
secundum  se  repugnat  caritati  etc.  Et 
haec  quidem  est  maledictio  formalis, 
ac  ideo  graviter  culpabilis;  et  tantum 
evadit  venialis,  ut  subdit  Angehcus, 
vel  ob  parvitatem  mali  quod  optatur, 
vel  ob  subreptionem,  sive  levi  motu, 
quo  maledictio  profertur. 

Caeterum  quaestio  haec  me  inter  et 
meum  contradictorem  de  mero  nomine 
cst ;  nam  dato  quod  s.  Th.  generaliter 
diceret  quamcumquemaledictionem  de 
genere  suo  esse  mortalem,  attamen  s. 
doctor  pro  certo  equidem  habet,  quod 
maledicere  horaini  sine  pravo  affectu 
non  est  nisi  veniale.  Et  non  aliud  quam 
hoc  ipse  probare  quaero.  Itaque  tain 
(.1.  Thomas,  quam  Caietanus,  et  omnes 

;  1)  Q.  72.  a.  J>A.  '(21Cit.  a.2. 


TUPLEX  BLASPHEMIA  315 

alii  doctores,  cum  s.  Augustino  apud 
eumdem  Angelicum^  non  reputantes- 
se  blasphemiammaledic^rehomini,  ex 
eo  quod  homo  sit  templum  Spiritus 
sancti;  nam  si  hoc  tenerent,  nequirent 
dicere  maledictionem  sine  pravo  ani- 
mo  esse  venialem  ;  maledicere  autem 
sanctis  aut  rebus  sacris,  licet  absitma- 
lus  animus ,  semper  est  mortale.  Ex 
hoc  evidenter  infertur,  quodiuxta  An- 
gelicum,  et  communemdd.  sententiam 
recte  considerari  potest  fidelis  persoaa 
praecise  ab  eo  quod  sit  templum  Spi- 
ritus  sancti.  Et  deducitur  praeterea 
( adversus  id  quod  etiam  innuit  meus 
adversarius)  quod  sicuti  non  est  culpa 
gravis  contra  caritatemetpietatem  ma- 
ledicere  corpori  fidelis  viventis,  si  ab- 
est  pravus  affectus ,  ita  non  est  gravis 
contra  caritatem  et  pietatem  sine  pra- 
vo  animo  corpori  fidelis  defuncti  ma- 
ledicere ;  quandoquidem  iuxta  ipsum 
s.  Thomam,  caritas,  qua  mortui  qui  in 
gratia  decesserunt,  prosequendi  sunt, 
non  est  aliud  quam  extensio  caritatis, 
quamvivispraestare  debemus:  Caritas 
( ait  sanctus )  quae  est  vinculum  eccle- 
siae  membra  uniens,  non  solum  ad  vivos 
se  extendit,  sed  etiam  ad  mortuos  qui  in 
caritate  decedunt. 

Sed  adversarius  meus  dicit,  quod 
maximum  est  discrimen  inter  vivorum 
et  defunctorum  maledictionem ,  quia 
in  vivo  regnat  fomes,  ac  proinde  ipse 
in  peccandi  periculo  versatur ,  a  quo 
qui  decessit  in  gratia  immunis  est;  un- 
de  fit(ait)  quod  maledictio  in  vivos  pot- 
est  esse  veniale ;  cum  enim  sit  pecca- 
tum  contra  caritatem ,  remoto  pravo 
aftectu,  potest  esse  non  grave;  sed  ma- 
ledictio  in  defunctos ,  cum  sit  pecca- 
tum  contra  religionem ,  etiam  remoto 
pravo  affectu  semper  est  grave  pecca- 
tum  ratione  iniuriae  quae  religioni  ir- 
rogatur  ,  cum  corpori  sacro  maledici- 
tur.  Sed,  ut  respondeam,  iterum  prin- 
cipium  eius  perquiramus,  unde  iile  fi- 
delium  defunctorum  corpora  sacra  es- 
se  autumat.  Ipse  dicit  iuxta  s.  Thomae 
doctrinam  mortuis  maledicere  essegra- 
ve,  quia  eorum  corpora  fuerunt  organa 

(3)  2.  2.  1.  70.  a.  1.  obiect.  1. 


ai6 


LTB.  ni.  TRACT.  II.  T)E  II.  PnABC.  DECAL. 


Spiritus  sancti,  et  quia  communionem 

sacramentalem  receperunt.  Respondeo 

igitur:  quoad^illud  quod  defuncti  cor- 

pus  propter  communionem  et  quia  tem- 

plum  fuit  Spiritus  sancti  pro  sacro  ha- 

bendum  sit ,  iam  superius  dixi  quod 

haec  ratio  probat  tam  defuncti  quam 

vivi  corpora  pro  sacris  habenda  esse , 

quia  eliam  vivus  est  templum  Spiritus 

sancti.  Membra  vestra  templum  sunt 

Spiritus  sancti  *.  Sed  in  vivo  replica- 

bit  quod  fomes  adest,  qui  hominem  re- 

digitsub  potestatempeccandi.  Respon- 

deo.  Ergo  corpus  Adae  ante  peccatum 

erat  sacrum  ?  Praeterea ,  potentia  ad 

peccandum  non  efficit  ut  mutetur  spe- 

cies  sanctitatis  corporis.  Item  nec  fo- 

mes  nec  periculum  peccandi  efficiunt, 

ut  hic  et  nunc  vivens  non  sit  templum 

Spiritus  sancti.  Tanto  magis  qaod  fo- 

mes  iste  nuUum  reatum  aut  maculam 

in  animam  inducit;  nam  gratia  Redem- 

ptoris  in  baptizatis  omnes  peccati  ma- 

culas  extergit,  et  cumulatissime  omnia 

eius  damna  reparat.  Copiosa  apud  eum 

redemptio.  2  Ubi  autem  abundavit  deli- 

ctum^  superabundavit  gratia  3,  Ego  ve- 

rtl ,  ut  vitam  habeant ,  et  abundantius 

habeant  *.  Unde  definivit  Tridentin.  ^ 

per  baptismum  animas  immaculatas 

reddi ,  et  fomitem  nihil  nocere  ,  imo 

prodesse  ad  maiorem  mercedem  reci- 

piendam  non  consentienti :  In  renatis 

enim  nihilodit  Deus....innocentes,  im- 

maculati,  puri  ac  Deo  dilecti  effecti  sunt 

etc.  Manere  autem  in  baptizatis  concu- 

piscentiam  vel  fomitem  haec  sancta  sy- 

nodus  fatetur  et  sentit:  quae  cum  ad  a- 

gonem  relicta  sit.,  nocere  non  consentien- 

tibus  ...  non  valet;  quinimo^  qui  legiti- 

me  certaverit  coronabitur.  Ita  ratio  , 

quod  sunt  Spiritus  sancti  organa,  non 

efficit  ut  corpus  fidelis  vivi  vel  defun- 

cti  sacrum  habeatur,  alias  vivis  etiam 

sine  pravo  animo  maledicere,  semper 

esset  peccatum  grave;  et  oppositum 

certum  est,  ut  ipse  adversarius  admit- 

lit.  Unde  ad  aliam  rationem  (  si  forte 

adversarius  eam  reperiat)  confugere 

•jpus  est ,  ut  probet  defunctorum  cor- 


(1)  l.Cor.  6.  19. 
'.)  Rom.  S.  *iO. 


(2)  Ps.  129.  7. 
(■4).  lo  10.  10. 


pora  sacra  esse.  Nec  valet  dicere  quod 
maledicendo  vivo  potest  praescindi, 
eum  non  considerando  ut  templum  Spi- 
ritus  sancti,  sed  mentem  ad  alia  moti- 
va  peculiaria  applicando,  v.  gr.  ad  in- 
iurias  quibus  ab  eo  aifectus  est.  Etego 
subsumo:  et  cur  haec  praecisio  effici 
non  potest  etiam  respectu  defancto- 
rum,  iis  maledicendo  ratione  habita 
alicuius  molestiae  qua  ab  eo  affectus 
sit ,  sed  sine  pravo  animo  ?  Praeter- 
quamquod  (  ut  scripsimus  in  prima  e- 
pistola )  plerumque  hae  maledictiones 
potius  in  vivorum  contumeliam,  quam 
in  defunctorum  effutiuntur.  Sed  ,  di- 
cit ,  hoc  neutiquam  effici  potest ,  quia 
defunctorum  corpora  sunt  sacra ;  sed 
hic  redit  quaestio ,  quia  hoc  est  quod 
controvertitur;  nos  enim  dicimus  nul- 
lum  defunctorum  corpus)  pro  sacro  ha- 
bendum  esse  ,  nisi  cum  ecclesia  san- 
ctum  illud  esse  declarat,  atque  praeci- 
pit  illud  uti  sacrum  venerandum  esse, 
elevando  venerationem  ab  ordine  hu- 
mano  ad  supernaturalem  et  diviuum  , 
ut  mox  cum  s.  Thom.  auctoriraite  vi- 
debimus. 

Sed  replicabit  auctor  ,  quod  iuxta 
eumdem  s.  Thomam^  reliquiae  san- 
ctorum  veneratione  dignae  sunt,  quia 
huiusmodi  corporum  animae  Deo  actu 
fruuntur;  et  quod  propterea  defuncto- 
rum  cferpbra,  ait,  licet  cultu  duliae  ve- 
nerairi  uequeant,  non  possunt  tamen 
sperni,  cum  sint  sacra;pie  enim  cre- 
dendumest  eorum  animas  salvas  esse. 
Igitur,  respondeo,  defunctorum  corpo- 
ra,  cum  sint  sacra,eis  sacer  cullusex- 
hibendus  est?  Sed  vellem  scire  quinam 
sacrorum  cultuum  eis  exhibendus  sil? 
Adversarius  fatetur  non  deberi  cultura 
duliae";  sed  ego  nullum  alium  reperio 
qui  ab  ecclesia  aut  a  dd.  assignetur , 
nec  capere  possum  quod  alia  cultus  sa- 
cri  species  assignari  possit,  praeler  i.i- 
triae,  hyperduliae,  et  duliae.  Sed,  in- 
surgit,  ad  quem  cultum  reducitur  al- 
tarium,  vestium,  et  vasorum  venera- 
lio?Respondeo,  quod  reducitur  ad  cul- 
tum  latriae,  nam hae  resper  se  nulluiu 

(S)  Sess.  S.  ia  decr.  ile  pecc.  orig.  in  Cnc. 
^4!)  Art.  cit.  ad  2. 


CAP.  I.  QUID  ET  Q0O'j*tJPLF.X  BLASPHEMIA 


317 


cultum  merentur ;  dum  cum  execran- 
tur,  non  amplius  sacro  cultu  yeneran- 
tur  ,  sed  relative  sive  reductive ;  unde 
eorum  cultus  reducitur  ad  cultum  ia- 
triae  ratione  sacrificii  ad  quod  ordi- 
nantur.  Ideoque  dico  quod  cum  defun- 
ctorum  corpora  cultu  latriae ,  vel  alio 
sacro  venerari  non  possint,  inter  sacra 
numerari  non  debent.  P.  Suar.  i  lo- 
quendo  de  veneratione  debita  sancto- 
rum,  et  caeterorum  defunctorum  reli- 
quiis,  dicit :  Imo  insuper  addo^  hanc  i- 
psam  consuetudinem  (nempe  venerandi 
uti  sacras  reliquias  sanctorum  )  osten- 
dere  longe  altiori  modo  ecclesiam  de  san- 
ctorum  reliquiis  sentire ,  quam  vulga- 
rium  hominum  mortua  corpora  soleant 
reputari.  Occurrit  mihi  quod  etiam  s. 
Gregorius  Nyssenus,  loquendo  de  cor- 
poribus  sanctorum,  et  caeterorum  fi- 
delium  vulgari  morte  defunctorum,  di- 
cit  nuUam  paritatem  esse  inter  hono- 
rem  qui  illis  exhibendus  est,  et  illum 
qui  aliis;  nam  subiungit  quod  corpora 
aliorum  defunctorum  omnes  horrent , 
et  ab  illis  fugiunt;  sed  ad  corpora  san- 
ctorum,  quia  sacra  sunt,  quilibet  se  ap- 
propinquare  optat,  et  tactu  se  credit 
sanctificari,  AfiFeramus  eius  verba,  quae 
de  corpore  sancti  Theodori  affert  2 : 
Corpus  s.  Theodori  ad  alia  corpora  quae 
communi  et  vulgari  morte  dissoluta  sunt, 
nec  comparandum  quidem  est .. . .  nam 
caeterae  quidem  reliquiae  abominabiles 
plerisque  sunt;  ac  nemo  lubenter  sepul- 
crum  praeterit ,  aut  si  ex  inopinato  0- 
pertum  offendit,  praetercurrit.  At  si  ve- 
nerit  in  aliquem  locum  similem  huic  , 
ubi  hodie  noster  conventus  habetur ,  ubi 
memoria  iusti,  sanctaeque  reliquiae  sunt, 
primum  quidem  earum  rerum  quas  vi- 
det  magnificentia  oblectatur...  cupii  de- 
inceps  ipsi  conditorio  appropinquare  , 
sanctificationem  ac  benedictionem  con- 
trectationem  eius  esse  credens.  Hinc  no- 
tandum  quam  alia  sit  veneratio  quam 
ecclesia  et  fideles  sanctorum  corpori- 
bus  exhibent,  et  alia  qua  aliorum  de- 
functorum  corpora  honorantur. 

Quoad  venerationem  autem  debitam 
corporibus,  quorum  animae  Deo  fruun- 

(i)  0|i.  «lefuns.  fid.  catb.  adv.  Ang,  scci,  ciToret 


tur,  respondemus ,  quod  ratio  s.  Tho- 
mae  non  potest  valere,  nisi  pro  solis 
sanctis  ab  ecclesia  declaratis ,  de  qui- 
bus  tantum  Angelicus  loquitur ;  san- 
ctus  enim  Thomas  ex  ratione  quod  a- 
nimae  sanctorum  Deo  fruuntur,  proce- 
ditaddemonstrandumquod  eorum  cor- 
pora  veneranda  sunt.  Ad  percipiendum 
igitur  quid  sanctus  doctor  sentiat,  et 
quae  sit  rei  veritas,  distinguendae  sunt 
duae  species  cognitionis,  qua  nos  sci- 
mus  et  credimus  animam  alicuius  Deo 
frui,  humana  una,  superhumana  et  di- 
vina  altera  ex  ecclesiae  declaratione. 
Nunc  certum  est  venerationem  illam 
corporibus  sanctorum,  de  quibus  lo- 
quitur  sanctus  Thomas  ,  debitam  non 
posse  applicari,  nisi  ad  illa  corpora  , 
quorum   animas  beatas  esse    scimus 
cognitione  revelata  nobisper  ecclesiam, 
quae  elevat  honorem  qui  eis  debetur 
ex  ordine  humano  ad  superhumanum. 
Hinc  fit  non  sufficere  nobis  pro  sa- 
cro  habere  aliquem  defunctum,  etiam 
morali  certitudine,  ut  debeat  aut  pos- 
sit  eius  corpus  sacro  cultu  venerari ; 
sed  requiritur ,  ut  ecclesia  authentice 
nos  certos  faciat  certitudine  ipsi  divi- 
no  lumine  communicata,  animam  il- 
lius  defuncti  iam  cum  Deo  in  coeHs  re- 
gnare.  Audiamus  verba  sancti  Thom.'. 
Ibi  ad  obiectionem  quam  praemittit, 
quod  non  possint  venerari  sancti,  quia 
de  ipsorum  beatitudine  moraiis  certi- 
tudo  haberi  non  potest ,  sanctus  *  ita 
respondet :  Dicendum  quod  pontifex , 
cuius  est  sanctos  canonizare,  potest  cer- 
tificari  de  statu  alicuius  per  inquisitio- 
nem  vitae ,  et  attestationem  miraculo- 
rum;  et  praecipue  (nota)  per  instinctum 
Spiritus  sancti  qui  omnia  scrutatur  pro- 
fundaDei.  Itaque  propter  quamcumque 
moralem  certitudinem ,  sed  humanam 
et  naturalem,  nos  non  deberaus  nec 
possumus  pro  sacris  habere  fidelium 
defunctorum  corpora,  nec  eis  exhibere 
cultum  sacrum,  nisi  post  eoruih  cauo- 
nizaiionem;  tunc  enim  ecclesia  ex  illa 
notitia  supernaturali,  quam  ex  Spiri- 
tus  sancti  instinctu  habet,  sicut  dicit 

lib.  2.  c.  S.  n.  1*.  elrci  fin,     (2)  In  orat.  s.  Thcod. 
(5)  Quodl.l..  9.  a.  13  (4)  Ad  l. 


318  IIC.  III.  TRAGT.  n. 

A.ngelicus,  transfert  venerationem  erga 
illud  corpus  ab  ordine  humanO  ad  or- 
dinem  superhumanum  et  divinum.  I- 
dem  apparet  expressum  in  decretis  Ur- 
bani  viii.  spectantibus  ad  cultum  ser- 
vorum  Dei ,  non  adhuc  canonizatorum 
aut  beatificatorum  (vide  apud  Benedi- 
ctum  XIV.  1);  in  quibus  praecipue  sta- 
tutum  fuit ,  ut  in  scribendis  vitis  aut 
gestis  talium  Dei  servorum  sequens 
protestatio  auctoris  praemitteretur  : 
Profiteor  me  haud  alio  sensu ,  quidquid 
in  hoc  lihro  refero ,  accipere  aut  accipi 
ab  ullo  velle  ,  quam  quo  ea  solent  quae 
humana  dumtaxat  auctoritate^  non  au- 
tem  divina  catholicae  romanae  ecclesiae, 
aut  sanctae  sedis  apostolicae  nituntur ; 
notentur  haec  verba,  qxiae  humanaau- 
ctoritate,  nondivina  ecclesiae  etc.  Itaque 
servorum  Dei  gesta  aliam  non  habent 
fidem  et  venerationem ,  quam  huma- 
nam;  sed  cum  eos  ecclesia  sanctos  de- 
clarat,  tunc  veneratio  ex  humana  ad 
divinam  extollitur ,  propter  ecclesiae 
divinam  auctoritatem.  Hinc  est  quod, 
Tit  alicui  defuncto  cultus  aliquis  prae- 
stetur  sacer ,  qui  superhumanus  est , 
necesse  est,  ut  principium  aliquod,  et 
cognitio  superhumana  habeatur  de  san- 
ctitate  obiecti,  media  illustratione  di- 
vina  nobis  per  ecclesiam  communica- 
ta.  Et  propterea  cum  sancti  iam  ab  ec- 
clesia  declarati  sunt,  sacraevaduntnon 
tantum  eorum  ossa,  sed  etiam  vestes, 
literae,  et  caetera,  quibus  ii  usi  sunt, 
et  irreverentia  gravis ,  et  sacrilegium 
esset  iis  praecisa  necessitate  ad  profa- 
na  uti.  Quod  quidem  contra  de  rebus 
mortuorum  non  adhuc  canonizatorum, 
licet  qualemcumque  de  eorum  coelesti 
beatitudine  haberemus  notitiam,  id  ef- 
ficere  vetitum  est. 

Quamquam  concedimus  quod  cum 
veuerationepossumusreliquiasalicuius 
defuncti  cum  sanctitatis  opinione  apud 
noshabere,euminvocare,  effigiem  de- 
pingendam  curare,  et  alia  id  genus  ef- 
ficere,  quia  haec  cultus  sacri  rationem 
non  habent,  sed  sunt  dumtaxat  religio- 
nis  actus  ( non  autem  civiles ) ,  qui  ut 

(1)  De  cauonizal.  ss.  1.  2.  c.  11. 

(2)  Coulr.  ■!.  1.  1.  c.  10.  n.  4.  el  7. 


DE  n,  PR.\EC.  DECAL. 

dicit  p.  loanu.  a  s.  Thoina,  cuius  au- 
cloritatem  mihi  adversarius  obiicit,  el 
ut  etiam  docet  Bellarminus  2  et  Bene- 
dict.  XIV.  3)  adhiberi  possunt  aeque  er- 
ga  defunctos  ac  erga  vivos.  Imo  ex  hoc 
infert  Bellarminus  licitosesseeosactus 
erga  defunctos  adhibere,  qui  vivis  li- 
cite  praestari  possunt:  Si  licet  (sic  ille 
concludit )  honorare  viventes^  quos  cre- 
dimus  sanctos,  cur  non  mortuos?  Et 
cum  nonnulli  hanc  Bellarmini  doctri- 
nam  carpsissent,  nempe  quod  venerari 
concedebat  sanctos  non  canonizatos, 
sic  eam  vindicavit  dicendo,  quod  ipse 
alium  non  concedebat  non  canonizatis 
cultum,  nisi  illum  qui  vivis  exhiberi 
solebat.  Apud  Benedict.  ■*.  Dixi  actus 
religionis,  quia  alius  est  actus  religio- 
nis ,  alius  est  cultus  sacer :  deosculari 
manus  servo  Dei,  se  eiusprecibus  com- 
mendare,  pedes  ei  lavare,  et  caetera, 
hi  sunt  quidem  religionis  actus ,  quia 
e  religione  manant;  non  sunt  autem 
cultus  sacri ,  cum  erga  res  sacras  non 
exerceantur.  Et  ita  pariter  mortuos 
in  loco  sacro  sepelire,  thure  sufiire,  pe- 
des  deosculari,  reliquias  eorum  vene- 
rari,  sunt  quidem  caeremoniae  sacrae 
acreligionis  actus,  non  sunt  autem  cul- 
tus  sacer. 

Profecto  caeremoniae  sacrae  dicun- 
tur,  et  vere  sunt,  quia  illae  seipsas  re- 
spiciunt,  quae  sacrae  sunt  proutab  ec- 
clesia  praeceptae ;  sed  cultus  sacer  dici 
nequeunt,  quia  cultus  obiectum  erga 
quodadhibentur  respicit;  ideoque  nun- 
quam  dici  potest  cultus  sacer  cum  ob- 
iectum  sacrum  esse  non  constet.  Prae- 
terea  sunt  utique  actus  religionis :  et 
hic  fateor  quod  in  mea  prima  respon- 
sione,  nescio  quomodo,  error  excidit ; 
nam  cum  dicere  deberem  thurificatio- 
nes,  et  benedictiones  et  alias  caeremo- 
nias,  quas  erga  defunctos  adhibereso- 
lemus ,  non  esse  cultum  sacrum ,  dixi 
non  esse  actus  religionis.  Affirmo  qui- 
dem,  nec  dubito  quin  actus  religionis 
sint ;  sed  non  proinde  sunt  cultus  sa- 
cri ,  et  per  consequens  non  esl  quod 
propter  praefatos  actus ,  qui  adhibeu- 

(3)  Dc  canoii.  ss.  1.  2.  c.  7.  ct  u.  4.  7. 
(4]  Loc.  cit.  c.  9.  n.  t. 


CAP.  I.  QUID  ET  QUOTUPLEX  BLASPHEMU 


319 


turerga  defunctos,  corpora  eorum  tan- 
quam  sacra  habenda  sint,  atque  ideo 
possint  ea  cultu  sacro  venerari.  Pro- 
pterea  Alexander  iii.'  absolute  prohi- 
buit  venerari  pro  sancto  aliquem  nisi 
ecclesiae  auctoritas  accedat:  Cumetiam- 
si  per  eum  miracula  fierent ,  non  liceret 
vohis  ipsum  pro  sancto  absque  auctori- 
tate  ecclesiae  romanae  venerari.Et  quam- 
vis  olim  pro  sanctis  sine  ecclesiae  de- 
claratione,  sed  sola  populorum  con- 
suetudine  aliqui  venerabantur ;  nihil- 
ominus  respondet  Bellarm.  2  quod  hoc 
ex  tacita  papae  approbatione  licebat': 
Sicut  consuetudines  aliae  vim  habent  le- 
gis  ex  tacito  consensu  principis,  ita  san- 
cti  alicuius  cultus^  ex  consuetudine  in- 
troductus ,  vim  habet  ex  approbatione 
tacita  vel  expressa  pontificis. 

Repono  igitur:  ego  non  dubito  quin 
ritus  quos  adhibet  ecclesia  erga  defun- 
ctos  sint  caeremoniae  sacrae ,  et  reli- 
gionis  actus,  non  autem  cultus  sacer ; 
prout  revera  rituale  romanum,  loquen- 
do  de  exequiis,  ritusqui  adhibenturin 
sepelitione  mortuorum,  non  iam  vocat 
cultum  sacrum,  sed  tantum  mysteria 
religionis.^  et  signa  christianae  pietatis^ 
feic  dicens :  Sacras  caeremonias  ac  ri- 
tus,  quibus  mater  ecclesia  in  filiorum 
suorum  exequiis  uti  solet^  tanquam  vera 
religionis  mysteria^  christianaeqne  pie- 
tatis  signa  et  fidelium  mortuorum  salur- 
berrima  suffragia^  parochi  summo  stu- 
iiio  servare  debent.  Addo  duas  alias 
.^nimadversiones  ex  quibus  hocfit  cla- 
rius.  Primo,  si  talis  cultus  esset  sacer, 
otiam  esset  cultus  publicus,  siquidem 
ille  a  publico  ministro  ecclesiae  exhi- 
betur;  et  hoc  certum  est  quod  fieri 
non  potest,  dum  ipsa  ecclesia  prohibet 
ne  cultus  publicus  cuivis  ab  ea  pro 
sancto  aut  beato  non  declarato  exhi- 
beatur.  Praeterea,  dicit  s.  Franciscus 
Salesius,  quod  cultus  sacer  defunctis 
non  praestatur  nisi  in  protestationem 
«orum  virtutis  excellentis ;  et  cognitio 
kuius  excellentiae  certa  esse  debet. 
Quomodo  autem  dici  poterit  quod  ri- 
lus  qui  erga  defunctos  exei-centur  smt 
cultus  sacer,  cum  de  defunclis,  com- 

(1)  C.  1.  <le  »filia-  el  s«.  voucial. 


muniter  loquendo,  non  habeatur  haec 
eorum  excellentis  virtutis  cognitio'? 
Imo  pro  comperto  habetur,  quod  inter 
fideles  defunctos  non  pauci  sunt ,  qui 
aeterno  igne  cremantur,  et  interim  hi 
ritus  indifferenter  erga  omnes  practi- 
cantur.  Igitur  dicendum  est  ecclesiam 
tales  ritus  pro  sacro  cultu  non  habere. 

Argumentum  quoddam  praevenio, 
quod  mihi  obiici  posset :  si  ergo  con- 
ceditur  quod  mortuos  venerari  sit  actus 
religionis,  eis  maledicere  proculdubio 
eril  religioni  actus  oppositus.  Respon- 
detur  prius  per  instantiam :  si  hoc  ar- 
gumentum  valeret  pro  defunctis,  va- 
leret  etiam  pro  vivis;  nam  venerari 
servos  Dei  viventes  actibus  superius 
descriptis,  ut  ostendimus,  etiam  est 
actus  religionis  sive  cultus  religio- 
sus ;  unde  maledicere  huic  tali  servo 
Dei,  etiam  praeciso  animo  pravo,  esset 
pariter  grave  sacrilegium ;  sed  nemo 
hoc  dicit.  Sed  responsio  directa  affer- 
tur.  Distinguendum  atque  videndum 
est  ex  quo  motivo  talis  aclus  religionis 
proveniat;  siprovenitex  raotlvo  ipsius 
obiecti,  quia  obiectum  sacrum  esl,  con- 
tumelia  in  illud  tunc  csl  iJeccalura  re- 
ligioni  adversans,  et  esi  sacrilegiura  ; 
sed  si  actus  honoris  procedii  a  pielale 
religiosa  fidelis,  tunc  uiique  eritaciuij 
religiosus,  quia  a  moiivy  rellgloms 
procedit;  sed  malediclio  ia  obioclura 
non  erit  actus  contra  reli2ionera,  qaia 
non  est  actus  qui  ad  obicclum  sacrura 
refertur. 

Adversarius  in  dissertatione  admi- 
ratur ,  et  imprudentes,  ne  dicam  te- 
merarios,  sincera  fronte  appellat  eos 
qui  in  confessionario  aut  in  suggestu 
dicunt  non  esse  ex  se  grave  mortuis 
maledicere.  Sed  ego,  et  alii  mecum  ad- 
miramur  eos  qui  sibi  scrupulum  non 
faciunt  absolute  praedicare  hanc  male- 
dictionem  esse  peccatum  mortale  atque 
blasphemiam.  Ad  hoc  ut  dicatur  quod 
actio  aliqua  non  sit  peccatum  grave, 
sufficit,  ut  vera  probabilitas  habeatur, 
quod  tale  non  sit,  quemadmodum  o- 
mnesifatentur:  intelligo  illam,  quae 
fundamento  non  tenui  inoititur,  talem 

(2)  Loc.  cii.  c.  8.  iu  fine. 


S20 


LIB.  m.  TRACT.  11.  DE  11.  PRAEC.  DECAL. 


esse,  ut  tuto  (iuxta  sententiam  commu- 
nem)  seposita  quaestione  de  probabiliori 
et  minus  probabili,  possit  teneri  et  do- 
ceri.  Et  parvi  aut  nihili  faciunt  ad  no- 
stram  rem  duae  illae  doctrinae  quas 
mihi  adversarius  opponit,  s.  Augustini 
unam:  Graviter  peccaret  in  rebus  ad 
salutem  animae  pertinentibus,  vel  eo 
solo  quod  certis  incerta  praeponeret  *. 
Si  incertum  est  essepeccatum^  quis  dubi- 
tatcertumessepeccatum^^^am  ibi  s.  do- 
ctor  loquitur  de  eo  qui  operatur  in 
dubio  circa  res  ad  salutis  aeternae  ne- 
cessitatem  spectantes,  in  qua  re  qui- 
libet  tenetur  certum  sequi.  Praeter- 
quaraquod  ibi  sanctus  sermonem  habet 
de  quodam  donatista,  qui  cum  certus 
esset  in  catholica  ecclesia  rite  et  recte 
baptismumconferri,  contra  dubius  erat 
an  recte  in  sua  secta  eum  reciperet; 
integrum  textum  exhibebo:  Si  du- 
hium  haberet  non  illic  recte  accipi  quod 
in  ecclesia  catholica  recte  accipi  cer- 
tum  haberet,  graviter  peccaret  in  rebus 
ad  salutem  animae  pertinentibus;  vel  eo 
solo  quod  certis  incerta  praeponeret.  Et 
deinde :  Accipere  itaque  in  parte  donati^ 
si  incertum  est  esse  peccatum,  quis  du- 
bitat  certum  esse  peccatum  non  ibi  po- 
tius  accipere,  ubi  certum  est  non  esse 
peccatum  ?  Quis  dubitat  quin  iste  do- 
natista  certe  peccaret?  Sed  non  dice- 
bat  s.  Augustinus,  quod  qui  ex  vera 
et  solida  probabilitate  operatur,  cum 
dubium  non  versatur  circa  ea  quae  ad 
salutis  necessitatem  pertinent,  prout 
est  baptismus  cum  actio  est  certe  il- 
Jicita;  lex  enimdubia  oon  imponit  cer- 
tam  obligationem,  iuxta  id  quod  docet 
Angelicus  2;  Nullus  ligatur  per  prae- 
ceptum  aliquod  nisi  mediante  scientia 
illius  praecepti.  Et  idem  probatur  ex 
cap.  Cum  iure  31.  de  offic.  et  pot.  iu- 
dicis  deleg:  Nisi  de  mandato  certus  ex- 
titeris,  exequi  non  cogeris  quod  manda- 
tur.  Idem  in  can.  Sicut  quaedam,  dist. 
44,  ubi  s.  Leohaec  scribit:  In  his  quae 
vel  dubia  fuerint  vel  obscura,  id  nove- 
rimus  sequendum,  quod  nec  praeceptis 
evangelicis  coiitrarium^  nec  decretis  ss. 

(t)  h.  1.  de  bapl.  c.  5.  el  c.  S. 
\^)  Quodlib.  14.  Uc  \tt.  a.  S. 


patrum  inveniatur  adversum.  Hoc  lo- 
cum  habet  in  quantum  asseri  potest 
quod  aliqua  actio  non  sit  graviter  illi- 
cita.  Sed  ut  aflfirmetur  absolute,  ali- 
quam  actionem  essepeccatum  mortale, 
non  sufficit  opinio  probabilis  nec  et- 
iam  probabilior:  nam  probabilior  noa 
excluditrationabilem  timorem  errandi; 
unde  non  efficit  quod  lex  non  rema- 
neat  dubia;  et  quod  opinio  opposita 
non  possit  esse  vera,  si  vere  probabi- 
lis  est;  quapropter  cum  agatur  de  sa- 
cramentis,  non  est  licitum  sequi  pro- 
babiliorem,  cum  opposita  est  proba- 
bilis,  licet  minus  probabilis.  Ad  hoc 
igitur  ut  actio  aliqua  sit  graviter  illi- 
cita,  requiritur  certitudo,  prout  docent 
omnes  cum  s.  Raymundo ,  qui  3  scri- 
psit:  Non  sis  nimis  pronus  iudicare 
mortalia  peccata,  ubi  tihi  non  constat 
per  certam  scripturam.  Itaque  sanctus 
monet  ne  iudicetur  aliqua  actio  esse 
peccatum  mortale  ubi  non  constat  tale 
esse;  et  cum  dicat  sanctus  ubi  non  con- 
stat.,  semper  reprobare  intelligit  tan- 
quam  excessum  asserere  aliquod  esse 
peccatum  grave,  quoties  deilliusgra- 
vitate  non  constat.  S.  Antoninus  pari- 
ter  dixit  <  quod  sine  periculo  peccandi 
determinari  non  possit  aliquam  actio- 
nem  esse  peccatum  grave,  nisi  aperta 
scriptura  aut  ecclesiae  determinatio , 
aut  ratio  evidens  habeatur:  Quaestio 
in  qua  agitur  (sunt  verba  sancti)  de  a- 
liquo  actu,  utrum  sit  peccatum  mortale 
vel  non,  nisi  ad  hoc  habeatur  auctori- 
tas  expressa  scripturae  aut  canonis  ec- 
clesiae^  vel  evidens  ratio,  periculosissi- 
me  determinatur.  Quia  (ut  subiungit) 
qui  determinat  sine  aliquo  ex  praedi- 
ctis  momentis^  aedificat  ad  gehennamj 
coniicit  animas  in  periculum  damna- 
tionis.  Hinc  sapientissime  Bened.  xiv. 
in  suo  opere  de  synodo^  in  plerisque 
capitibus  nihil  aliud  episcopos  monet, 
quam  ne  unquam  peccati  gravis  eas 
damnent  opiniones,  quae  uti  probabi- 
les  dd.  utriusque  partis  defendunt. 

Adversarius  meus  caeteroquin  usque 
eo  progressus  est,   ut   conclusionera 

(5)  Lib.  5.   de  poeuit.  $.  2i. 
(4)  P.  2  Ul.  1.  c.  11.  J.  2«. 


CAP,  I.  QCrm  ET  Ql 

Iheologicam  suam  opinionem  appellet. 
Ego  nolo  me  ingerere  ad  decidendum, 
utrum  eius  opinio  pondere,  et  quopon- 
dere  probabilitatis  fulciatur:  sed  ne- 
scio  an  conclusio  theologica  dici  possit, 
cum  nullus  scripturae  textus  pro  illa 
habeatur,  nec  ecclesiae  definitio  extet, 
.nec  ratio  evidens,  nec  dd.  communis 
auctoritas,  imo  nec  unius,  qui  iuxta 
eius  opinionem  scripserit  reperiatur. 
Adducit  ille  textum  s.  Isidori  Pelu- 
siot.  *:  Viviincessunt  etiam  mortuos;  et 
hostes  foedus  ineunt  1  Cur  igitur,  et  nor- 
turae  leges,  et  inimicitiarum  superas 
terminos^  vita  functo  maledicens?  Vi- 
deris  enim  in  cinerem  ac  favillam  lin- 
guam  acuere;  sed  primo  violas  sancti- 
moniam^  cui  omnes  mortales  studeant 
oportet.  Deinde  immortalem  habet  ani- 
mam^  cuius  vindex  est  oculus  Dei  pervi- 
gil.  Sed  in  libro  qui  apud  me  est,  typis 
editoRomaean.  1626.,  reperio  nou  ita, 
sed  aliis  verbis  textum  praefatum  esse 
conceptum  2,  sic  enim  ibi  legitur:  Vivi 
solent  calumniis  incessi,  cum  iam  de- 
functis  etiam  hostes  conciliantur ,  et 
foedus  ineunt.  Cur  igitur  ipse,  et  na- 
turae,  et  inimicitiarum  terminos  trans- 
grederis,  dum  vita  iam  functum  ca- 
lumniaris  et  lacessis  ?  num  putas  qui- 
dem  te  solum  adversus  cinerem  et  pul- 
verem  linguam  stringere:  sed  heus  pri- 
mum  ipsum  sacrosanctum  sepultura  eius 
violas,  quodtamennemonon  ambit,  etha- 
bere  studet:  deinde  habetis  animam  im- 
mortalem,  cuius  oculus  ille  pervigil,  et 
semper  excubans  vindex  est.  ludicent 
nunc  alii,  si  haec  auctoritas  quid  mo- 
menti  opinioni  conferat  adversarii  mei 
qui  defunctorum  fidelium  corpora  o^ 
mnia  tanquam  sacra  veneranda  esse 
contendit.  S.  Isidorus  sacrum  appellat 
ius  sepulcri,  non  atitem  corpus  defun- 
eti.  Sed  praeterea  adversarius  sibi  as- 
sentatur  omnia  sibi  favere,  scripturas, 
ecclesiae  definitiones,  dd.  communem 
auctoritatem  et  evidentes  rationes. 
Scripturae  sunt :  Neque  maledici...  re- 
gnum  Dei  possidebunt  3  {Maledici  ex- 
plicat  Calmet,  qui  convicium  in  faciem 
proferunt,  vel  de  absente  obtrectant), 

(1)  Lib.  S.  cpislolarum,  c^.  401. 

Moa.  i. 


OTl/PLEX  BL.lSPHEMfA  321 

Ecclesiae  definitionem  dicit  esse  disci- 
plinam,  qua  ipsa  utitur  in  sepeliendis 
fidelibus.  Pro  se  etiam  habet  commu- 
nem  dd.  auctoritatem,  dicendo  quod 
moralistae  ideo  de  hac  sententia  noa 
disseruerunt,  quia  iuxta  eorum  regu- 
las  apud  ipsos  pro  certa  habita  est. 
Tandem  habet  pro  se  rationes  eviden- 
tes,  quae  illae  utique  sunt,  quas  ipsa 
in  sua  dissertatione  exposuit.  An  haec 
suadeant,  nolo  meo  iudicio  quaestio- 
nem  decidere,  sed  sapientes  omnem 
controversiam  exhauriant. 

Caeterum  loquendo  de  mea  sententia, 
ut  superioribus  paginis  retuli,  praetef 
tres  auctores  ibi  citatos,  qui  de  haa 
re  scripserunt,  curavi  rem  hanc  a  mul- 
tis  examlnandam ,  et  praesertim  ab  o- 
mnibus  congregationibus  missionario- 
rum  civitatis  Neapolis,  in  quibus,  quia 
missionariorum  theologiam  moralera 
praecipue  omnes  profitentur,  et  ibi 
(ut  omnibus  compertum  est)  selectio- 
res  cleri  neapolitani  coadunantur  viri. 
Hic  adversarius  meus  Socratis  quem- 
dam  textum  in  medio  afferens,  innuil 
quod  non  omnes  ea  sunt  solertia  prae- 
diti,  ut  sint  magistri  idonei  ad  similes 
enucleandas  quaestiones.  Concedo  quod 
non  omnes  sunt  magistri ,  sed  cum 
mihi  praefatae  congregationes  totius 
corporis  nomine  responsum  dedissent, 
supponendum  est  resolutiones  non  a 
minus  sapientibus,  sed  a  sapientiori- 
bus  datas  fuisse.  Praefata  quaestio,  ut 
iam  prius  scripsi,  fuit  etiam  Romae  ex 
mandato  Benedicti  xiv.  discussa ;  et 
iuxta  mentem  ipsius  pontificis,  (quam 
caeteroquin  nunquam  animo  intendi 
haac  fuisse  detinitionem  ex  cathedra) 
quaestio  resoluta  fuit,  quod  peccati 
mortalis  reatu  careret.  Sed  ille  scri- 
bit  quod  non  tenetur  fidem  praestare, 
nec  huic  examini  adhibito,  nec  resolu- 
tioni  Romae  datae.  Nee  eo  unquam 
meus  appulit  animus,  ut  cogerem  eum 
ad  id  credendum;  sed  id  ego  scripsi, 
quia  vehementia  mihi  adsunt  momenta , 
ne  in  dubium  id  revocem  ;  dum  mihi 
testatus  est  tamquam  testis  ex  propria 
scientia,  et  de  visu  (ille  enim  propriia 

i2~i  P   57«>  (5j  1.  c:or.  {].  10. 

.2J 


m 


LIB.  m.TRAOT.  II.  DE  11.  PRAEC.  DECAL. 


oculis  aspexit  pontificis  schedulam) 
quidam  sacerdos ,  religiosus  .  doctus, 
et  in  hac  controversia  minime  afifectus; 
proptereaque  existimavi  alios  qui  ad 
utramque  sententiae  partem  indiffe- 
rentes  sunt,  prudenter  et  non  abs  ra- 
tione  id  credere  etiam  posse.  Caetero- 
quin  quantum  ad  me,  tauto  certius 
hoc  mihi  visum  est,  ut  non  dubitave- 
rira  hoc  idem  iu  eodem  opere  morali 
a  me  congesto,  quod  eidem  pontifici 
dedicavi,  et  praesentandum  curavi, 
scribere,  et  rem,  ut  mihi  ille  testatus 
fuit  exponere.  Quod  reliquum  est, 
si  meus  adversarius  bono  fine  du- 
ctus  id  scripsit,  ego  etiam  pro  certo 
habeo  me  non  inductum  fuisse  ad  id 
scribendum  aliqua  animi  adhaesione, 
aut  contendendi  lubentia  (esset  quidem 
optimum,  ut  postquam  ex  saeculi  la- 
queis  me  expedissem,  ut  in  aeternae 
salutis  tuto  animam  meam  collocarem, 
id  aggredi  contenderem,  quod  ad  dam- 
nationem  eam  conduceret ,  et  cur?  ut 
inanem  gloriam,  meliusdicam,ut  per- 
petuum  dedecus  in  defendenda  opi- 
nione  falsa  aucuparer!)  sed  fine  recto 
et  bono,  ut  ex  tot  peccatis  liberarem 
tam  multos  qui  habitum  contraxerunt 
ad  mortuis  maledicendum,  et  qui  non 
obstante  quod  credant  (erronee,  meo 
iudicio)  esse  peccatum  grave  prout  eis 
assertum  erat,  prosequebantur  nihilo- 
minus  ad  eas  maledictiones  efifutien- 
das.  Quod  autem  meus  adversarius  vo- 
luerit  me  appellare  obstinatum,  et  fal- 
so  zelo  impulsum^  hoc  omissum  facio, 
sciens  quoniam  qui  iudicat  me  Domi- 
nus  est*. 

Ad  haeo  subiungo  epistolam  respon- 
sivam  ad  me  rescriptam  a  reverendiss. 
abbate  dom.  Bartholomaeo  de  Marco  Ba- 
siliano,  (cui  hanc  epistolam  meam  per- 
pendendam  misi)  viro  quidem  maximi 
pro  eius  doctrina  habito ,  tum  apud  i- 
psius  religionem,  quae  praestantissimis 
muneribus  eum  decoravit,  tum  etiam 
quoquoversus  Neapoliet  Romae,  etc.  ma- 
gistro  in  sacra  theohgia^  quam  ipseper 
plures  annos  cum  omnium  plausu  do- 
cuit,  et  30.  aut  40.  annos  in  excipien- 
dis  confessionibus  exercitato.  Ego  ani" 


mi  pendebam,  utrum  huo  referre  dehe- 
rem  nec  ne  sequentem  illius  epistolam: 
sed  mihi  consilium  datum  est^  ut  duobus 
ex  motivis  id  efficerem :  \.  ut  omnibus 
notum  fiat  me,  ut  cautius  agerem,  et 
ne  proprii  sensus  adhaesione  deciperer, 
prout,  iam  me  deceptum  autumat  meus 
adversarius,  semper  solitum  fuisse  alio' 
rum  doctorum  consilium  exposcere:  2. 
ut  patefaciam  quam  tum  de  mea,  tum 
de  opposita  sententia,  ceteri  praestantes 
viri  existimationem  habeant.  Epistola 
est  sequens. 

Reverendiss.  padre,  sig.  e  padr.  col. 

Da  molto  tempo  fa  ebbi  la  consola- 
zione  di  leggere  la  sua  erudita  disser- 
tazione  sopra  rimprecazione  de'morti, 
sostenendo  che  non  sia  colpa  grave  il 
raaledirh,  siccome  tal  6  il  sentimento 
raio  e  delle  persone  piu  sagge,  coUe 
quali  su  di  cid  ne  ho  tenuto  spesso  di- 
scorso.  Ora  per  sua  bonta  mi  manda 
la  risposta  fatta  ad  un  suo  contraddit- 
tore,  nella  quale  ho  ammirata  la  sua 
dottrina,  e  aggiungendo  ragioni  Tha 
resa  quasi  dimostrativa,  ne  saprei  con 
qual  fondamento  il  suo  contraddittore 
difenda  che  sia  colpa  grave,  sembran- 
domi  i  motivi  addotti  da  lui  di  niuu 
momento,  conforme  li  lessi  in  un  li- 
bretto  raandato  dal  raedesimo  allestam- 
pe,  e  che  V.  S.  reverendiss.  gli  ha  so- 
damente  confutati  e  presentemente  li 
confuta.  Certaraente  io  non  corapren- 
do  corae  possa  esser  peccato  raortale 
il  raaledire  i  morti.  Lodo  poi  la  sua 
raoderatezza  in  chiaraar  probabile  que- 
sta  sentenza,  che  dice  non  esser  colpa 
grave  la  bestemmia  de'morti:  dovea 
piii  tosto  chiaraarla  raoralraente  certa, 
e  per  conseguenza  Topposta,  che  si  di- 
fende  dal  suo  contraddittore,  moral- 
mente  falsa ,  e  di  debole  e  tenue  pro- 
babilita. 

lo  dunque  non  ho  avuto  ue  che  to- 
gliere,  ne  che  aggiungere  ne  che  mu- 
tare  della  sua  dotta  scrittura;  e  prego 
il  Signore  che  illumini  la  mente  del 
suo  contraddittore,  e  di  alcuni  pochi 
compagni  che  fan  pompa  di  trovar  la 
colpa  in  ogni  piccola  azione.  V.  S.  re- 

(1)  1.  Cor.  4.  4- 


CAP.  I.  QUID  ET  QUOTUPLEX  BLASPHEJirA 


323 


verendissima  intanto  non  si  arretri  di 
maudar  alla  luce  Taccennata  apologe- 
tica  risposta ,  che  ne  sara  applaudita, 
come  ne  fu  in  tutte  le  altre  sue  opere. 
Mi  raccomando  aile  sue  orazioni,  e  fa- 
cendole  riverenza  con  ogni  rispetto  le 
bacio  le  mani. 

Di  V.  S.  revereodissima 

iUater  Domiai  14.  giugoo  17^8. 

Umiliss.  servitore  ohhligat.  e  divotiss. 
Bartolommeo  di  Marco  Abate. 

Subiungo  haec  pauca.  Praefatus  ab- 
bas  reverendissimus,  ut  scribit,  vide- 
tur  supponere  a  me  opinionera  meam 
dumtaxat  uti  probabilem  haberi.  Hoc 
a  me  dictum  non  est ;  dixi  tantum 
quod  ad  hoc  ut  affirmari  possit  culpa 
gravi  actionem  aliquam  carere,  suffi- 
ciens  est  quod  probabile  sit  non  esse 
gravem.  Caeterum  noluiiudiciumferre, 
utrum  mea  sententia  sit  nec  ne  mora- 
liter  certa,  cum  hoc  sapientiura  iudi- 
cio  coromittam;  sed  caeteroquin  ego 
illam  plusquam  probabilem  esse  duxi 
et  duco. 

Nuper  alia  prodiit  epistola  adversa- 
rii,  cui  respondere  opus  esse  mlnime 
censemus;  sufficiunt  quae  iam  respon- 
dimus.  Si  autem  forte  putat  adversa- 
rius  in  controversiis,  eos  remanere  vi- 
ctores,  qui  ultimo  loco  scribunt,  huius- 
modi  victoriam  valde  libenter  ei  con- 
cediraus. 

Cap.  II.  Db  iubauento 
Ddbiou  I.  Quid  sit  iuramenlum. 
lo3.  Qikid  est  iurameiilum, 
•lo-i.  Quae  sint  vera  iuramenta. 
133.  An  dicere  per  conscientiam  wieam,  vel  a- 

nimae  meae. 
■lo6.  An  dicere:  luro  ita  esse. 
137.  An  dicere:  Tam  verum  esl,  quam  sol  lu- 

cet,  vel  verum  est  sicut  evangelium. 
io8.  An  iurare  per  creaturas. 

433.«  Resp.  luramentum  est  invoca- 
tio  tacita  vel  expressa  numinis  divini, 
tanquam  priraae  et  infallibilis  verita- 
tis,  in  testera  alicuius  rei.  Haec  autem 
invocatio  in  eo  consistit,  quod  iurans, 
quantum  in  se  est,  cupiat  ac  velit,  Deum 
id,quodiurat,  testari  et  manifestare^si 
et  quando  nimirum  ilii  placuerit,  sive 
in  hac  vitasive  in  altera),  tanquam  quod 

(1)  \.  2.  q.  89.  a.  1.  (2j  U.  i.  q.  1.  p.  1. 

(5)  3.  mor.c.  i.     (4)  L.  4.  ir.  3,  c.l.     (S)  L.l.c.  i. 


ab  ipso  Deo  sit  cognitum  et  verum.  lla 
communiter  dd.  s.  Thom.  <  Bon.  2  San- 
chez3  Laym.  '*. 

Unde  resolves: 

1 34.  »  1 .  Quoad  forum  internum  iu- 
rat,  quisquis  interius  intentionem  ha- 
bet  siveformalem  sivevirtualem,  etin- 
vocat  Deum  in  testem,  sive  his  sive  il- 
lis  verbis  ac  signis,  sive  etiam  nullis 
usus  sit:  ita  ut,  si  quis  utatur  verbis 
nullo  modo  importantibus  iuramen- 
tum,  et  is  tamen  ea  putet  esse  iura- 
menta,  vere  iuret ;  et  e  contra  Suar.  * 
Sanch.  ^  Laym.  '.  Quoad  forum  autem 
externum,  quaenam  formulae  iurandi 
rationem  habeant,  ac  proinde  quae  ver- 
ba  licite  usurpari  in  conversatione  pos- 
sint,  patet  ex  sequentibus. 

»  2.  Quando  dubium  est  de  iurantis  in- 
tentione,  iudicari  solet  secundum  com- 
munem  acceptionem  verborum,  quibus 
est  usus. 

»  3.  Veram  rationem  iuramenti  ha- 
bent  hae  formulae,  testorDeum,  vel  in- 
voco  Deum  testem.  Item,  auffmeinem 
eidt:  hermeinem  eidt,  nisi  aliud  de  usur- 
pantisintentioneconstet,quia  multi  ita 
loquuntur,  vr.  gr.  ich  schiuer  edir  ein 
eidt^  vel  her  meimen  eidt^  hoc,  vel  il- 
lud  faciam:  quorum  tamen  mens  non 
est  serio  id  iurare,  sed  tantum  iracun- 
de  et  gravius  affirmare  s, 

»  4.  Fides  a  sacerdotibus  loco  iura- 
menti  exigi  solita  per  eorum  consecra- 
tionem,  uti  et  formula  illa  principum, 
her  Unser  Furstlichen  Ehren,  oder  Cre- 
wen,  etsi  non  sintiuramentura,  taraen 
j  in  foro  fori  accipiuntur  loco  iuratae  pro- 
missionis:  uti  et  si  a  personis  illustri- 
bus,  vel  nobilibus  dicatur,  her  meiner 
Allichen  Ehren^  Crewen^  und  Slauben. 
V.  Laym.9. 

»  5.  Formulae  hae,  Deus  novit,  Deus 
testabitur  suo  tempore^  coram  Deo  lo~ 
quor,Deus  novit  omnia,  Deus  videt  meam 
conscientiam,  censentur  tautum  narra* 
tiveproferri,  non  invocative  (atque  ad- 
eo  non  sunt  iuramenta)  nisi  aliud  con- 
stet,aut  circuraslantiis  probetur.Lay.  10 
Bonac.  <•  ex  Suar.  Less.  Sanch.  etc.  » 

(6)  L.  3.  c.  1.  (7)  L.  4.  t.  3.  0. 1.  (8)  Ib.  c.  2. 
I  (»)  iWd.        ;10)  Ibiil.       (il)  Quaest,  l.  pag.  2. 


321  tlB.   III.  TRACT.  II. 

Panterdicere:  VivitDeus,  Deusestve- 
ritas,  non  est  iuramentum,  si  enun- 
tiative  profertur,  utCaiet.  Led.etc.  ap. 
Salm.  '.  At  Salm.  cum  Azor.  Fagund. 
Sot.  Trull.  dicunt  talia  verba  ex  usu 
communi  accipi  ut  prolata  invocative, 
3t  ut  vera  iuramenta. 

«  6.  Non  sunt  iuramenta  qpiae  dicun- 
tur  per  modum  sponsionis :  v.  gr.  ex- 
pono  caput  meum,  amputentur  mihi 
aures,  ni  ita  sit,  etc.  V.  Sanch,  2  (Vid. 
num.  4.43.). 

»  7.  Non  vere  iurat  qui,  ut  iuramen- 
tum  coactus  vitet,  dicit  se  iurare  per 
omne  id  per  quod  potest:  quia,  cum  res 
nuUa  sit,  per  quam  absque  necessitate 
iurare  licite  possit,  censetur  per  nihil 
iurare  intendisse. 

»  8 .  Non  sunt  iuramenta  (quod  confes- 
earii  et  catechistae  moneant,  ne  ex  er- 
ronea  conscientia  peccetur )  uere,  cer- 
te,  in  veritate,  fide  boni  viri,  per  fidem 
meam,  fide  honi  christiani,  vel  sacerdo- 
tis,  vel  regis.  (Ita  Salmant.  3  cum  Soto 
Suar.  Sanch.  Less.  VilL). 

i  35 .  /)  Nec  per  conscientiam  meam^  su- 
per  conscientiam  meam^  etc.  ut  habet 
Less.^Bonac.  5  quia  tantum  significant 
illum  loqui  ex  dictamine  conscientiae, 
et  notitia  veritatis;necintestemaddu- 
citur  Deus.  Esset  tamen  iuramentum 
dicere,  per  fidem  catholicam,  per  san- 
ctum  evangelium,  quia  tunc  censetur 
in  testem  adduci  illius  fidei,  et  evan- 
gelii  auctor;  vid.  Laym.  6.  » 

Dicereigitur :  Per  conscientiam  meam, 
super  meam  conscientiam,  in  conscien- 
tia,  non  est  iuramentum,  ut  docent  Les- 
sius '  Elbel  8  ac  Salmant.  »  cum  Led.  et 
VilL  quia  nuUus  in  testem  adducitur, 
et  sensus  est:  Quod  dico,  est  quod  mihi 
dictat  conscientia  mea.  Idem  videtur  te- 
ne  lum  cum  auctore  ut  sup.  Istruz. 
eto.  •<>  si  dicas  per  conscientiam  animae 
tneae;nam  conscientia  principaliter  ibi, 
non  anima,  nominatur  et  intenditur. 
Secus,  si  dicas:  Per  animam  meam;  pro- 
babilius  hoc  esse  verum  iuramentum 
dicuntSalm.'! cum  Suar.Fag.  et  Sanch. 

(i)  Ti .  17.  c.  5.  n.  23.  (2)  Loc.  cit.  d.  42. 

(3)  Tr.  17.  c.  2.  n.25.     (4)  C.  42.  c.  I.     (S)  Loe.  c. 
(G)  Loc.  c.     (7)  L.  2.  c.  42.  ii.  B.     (8)  Do  2.  piacc. 


DE  If.  PRAEC.  DSCAL, 

j  EIb.<2  Renzi  <3  et  Bus.V  1 50.  Quia  in  a- 

I  uiraa  singulariter  resplendetDeus,  qui 

j  in  testem  tunc  censetur  adduci.  Vide 

i  dicta  n.  l^gO.  v.  Sed  hic. 

I      136.  Item  dicere:  luro  ita  esse,  non 

est  vere  iuramentum,  quia  tunc  nec  ex-» 

plicite,  nec  implicite  divinum  testimo- 

nium  imploratur.  ItaSalm.i^cum  Sua- 

rez  Sanch.  Bon,  etc,  Nisi  praecesserit 

interrogatio  de  iureiurando,  quia  tunc 

per  interrogationem  praecedentem  il- 

lud  iuro  satis  determinatur  ad  verura 

iuramentum. 

437.  «  9,  Non  iurat,  qui  dicit,  tam 
verum  est,  quam  sol  lucet,  quam  hic 
sedeo,  ambulo,  etc,  Unde  etsi  compa- 
ratio  falsa  sit,  tantum  est  mendacium, 
cum  nullus  in  testem  invocetur,  Idem 
est,  si  dicas,  quod  dico  est  evangelium, 
est  instar  tidei,  est  de  fide  etc,  (Dicere 
est  verum  hoc  sicut  evangelium^  non  re- 
gulariter  est  iuramentum,  ut  Salm.  i» 
cum  Sanch.  et  Pal.  Et  idem  tenet  au- 
ctor  libelli  cit,  Istruz.  etc.  16  quia  haec 
verba  denotant  potius  assimilationem, 
quam  invocationem,  ut  mox  infra  sub- 
ditBus. ). 

»10.  Quamvis  hae  et  similes  compa- 
rationes:  tam  verum  est^  quam  Christus 
est  in  venerabili  sacramento^  quam  ve~ 
rum  est  evangelium:  item,  tam  sum  in- 
nocenSy  quam  b.  Virgo,  vel  s.  Franci- 
scus,  etc.  communiter  videantur  conti- 
nere  iuramentum  cum  blasphemia ;  id 
tamen  nou  satis  apparet,  quia  nulius 
in  testem  invocatur.  Neque  videtur  es- 
se  blasphemia,  si  sit  verum,  et  animus 
proferentis  sit  significare  tantum  simi- 
litudinem,  ut  sensus  sit,  hocverumes- 
se  solummodo,  sicut  alterum  est  ve- 
rum  suo  modo,  Tunc  vero  esset  blas- 
phemia,  si  usurpans  intenderet  signi- 
ficare  tantam  esse  (secundum  aequali- 
tatem)in  suo  dicto  certitudinem,  quaa- 
ta  est  in  ea  veritate  fidei,  Sanch.  '^. 

138,  »  11 .  Non  est  iuramentum,  cunj 
quis  iurat  per  creaturas ,  in  quibus 
nihil  divinae  bonitatis  specialiter  elu- 
cet:  quia  tunc  non  censentur  adduci 

n.  47.  (9)  D.  c.  n,  28.  (10)  P.  1S2.  (11)  Ibil 
(12)D.n.47.  (15)Deiur.q.l7.p.l2iJ.  (11)C.  i. 
n.21.   (lSnif.u.27.   (16)P.1S."5.  (17)2.moi-.c.3i. 


CAP.  ir.  DE  ITTR.' 

rrnn  relaltone  ad  Deum:  ut  si  dicas: 
luro  per  hanc  herbam,  vestem  etc.  Cen- 
setur  autera  iuraraentum,  cum  fit  per 
creaturas  nobiliores:cum  per  eas  tunc 
accipiatur  earum  creator,  ut  qui  in  iis 
singulariter  residet  ac  relucet:  sic  v. 
gr.  dum  iuratur  per  coelum,  intelligi- 
tur  istiushabitator:  dum  per  terram  is 
cuius  haec  est  scabellum:  dum  per  tem- 
plum,  is  qui  ibi  colitur:  dum  per  ali- 
quod  sacramentum,  isqui  instituit;  dum 
per  crucem,  is  qui  in  ea  fixus  est;  dum 
per  evangelia,  ea  tangendo,  aut  nomi- 
nando,  is  cuius  ea  verba  sunt,  Bon.  < 
Suar.  Sanch.  2. 

DnBiDM  II.  QuoUiplex  sit  iuramentum. 
<o9.  Quotuplieiter  dividatur  iuramentum,  us- 

que  ad  n.  M\. 
-142.  j4n  omnia  iuramenta  sint  eiusdem  speciei, 
445.  y4n  sii  iuramentum:  Piiniat  me  Deus.,  si 
mentior. 

439.  «  Resp.  Divisiones  aliquol  com- 
muniter  afferuntur,  sed  tantum  acci- 
dentales;  quae  speciem  non  mutant, 
ut  in  confessione  distinguere  non  sit  o- 
pus.Suar.  Less.  Bon.3.  Itaque  dividitur: 

«Primo  in  verbale,  reale,  et  mixtum, 
cum  videlicet  vel  verbis  fit;  vel  actione 
aliqua,  ut  erectione  digitorum,  conta- 
ctu  crucis,  sceptri,  evangeliorum:  vel 
et  verbis  simul,  et  actione  corporali, 
unde  et  vocatur  iuramentum  corpora- 
le,  vid.  Bonac.  ^. 

140.  »  Secundo  in  inmcatorium,  seu 
contestatorlum,  et  in  execratorium  seu 
imprecatorium.  Illud  est,  quoDeus  sim- 
pliciter  ut  testis  Invocatur;  hoc  autem, 
quo  non  solum  vocatur  ut  testis,  sed 
etiam  ut  vindex,  cura  iurans  se  vel  a- 
liumdilectum,  vel  aliquid  sui,  aut  suo- 
rum  subiicit  Deo  puniendum,  si  falsum 
dicat:  ut,  itame  Deus  amet,  adiuvet: pu- 
niat  me  Deus,  faciat  Deus,  ut  hinc  nun- 
quam  sanus  surgam:  nec  coniugem,  nec 
liberos  vivos  hodie  intuear:  tollat  me 
Deus  subitanea  morte:  in  aeternum  da- 
mnet:  super  animam  meam,  etc.  in  qiii- 
bus,  quando  falso  iuratur,  an  sit  con- 
iuncta  altera  species  malitiae  contra  ca- 
ritatem  sui  autproximi,  scholastici  con- 


(I)  Q.  1.  p.  1  n.  4.         (2)  Loc. 
(4)P.2.  (S)  D.  4.  r.  l.p.2. 

0)  Disl.  IG.  n.  28G.     ^v   T      '  *  ? 


c.         (3)  P.  2. 

(6)  Cai>.  42. 

2_£  *X  .■f*  49, 


'■.MENTO  DCB.   11.  325 

trovertunt.  Negant  Suar.  Val.  etc.  quia 
non  solet  quis  etiam  amico  suo  tale  ma- 
lum  ex  anirao  imprecari:  sed  potius  co- 
gitatDeuranon  facturum  esse.  V.Bon.5. 

141.  »  Tertio  in  assertorium  et  pro- 
missorium.  Illud  est,  quo  praeterita  vel 
praesentia  affirmantur  aut  negantur: 
hoc  autem  est,quo  aliquid  fiiturum 
promittitur.  Addunt  aliqui  comminatO' 
rium,  ut  v.  gr.  per  Deum  ego  te  cae- 
dam:  sed  hoc  referri  potest  ad  promis- 
sorium.  In  confessione  non  opus  est  ex- 
plicare,  utrum  per  Deum  an  sanctos  iu- 
raveris:  quia  est  eiusdem  speciei  mali- 
tia,  cum  iurans  semperintendatDeum 
adducere  in  testem.  Suarez  Lessius  6 
Lugo  7.  » 

142.  Quaeritur  an  omnia  ista  iura- 
menta  sint  eiusdem  speciei.  Negat  Pal. 
Sed  melius  affirmat  seutentia  commu- 
nis  cum  Salm.sSot.  Less.  Sanch.  etc. 

1 43.  Notandum  autem,  quod  praedi- 
cta  verba:  Occidar  si  hoc  non  est^  et  si- 
milia,  quamvis  sint  vera  iuramenta,  si 
per  modum  execrationis  dicantur,  quia 
significant:  Deus  quem  in  testem  invo' 
co,  me  occidat^  si  hoc  non  est  verum, 
Ceterum  communiter  non  continent, 
nisi  quamdam  sponsionem,  seu  poenae 
obligationem,  et  significant:  Si  non  est 
ita,  spondeo  meam  vitam ,  vel  poenae  mor- 
tis  me  submitto.  Item  Salm.  9  cumPal. 
Fag.  Trull.  Vill.  Bus.  »»  Sanc.  «»  Elb. « 
Secus  vero,  si  Deus  ibi  expresse  nomi- 
netur,dicendo:  Deus  me  perdatsi  men" 
tior;  quia  tunc  iam  invocatur  Deus  ut 
vindex  mendacii,  si  forte  profertur. 
Sanch.  Salm.  Elb.  <3  cum  Busemb.  mox 
supra  n.  140.  Dicere  autem:  Habear  ut 
haereticus,  si  hoc  est  falsum,  non  est 
verum  iuramentum:  sicut  neque  et- 
iam,  regulariter  loquendo,  dicere:  Toi 
angeli  tollant  animam  meam,  quod  vi< 
cibus  hoc  feci.\d\:  Itafaveat  mihi  Deus^ 
sicut  etc.  Ita  Salm.i'*  cura  Pal.  et  San-< 
chez.  Neque  est  iurameutum  dicere: 
luroper  istam  crucem,  cruce  tamen  noii 
demonstrata  vel  signata.  Salra.  is  cum 
Sanch.  Fag.  elVill. 


{<£»  Tr.  17.  c.  2    n.  26. 
(il)  Dpc.  I.  S.  c.  2.  n.  2on 

fl.V  Loc.  c.  ;ii)  iS.  £.7. 


(10)  D.  1.  D.  G 
iii)  N.  t>'i. 
(f.3)  N.  24. 


32f5  LIB.  III.  TRACT.  II 

DcBiTiii  III.  An  et  quaQdo  sit  licitum  iurare. 

<44.  An  Itceat  mrare.  El  quae  reqtiirantur  ad 

licite  iurandum. 
■J45.  Quid  de  iudicio  requisito. 
■146.   Quid  de  iuslitia.  Jn  sit  mortale  defectus 

iustitiae  in  iuramento  assertorio.  Quid  de 

dicentibu-s,  per  Deum  te  occidam. 
447.  Quid  de  veritate  requisita., 
•4  48.  Quae  certitvdo  requiratur  ad  iurandum. 
i  49    Jn  liceat  petere  iuramentum  a  peieraturo. 
430.  An  excusentur  a  mortali  rustici  peieran- 

tes.  Et  quomodo  admonendi. 

144.  «  Resp.  iuramentum,  si  debito 
modo  fiat,  licitum  esse,  est  de  fide.  Et 
quidem  est  actus  religionis,  ut  omnes 
docent.  Tunc  autem  debito  modo  fit, 
cum  in  eo  observantur  haec  tria.  1  .Est 
iudiciumy  quod  exigit,  ut  cum  discre- 
tione,  prudentia,  consideratione,  ac  re- 
verentia,  non  sine  necessitate  aut  gravi 
causa  fiat.2.  Est  iustitia^  quae  exigit,  ut 
quod  iuratur  sit  res  iusta,  licita  et  lio- 
nesta.  3.  Est  veritas,  ut  nimirum  sit  res 
vera,  aut  saltem  ex  gravi  ratione  pu- 
tetur  esse  vera;  ita  ut,  prout  ex  defe- 
ctu  alicuius  horum  minor  aut  maior  io 
Deum  iniuria  aut  irreverentia  redun- 
dare  censeatur,  ita.quoque  maius  aut 
minus  committatur  peccatum. 

Unde  resolves: 

145.  »  1.  Quoad  iudiciurriy  si  hoc  so- 
lum  desit,  ut  plurimum  estvenialetan- 
tum:  ut  si  quis  absque  necessitate  iu- 
ret,  sive  ex  levitate  quadam  animi,  si- 
ve  ex  consuetudine.  V.Sanch.  *Less. 

»  2.  Mortaliter  taimen  etiam  hic,  aut 
venialiter  peccari  potest ,  iuxta  quan- 
titatem  negligentiae,  quam  iurans  ad- 
mittit  in  investigatione  veritatis ,  vel 
toUenda  consuetudine,  Sanch.  2. 

»  3.Et  sic  mortalis  est  status  illorum 
qui  non  toUunt  consuetudinem  iurandi 
sineattentione,  sitneverum  hoc  an  fal- 
sum,  quod  iurare  solent. 

146.  »  4.  Quod  ad  iustitiam  spectat, 
peccat  mortaUter,  qui  iurat  se  factu- 
rum  rem  mortaUter  malam,  ut  se  aU- 
quera  interfecturum:  quia  estgravis  ir- 
reverentia,  divina  auctoritate  seadpec- 
catum  mortale  quasi  obUgare,  ita  ut  hic 
tluae  maUtiae  coricurrant:  una,  quod 
velit  raakira;  altera,  quod  ad  hoc  abu- 


DE  II.  PRAEC.  DECAL. 

l  tatur  auctoritate  Dei  odio  habentis  o- 
mne  raalum.  Bon,  '  Less,  *.  » 

Hoc  certura  est  in  iuramento  promis- 
sorio;  sed  quaestio  est,  an  sii  peccatum 
grave  defectus  iustitiae  in  iuramento 
assertorio,  si  quis  cum  iuramento  se 
iactet  de  aUquo  peccato,  Prima  senten- 
tia  affirmat  Sot.  etc.  ap.  Salm.  ^.  Sed 
probabilius  dicendum  nonessenisive- 
niale  contra  reUgionem,  ut  Suar.  ^  San- 
chez  '  et  Salmant. »  cum  Pal.  Tamb.  et 
Leand.  Ratio ,  quia  ideo  in  iuraraento 
promissorio  id  est  mortale,  quia  iura- 
mentum  tum  assuraitur  ad  firraandam 
voluntatera  exequendi  malum-,  in  taii 
vero  assertorio  non  assumitur  ad  con- 
firmandam  complacentiam,  sed  tantum 
pronuntiatur  ad  aUos  certiores  redden- 
dos  de  suo  peccato,  quod  non  est  nisi 
quaedara  animi  levitas  veniaUs.  Secus 
tamen  dicendum,  ut  bene  advertunt 
Salm.  9  cum  aa.  cit.,  si  quis  iuramen- 
tum  assuraeret  ad  firmandam  detra- 
ctionem,  quia  iuramentura  tunc  sumi- 
tur  ut  mediura  ad  infaraiara  alterius 
certiorem  reddendam, 

Notandum  autem  hic,  quod  ex  ira 
proferentes  verba,  videUcet:  Per  Deum, 
per  Christum  te  occidam,  comrauuiter 
non  peccant  graviter,  quia  ex  ignoran- 
tia  aut  indeUberatione  ut  plurimum  ex- 
cusantur.  Ita  mecum  sentit  auctor  cit. 
lib.  Istruz.  etc.  i". 

«  5,  VeniaUter  autem  peccat  qui  iu- 
rat  facere  rem  venialiter  malam  aut 
vanam  aut  inutilera  autfrivolara:  cum 
ibi  levis  tantum  irreverentia  censea- 
tur.  Bon.  i'  Less.  12.  (jta  etiara  tenent 
Tann.  Spor.Sanch,  etc.Sed  magismihi 
arridet  seutentia  opposita,  quam  tenet 
Elb.  13  cum  March.  Turr,  etc,  quia  non 
ievis,  sed  gravis  irreverentia  videtur 
invocare  Deum  in  testem  ac  fideiusso- 
rera  peccati  quamvis  levis), 

»  6.  Item  peccat  veniaUter  qui  iurat 
aUquid  contra  consilia  evangeUca:  ut  se 
non  ingressurum  religionem,  non  da- 
turura  eleemosynara,'aut  mutuum.  Sua- 
rez  Less.  Sanch.  Bon.  ^*. 


(1)  L.  3.  c.  6  11.22. 
V5)  L.  2.  c.  42   d  .-. 


(2)N.  10.     (3)Loc.c.p.3. 
(3)  Tr.  17.  c.  3.  n.  46. 


(6)  T.  2.  de  rel.  1.  1.  c.  3.  n.  6.  (7)  Dec.  I.  S. 

c.  4.  n.  33.      (8)  N.  47.      (9)  Ibid.      (i»)  P.  VM. 
(ii)Ibid.    {li^Loi.e.     (I.-)M.y7.      ;i'i)  l,..c.c. 


C.\i'.  U.  DE  IT'RAMENTO  DUB.   XU. 


Si 


147.  »7.  Quod  ad  veritatem  spectat: 
curn  haec  deest,  peccatur  mortaliter, 
quia  committitur  gravis  in  Deum  irre- 
verentia:  quippe  cum  adducatur  in  te- 
stem  falsitatis,  quasi  vel  ipse  verita- 
tem  nesciat,  vel  velit  aut  possit  deci- 
pere  testando  falsum,  Nec  hic  excusat 
levitas  materiae:  quia,  sive  haec  sit 
gravis  sive  levis,  seria  sive  iocosa,  ae- 
qualiter  tamen  repugnat  Deo  testificari 
falsum:  et  tale  iuramentum  dicitur  per- 
iurium.  S.  Th.  ^  Less.  Sanch.  Bonac.  2. 
(Hac  de  re  legeprop.  24.inter  damna- 
tas  ab  Innoc.  xi.).  An  autem  et  quando 
periurium  possit  esse  veniale  per  acci- 
dens  (scilicet  ob  defectum  deliberatio- 
nis,  vel  advertentiae,SaI.3).  V.Escob.''. 

»  8.  Nec  excusatur,  vel  qui  iurat  ve- 
rum,  si  is  putabat  esse  falsum,  vel  qui 
iuratpro  certo,  de  quo  ipse  dubitet,  et- 
si  a  parte  rei  verum  sit,  Sot.  Navarr. 
Bonac.  ^.  » 

148.  Ad  recte  tamen  iurandum  non 
requiritur  certitudo  absoluta  et  omni  no 
infallibilis,  sed  sulficit  aliqua  certitudo 
moralis,  sive  quaedam  probabilitas, 
quae  ad  quamdam  certitudinem  mora- 
lerapertingat.  ItaTamb.6.  ImmoSanch.' 
cum  Val.  et  Suar.;  ac  Salm.  8  cum  Pal. 
Less.Bon.  Az.  etc.  cum  comm.^qui  dein- 
de  9  expressius  aiunt  sufficere  in  iura- 
mento  sive  assertorio  «ive  promissorio 
probabilitatem  veritatis  assertae,  vel 
impletionis  exequendae  rei  promissae; 
modo  non  habeatur  ratio  probahilis  in 
oppositum.  Hinc  dicunt  posse  quidem 
affirmari  cum  iuramento,  quod  audi- 
tum  estapersonaita  fide  digna,  utmo- 
raliter  certos  nos  faciat.Hoc  tamen  non 
currit  iniudicio.  Salm.  lo  cura  Sanch. 
Pal.  Bon.  etc.  vid.  Bus.  n.  144. 

1 49. «  9.  Peccat  aeque  graviter  qui  ab 
altero  exigit  iuramentum,  sciens  eum 
esse  peieraturum.  Excipe,  nisi  iusta 
causa  et  necessitas  exigat  (Dicunt  ve- 
ro  Pal.i'  et  Elbel  12  sufficere  causam  u- 
lilem  honestam.  V.  dicta  lib.  2.n.  77.); 
quia  tunc  periuriura  ex  sola  peieran- 
tis  malitia  sequitur,  nec  alter  morali- 

(1)  2,  2.  q.  89.  a.  7.  (2)  Loc.  c.  (3)  Tr.  17. 
£.  2.  n.  58.  et  39.  (4)  T.  1.  c.  3.  n.  6.  (S)  h.  c. 
(fi)  Doc.  I.  3.  c.  2.  §.  I.n.6.     (7)  L.  5.  c.  4.  n.  10. 


ter  censetur  illius  causa,  cura  utatur 
suo  iure.  Quod  tamea  extra  iudicium 
raro  habet  iocum  in  privatis  personis. 
S.Thom.i3Suar.i<  Sanch.  is. 

»  1 0.  Non  peieravit  qui  iuravit  ali- 
quid  reipsa  falsum,  quod  ipse  bona  fide 
et  cum  ratione  putavit  esse  verum. 

150.  »  II.Excusari  subinde  quidam 
simplices  a  mortali  periurio  videntur 
posse,  ratione  inconaiderationis ,  cum 
usurpantquasdam  formulas  iuratorias, 
ut,  per  animam  meam,puniat  me  Deus. 
Etsi  enim  sciant  id  vocari  iuramentum, 
non  tamen  apprehendunt,  quod  iurare 
sit  aliquid  grave,  et  invocare  Deum  ia 
testem,  sed  tantum  apprehendunt  con- 
fusara  aliquara  rationem  mali  non  tauti 
momenti.  Vid.  Bon.  i^Laym.  i^.  » 

Imrao  notandum  quod  communiter 
rustici  non  apprehendunt  gravitatem 
periurii,  dum  se  conQtentes  de  iura- 
mentis  parum,  vel  minirae  distinguunt 
iuraraenta  vera  a  falsis;  et  hoc  ex  pra- 
xi  in  missionibus  iamdudum  intellexi. 
Quare  pro  iis  qui  consuetudinem  tali- 
ter  ad  peierandum  habent,  confessarios 
potius  censeo  abstinendos  esse  ab  in- 
struendis  his  talibus  de  peccato  gravi, 
quod  revera  est  in  periurio,  ne  pecca- 
la  materialia  in  iis  ob  malum  habitum, 
quera  habent,  formalia  evadant;  ex  re- 
gula  generali,  ut  docet  Busemb.is  cum 
Lugo  Sanch.  et  Laym.  etc.  Vid.  lih.  6, 
n.  61 0.  Bene  taraen  tales  consuetudi- 
narii  sunt  fortiter  raonendi,  ut  dein- 
ceps  desinant  falsum  iurare.  Ceterum 
non  semper  expedit  monere  huiusrao- 
di  rudera  poenitentera  de  gravitate  per- 
iurii,  si  monitio  praevideatur  noa  da 
facili  profutura. 

BuBiuu  IV.  An  in  iuramento  liceat' 
uti  aequivocatione. 
Ibl.  .dn  liceat  iurare  cum  amphybologia. 
-J52.  yfw  vero  cum  restriclione  mentali. 
Voo.  Resolvuntur  casus,   de  confessario  afftr- 

mante  se  nescire  peccatum  confessum. 
\  34.  De  reo,  vel  teste  non  legitime  interrogato. 
■i  35.  Quid  si  legitime  rogetur,  ef  aequivoce  lureL 

1 36.  Et  an  reus  capitalis  teneaiur  crimen  con- 
fiteri. 

1 37.  Depoenitente  interrogalo  depeccato  confesso. 

(8)  C.  2.  n.  42.  (9)  Eod.  c.  n.  49.  (10)  D.  c.  n.44. 
(11)  Tr.  14.  (J.  1.  p.  10.  n.  9.  (12)  De  iur.  n.ilO, 
(13)0.29.  (14)L.3.a.l3.ell4.  (IS)  L.3.C.8 
(16)  Loc.  c.     (J7)  Ib.  e.  14.     (18)  Dc  sacr .  poeu. 


328  tfB.   III.  TRACT     !I 

<S8.  De  paupere  indigente  re  aliena. 
<59.  De  debilore,  qut  alias  non  tenetur. 
•160.  De  rogato  a   iudice^  an  sit  locutus  cum 

reo  el  similibus. 
-161.  De  creditore  asserente  nihil  sibi  solutum. 
•162.  De  aduUera  negante  crimen. 
\  63.  De  requisito  ad  mutuandum. 
■164.  De  mercatore,  etc. 
•163.  Ds  famulo  asserente  dominum  non  esse 

domi. 
•166.  De  assumendis  ad  doctoratum. 
i  67.  De  asserente  acceptionem  pecuniae,  quam 

non  reciplt. 
4  68.  De  asserente  falsum,  addendo  submisse  a- 

liquid  verum. 
•169.  Jn  liceat  alicui  non  rogato  aequivoce  iu- 

rare. 
•170.  Fide  alios  casus  apud  Busemb. 
\  71 .  An  liceat  iurare  sine  animo  iurandi.  Sed 

de  hoc  vide  fusiu^  n.  472.  dub.  5,  quaer.  an 

simulatio  sit  aliquando  licita. 

1 51 .  «  Resp.  lurare  cum  aequivoca- 
tione,  quando  iusta  causa  est,  et  ipsa 
aequivocatio  licet,  non  est  malum:  quia 
ubi  est  ius  occultandi  veritatem,  et  oc- 
cultatur  sine  mendacio,  nulla  irreve- 
rentia  fit  iuramento.  Quod  si  sine  iusta 
causa  fiat,  non  erit  quidem  periurium 
cum  saltem  secundum  aliquem  sensum 
verborum,  vel  restrictionem  mentalem 
verum  iuret:  erit  tamen  ex  genere  suo 
mortale  contra  religionem,  cum  sit  gra- 
vis  irreverentia  ad  alterum  in  re  gravi 
;iecipiendum  usurpare  iuramentum.  Ita 
communiter  dd.  Sanch.i  Bonac.2  Lay  .3, » 

Ad  maiorem  claritatemprohic  dictis 
et  dicendis  in  hac  materia  tam  difficili 
phira  sunt  distinguenda.  Primo  locodi- 
stinguendum,  aliam  esse  amphybolo- 
giam^  sive  aequivocationem;  aliam  re- 
strictionem  mentalem. 

Amphybologia  triplici  modo  esse  pot- 
est,  4 .  quando  verbum  habet  duplicem 
sensum,  prout  volo  significat  velle  et 
volare.  2.  quando  sermo  dupUcem  sen- 
sum  principalem habet,  v.  gr.  hic  liber 
'est  Petri,  significarepotest,quod  Petrus 
sit  libri  dominus,  aut  sit  libri  auctor. 
3.  Quando  verba  habent  duplicem  sen- 
sum,  unum  magis  communem,  aUum 
minus-,  vel  unum  Uteralem,  aUum  spi- 
ritualem,  ut  verba  iUa  quae  dixit  Chri- 
slus  de  Baptista:  Ipse  est  Elias.  Et  Ba- 
plista  dixit:  Ego  non  sum  Elias.  Quo 

■1)  L.  3.  c.  6.  (2)  P.  12.  (3)  Ibid.  c.  14.  d.  7. 
(-4)  Diss.  19.  I).  47.  (B)  It-.id.  n.  82.  (6)  h.  2.  c. 
M.  n.  47.  (7)  Diss.  i9.  b.  3S.  (8)  Tr.  17.  de  iur. 
v^.a.n.llS.  (9)0.22.  q.2.  (10)2.8  q.lH.a.i.ad2. 


DE  II.  PRAEC.  DECAL. 

•sensu  viri  spirituales  cibos  deUcato? 
dicunt  eis  nocere,  idest  mortificationi , 
doloribus  afilicti  dicunt  bene  valere 
idest  quoad  robur  spiritus.  Card. ''.  Sio 
etiam  quisinterrogatusde  aUquo,  quod 
expedit  celare,  potest  respondere,  dico 
non^  idest  dico  verbum  non.  Card.  &  de 
hoc  dubitat,  sed  salvo  meliori  consilio, 
videtur  immerito,  cum  verbum  dico  ve- 
re  duplicem  sensum  habeat;  significat 
enim  proferre,  et  asserere,  in  nostro 
autem  sensu  dico  idem  est  ac  profero. 

His  positis,  certum  est  et  commune 
apud  omnes,  quod  ex  iusta  causa  lici- 
tum  est  uti  aequivocatione  raodis  ex- 
positis;  et  eam  iuramento  firmare.  Ita 
Less.6  Carden.'  Salm.^  ex  s.  Hieron.  * 
qui  dicit:  Utilem  simulationem,  et  in 
tempore  assumendam;  quod  expUcans 
s.  Th.  ">  ait:  S.  Hieronymus  utitur  large 
nomine  simulationis  pro  quacumque  fi~ 
ctione.  Ratio,  quia  tunc  noa  decipimus 
proximum,  sed  ex  iusta  causa  permit- 
timus  ut  ipse  se  decipiat,  et  ex  aUa 
parte  non  tenemur  ad  mentem  aUorum 
loqui,  si  iusta  causa  subsit.  lusta  au- 
tem  causa  esse  potest  quicumque  finis 
honestus  ad  servanda  bona  spiritui  vel 
corpori  utiUa.  Salm.  n  cum  Val.  Sanch. 
Pont.  et  Leand. 

Utrum  autem  iurare  cum  amphybo- 
logia,  sive  restrictione  non  pure  men- 
tali  ut  infra,  sine  iusta  causa,  sit  pec- 
catum  mortale.  Affirmant  Viva  12;  item 
Tol.  Ang.  Arm.  Nav.  etc.  ap.  Sanch.  13. 
Idemque  tenet  Bus.  cum  Layra.  Sanch. 
et  communi,  ut  asserit.  Sed  immerito 
citat  Sanch.,  et  vocat  suam  sententiam 
communera:  dum  opposltam  sequitur 
Sanch.i^eteamdemtenentLugo<5Cai.<6 
Salmant.  "  cum  Soto  Val.  Prado  Hurt. 
CandidoLeand.  etc:  itemLess.is  Pal.  i» 
et  probabnem  putat  Bus.  num.  170.  3. 
Ratio  huius  probabiliorissententiae  est, 
quiainhuiusmodiiuramentoiamadsunt 
veritas  et  iustitia,  deficit  tantum  iudi- 
cium  sive  discretio,  cuius  deficientia 
non  est  nisi  venialis.  Nec  obstat  quod 

(11)  Ib.  n.  109.  (12)  In  prop.  27.  damn.  ab  Inii.  ik. 
(13)  Dec.  1.  5.  c.  6.  n.  2.  (14)  Loc.  c.  (IS)  Dfl 
fide,  d.  4.  n.  64.  (16)  2. 2.  q.  89.  a.  6.  ad  4.dub.  2, 
(17)  C.  2.  n.  108.  (18)  L.  2.  c  42  n.  48. 

(19)  Tr.  14.  disp.  1.  p.  7.  n.  3. 


CAP.  II.  DE  HJRAMENTO  DrB.  IT. 


329 


ait  Viva,  scilicet  quod  taliter  iurans 
exercite  invocatDeum  ad  testificandum 
falsum;  nam  reipsa  iuvocat  ad  testifi- 
candum  verum ,  iuxta  suum  sensum, 
quamvis  permittat  ex  iusta  causa  ut 
alter  ex  sua  incuria  vel  inadvertentia 
decipiatur.  Excipiendum  tamen  cum 
Salm.  1  et  aliis  coramuniter,  nisi  hoc 
fiat  in  iudicio,  vel  in  contractibus.  Ex 
praefata  autem  sententia  infertur,  quod 
ad  sic  iurandum  (praeterquam  in  iudi- 
ciis  et  contractibus)  non  requiriturcau- 
ga  absolute  gravis,  sed  sufficit  quaevis 
rationabilis  causa,  puta  ad  se  liberan- 
dum  ab  importuna  et  iuiusta  interro- 
gatione  alterius,  ut  dicunt  Salm.  2  cum 
Val.  Sanch.  Bon.  Pal.  etc.  Roncagl.  3 
Elbel  ^.  Hic  tamen  notandum  1 .  cum 
Ronc.5  maiorem  causam  requiri  ad  ae- 
quivocandum  cum  iuramento,  quam  si- 
ne  illo.  Notandum  2.  cumSalm.  6  quod 
quo  verba  maiorem  occasionem  prae- 
benterrandi,  maior  causa  exigitur:un- 
de  dicunt,  quod  quando  verba  fere  nul- 
lam  causam  praebent  errandi,  ut  sunt 
verba  per  se  aequivoca,  duplicem  sen- 
sum  aeque  habentia,  tunc  levissima 
causa  excusat. 

1  h%.Restrictio  autem  mentalis  alia  est 
uure  mentalis^  quae  modo  nullo  ab  aliis 
percipipotest:aliaestnonj3«remento/w, 
quae  ex  adiunctis  circumstantiis  inno- 
tescere  potest.  Restrictio  pure  mentalis 
numquam  est  licita ,  nec  iuramentum 
super  eadem,  ut  patet  tribus  proposi- 
tionibus  damnatis  ab  hmoc.  xi. ,  in 
quibus  prinia  '  dicebat:  Si  quis  vel  so- 
lus ,  vel  coram  aliis,  sive  interrogatus  , 
sive  propriasponte^  siverecreationis  cau- 
sa,  sive  quocumque  alio  fine  iuret  se  non 

»  fecisse  aliquid  quod  revera  fecit;  intel- 
ligcndo  intra  se  aliquid  aliud  quod  non 
fecit;  vel  aliam  viam  ab  ea  in  qua  fuit^ 

_  velquodvis  aliud  additum  verum^  reve- 
ra  non  mentitur  nec  est  periurus, 
Secunda  S;  Causa  iusta  utendi  his  am- 

(l)Loc.c.  (2)N.109.  (3)  J)e  iiir.c.  4.q.  2.1-.5 
f4)  N.  129.         (S)  Loc.  cil.  (6)  Dict.  n.  109. 

i?)  N.  26.  (8)  N.  27.  (9j  N.  28.  (10)  7.  8. 
lil)  13.32.  (l^)  P.  6.  in  prol.  (15)  3.  p.  q.  10, 
».2.ad2.  (14)  T.  S.iuS.p.q  10,  a.  2.  (IS)lMau. 
V  8.  tr.  8.  c.  2.  §.  5.  (16)  L.  4.  tr.  3.  c.  13.  u.  7. 
»  Interim.  (17)  Iii  4.  d.  9.  q.  3.  a.  3.  concl.  1. 
'18)  lu  4.  «le  sacr.  coafcss.  d.  6.  5.  Ad  argiim 


phybologiis  est  quoties  id  neeessariumaut 
utile  est  ad  salutem  corporis^  honorem, 
res  familiares  tuendas;  vel  ad  quemlibet 
virtutis  actum;  ita  ut  veritatis  occulta- 
tio  censeatur  tunc  expediens  et  studiosa. 

Tertia^:  Qui  mediante  commendatione 
vel  munere  ad  magistratum  vel  officium 
publicum  promotus  est,  poterit  cum  re~ 
strictione  mentalipraestare  iuramentum 
quod  de  mandato  regis  exigi  solet^  non 
habito  respectu  ad  intentionem  exigentis: 
quia  non  tenetur  fateri  crimen  occultum. 

E  contrario  licitum  est  iusta  causa 
uti  rcstrictione  nonpure  mentali,  etiam 
cum  iuramento,  si  illa  ex  circumstan- 
tiis  percipi  potest.  Idprobaturexlo.io^ 
ubi  Christus  dixit.  Non  ascendo  ad  diem 
festum  istum.  Et  tamen  narrat  scriptu- 
ra,  quod  postea  ascendit:  Non  ascendo, 
subintellexit,  manifeste.,  ut  rogabant 
discipuU,  sed  ascendo  occulte.  Pariter  ex 
Marc.*<,ubiDominus  dixit:  Dedieautem 
illo  nemo  scit...  neque  filius^  subintel- 
ligendo  ,  ad  manifestandum ,  ut  disci- 
puli  petebant,  prout  explicat  d.  Aug.12. 
Sic  etiam  sentit  s.  Thom.  13  inquiens  : 
Dicitur  nescire  diem.,  quia  non  facit  sci- 
re.  Id  est,  ac  si  dixisset,  nescio  ad  ma- 
nifestandum  aliis.  Et  idem  sentiunt  s. 
lo.  Chrysost.  s.  Hieronym.  s.  Ambro- 
sius  s.  Athanasius  s.  Basilius  s.  Hila- 
rius  etc.  ut  testatur  Suar.i*.  Hanc  sen- 
tentiam  comm.  tenent  Gon.  <5  Laym.  1« 
Palud.i7  Adr.is  Maior.<9  Soto^o  Wig.21 
Card.  qui22  cumSuar.  et  Lugo  ait  idem 
dicendum  si  respondeatur  ad  mentem 
interrogantis,  La  Croix23  HoIz.2<  Elb.25 
Sporer26  Viva27  et  Salm.2S  qui  dicunt, 
hanc  sententiam  esse  communem  fere 
omnium  dd,  Idem  sentit  Continuator 
Tournely  29  cum  Vanroy  et  Boudart , 
dicens,  etiam  strictiores  theologos  has 
restrictiones  late  mentales  (  quod  idem 
est  ac  non  pure  mentales)  negare  esse 
illicitas,  ex  d.  August.  qui^Oait:  Quam- 
vis  omnis  qui  mentitur,  velit  celare  quod 

(19)  Iu4.  d.  13.  q.l8.  q.l.  (20)  Dc  secr.momb.5. 
(21)  Tr.  10.  exam.  4.  u.  61.  resp.3.  (22)  lu  prop. 
lunoc.  XI.  diss.  19.  n.  d7.  et  ib.  u.  48.  (23)  L.  3. 
p.  1.  u.  287.  (24)  T.  I.  dc  iiir.  pag.  173.  n.  490. 
(2S)  Eod.  tit.  t.  2.  pag.  o2.  n.  144.  (26)  Tr.  3.  c. 
1.  n.  IIS.  (27)  lu  prop.  27.  lunoc.  xi.  n.  4. 

(28)  Tr.l7.c.2.n.il7.  (29)  Do  rcl.p.2.c.3.  a.  U. 
'JhQ''  Iu  '■''•  coutra  ineudac.  c.  10. 


n.io 


LIB.  III.  TBACT.  II.  DE  II.  PRAEC.  DECAL. 


verum  est .  non  tamen  omnis  qui  vult 
quod  verum  est  celare  ,  mentitur.  Con- 
sentit  etiam   rigidissimus    Contenso- 
nius  1;  nam  explicando  illud  loann.  7. 
de  ascensu  Christi  ad  diem  festum,  di- 
cit,  Christum  verba  subobscura  adhi- 
buisse,  in  quibus  poterat  vir  prudens 
verborumsensumfacileinterpretamen- 
to  aperire.  Favet  d.  Thomas2  (ut  recte 
ait  Wigandt. )  dicens :  Aliud  est  veri- 
tatem  tacere,  aliud  falsitatem  propone- 
re.  Item  3 :  ]^on  est  licitum  mendacium 
dicere  ad  hoc,  quod  aliquis  alium  aquo- 
cumque  periculo  liberet;  licet  tamen  ve- 
ritatem  occultare  prudenter  sub  aliqua 
dissimulatione ,  ut  Augustinus  dicit^. 
Ratio  autem  huius  sententiae  est,  quia 
si  non  liceret  uti  restrictione  non  pure 
mentali,  non  existeret  modus  secretum 
licite  celandi,  si  quis  nequiret  aperire 
sine  damno  vel  incommodo*,  quod  uti- 
que  esset  aeque  perniciosum  commer- 
cio  humano,  quam  mendacium.  Da- 
mnatio  autem  peracta  a  pontifice  re- 
strictionis  mentalis  recte  intelligenda 
es  t  d  e  restr  icti  one  pure  et  stricte  sumpta ; 
illa  enim  tantumvera  mentalis  restri- 
ctiodici  debet,quae  tantuminmentefit, 
ot  ita  occulta remanet,  et  nullomodoex 
circumstantiis  externis  agnosci  valet. 
453.  Hinc  infertur  1.  Confessarius 
affirmare  potest ,  etiam  iuramento  ,  se 
nescire  peccatum  auditum  in  confes- 
sione,  subintelligendo  ut  hominem,  non 
autem  ut  ministrum  Christi,  ut  docent 
s.  Thom.  5  Lug.  ^  (  qui  tamen  '  expli- 
cat  alio  modo  illud  verbum  nescire  per 
scientiam,  quae  utilis  sit  ad  responden- 
dum)]  item  Sporer  8  et  Elbel  ^  cum  a- 
liis  communissime.  Ratio,  quia  inter- 
rogans  non  habet  ius,  nisi  ad  sciendam 
notitiam  communicabilem ,  qualis  non 
estilla  confessarii.  Et  hoc  etiam  si  al- 
ter  interroget,  an  audierit  ut  mini- 
ster  Christi.  Lug.<o  Viva  n  Ronc."  et 
Elbel  13  cum  aliis.   Quia  confessarius 

(1)  T.  4.  diss.  2.  c.  1.  in  resp.  ail  Iiistaljis. 
(2)  2.  2.  q.  69.  a.  2.  (5)  Q.  110.  a.  S.  ad  4. 

(4)  Lil).  conlr.  meudac.  (S)  2.  2.  q.  70.  a.  1.  ad  1. 
(,6)  Disp  22.  (7)  N.  73.  (8)  Do  praec.  n.  119. 
(9)  De  inr.  n.  149.  (10)  N  66.  (11)  In  prop. 
17.  lnn.  n.  3.  ot  13.  (12)  Do  2.  parcc.  c.  4.  rcg. 
prax.fi.2.  (13)Deiiir,n.l30.  (14)  Diss.l9.  n.67. 
.lii)  De  iur.  n.  1734.  (16)  Il>id.  n.  45  et  Vt. 


semper  censendus  est  respondere  ut 
homo,  nam  ut  minister  Christi  non  pot- 
est  loqui.  Hinc  dicunt  Cardenas  *<  ac 
Fel.  Pot.  *5  quod  quoties  tenetur  quis 
occultare  infamiam  alterius,  licite  di- 
cit,  nescio,  scilicet  non  habeo  scientiam 
utilem  ad  respondendum  ,  sive  non  scio 
tanquam  manifestabile  ^  ut  Card.  cum 
Lugo  16.  Et  si  quis  temere  petat  a  con- 
fessario ,  an  audierit  tale  peccatum  in 
confessione ,  bene  potest  respoudere 
Non  audivi ,  scilicet ,  ut  homo  ,  vel  ad 
manifestandum,  Card.  cum  Lug.  i'. 

454.  2.  Reus  aut  testis  a  iudice  non 
legitime  interrogatus  potest  iurare  se 
nescire  crimen  quod  revera  scit;  sub- 
inteIIigendo,nescirecrimen,  de  quo  l&- 
gitimepossit  inquiri^\e\  nescire  adde- 
ponendum,  Ita  Cai.i^  Sporer  19  Azor.  20 
Ronc.2i  Sanch.22  cumNav.  ToIet.Val., 
etc.  ex  eodem  d.  Th.23.  Idem,  si  teslis 
ex  alio  capite  non  teneatur  depoaere  , 
nempe  si  ipsi  constet  crimen  caruisse 
culpa,  ut  Salm.24  et  Elb.25.  Vel  si  sciat 
crimen ,  sed  sub  secreto  ,  cum  nuUa 
praecesserit  infamia,  ut  Card.26.  Reus 
tamen  vel  testis  qui  legitime  a  iudice 
interrogatur,  nequit  ulla  aequivocatio- 
ne  uti :  quia  tenetur  iusto  praecepto 
superioris  parere.  Est  communis,  Sal- 
mant.27cum  Sot.  Less.  Sanch.  etc.  cum 
Bus.  «.170.  2.Etidemdicendum  deiu- 
ramento  in  contractibus  onerosis,  quia 
alias  iniuria  alteri  irrogaretur.  Salm.2^. 
Excipe  in  iudicio,  si  crimen  fueritom- 
nino  occultum;  tunc  enim  potest,  imo 
tenetur  testisdicere,  reum  non  commi- 
sisse.Tamb.29cumCard.etPot.«f5u/).Et 
idem  potest  reus,  si  non  adest  semiplena 
probatioetc.Tamb.30cum  comm.,  quia 
tunc  iudex  non  legitime  interrogat. 

155.  Sed  quaeritur  hic  1.  an  si  talis 
reus  vel  contrahens  aequivoce  iurando 
decepit,  possit  absolvi ,  nisi  veritatem 
manifestet.Negantaliqui  non  iraproba- 
biliter,  sedprobabiliusafIirmantSanc.3< 

(17)  Iliid.  n.  66.  (18)  Opusc.  t.  1.  tr.  31.  r.  S. 
^19)  Da  2.  pracc.  c.  1.  n.  120.  el  121.  (20)  T.i. 
I.  U.  c.  4.  (21)  De  2.  praoc.  c  4.  q.  2.  r.  3. 

^22)  Doc.  1.3.c.6.n.25.ci26.  (23)2.2.q.6i).a.  l. 
(24)  D.  c.  2.  n.Io9.  (2.>>)  N.  143.  (26,  II..  n.  31. 
(27)  C.  2.  n.  146.  (2«)  Il.i.l.  (29)  Doc.  Iib.  3. 
c.  4.  §.  2.  n.  4.  (50;  ll.iJ.  ^.  3.  n.  2. 

(51)  Doc.  1.  2.  c.  7.  II.  8. 


CAP.  II.  DE  lUR. 

at  Salmanticens.  *  cum  Philiarc.  Quia 
tali  iuramento  (quod  periurium  nequit 
dici  )  non  peccavit  contra  iustitiam 
commutativam,  sed  contra  legalem,  et 
obedientiam  iudici  debitam,  cuiusprae- 
ceptum  detegendae  veritatis  transiens 
est,  duratque  solum  dum  iudex  inter- 
rogat.  Idemque  dicit  Sanch.  2  de  testc 
mentiente.  Et  ideo  uterque  absolvi 
possunt,  quin  veritatem  revelent.  Te- 
nentur  vero  alteri  satisfacere ,  si  pos- 
sunt  alia  via.  At  si  non  possunt,  dicunt 
Salm.  teneri  denuo  in  iudicio  detegere 
veritatem.  Sed  etiam  excusarem,  si  0- 
mnino  essent  impoteutes  ad  satisfa- 
ciendum  in  praesenti  et  in  futuro. 

i56.  Quaeritur  2.  an  reus  legitime 
interrogatus  possit  negare  crimen ,  et- 
iam  cum  iuramento,  si  grave  damnum 
ex  confessione  ipsi  immineat.  Negant 
Elbel  3  cum  d.  Th.  ^  et  quidem  proba- 
bilius;  quia  reus  tenetur  tunc  pro  com- 
muni  bono  damnum  illud  subire.  Sed 
satis  probabiliter,  Lugo  5  Tamb.  6  cum 
Sanch.  Viva  '  Spor.s,  item  Elbel  9  Car- 
den.  10  cum  Nav.  Less.  Sa  Fill.  et  aliis 
plurib.,  dicunt  possereum,  si  sibi  im- 
mineat  poena  mortis  vel  carceris  aut 
exilii  perpetui,  amissionis  omnium  bo- 
norum  ,  triremium ,  et  similis ,  negare 
crimen,  etiam  cum  iuramento  ( saltem 
sine  peccato  gravi )  ,  subintelligendo 
non  commisisse  quatenus  teneatur  fate- 
n,  modo  sit  spes  vitandi  poenam.  Ra- 
tio ,  quia  lex  humana  non  potest  sub 
gravi  obligare  homines  cum  tanto  one- 
re.  Additque  Elbel  hanc  sententiam, 
licet  minus  probabilem  ,  insinuandam 
tamen  esse  reis  et  confessariis ,  ut  li- 
berentur  illi  a  culpa  gravi ,  in  quam 
facillime  incident,  si  ad  confessionem 
criminis  obstringantur.  Vid.  dicenda  l. 
4.  n.  274. 

157.  3.  Poenitens  interrogatus  a  con- 
fessario  de  peccato  confesso  potest  iu- 
rare  non  commisisse,  subintelligens  il- 

(1)  C.  2.  11.  IW.  (2)  Ibid.  (5)  N.  U. 

(4)  D.  a.  1.  ad  2.  (S)  De  iust.  d.  40.  n.  IS. 

(6)  L.  3.  c.  4.  §.  5.  n.  o.         (7)  Q.  7.  a.  4.  u.  2. 
(8)  Dc  2.  piaee.  c.  1.  n.  IS.  (9)  Dict.  n.  Ui 

(10)  In  iiiop.  liinoc.  XI.  diss.  19  n.  8!.  (II)  Diss. 
19.  n.48.  (12)N.  118.  infin.  (lo)L.3.c.6.  n.l4. 
(14)  Do  2.  piaec.  c.  1.  n.  lOo.  (IS)  Ex  propos.  S8. 
*«miv  sli  Innoc.  II.      (IG)  N.  I '«0.      (17)  Loc.  cii. 


.^MENTO  DUB.  IV.  331 

lud,  quod  confessus  non  sit.  Ita  Card.<< 
Salm.i2  Sanch.  i3  Sporer^'!.  Hoc  tamen 
intelligeudum  ,  nisi  confessarius  iuste 
interroget  ad  noscendum  statum  poe- 
nitentis  J5. 

438.  4.  Indigens  bonis  absconditis  ad 
sustentationem ,  potest  iudici  respon- 
dere  se  nihil  habere,  Salm.  i^.  Pariter 
haeres  ,  qui  sine  inventario  occultavit 
bona,  si  non  tenetur  ex  illis  satisfacere 
creditoribus ,  potest  iudici  respondere 
se  nihil  occultasse,  subintelligens  de 
bonis,  quibus  satisfacere  teneatur,  Sal- 
mant.  '^  et  Ronc.  •''. 

IbO.S.Qui  mutuum  accepit,sedpost- 
ea  satisfecit,  potest  negare  accepisse 
mutuum,  subintelligens ,  ita  ut  debeat 
solvere,  Salm.  19  et  Spor.  20  cum  Suar. 
Nav.  Az.  Laym.  Sanch.  Cov.  et  aliis. 
Sic  pariter,  si  quis  fuit  coactus  ad  ma- 
trimonium ,  potest  iudici  asserere  et- 
iam  cum  iuramento  non  contraxisse  , 
scil.  libere,  ut  par  erat,  T0I.21  Laym.22 
Nav.23  et  Spor.24  q^[  idem  ait  deeo  qui 
irritasponsalia  inivit.  Pariter  qui  ma- 
trimonium  promisit,  sed  inde  non  te- 
neatur  ad  illud,  potest  negare  promis- 
sionem ,  scilicet  ut  ex  illa  teneatur  , 
Salm.25.  Qui  non  tenetur  ad  gabellam 
potest  respondere  nihil  ferre  ,  scilicet- 
ex  quo gabellam  debeat,  Card.26  Salm.27 
Spor.2s  cum  Led.  Qui  venit  de  loco  fal- 
30  putalo  infecto,  potest  negare  venire 
ex  illo,  scilicet  ut  pestilenti.,  quia  haec 
est  mens  custodum.  Salm.  29  Less.  3o 
Sanch.31  etSpor.32cum  Tol.  Nav.  Suar. 
Henr.  Rodr.  etc.  Imo  hoc  admittunt 
Tol.  Less.  et  alii  plures  ap.  Spor.,  et- 
iamsi  ille  celeriter  trausiisset  per  lo- 
cum  infectum,  modo  sit  certus  nil  luis 
contraxisse  ,  quia  posset  intelligi  non 
venis.se,  ut  ab  ipso  periculum  sit  ti- 
mendum:  sed  huic  ego  non  omnino  ac- 
quiesco.  Admittunt  etiam  Salm.  33  cuni 
Bus.  quod  si  quis  a  fure  vi  obligetur 
ad  promittendam  pecuniam  cum  iura- 

(18)  C.  4.  leg.  2.  in  praxi.  (19)  N.  140. 

(20)  De  2.  pracc.  c.  1.  n.  122.  (21)  L.4.  c.2I. 

(22)Lilj.  4.  tr.  3.C.  14.  n.  8. 

(23)  Iii  cap.  Hiimanae  anres  22.  q.  S. 

(24)  Loc.  cit.  (2S)  N.  140.  (2G)  It.id.  n.  77. 
(27)  N.  140.  (28)  Loc.  c.  n.  121.  (29)  N.  14!.. 
(50)  C.  42.  n.  47.  (31)  Dec.  I.  3.  c.  «>.  n.  70; 

1  io2)  Loc   e.  f.  140.         (.33)  Dict.  loc. 


S32  LIK-  IW-  TRACT.  II 

mento,  potest  subiatelligere :  Dabo,  si 
tibi  debuero,  seclusoiuramento;  quia  di- 
cunt  promissionem  illam  ex  circum- 
stantiis  posse  admittere  talem  amphi- 
Lologiam.  Pariter  uxor  ,  cui  constet 
matrimonium  esse  nullum,potest  iudici 
vel  confessario  ,  qui  alias  non  vellet 
eam  absolvere,  promillere  cum  iura- 
mento  cohabitare  cum  viro  ,  etsi  non 
intendat ,  intelligens  de  cohabitatione 
licita.  Salm.  *. 

460.  6.  Rogatus  a  iudice  ,  an  sit  lo- 
cutus  cum  reo ,  potest  negare ,  intelli- 
gens,  non  locutum  fuisse  ad  cooperan- 
dum  crimini.  Canonicus  obligatus  ad 
secretum  potest  iurare  nihil  manife- 
stasse,  si  vere  nihil  eorum  quae  sub 
gravi  tenebatur  celare  manifestavit. 
ItaSalm.2qui  asserunt  haec  omniapas- 
sim  obvia  esse  apud  omnes  auctores. 
Pariter  Less.  3  cum  Alex.  Barth.  etc. , 
qui  eligendus  est  in  officium,  interro- 
gatus  an  habeat  aliquod  impedimen- 
tum,  potest  negare,  si  revera  illud  non 
sit  tale  quod  impediat. 

Pariter ,  si  quis  invitatus  interroge- 
tur,  an  sit  bonus  cibus ,  qui  revera  sit 
insipidus,  potest  respondere,  esse  bo- 
num,  scilicet,  ad  mortificationem.  Car- 
denas  ^.  Sic  etiamdicunt  Cardenas  5  et 
Croix^  licite  proferri  caeremonias:  0- 
sculor  manusetc.  Ojferomefamulumetc. 
quia  ex  communi  usu  accipiuntur  ut 
verba  materialia,  prolata  tantum  ad 
honorem.  Licitum  est  etiam  celare  ve- 
ritatem  cum  causa;  v.  gr.  si  quis  petat 
a  te  pecuniam,  potes  respondere:  Uti- 
nam  haberem!  Yel  yauderem  habere^etc. 
Carden.  '. 

161 .  Sed  quaeritar  1 .  an  creditor  ex 
instrumento  possit  asserere  cum  iura- 
mento  nihil  sibisolutum,  si  revera  sil 
pars  soluta,  sed  ipse  ex  alio  capiteha- 
beat  credilum  quod  probare  non  pos- 
sit.  Respondetur  posse,  dummodo  non 
iureteamquantilatemsibi  deberi  exillo 
instruraento,  nec  aliis  creditoribusan- 
lerioribus  damnum  inferatur.  Ita  Sal- 
mant.  s  cum  Sanch.  Pal.  Leand.  etc. 

(1)  Dicl.  D.  141.  (2)  N.  142.  (5)  C.  42.  n.  48. 
(4)  Disi.19.  11.74.  (oHbid.  n.76.  (G)L.  o.  p.l. 
n.  502.  (7)  Diss.  19.  n.  S5.  (3)  C.  2.  n.  145. 
(9)  Diss.  19.  n.  54.     (10)  C.  2.  n. 44.     C*!)  ^.  144. 


DE  11.  PnAEC.  DEGAL. 

162.  Quaer.2.  anadultera  possll  ne- 
gare  adulterium  viro  ,  intelligens  ,  ut 
illi  revelet.  Potest  aequivoce  asserere, 
non  fregisse  matrimonium  quod  vere 
persistit.  Etsi  adulterium  sacramenta- 
liter  confessa  sit ,  potest  respondere  , 
Innocens  sum  ab  hoc  crimine,  quia  per 
confessionem  est  iam  ablatum.  ItaCar- 
denas  ^,  Qui  tamen  hic  advertit,  quod 
nequit  id  affirmare  cum  iuramento  , 
quia  ad  asserendum  aliquid  sufficit 
probabilitas  facti;  sed  ad  iurandum  re- 
quiritui'  certitudo.  Sed  respondetur  , 
quod  ad  iurandum  sufficit  certitudo 
moralis,  ut  diximus  supra  duh.  3.  n. 
148.  cum  Salm.  lo  Less.  Sanch.  Suarez 
Pal.  et  communi.  Quae  certitudo  mo- 
ralis  remissionis  peccatipotestquidem 
haberi  quando  quis  bene  moraliter  di- 
spositus  recepit  poenitentiae  sacra- 
mentum. 

Ad  quaesitum  vero  dicunt  Salm.  <* 
cum  Soto  non  posse  foeminam  adulte- 
rium  negare,  quia  esset  pura  restrictio 
mentalis.  Card.  tamen  12  admittit  iu  pe- 
riculo  mortis  licere  uti  metaphora , 
quae  communis  est  in  scriptura  ,  ubi 
adulterium  sumitur  pro  idololatria,  ut 
ex  Ezech.  ^^:  Quia  adulteratae  sunt. .  . 
et  cum  idolis  fornicatae  sunt.  Imo  si 
crimen  est  vereoccultum,  probabiliter 
cum  Busemb.  infra  n.  170.  4.  et  Less. 
Trull.i'*  ac  Sanch.i^  cum  Sot.  Sayr.  et 
Arag.,  potest  mulier  negare  cum  iura- 
mento,  et  dicere,  Non  commisi,  eodem 
modo  quo  reus  potest  dicere  iudici 
non  legitime  interroganti,  crimen  non 
commisi^  intelligendo  non  commisisse, 
ita  ut  teueatur  ei  manifestare,  ut  Tam- 
bur.  16  et  Viva  "'. 

163.  Quaeritur  3.  an  requisitus  ad 
mutuandum  possit  iurare  se  non  habe- 
re  pecuniam,  quam  revera  habet,  in- 
telligeudo  non  habere ,  ub  ad  mutuum 
praestet.  Negant  Salm.is  cum  Sot.  Henr. 
Ratio  ,  quia  illa  restrictio  ex  circum- 
stantiis  percipi  nequit.  Sed  lioc  intel- 
ligendum  si  veritas  nulio  modo  perci- 
pi  possit;  nam  si  posset  coniici  ex  ali- 

(12)  IbiJ.  n.  6.^.  (15)  i5.  57.         (14)  Ibid. 

(13)  Lib.  3.  dec.  e.  2.  n.  41. 
(16)  Ex  comm.  1.  5.  c.  4.  S.  5.  n.  1.  cl  2. 


(17)  a.  7.  •«.  4. 


(18)  N.  14o 


CAP.  II.  HK  lURA 

qua  circumstantia,  nempe  paupertatis, 
vel  indigentiae  mutuatarii ,  bene  pos- 
set  ipse  intelligere ,  non  habeo  super- 
fluum  ,  ut  possim  dare  mutuum.  Ita 
Ronc.  <  Viva  2  cum  Sanch.  Bon.  Sylv. 
etc.  Card.3  cumSuar.  et  Lug.  ^  qui  sic 
docet :  Qui  habet  unum  panem  sibi  ne- 
cessarium^  vere  respondet  se  nullum  ha- 
bere  ei  qui  petit  panem  commodatum; 
quia  nullum  habet  quem  commodarepos- 
sit^  de  quo  solo  ille  interrogat.  Et  idem 
dicit  Card.  5  de  pecunia  petita,  si  do- 
mino  sit  necessaria. 

464.  Quaer.  4.  an  mercatores  possint 
iurare,  mercem  cariu?  ipsis  constare, 
intelligendo  cum  alia  merce.  Affirmant 
aliqui,  sed  merito  negant  Salm.c.  Pro- 
babiliter  tamen  posse  ait  Croix  '  cum 
Gob.,  quando  tales  non  intelligunt  de 
mero  pretio  rei,  sed  computant  in  eo 
expensas  provectura,  pro  apothecaetc. 

465.  Quaer.  5.  an  famulus  ex  iussu 
ilomini  possit  negare,  ipsum  esse  domi. 
Card.  8  admittit  posse  figere  pedem  in 
lapidem  et  respondere  ,  non  est  hic  ; 
quia  non  est  restrictio  mentalis:  sed 
Luic  nou  assentior,  si  alter  nuUo  mo- 
do  possit  id  advertere.  Potius  conce- 
derem  posse  dicere,  non  est  hic,  scili- 
cet  non  in  hac  ianua  vel  fenestra,  vel 
(ut  ait  Tourn.  9)  Non  est  hic,  quatenus 
videri  possit.  Item  ait  Card.  10  posse 
respondere,  egressus  e  domo  est^  intel- 
ligendo  in  praeterito;  non  enim  tene- 
mur,  ait  cum  Less.  ut  supra,  respon- 
dere  ad  mentem  interrogantis,  si  adsit 
iusta  causa.  Secus,  si  ille  rogetur  an 
hac  mane  dominus  egressus  sit,  ut 
Croix  ^i.  Sic  etiam  Card.  12  ait  de  viro 
nobili,  qui  est  in  luctu,  posse  respon- 
dere  famulum,  esse  foris,  scilicet  esse 
remotum  a  consortio  ,  et  ex  usu  lo- 
quendi  solet  intelligi. 

466.  Quaer.  6,  anassumeudi  ad  gra- 
dum  doctoratus  possint  iurare  cum 
aequivocatione  conditionem  requisi- 
tam  non  veram,  scilicet  vacasse  tot 
annis  illi  scientiae  etc.  si  tales  sint  ae- 
queidoneiacaliidoctores.Vid.Tamb,'3 

(1)  De  2.  praec.  c.  4.  Reg.  2.  in  praxi,  (2)  Q.  7. 
a.  4.  n.  2.  (3)  Diss.  19.  n.  36.  (4)  De  poeiiit. 
disp.23.sess.4.  n.74.  (S)  Ib.  ii.  75.  (G)  D.  n.  l'io. 
'71  I/il).  -,.  p.  i.  „.  .«501.  :;!)  Di,-.  i<).  „.  71. 


MEXTO  nuB.  IV.  ??33 

qui  affirmat  et  iustam  causam  ait  tuno 
essesic  iurandi,  nerepellantur  qui  iam 
digni  sunt.  Sed  quidquid  sit  de  hoc, 
probabile  magis  mihi  videtur  non  pe- 
ierare  doctorandos  Neapoli,  qui  more 
solito  scribunt  manu  propria  in  susci- 
piendo  matriculas:  Dico  con  giuramento 
essere  ilprimo  anno  istitutista,  ec.  cum 
revera  id  non  sit.  Ratio  quia  verbum 
illud  giuro^  sive  dico  con  giuramento, 
ut  supra  diximus  dub.  4.  n.  436.  cum 
Salm.  *4  Bon.  Sanch.  Suar.  de  se  non 
est  iuramentum,  nisi  praecedat  inter- 
rogatio  de  iuramento,  sed  haec  inter- 
rogatio  Neapoli  vel  omnino  non  fit  vel 
non  fit  de  vero  iuramento,  sed  tautum 
de  illa  scriptione  materiali  quae  ex  usu 
communi  videtur  non  apprehendi  ut 
verum  iuramentum. 

467.  Quaer.  7.  an  possit  quis  licite 
coram  notario  asserere  accipere  pecu- 
niam  quam  vere  non  recipit.  Affirmat 
posse  Tamb.  is  sensum  impropriando, 
scilicet  iurando  pecuniam  pro  accepta 
habere,  vel  accipere,  qui  certus  sit  mo- 
raliter  alterumbrevi  pecuniamsibifore 
soIuturum.Etvideturprobabileexcom- 
muni  usu  loquendi. 

468.  Quaer.  8.  an  liceat  iurare  ali- 
quid  falsum,  addendo  tamen  submissa 
voce  circumstantiam  veram.  Affirmant 
Hurtad.  etPrado  cum  aliisap.  Salm.  is 
contra  Torre,  qui  dicunt,  quod  ut  lo- 
cutio  sit  vera  sufficit  ut  exterius  con- 
cordet  conceptui  mentis,  sive  nutibus 
sive  voce  submissa  explicetur,  et  per 
accidens  est,  ut  alter  non  audiat.  At 
melius  Salm.i^  id  admittunt,  si  tamen 
aliquo  modo  possit  ab  altero  percipi 
illa  submissa  prolatio,  licet  eius  sen- 
sus  non  percipiatur,  secus  si  omnino 
alterum  lateat. 

469.  «  4.  Graviter  peccat  qui  utitur 
aequivocatione,  quando  non  rogatus, 
sed  sponte  sua  iurat:  quia  tunc  tene- 
tur  uti  vocabulis  secundum  commu- 
nem  significationem,  inquit  Tolet.is  eo 
quod  non  habet  rationem  aequivo- 
candi.  y. 

(9)  Mor.  t.  1.  (10)  Ibid.  (11)  L.  1.  p.  1.  n.  281- 
(12)  11..  n.  72.  (15:  Dec.  1.  3.  c.  2.  §.  2.  u.  1.:. 
(14)  C.  2.  II.  24.  (liJ)  Ibid.  n.  19.  et.  son. 

(IG)  C.  2.  n.  136.     '"'^  V.  «-,!!      M«>  L  \  .-  "l 


33*  WB.  III.  TRACT. 

170.  Probabilius  lamen  Salm.  < 
cnra  communissima  contrarium  di- 
cunt,  nempe  quod  quando  adest  iusta 
causa  necessitatis  vel  utilitatis,  potest 
quis  uti  amphibologiis  in  iuramento, 
etiamsi  ad  iurandum  sponte  se  ofiFerat. 

«  2.  Graviter  itempeccat  qui  utitur 
aequivocatione  ,  quando  iuramentum 
iuste  exigitur,  ut  a  iudice  vel  superio- 
re  iu  re  gravi.  Bonac.2. 

»  3.  Si  autem  fiat  tale  iuramentum 
in  re  levi,  per  iocum  et  citra  inobe- 
4ientiam,  ac  notabile  damnum  alterius, 
erit  tantum  veniale,  ut  probabiliter 
docet  Sanch.  '  contra  alios  :  quia  sola 
discretione,  sive  iudicio  caret.  Vide 
Bon.'». 

»  4.  Licet  aequivoce  iurare,  si  iura- 
mentum  exigatur  iniuste,  ut,  v.  gr.  si 
quis  exigat  iuramentum,  qui  ius  non 
habet,  v.  gr.  iudex  incompetens,  vel 
si  non  servet  ordinem  iuris.  Item  si 
exigatur  per  vim,  iniuriam,  metum, 
V.  gr.  si  vir  exigat  iuramentum  ab  u- 
xore  de  adulterio  occulto ;  si  latrones 
exigant  a  te  lytrum  cum  iuramento. 
Sayr.  sLess.  TruU.  6. 

171.  »  5.  Qui  exterius  tantum  iura- 
vit  sine  animo  iurandi,  non  obligatur, 
nisi  forte  ratione  scandali;  cum  non 
iuraverit,  sed  luserit.  In  foro  tamen 
externo  potest  cogi,  utservet.  Sanch. ' 
Trull.  8  [Sed  de  hoc  vide  mox  dicenda 
dub.  seq.  n.  172.  v.  Quaeritur).  » 

Quaeritur  hic  ultimo  an  simulatio 
sit  aliquando  licita.  Respondetur:  si- 
mulatio  formalis,  nempe  cum  quis  in- 
tendit  per  factum  externum  aliud  si- 
gnificare,  quam  in  animo  habet,  haec 
nunquam  est  licita,  quia  est  verum 
mendacium  facti,  ut  docet  d.  Th.  9.  Si~  I 
mulatio  vero  materialis,  sciHcet  cum 
quis  aliquid  agit,  non  intendens  dece- 
ptionem  alterius,  sed  aliquem  suum 
finem;  haec  est  licita  cum  iusta  causa, 
semper  ac  ex  circumstantiis  aiii  pos- 
sint  coniicere  ad  alium  finem  id  agi, 
prout  dictum  est  de  restrictione  non 
.   pure  mentali  num.  152.  Sic  losue  lo  ii_ 

(1)  0.2.  n.l42.  iDriii.    (2)Loc.c.     (3)L.5.  c.a. 
(4)  Loc.  c.  (3)  h.  4.  c.  3.  pt  I.  1.  c.  17. 

(6)  L.  2.  c.  l.  il.  13.  (7j  7.  mor.  c.  10.  n.  II. 


11.  T>K  M.   PRAEC.  DECAL. 

cite  fugit ,  non  intendens  significare 
metum,  sed  uthostes  longe  abduceren- 
tur  ab  urbe  Hai,  et  reliqui  milites  ir- 
ruerent  in  urbem.  tta  etiam  Christus 
Dominus  **  apud  Emmaus  fmxit  lon- 
gius  ire,  non  intendens,  ut  discipuli 
hoc  crederent,  sed  volens  significare , 
se  revera  iturum  fuisse  longius,  nisi 
ab  eis  invitaretur.  Ita  Croix  '2, 

bligatio- 


DuBiou  V.  Quae  et  quanta  sit 
iuramenti  promissorii. 

-172.  Cuoluplex  veritas  affirmanda  sit  in  iura- 

mento  promissorio.  Quale  autem  peccalu^n 

sit  iuramenlum  promissorium  ficlum,  ei  quo- 

modo  obliget. 

-173.  An  peccet  graviter  non  implens  promli. 

sum  in  re  parva. 
ilA.  An  obliget  iuramenium  melu  extortum. 
-175.  Quid,  si  sit  errore  vel  dolo  extorlum. 
•176.  An  obliget  iuramenlum  de  re  mala,  aut 

vana. 
\n.  Quid  de  iuramento  in  favorem  terHi. 
-178.  An  iuramenlum  non  ludendi  excludallu- 

dum  moderatum. 
-179.  An  obligel  iuramentum  factum  corttrapri' 

mum. 
•(80.  An  iuramentum  sequi  debeat  conditionem 

promissionis. 
-181.  Quomodo  obliget  iuramenlum  servandi  sta- 

tuta  alicuius  collegii. 
182.  Z)e  iuramento  medicorum  non  visilandietc. 
-183.  De  iuramenlo  servandi  secrelum,  dicendi 

veritatem,  et  solvendi  debilum^ 
184.  Anobliget  iuramentum  faclum  concubinae 

non  cognoscendi  aliam. 
-1 85.  An  promissio  prodiga  cum  iuramento  ob- 

ligei. 
186.  A7i  obVget  iuramentum  redeundi  ad  car- 
cerem.  De  iuramenlo  parentum   ac  domi- 
norum  puniendi  filios  ac  famulos. 

172.  «  Resp.  1.  luramento  promis- 
sorio  duae  affirmantur  veritates,  uwa 
de  praesenti  primaria,  quod  scilicet 
iurans  habeat  animum  impiendi  quod 
promittit;  altera  secundaria  de  futu- 
ro,  quod  scilicet  impleturus  sit  suo 
tempore  quod  promittit;  sive  promit- 
tat  Deo,  et  est  votum  cuin  iuramento; 
sive  liomini,  et  est  iurala  promissio 
humana.  Unde  orilur  obligatio  implen- 
di,  si  rationabiliter  possit.  Itacomrau- 
niter  dd.  Laym.  i^  Bon.  '*. 

Unde  resotvci: 

»  1 .  Defectu  primae  verilalis  iurans 
vere  peccat  mortaliter,  si  vel  nou  ha- 
bet  animum  implendi,  sive  raaleria  sil 


(8)Lil.:2.  c.l.d.  10. 
(10)  C.  8.     (ll)Luc.  24. 
(I5j  L.  4.  tr.  5.  c.  4. 


(9)2.  2.  q.  111.  a.l. 

(12)  L.  5.  1).  1.  n.  2»» 

(14)  P.  7. 


CAP.  II.  DE  IDR 

parva  sive  magna,  licita  sive  illicita: 
vel  si  dubitat  au  facturus  sit  necne, 
quod  iurat;  vel  si  putat  sibi  moraliter 
impossibile  ut  impleat  quod  promittit: 
quia  quoad  istam  veritatem  praesen- 
tem,  promissorium  ab  assertorio  non 
differt ,  unde  nec  parvitas  materiae 

.  excusat.  (Peccat  quidem  graviter  qui 
promittit  aliquid  cum  iuramento,  pu- 
tans  impossibile  ut  impleat.  Ita  hic 
Busemb.  Sed  addendum  cum  Salm.  * 
Azor.  Suar.Fag.Leand.  etc.  secusesse, 
si  probabilem  rationem  haberet  im- 
plendi.) » 

Quaeritur  quale  peccatum  sit  iura- 
mentum  promissorium  fictum ,  et  ad 
quid  obliget.  Distinguo :  tripliciter  pot- 
est  quis  ficte  promittere  cum  iura- 
mento.  4.  Sine  animo  iurandi.  2.  Sine 
animo  se  obligandi.  3.  Sine  animo  im- 
plendi.  1.  Si  quis  iurat  sine  animo  iu- 
randi,  peccat  quidem,  ut  ex  prop.  25. 
damn.  ab  Innoc.  xi  quae  dicebat:  Cum 
causa  licitum  est  iurare  sine  animo  iu- 
randi^  sive  res  sit  levis,  sive  sit  gravis. 
Ratio,  quia  tunc  illudit  divino  testi- 
monio.  An  autem  hic  peccet  graviter. 
Resp.  affirmative,  si  iuret  sine  animo 
implendi  promissionem ;  si  vero  cum 
animo  implendi,  peccat  tantum  venia- 
liter,utcommunissime  dicunt  Sanch.  2 
Rouc.  3  Tamb.  4  Elbel  5  Mazzott.  6.  Re- 
cte  vero  excipiuut,  si  iuramentum  fiat 
in  contractibus,  vel  coram  iudice;  quia 
tunc,  licet  non  sit  periurium,  est  ta- 
men  gravis  deceptio  contra  iustitiam. 
2.  Si  autem  iurat  sine  animo  se  obli- 
gandi,  sed  cum  animo  implendi,  Cai.  7 
CroixS;  item  s.  Antonin.  Nav.  Scotus 
Tambur.  et  alii  communius  apud  San- 
chez^  tenentjhunc  peccare  mortaliter, 
tum  quia  sic  iurans  ,  falso  significat 

,  habere  intentionem  se  obligandi,  quam 
vere  non  habet,  tum  quia  ut  sentit 
Croix  tanquamprobabilius  videtur  gra- 
vis  irreverentia  adducere  Deum  in  te- 
stem,  et  nolle  erus  testimonio  obstrin- 

(1)  Tr.  17.  c.  2.  n.  49.  (2)  Dec.  1.  3.  c.  6.n.  10 
(3)Deiur.c.4.q.l.r.5,  (4)  Dcc.1.3.  c.3.§.2.n.6. 
(S)  De.  iur.  n.  129.  (6)  Eod.  tit.  c.  3.  q.  3. 

(7)  2.  2.  q.  89.  a.  6.         (8)  Lib.  3.  p,  1.  n.  279. 

^9)  Loc.  cil.  n.  8.  (10)  N.  7.  (11)  Ibid, 

(I2)N.21.     (15)  De  lur.p.  12.^.     (11)  Loc.  «.  r,  4. 


\MENTO  DUB.  V.  335 

gi.  Sed  valde  probabiliter  idem  Sanc.  lo 
Tamb."  Elb.12  Renzi  "  et  Ant.  a  Spir. 
s.,  cui  adhaeret  Ronc.  i^  tenent,  hunc 
non  peccare  nisi  venialiter.  Ratio,  quia 
taliter  iurans,  cumhabeat  animum  im- 
plendi,  quamvis  non  intendat  se  obli- 
gare  ex  una  parte  non  iurat  falsum, 
quia  asserit  verum  de  voluntate  prae- 
senti ;  ex  alia  parte,  cum  hic  volun- 
tatem  non  habeat  se  ullo  modo  obli- 
gandi  ex  vi  iuramenti,  de  cuius  in- 
trinseca  ratione  est  inducere  obUga- 
tionem  religionis,  revera  non  iurat,  ut 
ex  communi  dicunt  Salmant.  »5  Elbel  is 
Sporer  ".  Et  ideo  iuramentum  hoc  i- 
dem  est  ac  si  factum  sit  sine  animo 
iurandi,  quod  non  est  nisi  veniale, 
quando  verum  asseritur,  ut  supra  di- 
ctum  est. 

An  autem  sic  iurans  cum  animo  iu- 
randi,  sed  sine  animo  se  obligandi,  te- 
neatur  ad  servandum  iuramentum. 
Prima  sententia  negat,  tum  quiahuius- 
modi  iuramentum  fuit  invalidum,  ut 
supra ;  tum  quia  Deus  iuramenta  pro- 
missoria  non  acceptat ,  nisi  iuxta  iu- 
rantium  intentionem,  ex  iure  cano- 
nico  18  ubi  dicitur:  Divina  iudicia  talia 
foris  nostra  verba  audiunt ,  qualia  ex 
intimis  proferuntur.  Ita  Pal.  '9  Salm.20 
Ronc.2i  Tamb.22  Mazzot.  23  Elbel  24  et 
Sanch.25cums.Bonav.  s,  Anton.  Scoto 
Sylv.  Nav.  Arm.  Gabr.  Ang.  et  aliis 
cum  communi,  ut  asserit  Azor.  Et  clare 
favet  d.  Thom.26  dicens:  Si  autem  sim- 
pliciter  iuret  absque  dolo^  tunc  in  foro 
conscientiae  non  obligatur^  nisi  secun- 
dum  suam  intentionem.  Et  alibi  con- 
firmat  27;  Si  autem  iurans  dolum  non 
adhibeat^  obligatur  secundum  intentio- 
nem  iurantis.  Is  autem  iurat  sine  dolo 
(ut  dicit  Elbel  2s  cum  IUs.)  qui  iurat  a- 
licui  nuUum  ius  habenti  ex  iustitia  ad 
rem  promissam.  Secunda  tamen  sen- 
tentia  affirmat  teneri  ad  servandum 
iuramentum.  Hanc  tenent  Less.29  (licet 

(IS)  Tr.  17.  c.  1.  n.  19.  et  23.         (16)  Loc.  c. 
(17)  Iii  2.  praec,  c,  1,  n,134,etc,     (18)  CHumanas 
aures,  qu.  6.  (19)  Tr,  14,  d.  1.  p.  8.  n,  7. 

(20)  D,  c,  1.  n,  23,  (21)  R.  4.  (22)  Ibid.  n,  7. 
(2.-^)  L,  c,  (24)  N,  12S.  (2S)  Dec.  !,  3.  c,  10,  n,  8. 
(26)  lu  3.  d,  39,  q.  1,  a,  3.  q,  5,  (27)  2,  2,  q.89. 
a.  7.  ad  4.     (28)  N,  218.     (29)  L.  2,  c.  42.  a.  37. 


336  IIB.  in.  TRACT.  11. 

vocet  oppositam  valde  probabilem) , 
Cai.i  Suar.  2  Sot.3-,  item  Valent.  Sayr. 
Fill.  Arac.  apud  Bonac.  ^  et  Renzi  5. 
Ratio,  quia  qui  iurat  cum  animo  iu- 
randi,  iam  verum  iuramentum  emittit, 
et  ideo  tenetur  efficere,  ad  servandam 
reverentiam  divini  nominis,  ut  verum 
evadat  quod  iurat ;  nec  potest  a  iura- 
mento  separare  obligationem  implendi 
promissum,   cum  obligatio  oriatur  ex 
ipso  iuramento,  de  cuius  natura  est, 
ut  effectum  habeat  quod  iuratur ,  ne 
vocetur  Deus  in  testem  falsitatis.  Et 
in  hoc  apparet  difFerentia  inter  votum 
seu  contractum,  et  iuramentum  •,  nam 
in  illis  obligatio  pendet  ab  intentione 
voventisvel  contrahentis,  in  iuramen- 
to  autem  ex  vi  ipsius  iuramenti.  Utra- 
que  sententia  est  probabilis,  sed  pri- 
ma  est  probabilior;  nam  ratio  huius 
secundae  sententiae  supponit  ut  cer- 
tum  tale  iuramentum  sine  animo  se 
obligandi  emissum,  esse  verum  iura- 
mentum ;  attamen  probabilius  est,  et 
commune,  ut  asserunt  Salm.  6  cum 
aliis  ut  supra,  et  etiam  Viva  '  (contra 
Less.  8),  quod  huiusmodiiuramentum, 
non  sit  verum  iuramentum,  tum  quia 
care.t  conditione  necessaria  ad  natu- 
ram  iuramenti  promissorii,  qualis  est 
animus  se  obligandi-,  tum  quia  iura- 
mentum  sequitur  naturam  promissio- 
nis  quam  confirmat,  ut  certum  est  apud 
Bus.  in/.  n. 'ISO.cumLess.  Bon.  etc.  At 
promissio  sine  tali  animo  facta  non  est 
quidem  promissio,  sed  simplex  propo- 
situm;  ergo  evanescente  promissione, 
evanescit  etiam  iuramentum,  et  habe- 
turutfactum  sine  animo  iurandi,  quod 
•  certe,  ut  vidimus,  nullum  est.  Si  au- 
tem  nullum  existit  iuramentum,  nulla 
existit  obligatio  illud  implendi. 

3.  Si  demum  quis  iurat  sine  animo 
implendi,  sed  cum  animo  iurandi,  et  se 
obligandi,  certepeccat  mortaliter,  quia 
tunc  etiam  de  praesenti  deficit  veritas. 
An  autem  is  obligetur  ad  implendum 
promissum.  Respondetur  affirmative, 
quia  viget  tunc  essentia  et  obligatio 


DE  11.  Pa.VEC.  DECAL. 

I  iuramenti.  Tamb.^  Mazz.i-'  et  Sanch  " 
cum  s.  Bonav.  Leon.  et  Suar.  qui  op- 
positum  vocat  improbabile.  Et  hoc  di- 
cendum,  etiamsi  is  nullum  habuerit 
animum  se  obligandi  ex  vi  promissio- 
nis,  quia  obligatur  aliunde  ex  vi  iura- 
menti,ut  Sanch.  12  Tamb.  "etMazz.  «^. 
Qui  etiam  recte  advertit ,  quod  is  qui 
habet  verum  animum  iurandi,  et  nihil 
cogitat  de  iuBamenti  obligatione,  vere 
obligatur :  quia  obligatio  sequitur  ex 
ipsa  iuramenti  natura,  et  qui  vult  a- 
ctum,  vult  consequenter  eius  proprie- 
tates.  Idem  ait,  si  ille  ignoret  obliga- 
tionem  iuramenti;  sed  huic  probabilius 
contradicunt  Salm.is  loquendo  de  voto, 
ubi  ex  sententia  communissima  dicunt, 
quod  si  quis  ignoret  votum  trahere 
secum  obligationem  etcum  hoc  errore 
emittat  votum  obligationem  nolendo  , 
is  ad  votum  non  obligatur,  quia  nemo 
obligationem  contrahit,  nisi  volens  sibi 
illam  imponat;  vide  dicenda  de  voto  n. 
201 .  vers.  Sed  quaer.  \ .  Et  vide  mox 
supra  dicta,  ubi  vidimus  cum  d.  Th. 
iuramentum  non  obligare  ultra  inten- 
tionem  iurantis.  Si  autem  quis  iniuste 
cogatur,  puta  a  latrone ,  ad  aliquid 
promittendum  cum  iuramento,  potest 
liciteintendere  non  velle  implerepro- 
missum,  si  relaxationemiuramentiob- 
tineret.  Ita  probabiliter  Croix  i^  cum 
Suar.  Sanch.  et  Diana. 

173.  «  2.  Defectu  secundae  veritatis 
vere  peierat  is  qui  quod  promisit  post- 
ea  non  implet,  si  rationabiliter  implere 
potest.  Id  solum  hic  dubitatur  ;  an  qui 
promisit  rem  exiguam  cum  iuramento, 
V.  gr.  dare  alteri  unum  pomum  vel 
nummum  pro  eleemosyna ,  vel  casti- 
gare  prolem,  vel  inter  vendendum  nol- 
le  se  minori  pretio  vendere,  vel  nolle 
primum  locum  occupare ,  aut  prae- 
cedere  in  ingressu  portae  ,  etc. ;  an  , 
inquam,  sub  gravi  peccato  teneat:.r 
haec  servare.  Ubi  speculative  quidem 
videtur,  quod  sic  quia  vere  adduclus 
est  Deus  ut  testis ,  quod  sit  facturus  ; 
ergo  si  sine  causa  non  facit  quanlum 


(1)  2.  2.  q.»t).  a.7.  (2)0.7.  (3)  L.  8.  <\.  l.a.7. 
(4)  T.  2.  a.  4.  q.  1. p.  7. 11. 3.  (b)  De "mr. p.  12o. <|,.  S. 
6)  C.  I.».  10.      (7)  Iii  proposlt.  23.  Iunoc.  ii.  13. 


(8)  Dict.  n.  S7.  (9)  Il.iil.  ii.  7.  (10)  Loc.  cit. 
(11)  L.o.c.lO.  ...  S.  (J2)[<.0.  (13)1!..  (l-i)L.c. 
(lo)  Dict.  c.  1.  11.  23.       (lOj  L  1.  i>.  3.  u.  278 


CAP.  II.  DE  lURAMENTO  DUB.  V. 


337 


in  se  est,  facit  Deum  testem  falsum. 
Cai.  Val.  Tol.  *.  Nihilominus  probabi- 
liter  alii  tenent  contrarium,  ut  Sanch. 
V.  Laym.  2. 

Magna  est  quaestio,  an  deturparvitas 
materiae  in  transgressione  iuramenli 
promissorii,  ita  ut  promittens  dare  a- 
liquid  modicum,  si  verum  habeat  ani- 
mum  praestandi ,  dum  iurat ,  sed  po- 
stea  non  praestat,  tantum  leviter  pec- 
cet.  Prima  sententia  valde  probabilis 
negat.  Hanc  tenentCaiet.3  Tol.''  Less.s 
Bonac.  ^  item  Val.  Reg.  Medin.  Cand. 
etc.  apud  Salm.  '.  Ratio,  quia  tunc  iam 
violatur  iuramentum,  in  qua  violatio- 
ne  minime  datur  parvitas  materiae. 
Idque  videtur  sentire  s.  Th.  s  qui  ait, 
quod  si  quis  compellitur  invitus  ali- 
quid  promittere  sub  iuramento,  licet 
postea  in  iudicio  poterit  repetere  quod 
solvit,  tenetur  tamen  interim  solvere 
■promissum:  Quia  magis  debet  damnum 
temporale  sustinere,  quam  iuramentum 
violare, 

Secunda  vero  sententia  non  minus 
probabilis,  imo  forte  probabilior  affir- 
mat,  et  hanc  tenent  Suar.9  Sot.io  Az.'< 
Castr.i2  s.  Anton.i3  Navarr.»^  Silv.  is 
Lay.i^etSalm.i'  cum  Arag.  Sanch.  lo. 
a  s.  Thoma  Rodriq.  Trull.  etc,  Ratio, 
quia  in  iuramento  promissorio  Deus 
non  proprie  ut  testis  adducitur  (  nam 
alioquin  periurium  committeretur,  et- 
iamsi  deinde  promissio  ex  iusta  causa 
non  impleretur ) ,  sed  solum  tanquam 
auctoritatem  praebens  obl  igationi ,  quae 
oritur  ex  promissione  coram  Deo  facta, 
prout  si  quis  aliquid  promitteret  co- 
ram  principe ,  intendens  ex  illius  au- 
ctorilate  suam  firmare  promissionera. 
Hinc  dicunt,  quod  cum  postea  promit- 
tens  non  implet  quod  promisit ,  non 
iam  peccat  peierando,  quia  periurium 
tum  tantum  patratur  cum  invocatur 
Deus  in  testem  mendacii ;  abest  vero 
raendacium,  ulii  iuranshabet  volunta- 
lem  implendi  promissum;  non  implere 

(1)  L.  4.  c.  44.  (2)  L.  4.  tr.  3.  c.  14.  n.  6. 

(3)  2.  2.  q.  89.  a.  7.  dub.  1.  (4)  L.  4.  c.  22. 

(3)  C.42.  n.2.^.  (6)  T.  2.  disp.  4.q.  l.p.  14.  n.  2. 
(7)  Tr.  17.  c.  2.  n.  82.  (8)  2.  2.  q.  89.  a.  7.  ad  3. 
(9)Dcrel.  l.S.deiuram.  c.  IG.  n.9.  (lO)Dc  iustil. 
1.8.  q.  i.  a.7.  dub.  1.       '    (11)  L.  3.  c.  27.  .j.  2. 

M  >1U    I. 


autem  promissionem,  non  est  menda- 
cium,  sed  infidelitas ,  et  aliquantulum 
gravior  ratione  irreverentiaequae  Deo 
irrogatur,  coram  quo  promissio  facta 
est;  sed  cum  res  promissa  non  sit  gra- 
vis ,  huiusmodi  infidelitas  ad  gravem 
culpam  non  pertingit.  Sic  etiam  aiunt 
Salm.is  cum  s.  Antonin.  Nav.  Castrop. 
et  aliis  supra  relatis,  quod  si  quis  iu- 
rat  servare  secretum ,  et  postea  non 
servet,  haud  graviter  peccat,  nisi  illud 
manifestet  cum  gravi  laesione  proximi 
vel  communitatis. 

•j.  3.  Illud  certum  est,  quod  si  ex  eo 
quod  iarasti,  tantummodo  parum  ali- 
quid  non  serves,  non  est  grave:  v.  gr. 
si  iurasti  te  non  bibiturum  vinum,  non 
peccas  mortaliter  parum  bibendo.  San- 
chez  '9,  quia  tunc  excusat  parvitas  ma- 
teriae.  Et  sic  excusantur  qui  iurant 
servare  statuta  alicuius  capituli ,  col- 
legii ,  universitatis,  etc.  si  postea  par- 
vumaliquod  statutum  violent.Et  idem 
dicde  tabellionibus  iuratis,  et  aliis  mi- 
nistris  iustitiae;  ut  et  de  eo  qui  ex  sum- 
ma,  quam  alteri  se  daturum  iurasset, 
parum  tantum  detraheret.  Nav.  Suar. 
Sanch,  Vide  Laym.  Bon.  20. 

174.  »4.  Obligaris  probabiliteriura- 
mento  promissorio,  etsi  extortum  a  te 
sit  per  iniuriam  ac  metum,  ut  si  obli- 
tus  uti  aequivocatione,  iurasti  praedo- 
nibus  dare  lytrum  ,  usurario  usuram. 
Bec.2ietc.Negattamen  Az.22  in  materia 
matrimonii ,  quia  matrimonium  coa- 
ctum  metu  cadente  in  constantem  vi- 
rum,  nullum  est:  hinc  etiam  iuramen- 
tum  extortum  de  eo  contrahendo  vide- 
tur  relaxatum  ipso  iure.  Cai.23Suar,2« 
Sanch.  Bon.  25.  » 

Quaestio  magna  est ,  num  obliget  m 
conscientia  iuramentum  metu  extor- 
tum.  Dicitur  in  conscientia,  quia  in  fo- 
ro  externo  ,  ubi  praesumitur  non  ad- 
fuisse  animus  iurandi,  certe  non  ob!i- 
gat  tale  iuramentum  26.  Quoad  forum 

(12)  Tr.  14.  disp.  1.  p.  6.  a.  8.  (13)  P.  2.  lit.  10. 
c.  4.  §.1.  (14)Man. C.12. 11. 10.(15)  V.Iuram.4.q.l. 
(16)  L.4.ti.3.c.  14.  n.  6.  (17)Loc,cit.c.2.  ii.33. 
(18)  Cil.  c.  2.  n.  88.  (19)  T.  1. 1.4,  e.  12. ...  2t . 
(20)  P.  15.  (21)2.  2.  q. 82.  (^:^  P.l.  I.  1.  c. 
21.  (|.  13.  (23)  V.  pciiuriuin.  (24)  C.  9. 

IVo)  P.  9.  (2G)  Ex  c.  Verura  d    luiatu. 

22 


338  LIB.  m.  TRACT.  II 

autem  internum  prima  sententia  negat 
obligare  cum  Azor.  s.  Antonin.  Sylv. 
Lop.  Angel.  Panorm.etaliis  apud  San- 
chez  1,  qui  eam  probabilem  vocat ,  ex 
authent.  Sacramenta,  c.  Si  adversus 
venditionem:  ubi  dicitur,  talia  iuramen- 
ta  nullius  momenti  esse  habenda.  Hinc 
dicunt ,  quod  promissio  sic  iurata  vel 
irrita  est ,  vel  rescindibilis  a  metum 
passo.  Secunda  tamen  sententia  longe 
probabilior,  quam  tenet  s.  Th.  2  Sal- 
mant.  3  cum  Bonac.  Sot.  Less.  Sanch. 
Suar.;  item  Elbel''  (qui  vocat  commu- 
nissimam)  et  Viva  5  (  qui  vocat  com- 
munem)  dicit  tale  iuramentum  obli- 
gare.  Ratio ,  quia  tenemur  efl&cere ,  ut 
verum  sit  quod  iuramus,  ne  Deum  te- 
stem  falsi  faciamus.  Ideo  6  regula  est, 
quodlibet  iuramentum  servandum  es- 
se,  quod  sine  peccato  impleri  potest, 
Respondetur  autem,  authenticam  cita- 
lam  uon  receptam,  vel  expresse  revo- 
catam  fuisse'.  Notandum  autem,  quod 
metum  passus  tempore,  quo  ad  imple- 
lionem  ex  vi  iuramenti  tenetur,  potest 
illius  relaxationem  petere  ab  episcopo, 
vel  a  quocumque,  qui  possit  iuramen- 
la  commutare,  ut  Salm.  »  cum  Lug. 
Villal.  et  Ledesm.  Et  si  iam  solverit 
promissum,  potest  in  iudicio  repetere, 
vel  occulte  sibi  compensare,  ut  Viva  ^ 
vide  de  contr.  l.  3.  n.  717. 

175.  «(  5.  Obligaris  item ,  etsi  iura- 
mentum  sit  errore  aut  dolo  extortum, 
si  dolus  vel  error  versetur  tantum  cir- 
ca  circumstantias  accidentales  non  ma- 
gni  momenti;  nam  si  versetur  circa 
substantiam,  ut  v.  gr.  si  annulum  te 
daturum  alteri  iures  putans  esse  fer- 
reum  ,  cum  sit  aureus  ,  vel  circa  cir- 
cumstantias  magni  momenti ,  quibus 
cognitis  non  iurasses,  non  obligaris. 
Vid.  Sanch.  ^  Suar.  etc.  (Hanc  doctri- 
nam  circa  qualitates  accidentales  pro- 
babilem  putant  Salm.<*:  sed  oppositam 
censentprobabiliorem.Jtv.n.187.t;.5ed 
ilubium^etn.i^S.v.certumest.Etn.^-Z^Q.). 

(l)  De  matr.  1.  4.  d.  20.  n.  3.         (2}  2.  2.  <i.  89. 
».  7.a<l  Z.       (.>)  Dc  coiilr.  c.  1.  n.  26.      (4)  N.  o7. 
(i>)  De  iiiiani.  (].  7.  a.  4.  ii.  7.        (6)  Ex  c.  coiilingit 
•  II  iioiiimHis,  ilc  iiiictur.  in  6.  ct  aliit  iit  inrru. 
(7)  C.  8.  cl  Ib.  d^.  f.uroiui,-.  (8)  Loc.  c.  ii.  6:;. 

(U)  W.  c.     (ir.;  L.  5.  c.  tl.  II.  11.     (11)  Dc  coutr. 


DE  II.  PRAEG.  DSCAL. 

176.  »  6.  Non  inducit  ullam  obliga- 
tionem,  si  iures  rem  malam  aut  vanam 
aut  inutilem  aut  (  ut  habet  Caiet. )  In- 
differentem  ,  quae  nec  ex  fine  nec  ex 
circumstantiis  cohonestatur;  quia  iura- 
mentum  non  potest  esse  vinculum  ini- 
quitatis,  aut  vanarum  rerum  ac  otio- 
sarum,  ad  quas  Deus  non  vult  nos  ob- 
ligari.  Bonac.  et  alii  communiter.  Ubi 
nota  ex  Laym.12  iuramentum  uon  con- 
valescere,  etsi  lalis  res  illicita,  et  va- 
na  ,  postea  mutatis  circumstantiis  fiat 
honesta  ,  cum  13  non  firmetur  tractu 
temporis,  quod  initio  non  subsistit. 
(  Cum  Salm.  *''.  Hinc  etiam  adde  cum 
Elbelispal.  et  Tamb.  quod  siiuramen- 
tum  sit  de  servando  aliquo  a  lege  prohi- 
bito ,  non  valet ,  etiamsi  lex  prohi- 
beat  tantum  sub  poena*,  secus,  si  sit  de 
aliquo  a  lege  permisso  ).  » 

177.  luramentum  in  favorem  tertii , 
semper  ac  impleri  potest  sine  peccato, 
implendum  est;  etiamsi  sit  contra  con- 
siliaevangelica,  Salm.iScura.  Pal.  Less. 
Sanch.  Suar.  etc.  Et  etiamsi  promissio , 
facta  irrita  sit  a  iure  in  odium  iniqui 
creditoris ,  velut  promissio  solvendi 
usuras*''.  Et  certum  hoc  esse  apud  0- 
mnes  asserit  Sanch.  '^.  ',Vel  promissio 
facta  meretrici,  licet  tale  iuramentum 
fuerit  illicitum,  ut  Mol.  Suarez  Caiet. 
Sanch.  cum  Salm.i^.  Intellige  si  mere- 
trixiam  opussuumpraestiterit;  secus, 
si  non.  Spor.  20  Laym.  21  Elbel  22. 

Aliter  tamen  dicendum,  si  promissio 
sit  irrita  a  iure,  quia  esset  contra  bo- 
num  commune ;  ratio  ,  quia  tunc  ipsa 
impletio  illicita  esset.  Ideo  non  obligat 
iuramentum  metu  extortumsuperpro- 
fessione,  matrimonio,  sponsalibus,  re- 
nunciatione  fori  ecclesiastici,  si  sit  cle- 
ricus :  item  super  donatione  a  clerico, 
vel  a  milite  facta  concubinae.  Ita  Sal- 
mant.  23  cum  Bus.  n.  174. 

Quaeritur  autem,  cum  contraclus  est 
irritus  a  iure  in  favorem  tantum  pro- 
mittentium ,  utrum  tunc  iuramenluiii 

c.  i.  11.  21.  (12)  Do  iur.c.  6.  (13)  luxla  reg.  1«. 
iuris  iu  6.  (14)  C.  1.  cx  u.  ^Q.         (13)  N.  00. 

(IG)  C.  2.  II.  69.  (17)  Ex  c.  ilcliiloics  dc  iurciiii. 
(18)  h.  5.  c.  11.  n.  5.  (19)  Dc  iuiaiii.  c.  2.  u.  «•). 
(20)  C.  1.  n.  ^A.  (21)  II).  (22)  N.  8«.  (2.".)  D« 
coutr.  c.  1.  u.  G7.e>  c.  Dili^cuti,  di;  toio  cuiu|H:t. 


tiAl».  ri.  DE  ICRAMENTO  DUB.  V. 


^39 


firmet  contractum,  ifa  ut  promissarius 
e^  eo  acquirat  ius  iustitiae.  Affirmant 
Azor.  Sanch.  et  alii.  Sed  probabiliter 
negant  Elbel  <  ac  Sporer^  cum  Tamb. 
Potest.  Pichler  etc.  Ratio ,  quia  nullo 
modo  iuramentum  habet  vim  firmandi 
huiusmodi  contractum-,  non  ex  se,  quia 
solum  obligat  virtute  religioni?  ;  non 
ex  iure  positivo;  nam,  licet  3  tales  con- 
tractus  debeantservari  ob  iuramentum, 
nullibi  tamen  habetur  servandos  esse 
ex  iustitia;  et  ideo  haec  obligatio  non 
transit  ad  haeredes  iurantis;  et  ipse  iu- 
rans  deobligatur ,  relaxato  iuramento. 
Vide  ElbeH. 

«  7.  Nec  obligaris  implere  ,  si  quid 
iurasti  contra  consilia  evangelica ,  ut 
non  ingredi  religionem,  non  dare  elee- 
mosynam,  etc.  Mol.  Sanch.  Laym.s.  Et 
licet  peccaris  talia  iurando,  non  tameii 
peccas  non  implendo.  Cai.  ^  ( Ita  Sal.'. 
Nisi  iuramentum  fiat  in  favorem  tertii, 
cum  Less.  Sanchez  Suarez  Pal.  etc.  ut 
mox  supra,  et  eod.  Bus.  mox  infra). 

»8.Teneris  implere,  nec  potestcom- 
mutari  in  aliquod  opus  melius,  ut  v. 
gr.,  religionem  ,  si  aliquid  iurasti  in 
utilitatem  aut  gratiam  alicuius  homi- 
nis  aut  aliquorum;  dummodo  sit  hone- 
stum ,  et  sine  peccato  impleri  possit. 
Undev.  g.  alumnus  qui  iuravit  se  ser- 
viturum  principi,  aut  huic  vel  isti  ec- 
clesiae,  etc.  non  potest  ingredi  religio- 
nem  sine  relaxatione.  Excipe  tamen, 
si  iurasses  Titiae  eam  ducere  :  nam  eo 
casu  potes,  ea  relicta ,  ingredi  religio- 
nem ;  quia  iuramentum  sortitur  natu- 
ram  actus  cui  apponitur  ;  promissioni 
autem  matrimonii  haec  tacita  conditio 
inest,  nisi  ingrediar  religionem.  Vide 
Laym.  ^  Bon.  ^.  » 

178.  Quaer.  1.  an  iuramentum  non 
ludendi  obliget  ad  abstinendum  etiam 
a  ludo  licito  ,  et  modicae  quantitatis. 
Resp.  si  iuramentum  sit  factum  non  lu- 
dendi  in  genere,  conveniunt  omnes 
non  obligare  ad  abstinendum  a  lusu 
honesto  et  moderato.  V.  Salm.  «>.  Du- 

(1)  N.  61.  (2)  C.  1.  n.  S3.  (3)  Ex  c.  28.  dc 
Ui.uiur.  clc.  (4)  N.  64.  (S)L.4.  t.  3.  c.  14.  ii.l». 
(6)  V.penuiium.  (7)  C.  2.n.  S8.  (8)  De  iur.c.  6. 
(9)  D.  4..|.l.p.  3.  (10)C.2.n.9S.  (11)  N.  64. 
'  12)  N.  »6.     (15)  N.  ys.  ci  100.  iu  liu.     (14)  N.  m. 


bium  est ,  si  iuramentum  expresse,  et 
specialiter  factum  sit  abstinendi  etiam 
a  ludo  licito ,  et  moderato,  an  obliget. 
Negant  Dic.  Nav.  Rodr.  et  Bassaeus  a- 
pud  Salm.  **.  Quia  talis  lusus  pertinet 
ad  virtutem  eutrapeliae.  Sed  affirman- 
dum  est  cum  Salm.^2  Tamb.  Pal.  B9a. 
Sanch.  et  communi;  quia  actus  maio- 
ris  virtutis  est  se  abstinere  etiam  ab 
aliquo  actu  virtuoso  ad  maiorem  per- 
fectionem.  Hinc  si  iurans  maius  bonum 
expresse  intenderit  in  abstiDendo  se  a 
ludo,  puta,  ut  Deo  vacet,  semortificet, 
etc.  tenetur  implere;  secus  si  sine  tali 
fine  iuraverit.  Salm.  i^.  in  hoc  autem 
ludo  beue  potest  dari  materiae  parvi- 
tas,  quae  metienda  est  iuxta  finem  in- 
tentum  a  iurante.  Vide  Salm.^*.  Potest 
etiam  talis  iurans  dare  pecuniam  al- 
teri  ad  ludendum,  et  ipsum  observare, 
et  etiam  adiuvare ,  quia  hoc  proprie 
non  est  ludere.  Sanch.*^  Bon.i^  Pal." 
et  Salm.  is  cum  Cand.  TruII.  Fag.  etc. 
179.  Quaer.  2.  an  obliget  iuramen- 
tum  factum  contra  prius  iuramentum. 
Distinguendum ,  si  iuramentum  alteri 
opponitur  in  actu  iurandi^  puta  si  iu- 
rasti  non  amplius  iurare,  et  postea  iu- 
res,  V.  gr.  ieiunare ,  teneris  ad  ieiu- 
nium ;  quia  secundum  iuramentum  est 
tunc  de  materia  licita,  quamvis  pecca- 
sti  iurando.  E  converso  iuramentum 
secundum  est  nullum  ,  si  opponatur 
priori  in  materia  iurata^  quia  tunc  es- 
set  de  materia  illicita :  hinc  si  iurasti 
matrimonium  Caiae  (imo  etiam  si  sim- 
pliciter  promisisti, ut  docetSanch.is)  et 
postea  iures  Titiae,  hoc  secundum  non 
obligat ;  etiamsi  postea  Caia  remittat 
promissionem,  exregula:  Non  firmatur 
tractu  temporis  quod  ab  initio  non  sub- 
sistit  20.  Ita  Croix  21  cum  Sanchez  Pal. 
Tamb.  etSalm.  22  cum  Suar.  etc.  Notat 
tamen  Croix  23  cum  Sanchez  Tamb.  et 
comm.  quod  si  contractus  posterior  iu- 
ratus  impleatur,validus  est,  quamvis  il- 
licituSjquiaperiuramentumnoninvali- 
datur actus  qui  alias  valide  fieri  potera t. 

(IS)  L.  3.  (lcc.  c.  18.  n.  4.        (16)  T.  2.  d.  4  q,  I. 
p.  16.  n.  S.  (17)  Tr.  14.  d.  2.  p.  7.  §.  1.  u.  ^. 

(18)  N.  99.  (19)  Do  raalnni.  lib.  1.  d.  80.  n.  'i, 

(20)  De  rcg.  iur.  iu  G.        (21)  L.  3.  p.  1.  u.  ."''.r.. 
'   (22)  C.  1.  u.  102.  cl  103.  f2.1)  Ibi.l. 


340  UB.  111.  TRACT.II. 

An  autem  valeatvotum  contra  aliud 
votum.  Vide  infra  de  voto  n.  21 0. 

180.  «  Resp.  2.1uramentum  promis- 
sorium  eamdem  habet  conditionem  , 
eodemque  modo  explicandum  est  quo 
promissio,  vel  propositum,  cui  est  an- 
nexum.  Ratio  est,  quia  accessoriamse- 
quitur  principale;  ideoque  quando  nou 
obligat  promissio,nec  obligat  iuramen- 
tum  appositum.  Less.  *  Bon.  2  Trull.3. 

Unde  resolves: 

»  1 .  Titius  qui  cum  iuramento  pro- 
misit  nuptias  Bertae  diviti,  sanae,  vir- 
gini ,  bonae  famae  ,  etc.  non  tenetur 
stare  iuramento,  postquam  Berta  inci- 
dit  in  paupertatem,  infirmitatem,  for- 
nicationem,  velinfamiam,  quia  pro- 
missio  ipsa  non  obligat  eo  casu  ^. 

»  2.  Qui  urbanitatis  causa  iuravit  se 
ante  alterum  non  sessurum  ,  bibitu- 
rum,  vel  iogressurum  domum,  etc.  non 
peccat  contra  iuramentum ,  si  coactus 
ab  altero  prius  seHeat ,  bibat,  vel  in- 
grediatur:  tum  quia  promissio  illa  vel 
propositum  habet  tacitam  conditionem 
adiunctam,  nisi  me  coegeris,  qua  sub- 
lata,  non  obligat,  et  consequenter,  nec 
iuramentum :  tum  quia  relaxatur  ab 
altero  cedente  iuri  suo.  Bonac.  ^  San- 
chez  Less.  TruII. 

»  3.  Qui  iuravit  se  servaturum  de- 
creta  et  regulas  vel  statuta  alicuius 
congregationis,  universitatis,  vel  capi- 
tuli ,  tantum  tenetur  servare  ea  quae 
sunt  in  vigore,  et  quatenus  sunt  in  usu, 
vel  servantur  a  •maiore  parte  capituli; 
nisi  tamen  aliud  constet  de  mente  iu- 
rantis,  vel  hic  voluerit  se  ad  illa  in- 
dependenter  a  statutis  obligare.  Ratio 
patet,  quia  promissio  ipsa  non  aliter 
obligat.TruIl.6  Azor.  Le«s.Dian.'  (Vid. 
dicenda  n.  181.)  » 

In  omni  autem  iuramnnto  promis- 
sorio  ,  fictione  iuris  ,  tacite  subintelli- 
guntur  sequentes  conditioaes:  1 .  Sipo- 
tuero,  quia  nemo  censetur  se  obligasse 
ad  rem  impossibilem  phys^ce  vel  mo- 
raliter,  scilicet  cum  permafma  diflficul- 
tate  non  praevisa.  Ita  Spo*   ^  Laym.  9 

(i)  L.  2.  c.  42.  d.  2.  (2)  P.  4.  q.  1.  p.  G. 

(3)L.  2.  c.  1.  d.  17.       (4)  Ex  c.  21f    de  iiireiur. 
(o)  Loe.  c.  (G)  Lec  (7)  Pag.  2.  ir. 

tr.  S.e.  9.0.4. 


DE  II.  PRAEC.  DEGAL. 

Elbelio.  2.  Salvo  iure  superiorum^K  3. 
Si  is^  cui  fit  promissio,  acceptet,  vel  nor 
remittat :  haec  enim  est  promissionis 
natura  quam  sequitur  iuramentum. 
EIbeU2.  4.  Si  res  non  fuerit  notabiliter 
mutata.  Vid.  n.  187.  v.  Nontenetur.  5. 
Si  et  altera  pars  fidem  servaverit :  ia- 
tellige,  si  promissio  fuitmutua^s. 

181 .  Quaeritur,  quomodo  obliget  iu- 
ramentum  servandi  statuta  alicuius 
collegii ,  congregationis  etc.  Attende 
quatuor  regulas  communiter  a  dd.  in 
hocpuncto  traditas:  1.  Quod  taleiura- 
mentum  intelligitur  de  statutis  editis  , 
non  edendis.  Salm,  *^.  2.  Quod  iura- 
mentum  intelligitur  obligare  sub  gravi 
aut  levi ,  vel  tantum  ad  poenam  ,  vel 
tantum  sub  consilio ,  sicut  obligat  sta- 
tutum.  EIb.15  Salm.16  cum  Pal.  Sanch. 
Bon.  etc.3.  Quod  tale  iuramentum  non 
obligat  ad  statuta,  quae  non  obligant  ob 
impossibilitatemvel  ob  desuetudinem, 
vel  quia  sic  sunt  usu  recepta,  etiamsi 
iuramentum  praestetur  de  aliquo  sta- 
tuto  particulari.  Salm.  i^  cum  Suarez 
Bon.  Sanch.  Prad.  etc.  4,  Quodneque 
etiam  obligat ,  si  aliquod  statutum  a 
maiori  parte  communitatis  non  obser- 
vetur,  Salm.iScum Sa  Sanch.  Azor.  etc. 
Hinc  inferunt  Salm.  i^cumSanch.  Pal. 
Trull.  etc,  quod  officiales  qui  iurant 
servare  taxam  praescriptam,  non  pec- 
cant  aliquid  aliud  recipiendo,  si  taxa 
sive  stipendium  sit  insufficiens. 

1 82.  Quaeritur  ultra ,  qualiter  obli- 
get  iuramentum  quod  praestant  medi- 
ci  apud  coUegiaex  praecepto  s,  Piiv.2o 
non  visitandi  infirmos  ultra  tertium 
diem,  nisi  certificentur  de  confessione 
infirmi  per  rescriptum  confessarii,  Di- 
cunt  Salmantic.  2»  cum  Sanchez  Prado 
TruIIenc.  Leand.  etc.  tale  iuramentum 
non  obligare,  si  non  situsu  receptum  , 
prout  non  esse  receptum  in  Hispania 
testantur  ( sicut  nec  etiam  receptura 
est  Neapoli).  Hinc  dicuntibi,  tunc  me- 
dicum  tantum  teneri ,  quando  praevi- 
det  in    infirmo  probabile  periculum 

(10)  N.  70.  (11)  Ex  c.  19,  de  iureiur,  (12)  Ibid. 
(15)  C.  7o.  de  r.  i.  iu  6.  (14)  Tr.  17.  c.  2.  n.77, 
(13)  N.  91.  (16)  N.  78.  (17)N.79.  (18)  N.  80 
(19)  N.  85.  (20)  lu  motu  propno  auui  lo66. 

i.iua  2'escm.  (1)0.2.  n. '.M. 


dlAP.  II.  BE  lUB.' 

mortis  ,  et  simul  probabiliter  credit 
eumesse  iu  mortali,  vel  necessarium 
esse  ut  disponat  de  rebus  suis  ad  sol- 
venda  debita ,  tollendas  lites  etc.  Ita 
Salm.i  et  P.  Elbel^;  iu  dioecesi  autem 
neapolitana  per  ultimam  synodum  fa- 
ctus  est  casus  reservatus  cum  excom- 
municatione ,  nam  antea  erat  sine  ex- 
communicatione',  ibienim^  sic  dicitur: 
Medici ,  qui  visitantes  in  lecto  infirmos 
post  tres  dies  a  visitatione  non  curave- 
rint  ut  praedicti  infirnti  peccata  sua  i- 
doneo  confessario  confiteantur,  aut  alias 
non  deseruerunt ,  secundum  terminos 
constitut.  s.Piiw,  et  Innocentiixi.  Sed, 
ut  dixi,  huiusmodi  constitutio  non  est 
Neapoli  usu  recepta,  ut  plures  sapien- 
tes  mihi  asseruerunt,  quando  infirmi- 
las  levis  est :  duni  vero  periculosa  est, 
viget  constitutio  et  reservatio.  Hinc 
Mazzot.  ^  loquens  de  praedicto  casu  re- 
servato,  aitconstitutionems.Pii  acon- 
suetudine  temperatam  esse,  ut  intelli- 
gatur  tantum  de  morbis  periculosis, 
Excusaretur  tamen  medicus,  si  per  a- 
lium  moneret  infirmum  ,  vel  si  certe 
censeret  monitionem  non  profuturam. 
Dicitur  certe  ,  nam  in  dubio  tenetur 
monere.  Ita  Elbeis  Sanch.  Bon,  Tamb. 
etc.  Idem  ait  Mazzott.  6  qui  addit  suf- 
ficere  testimonium  domesticorum,  vel 
ipsius  infirmi  de  confessione  recenter 
peracta,  si  sint  fide  digni.  Sed  in  hoc 
regulariter  dico  domesticos  facile  ut 
suspectos  habendos.  Vide  dicenda  fu- 
sius  de  hoc  puncto  lib.  6.  n.  664.  et  in 
praxi  confessar.  n.  57. 

183.  «  4.  Qui  iuravit  se  servaturum 
secretum,  non  peccat  contra  iuramen- 
tum  illud  detegendo,  quando  non  pot- 
est  illud  celare  absque  gravi  suo  vel 
alterius  damno,  quia  ipsa  promissio  se- 
creti  non  videtur  obligare,  nisi  hac  con- 
ditione,  si  non  noceat.  Sylv.Bon.  San- 
chez  Trull,'(Quoad  revelandum  secre- 
tum,mde  dicenda  l.  3.  n.  971.  v.  Hoc). » 

luramenta  autem  de  servando  secre- 
to,  quae  praestantur  in  congregationi- 
bus  circa  electiones,  vel  alia,  obligant 

[l)  Ibid.  11.  92.       (2)  De  iur.  n.  91.       (3)  N.  4. 
(4)  Pe  sacram.  pooiiit.  t.  3.  pag.  287.  el  pag.  SSO. 
(3)  Dict.  II.  89.  cil.      (6)  Dict.  p,  287,      11)  toc.  c, 

^S^  N.  99  ,,..-.         V 


MB.VT9  SUB.  V.  341 

graviter  vel  leviter  iuxta  nocumeutum 
quod  afferre  possunt.  Ita  Elbel  s  cum 
Flenno:  quia  obligatio  iuramenti  sequi- 
tur  obligationem  secreti.  Idem  dicunt 
Spor,  9  Croix  lo  etc,  de  iuramento  ser- 
vandj  secretum  circa  arlem  conficien- 
di  aliquam  medicinam,  Imo,  non  ob- 
stante  iuramento  teneris  ex  charitate 
eam  revelare,  si  ahter  quis  subiret  gra- 
ve  periculum  mortis,  cum  iuramentum 
non  sit  vinculum  iniquitatis.  Ita  Croix 
cum  s,  Th,  Suar.  etc. 

»  5,  Qui  iuravit  iudici,  se  dicturum 
quae  novit,  non  tenetur  revelare  oc- 
culta,  Ratio  patet,  Less,  Bon,  Trull,<i. 

»  6,  Qui  iuravit,  se  soluturum  debi- 
tum  intra  mensem,  non  tenetur  intra 
illum  vi  iuramenti  solvere,  si  a  credi- 
tore  terminus  solutionis  prorogetur: 
quia,  cumhic  cedat  iuri  suo,  cessatob- 
ligatio  promissionis,  et  consequenter 
iuramenti,  Az,  Bon.  Trull.  12,  » 

184,  Quaeritur  1 .  utrum  qui  promit- 
tit  coucubinae  cum  iuramento  aliani 
non  cognoscere,  teneatur  ad  illud.  Ne- 
gant  Dian.  cum  Fag.  quia  finis  talis  pro- 
missionis  fuit  pravus,  nempe  conser- 
vandi  araicitiam,  et  quia  tale  iuramen- 
tum  praeberet  occasionem  permanen- 
di  in  peccato.  Sed  affirmantprobabilius 
Salm.i3cum  Sanch,  etPrad.  quiaexre- 
gula  generali  impleri  debet  iuramen- 
tum  semper  ac  impleri  potest  sine  pec- 
cato:  occasio  autem  illa  venit  per  ac- 
cidens. 

185,  Quaeritur  2.  utrum  promissio 
prodiga  cum  iuramento  obliget.  Affir- 
maut  alii  apud  Salm.  **.  Sed  probabi- 
lius  negaiit  Salmant.  is  cum  Sot.  Suar. 
TruU.  etc.  Quia  talis  promissio  saltem 
est  leviter  mala,  et  ideo  iuramentum, 
cum  non  sit  vinculum  iniquitatis,  noa 
obligat  ex  textuie-.  j\[on  est  obligatorium 
contra  bonosmorespraestitum  iuramen- 
tum.  Salm.i'.  Vide  dicenda  de  matr.  l. 
6,  n.  851,  V.  Cum  autem. 

186,  Quaeritur  3.  utrum  qui  promi- 
sit  redire  ad  carcerem  cum  iuramento, 
teneatur  ad  illud  cum  probabili  timo- 

(10)  L.  3.  p.  I.  n.  529.  (H)  Loc.  cil. 

(12)  L.  c.  11.18.  (15)  C,2. 

(14)  V.  ib,  11.71.  (1S)D.  lo,;. 

.'16^  P,ee.  iiiils  iu  6  (17)  N.  d&. 


342 


L!B.  in.  xaACT.  n.  or:  ii.  ptvaec.  decaI". 


re  mortis  vel  gravissimi  damni  iniusli. 
Prima  sententia  negat,  quia  esset  actio 
mala  sponte  morti  se  offerre.  Ita  Na- 
varr.  ^  et  Vasq.  Navarr.  Pon.  Covarr. 
Tamb.  Reg.  apud  Salm.  2.  Secunda  senr- 
tentia  multo  probabilior  affirmat,  quia, 
posita  promissione,  redire  esset  opus 
virtutis.  Ita  Tol  3  Suar.  *  Less.  ^  et  Sal- 
mant.  6  (licet  primam  vocent  probabi- 
lem)  cum  Bon.  Sanch.  Less.  Suar.  Lay. 
TolAd.  etc. 

Parentes  aut  domini  iurantes  punire 
filios  vel  famulos,  raro  peccant,  si  iu- 
ramentum  non  impleant,  vel  quia  de- 
linquentes  iam  sint  emendati,  aut  e- 
mendationem  promiserint;  vel  quia  iu- 
ramentum  fuit  de  re  inutili,  aut  potius 
de  vindicta  inordinata.  Ita  Laym.  '  A- 
nacl.8etElbel9  cum  Gob.  aliisque  sa- 
tis  communiter.  Additque  Elbel  ple- 
rumque  talia  iuramenta  fieri  sine  in- 
tentione  iuratidi,  sed  tantum  terrendi; 
vide  dicenda  n.  seq.  \81.  ad  i. 

DuBiOM  \I.  Quibus  casibus  exeusetur  ab  impletione 
qui  in  promissorio  iuramenlo  obligalionem  contiaxit. 
-187.  ^n  excmet  mutatio  circumstantiarum. 
*88.  An  excuset  cessatio  causae  finalis. 

'187.  «  Resp.  Tales  casus  praeter  ea 

cjuae  ex  superioribus  coUiguntur,  aTol . 

et  Cai.  recensentur  isti:  4 .  Si  quod  bo- 

num  erat  tempore  iuramenti,  propter 

ciroumstantias  postea  fiat  illicitum,  vel 

varium,  vel  impeditivum  maioris  boni, 

vel  melius  sit  omitti,  qaam  impleri. 

SaBch.io  (cum  Salm.ii).  2.  Si  iuramen- 

tum  mutes  in  opus  aliquod  aperte  me- 

lius  et  Deo  gratius:  id  enim  quisque 

per  se  potest,  ut  habet  Tol.  12.  Excipe 

tamen  semper,  si  quid  in  bominis  com- 

modum  iurasses:  uec  enim  Deus  illum 

Vult  defraudari.  3.  Si  notabiliter  mu- 

.etur  status  rei,  ut  si  v.  gr.  iurasses  a- 

iquem  punire  iusta  punitione,  is  au- 

.em  supplex  veniam  peteret,  et  ageret 

poenitentiam,  posses  ei  sine  periurio 

condonare:  quiaiuramentum  obligabat, 

servato  eodem  3tatu,in  quonon  poeni- 

teret.  Lay. ^^(r.moccm/^.y.iVbre  tenetur). 

(l)Man. 0.12.11.18.  (2)G.2.  u.74.  (5) L.  4. c. 22. 
(4)  L.  2.  c.lO.  n.  14.  el  i.^.  (o)  L.  2.  c.  42.  u.  28. 
(6)N.7i>.  (7)L.4.  I.'.5.c.l4.n.9.  (8)D.  2.n.22. 
(9)N.87.  (10)0.14.  (ll)C.2.n.Go.  (12)0.13. 
(lojlbid.      (14)  L.  18.  c.  iW.       (lo)  Loc.  c.  u.  4 


4.  Si  res  iurata  facta  sit  inutilis  ad  in- 
tentum,  maxime  si  magis  illius  destru- 
ctiva:  ut  si  v.  gr.  ex  correctione  im- 
poenitentis  filii  notaretur  is  magis  de- 
struendus  quam  emendandus ,  aut  si 
turbanda  familia,  secuturae  rixae  cum 
uxore,  et  sic  praestet  non  corrigere. 
Regin.i*Bon.i5(Hinc  si  poena  quam  mi- 
natur  pater,  parum  conducat  ad  corre- 
ctionem,  ipse  nou  tenetur  implere;  sal- 
tem  non  sub  gravi.  Salm.  i^  cum  Soto 
et  Sanch.  Excusatur  autem  ab  implen- 
do  iuramento,  qui  iurat  comminatorie 
ex  ira,  vel  non  serio,  ut  solent  pueri. 
Salm.  17  cum  Bon.  et  Caiet.  Vide  dicta 
num.  186.m  fine).  5.  Si  ita  ferant  con- 
ditiones  illae,  quas  in  quovis  promis- 
sorio  iuramento  tacite  subintelligi  na- 
tura,  et  dd.  docent.  Tales  autem  sunt, 
utLaym.  dicitiS;  /).  si  potero;  2.  salvo 
iure  superioris;  3.  nisi  res  notabiliter 
mutetur  ( Quid  si  superveniat  circum- 
stantia  non  praevisa?  Vide  dicta  n.  480. 
V.  In  omni):  4.  nisi  obligatio  toUatur. 
De  quo  sequens  dubium.  » 

Non  tenetur  quis  implere  iiiramen- 
tum,  quando  supervenit  notabilis  mu- 
tatio,  V.  gr.  periculum  mortis,  infa- 
miae,  vel  alterius  gravis  damni,  quia 
non  censetur  in  tali  casu  voluisse  se  ob- 
ligare,  cum  per  mutationem  tunc  res 
sit  diversa  a  promissa;  in  dubio  autem, 
an  mutatio  sit  notabilis,  tenetur.  Pal.*^ 
Sanch.20  et  Salm.2i  cum  TruU.  Leand. 
etc.  Yide  devoto  n.  226. 

Sed  dubium  est,  num  sit  de  se  suf- 
ficiens  illa  mutatio,  etiam  non  notabi- 
lis,  qua  tamen  praevisa,  ille  iuramen- 
tum  non  emisisset.  Prima  senienfia  af- 
firmat  ex  s.  Thom.  22  qui  sic  docet:  Id 
liberare  a  voti,  vel  iuramenti  obligatio^ 
ne,  quod  si  a  principio  notum  fuisset, 
ea  fieri  impediret.  Ratio,  quia  intentio 
se  obligandi  tunc  vei  deest,  vel  sic  in- 
terpretatur.  Ita  Nav.  23  Sylv.  ^^  Mo- 
lina  25  item  s.  Anton.  Henr.  etc.  ap, 
Salm.  26. 

(16)  N.  03.  (17)  N.  «2.  et  63.  (18)  IbiJ.  c.  9. 
(19)  Tr.  IS.  d.  1.  p.  20.  n.  4.  (20)  Dec.  1.  4.  c. 
2.  n.  34.  (21)  De  iur.  c.  5.  n.  20.  (22)  In  4. 
dist.  48.  q.  1.  a.  5.  adi.  (25)  Man.  c.  18.  n.  7. 

(24)  V.  votum,  2.  q.  17.  in  rine.  (2o)  De  iiist, 

,  disi).  272.  n.  3.  el  9.  (20)  D.  e.  5.  n.  2,1 . 


GAP.   H.  DE  lUB 

Secunda  sententia  tenetnon  sunicere, 
quia  obligatio  non  est  desumenda  ex 
promissione,  quae  in  futurum  non  fie- 
ret;  sed  ex  illa  quae  iam  facta  est.  Ita 
Suar.  1  Sanch.  2  Pal.  3  et  Salm.  *  cum 
Sot.  Caiet.  Val.  etc.  Merito  tamen  di- 
cunt  non  posse  negari  probabilitatem 
primae  sententiae.  Imo  ipsimet  Salm.^ 
censent  illam  esse  notabilem  mutatio- 
nem,  quae  si  a  principio  cognita  fuis- 
set,  iurans  non  promisisset;  quod  uti- 
que  cum  prima  sententia  cohaeret.  V. 
de  voto  n.  226. 

188.  Adde,  quod  cessat  obligatio  iu- 
ramenti  aut  voti  si  cessat  causa  finalis 
illius,  V.  gr.  promisisti  pauperi  elee- 
mosynam,  sed  ille  postea  fiat  dives: 
promisisti  non  iugredi  talem  domum  ob 
periculum,  sed  illud  cesset:  promisisti 
peregrinationem  ob  salutem  patris,  sed 
ille  moriatur,  et  isimilia.  Ita  Sanch.  6 
Suar.'  Bon.8  Pal.9  etSalra.«>cum  Prado 
TruII.  Tamb.  etc.  Secus  vero,  si  cessat 
causa  tantum  impulsiva  ^*. 

Ddbiom  \1I.  Quomodo  oljligatio  iuramciiti 

tollatur   per   irritalionem ,   dispcnsatioueiii, 

commutationein  et  remisslonem. 

189.  QuispossU  irritare  iuramenta,  El  quis  dis- 
spensare. 

190.  Jn  dispensans  in  votis  possit  et  in  iura- 
mentis. 

\^{.  De  commutatione  et  relaxatione  iuramenti. 

192.  Quid  si  iuramentum  sit  factum  in  favo- 
rem  tertii. 

193.  Jn  possit  remitti  ab  ipso  tertio. 
Appendix  de  adiuraiione,  et  praecipue  de  ad- 

iuratione  daemonum. 

489.  «  Resp.  De  hoc,  ex  conditioni- 
bus  iam  positis ,  et  potestate  superio- 
rum  in  suos  ac  suorumvota,aLaym.'2 
et  aliis  communiter  haec  traduntur. 

»  1.  Quod  spectat  ad  irritationem, 
irritare  et  annullare  potest  iuramen- 
tum  omnis  superior,  maritus,  aut  do- 
miuus,  qui,  et  quomodo  irritare  potest 
suorum  vota  habet  Sanch.^3  Suar.  Az. 
Fill.<4.  V.  cap.  seq.  n.  227. 

»  2.  Possunt  et  iidem  irritare  iura- 
menta  promissoria  facta  in  gratiam  ho- 
minis,  quotiescumque  ipsam  promis- 
sionem  seu  contractum  infirmare  iis 
concessum  est. 

(1)  L.  4.  c.  9.  n.  8.  (2)  Doc.  I.  4.  c.  2.  ii.  22. 
(5)  Tr.  13.  d.  !.  p.  20.  n.  4.  (4)  Il.id.  n.  22. 

(8)C.l.n.o2.     (ti)  L.  4.  c.  2.  n.  42.     (,7)L.  4.de 
volo  e.  18.  H.  5       (8)  D.  4.  (j.  2.  p.  3.  j.2.  n.  10. 


AMENTO    LtB.  VI.  J»> 

»  3.  Quoad  dispensationem ,  qui- 
cumque  habet  potestatem  ordinariani 
vel  delegatam  vel  privilegiura  dispen- 
sandi  in  votis,  potest  in  iisdem  dispen- 
sare,  etiamsi  iurata  sint.  » 

190.  Quaer.  hic,  an  qui  habet  facul- 
tatem  delegatam  dispensandi  in  votis , 
possit  dispensare  in  iuramentis.  Pri- 
ma  senienfm probabilis  negat,  quia  vin- 
culum  voti  et  iuramenti  diversum  est; 
et  ideo  ex  stylo  curiae  facultas  quoad 
iuramenta  specialiter  conceditur.  Ita 
Less.15  et  Sanch.  Bon.  Az.  ac  Led.  ap. 
Salm.16.  Secunda  vero  sententia  nonmi- 
nus  probabilis  affirraat,  quia  iuramen- 
ta  praestita  soli  Deo,  licet  sint  vincula 
diversa  a  votis,  in  ordine  tamen  ad  dis- 
pensationem,  ut  vota  reputantur,  ar- 
gumento  l.  Tantum ,  ff.  de  servo  cor- 
ruptOy  ubi:  Dispositum  in  uno  aequipa- 
ratorum  censetur  dispositum  in  altero. 
Ula  autem  specialis  concessio  quoad  fu- 
ramenta  ex  stylo  curiae  fit  ad  maiorem 
cautelam.Ita  Salm.  >'  cum  Caiet.  Pont. 
Suar.  Pal.  Trull.  Dian.Prad.  Arag.  etc. 
Sed  hoc  non  obstante,  prima  senlen- 
tia  negativa  omnino  est  tenenda;  nam 
obligatio  iuramenti  lam  contracta,  cum 
sit  certa,  et  possideat,  auferri  non  va- 
let  per  dispensationem  tantum  proba- 
biliter  validam.  Aliter  autem  dicendum 
videtur  quoad  iuramenta  facta  homini , 
quando  obsint  bono  communi;  immo 
huiusmodi  iuramenta  sunt  per  se  nul- 
la;  vide  dicta  n.  177. 

191.  «  4.Quoad  commutationem,  ea- 
dem  est  ratio  quae  de  dispensatione. 

»  5.  Quod  attinet  ad  remissionem  sive 
relaxationem,  iuramentum  factum  in 
favorem  hominis  non  potest  relaxari, 
nisi  ab  eo  cui  factum  est,  aut  cui  is  et 
promissa  materia  subiecta  est. 

»  6.  Et  is  quidem  potest  remittere, 
etsi  talis  favor  ei  iuratus  esset  propter 
Deum:  v.  gr.  si  quis  per  Deum  iuras- 
set  pauperculae  eam  ducere,  potest  i- 
psa  iuramentum  illud  relaxare,  ut  ha- 
bet  Navarr.  et  alii,  contra  Sot.  et  Sylv. 
quia,licet  iuramentum  principaliter  fa- 

(9)Il..n.l.    (10)G.3.n.l6.    (ll)Ib.   (12)lb.c.  II. 
(13)  C.  69.  n.  7.      (14)  L.  2o.  c.  9.  p.  17.  dub.  G. 
(15)  L.  2.  c  42.  H.  6.        (IG)  Dc  iuram.  e.  S.  n.  5. 
i   [i^)  D.  n.  4. 


3.U 


LIB.  in.  TfiACT.  II.  Oli:  11.  PRAEC    DECAL. 


cl^m  sit  propter  Deum,  quia  tamen  exe- 
cutio  est  in  favorem  hominis,  ab  homi- 
nis  etiam  voluntate  dependet. 

»  7,  An  etiam  civilis  potestas  rela- 
xare  possit  iuramenta  suorum  subdito- 
rum  in  temporalibus  ,  quando  iusta 
causa  subest,  v.  gr.  quia  metu,  vel  per 
aliam  iniuriam  extorta  sunt,  controver- 
titur.  Alii  negant,  alii  aiunt  apud  Lay. 
Probabile  est  quod  docet  Sanch.  *  cum 
Suarez,  non  posse  relaxare  directe,  sic- 
ut  potestas  ecclesiastica  quando  dis- 
pensat,  sed  tantum  indirecte,  v.  g.  ra- 
tione  materiae,  vel  supplendo  vicem 
eius  cui  iuratum  est,  et  qui  remittere 
debeat.  Plura  ad  forum  externum  spe- 
ctantia  circa  iuramentum  vide  ap.  Lay.2 
Bon.  3.» 

492.  Pro  maiori  ciaritate  dicendum 
4.  quod,  si  promissio  in  favorem  ho- 
minis  firmata  iuramento  nondum  ac- 
ceptata  sit,  non  est  obligatio  illam  im- 
plendi,  et  revocari  potest;  quia  iura- 
mentum  tunc  est  accessorium,  et  se- 
quitur  naturam  promissionis;  secusau- 
lem,  si  promissio  principaliter  fuit  fa- 
cta  Deo.  Hoc  certum  est.  Vid.  Salm.  ^ 
cum  Suar.  Less. 

Dicendum  2.quod,  si  taUs  promissio 
sit  acceptata  a  tertio,  cui  facta  fuit,  tunc 
sine  eius  consensu  nec  etiam  a  ponti- 
fice  relaxari  potest.  Est  adhuc  commu- 
ne  apud  Laym.5  cums.  Thom. «  Tamb.7 
Salm.  8  Croix9.  Et  hoc,  etiamsi  iura- 
mentum  principaliter  sit  factuminho- 
norem  Dei,  ut  dicit  Croix  lo  cum  San- 
chezSuarez  Less.  Lug.  Dian.Moya  etc, 
semper  ac  per  acceptationem  sit  tertio 
ius  acquisitum.  Sed  de  hoc  iuramento 
principaliter  in  Deum  emisso  magna 
vertitur  quaestio,  circa  quam  vide  di- 
cenda  cap.  3.  devoto  n.  255. 

Limitatur  tamen  dictio  2.  mox  lata 
in  tribus  casibus.  1 .  Si  iurans  sit  sub- 
ditus,  et  iuramentum  sit  circa  ea,  quae 
superiorum  potestati  subduntur,  ut  do- 
cet  s.  Th.^i.  Ideo  pontifex  irritare  pot- 
est  omnia  iuramenta  circa  beneficia,  of- 
ficia  ecclesiastica  etc.  Parentes  etiam 

(1)  l.  3.C.  12.  (2)  De  iui-.  c  11.  (3)  Loc.  cil. 
(4)  Do  iiiram.c.2.  n.S6.ct  riisiiisdc  contr.c.4.  n.  70. 
18)  Ibitl.     (G)  2.  2.  (\.  80.a.  ».  ad  5.     <J)  Dcc.  I.  5. 


possunt  irritare  iuramenta  impuberam, 
non  vero  puberum  circa  res  proprias  i- 
psorum;  tutores  pupillorum;  superio- 
res  religiosorum;  viri  uxorum  circa  bo- 
na  dotalia;  domini  servorum.  Vide  o- 
mnia  apud  Salm.12  cum  Bus.  n.  189. 2. 

Limitatur  2.  si  iuramentum  non  pos- 
set  servari  sine  damno  communi,  prout 
essetiuramentumnondenunciandi,non 
accusandi  etc.  vel  super  contractu  a  le- 
ge  vetito,  v.  gr.  solvendi  poenam,  si 
quis  resiliat  a  sponsalibus;  quod  prohi- 
betur  cap.  Gemma^  de  Desponsat.  impu- 
6entm.  (An  etiam  solvendi  perdita  ludo 
prohibito,  ut  dicunt  Salm.  Vid.  dicen- 
da  de  ludo^  tract.  de  cont.  d.  13.  num. 
869.  et  seq.).  Talia  iuramenta  veriusre- 
laxatione  non  indigent,  cum  de  se  sint 
nulla,  iuxta  dicta  n.  177.  v.  Aliter.  Esto 
tamen  essent  valida,  ab  ecclesia  rela- 
xari  possunt;  Salm.i^  cum  Sanch.  Pal. 
et  Guttier.  Nomine  autem  ecclesiae  ve- 
niunt  non  solum  pontifex,  sed  etiam  e- 
piscopi,  capitula  sedibus  vacantibus,  et 
alii  iurisdictionem  episcopalem  haben- 
tes,  utSaIm.i^,et  etiam  confessarii  de- 
legatam  facultatem  habentes  dispen- 
sandi  in  votis,  qui  possunt  etiam  talia 
iuramenta  relaxare,  ut  Bus.  n.  189.  3. 
et  Salm.  is  cum  Rodr.  et  Ledesm. 

Limitatur  3.  si  iuramentum  sit  dolo 
autmetu  extortum;  tunc  enim  etiam  ab 
iisdem,  ut  supra,relaxari  potestin  poe- 
nam  extorquentium,  ut  certum  est  ap. 
omnes;  etiamsi  iuramentum  sit  extor- 
tum  ab  alio  tertio,  inscio  principali, 
Salm.16  cum  Suar.  Sanch.  Pal.  Mol.  A- 
rag.  Imo  hoc  currit,  etsi  promissio  non 
est  indebita,  puta  de  solvendo  debito 
vero;  sed  iuramentum  iniuste  sit  ex- 
tortum;  et  etiamsi  extorqueatur  iura- 
mentum  per  metum  levem,  saltem  pro 
foro  interno,  ut  Salm.i^cumSane.Sua- 
rez  et  Pal.  ex  c.  Scilicet^  et  c.  Accepta., 
de  reslit.  spol.,  ubi  solum  iuramentuni 
omnino  spontaaeum  relaxari  nequit. 

193.  Certum  autem  est  quod  iura- 
mentum  in  favorem  tertii  potest  libere 
ab  eo  remitti,  absque  relaxatione  ec- 

0.  7.  §.  3.  ».  2.  (8)0.2.11.68.  (9)L.5.p.l.n.  .-Srt 

(lO)lb.    (11)L.  c.    (12)0.3.0x^.4.    (13)I!).n.C. 
(14^N.7,ct8.     (la)N.9.     (16)  N  7.    (17^  N.  «.. 


GAP.  n.  DE  I»I\ 

clesiac,  ut  docent  omnes  cum  d.  Th.  '. 
Sed  quaestio  est^an  iuramentum  fa- 
ctum  in  favorem  tertii  cesset  ex  illius 
remissione  ,  etiamsi  promissio  princi- 
paliter  sit  factaDeo.  Negat  s.  Th.  2  nisi 
apposita  sit  conditio,  scilicet,  si  ita  vi- 
debitur  ei  cui  promittitur ;  et  idem  te- 
nent  Salm.  ^generaliterloquendocum 
Sot.  Sylv.  Sanch.  Bon.  Pal.  etc.  E  con- 
verso  Busemb.  hic  num.  6.  cum  Nav. 
et  Croix  ^  cum  Gob.  Tamb.  probabili- 
ter  tenent  cessare  obligationem.  Ratio 
quia  licet  promissio  sit  facta  Deo,  fuit 
tamen  semper  facta  dependenter  a  vo- 
luntate  hominis,  cui  iuratum  est,  sci- 
licet  si  ille  non  remittat  executionem. 
Ethauc  quoquesequuuturSalm.  5  cum 
Sanch.  Pal.  Trull.  Prad.  Fag.  Leand. 
etc.  contra  Scot.  Sylv.  etc.  semper  ac, 
licet  iuramentum  principaliter  sit  fa- 
ctum  in  honoremDei,promissio  tamen 
tota  cedat  in  favorem  partis;  puta  si 
quis  intuitu  pietatis  iuret  huic  eccle- 
siae  calicem  dare ,  huic  pauperi  elee- 
mosynam,  hanc  religionem  ingredi.  An 
autem  iuramentum,  vel  votum  perse- 
verantiae,  quod  emitti  solet  in  aliqui- 
bus  congregationibus,  possit  relaxari 
vel  dispensari  ab  episcopis ,  sine  con- 
gregationis  consensu.  Vide  dicenda  n. 
255. infra. 

ApPENDIS    DB    IDIUHATtONE 

\.  Adiuratio  est  invocatio  Dei,  vel 
rerum  sacrarum,  aut  sanctorum,  ad 
inducendum  aliquem  ad  quoddam  a- 
gendum  vel  omittendum.  Ita  s.  Th.  6. 
Alia  autem  est  solemnis,  quae  fit  a  mi- 
nistris  et  modis  ab  ecclesia  constitutis; 
alia  privata,  sine  huiusmodi  solemni- 
talibus.Item  alia  est  deprecativa,  prout 
fuit  illa  principis  sacerdotum :  Adiuro 
te  per  Deum  vivum,  ut  dicas  nobis^  si 
tu  es  Christus  etc.  '.  Alia  imperativa, 
quae  competit  tantum  superioribus  er- 
ga  subditos,  et  exorcistis  erga  daemo- 
nes. 

2.  Ut  adiuratio  sit  licita,  tVia  reqi>i- 
runtur,  sicut  in  iuramento,  scilicet  1 . 
Veritas,  idest,  ut  adiurans  vere  inten- 

(1)  2.  2.  q.  89.  a.  9.  ad  2.  (2)  Ibiil.  (3)  C.  3. 
B.  10.  (4)  L.  3.  p.  1.  n.  3o8.  (S)  N.  14. 

(6)  2.  2.  q.  90.  a.  1.  (7)  Mallh.  26.  63. 

(«]  D.^c.l.2.c.42.n.3.      f91De2.Dracc.c.l.  n.l65. 


VMEr<TO  DCB.  VIl.  i  t5 

dat  assequi  quod  petit;  et  vera  sit  cau- 
sa,  ob  quam  petit;  carentia  autem 
huius  veritatis  raro  erit  plusquam  ve- 
nialis,  nempe  si  fictuspauperper  Deum 
petat  eleemosynam,  ut  dicunt  Sanch.  s 
Sporer9  Elbel  lo,  2.  lustitia,  ex  cuius 
carentia  certe  graviter  peccaret  rem 
petens  graviter  malam  ,  ex  communi 
dd.  Quid  si  rem  petat  leviter  malam? 
Tenent  esse  veniale  Salm.  •*  Sporer  12 
cum  Suar.  Bouac.  Sanch.  et  Tab.  Sed 
melius  Elb.  i'  dicit  esse  mortale,  quia 
satis  gravis  videtur  irreverentia  indu- 
cere  alterum  ad  rem  malam  ope  divi- 
nae  auctoritatis.  Vide  dicta  num.  146. 
v.  5.  Venialiter.  3.  ludicium^  idestde- 
bita  discretio,  cuius  carentia  certe  non 
est  nisi  venialis. 

3.  Tantum  creaturae  intellectuales 
possunt  directe  adiurari ,  ut  homines 
et  daemones.  Indirecte  autem  etiam 
irrationaleSjUt  sal,nubes,  locustae  etc. 
adiurando  vel  Deum  ,  ut  earum  usus 
nos  adiuvet ;  vel  daemones,  ut  per  eas 
desistant  nocere,  prout  docet  s.  Th.  <■* 
cum  aliis  communiter. 

4.  Privatim  omnibus  quidem  licitum 
est  adiurare;  solemniter  autem  tan- 
tum  ecclesiae  ministris  ad  id  consti- 
tutis  et  cum  episcopi  expressa  licen- 
tia.  Ita  communiter  Salmantic.  is  cum 
aliis  ex  Luc.i^:  Ecce  dedi  vohis  potesta- 
tem  calcandi  serpentes  et  scorpiones^  et 
super  omnem  virtutem  inimici:  et  ex 
Marc.  i'':  In  nomine  meo  daemonia  eii- 
cient. 

5.  Praesertim  autem  circa  adiuratio- 
nem  daemonum  duo  praecipue  hic  sunt 
notanda.  1.  Ut  cum  eis  adiuratio  sit 
imperativa,  non  vero  deprecativa.  2. 
Ut  fiat  tantum  ad  amovenda  damna, 
et  vexationem  obsessi ,  non  autem  ad 
vanitatem  et  curiositatem;  hinc  di- 
cunt  dd.  communiter  cum  Salmanti- 
cens.  i^  non  posse  excusari  a  peccato 
gravi,  qui  -multos  sermones  inutiles 
haberet  cum  daemone  obsidente. 

Sed  quaerilur  1 .  an  sit  mortale  quae- 
rere  a  daemone  unam  vel  alteram  reni 

(10)  Coiif.  6.  r..lS3.  (11)  De  2.  piacc.  c.  un.  n.4, 
(12)  N.  1-6S.  (13)  N.  97.  (14)  2.  2.  q.  90.  a.  3. 
(IS)  N.  6.  (16)  10.  19.  (17)  16.  17. 

(18)  De  2,  pracc   c.  un.  n.  SS. 


34^  I.IB.  III.  TRACT.  11 

curiosam.  Affirmat  Palaus ,  qula  tunc 
exorcista  potius  videtur  deprecative 
quaerere,  quam  iraperative.  Sed  pro- 
babilius  est  tantum  veniale,  si  revera 
adiuratio  fiat  imprecativo  modo.  Ita 
Sanchez  i.  Item  Caiet.  Suar.  Nav.  Sot. 
communiter  cum  Salmantic.  2. 

Quaeritur  2.  de  quibus  liceat  exor- 
cistis  daemoneminterrogare.  Licet  qui- 
dem  interrogare  omnia  quae  ad  eius 
expulsionem  conducant.  Salm.'  cum 
s.  Thom.  et  communi.  Hinc  possunt 
quaerere  numerum  et  nomina  eorum 
qiii  in  obsesso  habitant,  et  a  quanto 
tempore,  ut  habetur  in  rituali  romano. 
Item  causam  sui  ingressus.Itemsignum 
sui  egressus ,  ut  communissime  contra 
Sotum  permittunt  Sanch.  <  Salmanti- 
cens.  cum  Pal.  Delrio  TruUench.  etc' 
An  autem  liceat  quaerere  imperative 
a  daemone  manifestationem  alicuius 
veritatis.  Negat  Elbel  5  quia  (ut  ait) 
non  videntur  ministri  aliam  habere 
potestatem,  nisi  interrogandi  tantum 
ea  quae  adeum  expellendumconferunt- 
Sed  probabilius  et  communissime  af- 
firmatur  licere,  si  id  conducat  ad  divi- 
nam  gloriam.  Ita  Sanch.  ^  ac  Caiet. 
Sot.  Con.  Tab.  etc.  cum  Salmanti- 
cens.  '.  Atque  expresse  docet  d.  Th.  s 
qui  ait :  Aliud  autem  est  inquirere  ali- 
quid  a  daemone  sponte  occurrente,  quod 
quandoque  licet  propter  utilitatem  alio- 
rum,  maxime  quando  divina  virtute 
potest  compelli  ad  vera  dicenda:  et  aliud 
est  daemonem  invocare  ad  cognitionem 
occultorum  acquirendam  ab  ipso;  quod 
certe  malum  est. 

Quid  si  daemon  assignaret  pro  causa 
sui  ingressus,  obsessum  invalide  fuisse 
baptizatum,  an  hic  rebaptizandus  esset 
sub  condilione.  Ex  lina  parte  videtur 
negandum ,  quia  nulla  daemoni  prae- 
standa  est  fides.  Ex  alia  videtur  affir- 
mandum ,  quia  daemon  ex  vi  exorci- 
smi  tenetur  patefacere  veritatem.  In 
hac  difficultate  rationabiliter  opinan- 
lur  Salm.  9  hunc  non  esse  rebaptizan- 
dum,  nisi  aliunde  adsint  validae  con- 
iecturae  non  accepti  baptismi ,  nempe 

(i)  Dec.  \.  2.  c.  42.  n.  23.  (2)  N.  So.  et  S8. 

^)  N.  Sl  (4)  N.  28.         (S)  CoQf.  6.  b.  ISG. 


I)E  H.  PnAHe.  DECAL. 

si  baptizans  fuerit  maleficus  vel  hae- 
reticus,  vel  muliercula  parum  instru- 
cta,  vel  acer  iuimicus  parentum  ba- 
ptizandi,  qui  dixerit  velle  ulcisci  et 
similia. 

Exorcista  autem,  ut  obsessus  vere 
liberetur,  sedulo  curet  sequentia  ob- 
servare:  1 .  Prius  bene  exploret  an  ille 
revera  obsideatur  a  daemone.  2.  Mu- 
niat  se  fide,  fiducia  et  charitate;  insu- 
per  et  oratione  et  ieiunio,  et  maxime 
humilitate ,  alias  parum  proficiet.  Di- 
cunt  tamen  Salmant.  lo  exorcismum 
suam  vim  habere,  etiamsi  fiat  ab  eo  quj 
est  in  peccato.  3.  Inducat  obsessum  ad 
confessionem,  confidentiam  et  oratio- 
nem.  4.  Utatur  exorcismis  in  ecclesia 
romana,  vel  saltem  in  sua  dioecesi  ap- 
probatis.  Utatur  etiam  invocatione  no- 
minum  lesu ,  Mariae ,  et  item  signo 
crucis,  ac  reliquiis  sanctorum ;  aut  a- 
qua  benedicta,  Agnus  Dei,  etc.  5.  Ca- 
veat  ne  cum  daemone  iocetur,  sed  po- 
tius  pauca  proferat,  et  non  permittat 
ei  plura  loqui,  sed  imperet  tacere.  6. 
Caveat  etiam ,  ut  advertit  rituale ,  ne 
,  ob  dictum  daemonis  confugiat  ad  ma- 
gos,  ut  maleficium  dissolvant.  lubeat 
tamen  daemonem  dicere,  an  ibi  sit  ob 
maleficium;  et  ut  signa  malefica  red- 
dat  vel  revelet.  7.  Regulariter  exorci- 
smum  faciat  in  ecclesia,  ianuis  apertis, 
nisi  honesta  adsit  causa  (ut  dicitur  in 
ni.),  ut  fiat  domi.  8.  Excludat  mulie- 
res,  pueros  et  viros  otiosos,  quorum 
modica  fides  expulsioni  obstare  potest. 
9.  Repetat  pluries  comminationem  et 
verba  quibus  observat  daemonem  ma- 
gis  angi,  semper  augendo  poenam. 
Demum  advertat  nulla  adesse  signa  in- 
fallibilia  egressus;  probabilia  tamen 
signa  sunt,  si  per  longum  tempus  ob- 
sessus  sit  a  molestiis  immunis;  item 
daemonum  confessio,  ingens  vomitus 
rerum  putridarum ,  vel  halitus  valde 
foetidus;  item  magni  clamores,  qui  ibi 
audiantur ;  item  si  obsessus  remaneat 
in  terram  deiectus  et  quasi  mortuus, 
ac  similia.  Probabilius  autem  non  licet 
concedere  daemoni,  quod  invadat  a- 

(6)  N.  2i.     C7)  N.  S9.     (8)  2.  2.  q.  9S.  a.  4.  ad  I. 

(9)  N.  6S.  (10)  N.  7. 


«AP.  III.  DE 

liud  corpus  horainis  vel  bestiae,  ut 
exeat  ab  energumeno,  sicut  ille  pro- 
mittit,  ut  censet  Elb. ^  cum  Bon.  Tamb. 
et  aliis  contra  Pal.  etc. 

Communiter  autem  dicuntdd.  exor- 
cismos  habere  vim  infallibilem  expel- 
lendi  daemones  tanquam  ex  opere  o- 
perato.  Ita  Sporer*  Sanch.  '  Pal.  *  El- 
bel5  et  Salmanticenses  6  cum  Caietan. 
Sot.  Trullench.  etc.  Nec  obstat  quod 
plures  exorcismi  effectum  nonhabeant; 
nam,  ut  dicunt  Salmanticens.,  semper 
illi  aliquem  effectum sortiuntur,  si  non 
complete,  saltem  imperfecte,  vires  dae- 
monum  attenuando.  Vide  aliaapudDel- 
rio  fuse  de  hac  materia  tractantem. 

Cap.  III.  De  voto 

DuBiuu  I.  Quid  sit  volum  et  quotuplex. 

104.  Quid  est  votum. 
JSa.  Quotuplex  est  volum. 

i9i.  «  Resp.  1.  Est  promissio  facta 
Deo  deliberate  de  bono  possibili  et  me- 
liori ;  s.  Th.  '.  Vid.  Sanch.  et  Laym.  8. 
Unde  patet,  quod  votum  sit  actus  la- 
Iriae  soli  Deo  debitus.  Quare,  dum  vo- 
vemus  quaedamsanctis,  sensus  estvo- 
veri  ea  Deo  in  honorem  simul  sancto- 
rum,  (Ut  ex  communi  acceptione  ec- 
clesiae,  Salmantic.  ^)  sicut  templa  et 
altaria  aedificamus  Deo  in  eorumdem 
honorem.  Porro  ex  singulis  particulis 
dataedefinitionismulti  casus  resolvun- 
tur,  quos  ut  vitetur  confusio,  et  con- 
sulatur  memoriae,  separatis  dubiis  pro- 
ponam. 

195.  »  Resp.  2.  Dividitur  votum,  1. 
in  absolutum  et  conditionatum.  Illud 
est  quod  fit  sine  ulla  conditione,  ut 
voveo  eleemosynam.  Hoc  autem,  quod 
fit  cum  conditione,  ita-ut  nisi  hac  po- 
sita,  non  exurgat  obligatio;  ut  voveo 
eleemosynam,  si  sanitati  restituar,  vel 
(quod  dicitur  poenale)  voveo  facere  di- 
sciplinam,  si  hoc  fecero.  2.  In  solemne 
et  simplex.  Illud  est  quod  ut  tale  ac- 
ceptatur  ab  ecclesia;  et  sunthaec  duo: 
votum  castilatis,  quod  maioribus  or- 
dinibus  annexum  est,  et  votum  pro- 
fessionis  religiosae.  Simplex  autem  vo- 
lum  est  orane  aliud  quod  talemsolem- 

,1)  N.  1G7.  (2)  Dc  2.  praec.  n.  167.  (3)  Dicl. 
».  '.a.  n.  10.         C^   V    tr.  14.  d.  4.  tl  n.  4.  n.  la. 


TOTO  DUB.  I,  SM 

nitatem  non  habet.  Ubi  sciendum  quotl 
votum  solemne  reddit  personam  iure 
inhabilem  ad  contractus  vel  actus  con- 
tra  votum  ut  ad  matrimonium  ,  vel 
dominium  bonorum  habendum.  Vide 
infra  l.  4.  c.  \.  in  tract.  de  statu  re- 
lig.  Simplex  autem  tale  votum ,  v.  gr. 
castitatis  (excipio  quod  in  societate 
lesu  emittiturpostnovitiatum),  autia- 
grediendae  religionis,  etsi  reddat  con- 
tractum,  v.  gr.  matrimonii,  illicitum,- 
non  tamen  invalidum.  Vide  infra  lib. 
6.  de  matrimonio.  3.  In  reale  et  perso- 
nale.  Illud  est,  cum  pecunia  vel  alia 
res  externa  pretio  aestimabilis  pro- 
mittitur,  ut  calix ,  eleemosyna :  hoc 
autem,  cum  aliqua  hominis  actio,  vel 
cessatio  ab  actione,  ut  votum  ieiunii, 
peregrinationis,  abstinentiae  a  lusu. 
His  aliqui  adiungunt  mixtum  ex  utro- 
que,  ut  si  voveas  peregrinationem  cuiu 
oblatione  alicuius  rei.  Vide  Less.  ^o. 

Dhbium lI.Quae  requiratur  voti  deliberatio et  iQteulio. 
196.  Deliberatio  requisita  ad  votuin. 
\'JY.  De  voto  emisso  ex  melu. 

198.  De  volo  emisso  ex  errore. 

199.  An  obliget  simplex  proposilum. 

200.  An  ad  volum  sufliciat  promissio  impUcffa. 

20 1.  Quale  propositum  voluntatis  requiratur  ad 
volum.  Hinc  plura  quaerunlur^  et  i.  a«  te- 
neatur  ad  volum,  qui  posilive  noluil  pro- 
mitterey  et  se  obligare.  2.  Qui  non  habuit 
animum  implendi.  3.  Qui  negative  noluit  se 
obligare  sciens  obligalionem  voti.  Quaest.  I. 
Quid  si  nesciens.  Quaest.  2.  Quid  si  quts  vo- 
luit  promittere,  el  positive  notuit  se  obliga- 
re.  Quaest.  o.  Quid  si  quis  dubilal,  an  ss 
volueril  obligare.  Fel  au  noverit  obligatio' 
nem  voli.  Quid  si  dubitet,  an  feceril  propo- 
silum  aul  votum. 

196.  «  Resp.  cum  voli  obligatio  sit 
gravissima,  requiritur  intentio,  deli- 
beratio  et  libertas  perfecta,  qua  quis 
libere  et  directe  in  sevolueritpromit- 
tere,  cum  animo  se  obligandi.  Ita  do- 
ctores  communiter,  Less.  Bon.  <'. 

Unde  resolves- 

»  1.  Aetas  et  usus  rationis  ad  voven- 
dum  is  sufficit,  qui  satis  est  ad  pecca- 
tum  morlale  perfeclo  actu  huraano,  el 
directo  in  se  volltum.  Excipe  tamen 
votum  solemne  religionis,  quod  inva- 
iidura  est  antecertara  aelatera. 

(S)  N.  I«0.  (G)  N.  17.  el  22        (7)  2.  2.  .i.  iSH. 

(»)  L.  4.  l.  4.  c.  1.  (»)  De  volo.  c.  1.  u.  'i» 

{.mu.  2.  c    •'  ',11)  D.  4.  .|.  2.  p.  I. 


34S 


LIB.  III.  TRACT.  n.  DB  II.  PRAEC.  DECAt. 


».2.  Non  obligat  votum  facturn  qum 
Bemiplena  animadversione  vel  delibe- 
ratione:  V.  gr.  ex  repentinoanimimotu, 
vel  consuetudine,  lingua  mentemprae- 
veniente,  vel  ex  calore  iracundiae  ra- 
tionis  usum  auferente.  Azor.  Sanchez 
Trull.  1,  qui  notat  non  esse  sufBciens 
indjcium,  quod  defuerit  praefata  ratio 
vel  deliberatio,  si  voventem  facto  voto 
mox  poeniteat;  item  motum  irae  raro 
etvixunquam  impedire  usumrationis. 
(Hinc  videndum  an  adsint  aliae  circum- 
stantiae  adiuuctae.  Vide  Salm.  2.  Pec- 
cat  autem  saltem  venialiter,  qui  levi 
consideratione  emittit  vota  magnipon- 
deris,  Salm.  3  licet  inde  ad  ea  sit  ob  - 
ligatus  *.).  i 

»  3.  Quod  si  is  qui  scit  se  vovisse, 
dubitatan  cum  suflScienti  deliberatione 
et  usu  rationis ,  ob  defectum  aetatis ; 
si  quidem  vovit  ante  sepiennium,  vo- 
tum  non  obligat,  nisi  constet  de  suffi- 
cienti  rationis  usu  ;  quia  eum  ius  in 
tali  non  praesumit,  et  possessio  stat 
pro  h*bertate.  Sivero  post  septennium 
vovit,  obligat ;  quia  possessio  est  pro 
voto,  cum  praesumatur  usus  rationis, 
nisi  constet  oppositum.  Si  denique  du- 
bitet,  utrum  ante  an  post  septeunium 
voverit,  teneri  voto  vult  Sanch.  et  Pal., 
negat  Diana  etc.  (Sed  probabilius  San- 
chez) .  » 

In  quocumque  autem  dubio,  an  de- 
fuerit  plena  deUberatio  ,  valet  votum. 
Salm.  5  cum  Suar.  Sanch.  Pal.  etc. 
Item  in  dubio  an  vovens  emiserit  vo- 
tum  metu  coactus,  vel  an  metus  fuerit 
gravis.  Salm.  ^  cum  Bon.  etTruU.  Se- 
cus  in  dubio  an  materia  fuerit  honesta 
vel  possibilis ;  quia  tunc  votum  non- 
dum  possidet  ' ;  cum  Pal.  Sanch.  et 
Suar. 

«  4.  Vota  factain  ebrietate,  etiam  an- 
te  praevisa,  et  sic  voUta  in  causa,  non 
sunt  vahda,  cum  non  sint  voUta  in  se- 
■psiset  directe,  bonum  autem  non  con- 
surgat  nisi  ex  integra  causa ,  quamvis 

(l)Ii.  2.  c.  2.  d.l.  (2)C.  1.  n.  11.  (5)N.  15. 
(4)  N.  14.tr.  17.  (S)C.l.n.  147.  (6)11».  (7)  Ib. 
^H)  L.  4.  t.  4.C.  1.  n.  4.  (9)  C.  1.  n.  161.  cx  c.  1. 
el2.deadult.  (10)  Devolo,!.!.  c.8.  (11)  T.  26.c.  1. 
(12)  T.  3.  de  iclig.  1.  6.  c.  14.  n.  6.et  i.  2.  dc  volo, 
t.  8.  n.  S.   (lo^i  V.  Mcliib  8.  lin.  cl  v.  Votiim  2..|.  12. 


ad  peccatum  satis  sit  voluntarium  in- 
directe  et  in  causa.  Laym.  s. 

197.  »  5.  Vota  facta  in  metu  non 
incusso  ad  hoc  ipsum  ut  votum  extor- 
queretur,  vahda  sunt,  quia  sunt  sim- 
pUciter  voluntaria  et  deUberata.  (Sic- 
ut  etiam  vaUda  sunt  vota  facta  ex  metu 
intrinseco  aut  iuste  incusso.  Salm.9) .  Fa- 
cta  autem  in  metu  iniuste  incusso  ad 
ipsum  votum  extorquendum  invaUda 
sunt  ex  communi,  non  quia  non  sint 
voluntaria,  sed  quia  vel  ius  ea  irritat, 
vel  Deus  non  acceptat,  ne  det  vim  in- 
iustae  coactioni ;  idque,  sive  metus  sit 
gravis  sive  levis;  dummodo  quis  for- 
maUter  ex  solo  taU  metuvoveat.  Suar.*^ 
FiU.ii.  » 

Sed  quaestio  haec  est  an  votum  e- 
missum  ex  metu  gravi  iniuste  incusso 
sit  invaUdum,  saUem  ex  iure  ecclesia- 
stico .  Prima  sententia  negat  cum  Suar .  12 
Sylv.  13  Pont.  n  Pal.  15  et  probabiUter 
Pal.  Bas.  Sylv.  et  merito  probabilem 
vocat  Bon.  et  TruU.  apud  Salm.i^Ex- 
cepto  tamen  voto  solemni  emisso  in 
professione  reUgiosa,  quod  certe  est 
nullum  17. 

Secunda  probabiliter  affirmat,  ut  Bu- 
semb.  et  Sanchez  is  Lessius  i9  Azor.  20 
Navarr.  21  ac  Salmantic.  22  cum  Trull. 
Bon.  Val.  Sot.  etc.  ex  cap.  Ad  au- 
dientiam.,  de  iis  quae  vi,  ubi  dicitur  : 
Debere  carere  robore  firmitatis,  quan 
metufiunt.Excap.  Cum  locum^  de  spons. 
ubi :  Cum  locum  non  habeat  consensus 
ubl  metus^  vel  coactio  intercedit.  Exci- 
pitur  tamen,  si  metus  iuste  illatus  fue- 
rit  23.  Vide  Salm.^*.  Utrum  autem  vo- 
tum  ex  metu  levi  iniusto  emissum  sit 
invalidum.  Affirmat  hic  Busemb.  cum 
Suar.  et  Fill.;  item  Nav.  et  aUi  plures 
ap.  Sanch.  25.  Ratio  (ut  dicunt),  quia 
ideo  metus  irritat  votum,  eo  quod  ple- 
uam  consensuslibertatem  auferat :  ergo 
metus  quoque  levis  irritabit,  quando 
eamdem  libertatem  aufert,  et  causa  est 
ut  votum  fiat.  Et  hanc  opinionem  pro- 

(14)  L.  7.  c.  19.  (13)  Tr.  IS.  d.  1.  p.  S.  n.  15. 

(16)  C.  l.u.  63.       (17)  Ex  c.  perlatuin.  De  iis  quae 
vi  elc.    (18)  L.  4.  c.5.  n.  11.    (19)L.2.  c.40.n.  18- 
(2a)  P.  1.  1.  11.  c.  56.  q.  6.       (21)  C.  12,  n.  S2. 
(22)  lliid.  u.  164.     (25)  Ex  c.  1.  et  2.  de  adull. 
^24)  N.  IGI.  {2S)  Dcc.  I.  4.  c.  3.  n.  2i. 


CAP.  III.  DE  VOTO  DUB.  I!. 


349 


babilem  vocat  Sanch.  Sed  probabilior 
est  senlentia  opposita,  quam  tenet 
Sanch.  i  cum  Sot.  Val.  Sa  Azor.  etc. 
ac  Salra.  2  qui  vocant  communem  et 
probant  ex  c.  Perlatum,  de  iis  quae  vi 
stc.  Ratio,  quia  non  censetur  causa  rei 
lam  gravis  prout  est  votum,  levis  me- 
tus  qui  de  facili  reiici  potest,  ut  pa- 
riter  dicemus  de  contract.  n.  1\S. 

498.  «6.  Quoad  vota  emissa  ex  er- 
rore,  si  error  fuerit  circa  substantiam 
materiae  promissae,  vel  circa  conditio- 
nem  substantialem,  vel  circa  finem, 
sive  rationem  formalem ,  ac  motivum 
vovendi,  votum  nullum  est  (Cum  Sal- 
mant.3)ut  v.  gr.  1.  Circa  substantiam^ 
si  quis  voveret  certum  aliquem  suum 
calicem,  quem  putat  argenteum ,  cum 
sit  aureus:  vel  se  ingressurum  cer- 
tum  monasterium ,  putans  esse  ordinis 
s.  Benedicti,  cum  sit  cartusianorum.  2. 
Circa  conditionem  substantialem:  si  quis 
V.  gr.  voveret  se  ingressurum  mona- 
sterium,  ubi  putaret  religiosam  disci- 
plinam,  et  essentialia  religionis  serva- 
ri  accurate,  et  tamen  non  ita  esset:  vel 
si  voveret  peregrinationem  ad  limina 
apostolorum ,'  putans  tantum  distare 
centum  miliaribus,  cum  tamen  dista- 
rent  trecentis.  Circa  causam  finalem: 
si  quis  V.  gr.  voverit  aliquid  in  gratia- 
rum  actionem  pro  sanitate  parenti  red- 
dita,  et  is  re  ipsa  oon  fuisset  aegrotus, 
vel  esset  mortuus  (Cum  Salm.  '').  Et 
ratio  nuUitatis  talium  votorum  est,  quia 
hic  deficit  liber  consensus,  qui  non 
fertur  in  incognitura,  et  nihil  tam  est 
contrarium  consensui ,  quam  error. 
Fill.  6. » 

Certum  est  quod  error  circa  substan- 
tiam  invalidat  votum;  etiamsi  fuerit 
concomitans,  idest  non  dans  causara 
voto,  puta,  si  adhuc,  errore  cognito, 
tu  vovisses.  Ita  Sanch.  6.  Et  etiamsi  ta- 
lis  error  fuerit  quantumcumque  cras- 
sus.  Sanch.  '.  Et  certum  esl  etiam, 
quod  invalidat  votum  error  circa  cir- 
cumstantias  substantiales ,  idest  quae 
pertinent  ad  substantiam  rei  promis- 

(1)  N.  24.  (2)  C.  1.  n.  161.  (31  C.  1.  n.  138. 
(4)  C.  1.  n.l88.etc.5.n.  IB.et  IG.  (S)  T.2S.C.1. 
(('.)  Dc  malr.  1. 7.  d.  IC.  n.  6.  cl  ilec.  I.  r>.  c.  J  ! .  u.  45. 


sae,  iuxta  exempla  a  Busemb.  hic  po- 
sita.  Secus  vero  si  error,  licet  dederit 
causam  voto,  sit  circa  conditiones  quaa 
substantiam  rei  non  afficiunt,  puta,  si 
quis  voveat  dare  eleemosynam  pauperi 
putato  probo,  amico,  tenetur  dare,  etsi 
postea  cognoscit  improbum,  inimicum, 
quamvis,  his  cognitis,  antea  nou  vo- 
visset.  Ita  Salm.  8.  Aliter,  ut  dicunt, 
quot  contractus,  quot  matrimonia,  quol 
professiones ,  quot  ordinationes  infrin- 
gi  oporteret,  si  pateret  aditus  ad  eas 
annuUandas  propter  circumstantias  ac- 
cidentales  praeter  substantiam  noa 
praevisas.  Citant  Salmant.  pro  se  Sot., 
Less.  cum  Sanch.  At  non  bene,  quia 
Sanch.  9  adhaeret  Busembao,  qui  supra 
n.  475.  dicit  probabiliter  cum  Suarez 
quod  invalidat  iuramentum  (et  idem 
est  de  voto)  error  etiam  circa  circum- 
stantias  accidentales,  si  hae  sint  ma- 
gni  momenti,  et  si,  ipsis  cognitis ,  iu- 
ramentum  emissum  uon  fuisset.  Et  hoc 
quoad  contractus  iam  probabile  putant 
Salm.  i<>.Ideoque  quoad  vota  etiampro- 
babile  videtur.  Videdicenda  n.  226. 

«  7.  Vota  quae  emittuntur  post  novi- 
tiatum,  in  quocumque  approbato  or- 
dine,  instar  matrimonii  carnaUs,  non 
sunt  irrita  ob  ullum  errorem ,  nisi  so- 
lum  substantialem  circa  substantiam. 

»8.  Si  error  circa  conditionem  sub- 
stantialem  sit  de  re  parvi  momenti 
non  redditur  votum  irritum:  ut  si  iter 
peregrinationis  quam  quis  vovit  sit 
paulo  longius  quam  putabatur,  quia 
parum  reputatur  pro  nihilo.  Item  si 
error  sit  tantum  circa  causam  impul- 
sivam,  valet  votum  (Sahn.  ^^):  quia  illa 
est  tantum  causa  secunda,  qua  sepo- 
sita,  actus  est  sulficienter  voluntarius 
secundum  substantiam.Neque  talis  er- 
ror  in  ceteris  contractibus  actum  vi- 
tiat :  V.  gr.  vovit  aliquis  peregrinatio- 
nem  Romam  studio  coleudi  Deum ,  et 
simul  etiam  habuit  causam  secunda- 
riam  impulsivam,  ut  inviseret  fratrem 
quem  putavit  esse  Romae,  quem  etsi 
intelligat  deinde  istic  non  esse,  non  id- 

(7)  Ibid.  de  matr.  n.  7.  (8)  De  voto  c.  1.  ii.  loO. 
(9)  Loc.  c.  dec.  1.  4.  c.  2.  n.  11.  (10)  Dn  coiilr, 
c.  1.  n.  21.  (11)  C.  I.  n.  Ia8. 


3§0  LIB.  III.  TRACT.  n. 

eo  desinit  obligari  voto.  Et  ex  his  pa- 
tet,  quomodo  intelligendum  sit  quod 
dici  solet,  vota  non  obligare  ultra  in- 
tentionem  voventis.  Sanch.  i  Less.  2. 

499.»9.Advotum  non  sufficit  nudum 
propositum  ,  licet  firmissimum ,  quia 
qui  tantum  proposuit,  non  tenetur  sub 
peccatopraestare:  qui  autem  promisit. 
obligatur  sub  peccato,  et  nisi  praestet 
agit  contra  fidem  Deo  datam.  Bonac.  ^ 
Laym.  ^.  » 

An  negligens  propositum  bonumpec- 
cet  veniaUter  saltem.  Affirmant  Les- 
sius  PaL  etc.  apud  Salmanticens.  ^  ob 
inconstantiam  sine  causa  tunc  inter- 
venientem.  Neganttamen  Bus.Sanch.6 
cum  Sot.  Arag.  Azor.  et  Salm.  7  cum 
Dic.  Val.  Suar,  ToL  etc.  quia  (dicunt) 
defectus  constantiae  de  se  non  est  cul- 
pa,  nisi  praeceptum  adsit.  Utraque  est 
probabilis. 

200.  «  iO.  Ad  votum  aliquando  suf- 
ficit  promissio  implicita,  utpatet  in  su- 
sceptione  ordinum  sacrorum,  ubi  licet 
non  dicatur  ,  voveo  vel  promitto  ca- 
stitalem,  votum  tamen  hoc  fit  implici- 
te,  hoc  ipso  quod  sciens  ecclesiam  an- 
nexuisse  iis  ordinibus  istud  votum  , 
eos  suscipis.  An  vero,  si  quis  plaue  id 
ignoraret,  adhuc  censeretur  vovere  ex 
implicita  intentione,  dubium  est.  Ali- 
qui  aiunt ,  aliqui  probabilius  negant , 
dicuntque  talem  teneri  ad  castitatem ; 
non  ex  voto,  sed  ex  ecclesiae  praece- 
pto.  Sanch.8Bon.9etcomm.(Sed  censet 
Laym.  probabilius  teueri  ex  praecepto 
ecclesiae  ad  votum  emittendura.  Sedv. 
de  hoc  dicenda  de  sac.  ord.  l.  6.n.806.). 

201.  »  11.  Si  quis  haberet  intentio- 
nempromittendi  quidem,  sed  tamen  se 
non  obligandi  ,  nullum  esset  votum  , 
secundum  Nav.  Sylv.  Sanch.'o  Less.<> 
Bon.  et  alios  contra  Caiet. ,  quia  talis 
non  vult  vovere,  cum  apponat  condi- 
tionem  contra  substantiam  actus.  Unde 
Lugo  12  et  alii  contendunt  talem  non 
posse  dici  promittere.  Verum  videtur 

(1)  L.  4.  c.  2.  (2)  C.  4.  d.  2.         (o)  P.  1. 

(4)  Loc.  c.  (8)  Do  vot.  c.  i.  n.  17.  (G)  Dec.  1.3. 
c.  1.  n.  21.  (7)  N.  18.  (8)  De  nialr.  1.  c.  d.  87. 
11.  25.  (9)  C.  2.  p.  1.  (10)  N.  27.  (11)  h.  2. 
c.  i(i.  Auh.  1.  n.  6.  (12)  D.  24.  Ac  iiist.  soct.  1. 
(l.i)  P.  1.  n.  14  (14)  Tiacl.  17.  c.  1.  u.  10 


DE  n.  Pr.AEC.  DECAL, 

esse  quaestio  de  nomine.  Si  vero  ha-« 
beret  animum  vovendi  et  se  obligandi, 
non  tamen  implendi;  tunc  etiam  gra- 
viter  peccaret,  et  votum  esset  validum, 
Sanch.  Fill.  Bon.  i3  Laym.  etc» 

Plura  hic  distinguere  oportet:  et  1. 
Si  quis  vovet  cum  animo  positivo  non 
promittendi ,  nec  se  obligandi  ,  certe 
votum  est  nullum ,  ut  Salm.  ^*  cum  s. 
Thom.  et  communi.  2.  Si  vovens  ha- 
bet  animum  promittendi  et  se  obligan- 
di,  sed  cum  intentione  non  implendi , 
dicendum  est  teueri  ad  votum,  ex  com- 
muni  sentenlia ,  quam  docent  Less.  ^^ 
Sanch.  is  et  Salm.  i'  cum  Suar.  Caiet. 
Azor.  Bon.  etc.  contra  Valent.  Ratio , 
quia  obligatio  voti  non  pendet  ab  in- 
tentione  implendi ,  sed  a  voluntate  se 
obligandi,  quae  iam  adest.  3.  Si  vo- 
venshabet  animum  promittendi  et  im- 
plendi ,  sine  tamen  animo  positivo  se 
obligandi;  tunc,  si  iste  satis  sciat  obli- 
galionem  voti,  sed  ad  eam  non  adver- 
tat,  cum  votum  emittit,  et  negative  se 
habeat ,  non  volendo  nec  excludendo 
illius  obligationem,  tenetur  quidem  ad 
votum,  quia  qui  vult  actum  anteceden- 
tem,  vult  ( saltem  implicrte)  eius  obli- 
gationem  cousequentem.  Ita  commu- 
niter  Sanch.  is  Pal.  i»  Tamb.20  Salm.2i 
et  alii  passim. 

Sed  quaer.  1 .  An  teneatur  ad  votum 
qui  nescit  voti  obligationem,  et  nega- 
tive  se  habet,  non  explicite  neque  im- 
plicile  intendens  illam  suscipere.  Af- 
firmantPal.22  et  Suar.23,  quia  hiccen- 
sendus  est  voluisse  promittere  ,  iuxta 
modum  et  intentionem,  quam  habent 
alii  rite  voventes.  Sed  verius  negat 
Sanch.^-t  cum  Led.  Arag.  et  Men.,  item 
Croix25Tamb.26etSaIm.27,quiasserunt 
hanc  esse  fere  omnium  doctrinam.  Ra- 
tio,  quia  nemo  obligationem  contrahit, 
nisi  velit  illam  sibi  imponere;  hic  au- 
tem  nullo  modo  eam  vult  suscipere , 
nec  formaliter  iu  se,  nec  virtualiter  ia 
promissione,  cum  erret  in  substantia, 

(18)  L.  2.  c.  40.  n.7.  (16)  De*.  1.  4.  c.  1.  n.  25. 
(17)  N.  21.        (18)  De  malrim.  1.  1.  J.  9.  n.  11. 

(19)  Tiacl.  18.  il.  1.  punct.  3.  n.  2.  (20)  L.  5.  c, 
12.  §.  1.  n.  G.  (21)  Loc.  c.  n.  23.  (M)  llnJ. 
(2.5)  Dc  vot.  c.  5.  n.  9.  (24) Dc  inatr.l.2.(i.  9.».'! 
(2S^L.3p.l    I..-G;'..    !2()ni>.  n.7.ct8.    C17;N.23 


CAP.  III.  m  VOTO  DUB.  il. 


351 


nidicando  talem  obligationem  non  esse 
voto  annexam.  Secus  tamen  dicendum, 
iit  bene  advertunt  Sanch.  et  Tamb. '  si 
quis  voluerit  vovere  modo  ordinario 
quo  alii  vovent ,  quia  tunc  implicite 
vokiit  obligationem  contrabere. 

Quaer.  2.  An  teneatur  ad  votum,  qui 
veb't  promittere,  et  sciat  obligationem 
voti ,  sed  nolit  ad  votum  se  obligare. 
Prima  sententia,  quam  tenent  Sot.2  ac 
Prado  Arag.  Gutt.  etc.  apud  Salm.  3  di- 
cit  obligari,  quia,  posita  voluntate  ve- 
rum  emittendi  votum,  nequit  ab  eo  se- 
parari  obligalio  quae  oritur  ex  voto. 
Secunda  vero  sententia  coramunior  et 
probabilior  negat,  et  hanc  tenent  San- 
chez  *  Less.  5  Pal.  6  et  Salmant.  ^  cum 
Suar.  Azor.  Bonac.  Val.  Trull.  Ratio, 
tum  quia  qui  vult  apponere  conditio- 
nem  contrariam  substantiaecontractus, 
invalidumcontractumreddit;  tum  quia 
iex  ( prout  votum  est  lex  particularis  ) 
non  obligat,  nisi  iuxta  legislatoris  vo- 
luntatem.  Hinc  inferunt  Salm.  quod  is 
qui  promittit  sponsalia,  vel  sacros  or- 
dines  accipit,  aut  religiosam  professio- 
nem  emittit,  animo  non  se  obligandi , 
non  tenetur  ad  sponsalia  neque  ad  vo- 
tum.  Sed  vide  de  hoc  dicenda  de  ord. 
l.  6.  n.  809,  dub.  2.  Quale  autem  pec- 
catum  sit  sic  vovere  sine  animo  se  ob- 
ligandi.  Dicunt  Sauch.  s  Pal.9  et  Salm. 
cum  Suar.  Bonac.  Trull.  Regin.etFill. 
ordinarie  non  esse  nisi  veniale  ,  pro- 
pter  quamdam  inordinationem.  Dicitur 
ordinarie^  quia  in  professione  religiosa 
et  susceptione  sacrorum  ordinum  pro- 
cul  dubio  esset  mortale,  quia  esset  de- 
ceptio  in  re  gravissima.  Vide  dicta  de 
iuram.  n.  172.  v.  2.  Si  autem. 

Quaer.  3.  An  teneatur  ad  votum  , 
qui  dubitat  an  vovendo  volaerit  se  ol)li- 
gare.  Tamb.  putat  probabile  non  obli- 
gari  ;  sed  dicendum  oppositum  cum 
Croix'OGob.  Dian.  et  aliisii  communi- 
ter;  quia  donec  constet  de  invaliditate 
actus,  praesumptio  est  pro  illius  valo- 
re,  utMenoc.etc.i2  communiter  docent. 
Idem  dicendum ,  ut  recte  ait  Croix  13 
contra  Gobat.,  si  quis  dubitet,  an  no- 

(I)Loc.  c.  (2)Deiusl.  1.7.q.  t..v2.  (3)C.l. 
1..  'M.    (4)  Dcc.  1.  4.  c.  J.  11.  27.    (S)  L.  2.  c.  40. 


verit  vel  animadverterit  obligationei 
voti,  quia  excommuniter  contingenti» 
bus  quisque  censetur  scire  et  adverte'» 
re,  quod  omne  votum  obligationem  pa< 
rit  illud  implendi.  Quid  si  quis  dubi- 
tet  an  fecerit  votum  vel  propositura  , 
sed  meminit  credidisse  graviter  pecca^ 
turum,  si  promissionem  non  implevis- 
set?  Censet  Croixi^  hunc  non  obligari, 
quia  saltera  votura  est  dubium ,  cum 
plures  rudes  adhuc  nadum  proposituni 
facientescenseanterronee  ad  illud  sub 
peccato  teneri.  Sed  huic  non  consen- 
tio,  et  puto  hunc  censendum  vere  vo- 
visse,  et  voti  contraxisse  obligationem; 
cum  enim  iam  apprehenderit  peccara 
non  implendopromissum,  recte  argui- 
tur  illam  revera  agnovisse  et  sibi  im- 
posuisse. 

DuBiDM  III.  Quae  requiratur  materia  voti. 
202.  ^n  teneat  vottim  de  re  impossihiVi. 

205.  An  votum  vitandi  omnia  venialia.  Quid 
si  quis  voveat  vitare  omnia  mortalia,  et  ve- 
nialia  colleclive. 

204.  ^71  valeat  votum  de  re  vana. 
20j.  An  sit  mortale  vovere  veniale. 

206.  An  valeat  votum  factum  ex  malo  fine. 

207.  .4n  votum  impeditivum  maioris  boni. 

208.  An  valeat  votum  non  petendi  dispemalio- 
ncm. 

209.  An  votum  nuhendi. 

210.  An  volum  non  vovendi. 

202.  «  Resp.  Ea  debet  esse  possibi- 
lis  (cum  imposslbile  nec  efBcaciter  in- 
tendipossit,  nec  ad  illud  sit  obligatio), 
et  uon  solum  bona,  sed  etiam  melior , 
quam  oppositura,  sive  eius  omissio  : 
quippe  finis  intrinsecus  voti  est  hono- 
rare  per  hoc  Deum:  id  autera  non  pot- 
est  fieri,  nisi  offeratur  illi  aliquid  gra- 
tura:  gratum  autem  esss  non  potest,  ut 
quis  obligetur  ad  relinquendum  id 
quod  est  melius.  Sanch.i^  Laym.  Nav. 
etc.  » 

Quid  ,  si  quis  voveat  de  re  possibili 
simul  el  impossibili?  Respondetur  te- 
neri  ad  partem  possibilem,  si  est  divi- 
sibilis  ;  puta  si  coniux  voveat  castita- 
lera,  tenetur  ad  non  petendum.  Ita  et- 
iam  valet  votum  ,  si  principale  illius 
est  possibile  licet  accessoriura  sit  ira- 
possibile.  Secns,  si  e  converso.  V.  Sal- 

(6)  Tr.  15.  d.  1.  p.  3.  n.  2.  (7)  N.  2«.  (8)  N.  58. 
(9)  Ibid.  n.  6.  (10)  L.  5.  ii.  1.  n  5o4.  (11)  Ih. 
;ti;lli.   (13;  !li.n..%i'rt.   ;i4'.i  Il..n..-ii!-.     f!.1)L.9c.7 


35?  LIB.  in.TRACT. 

mant.  *.  Quid ,  si  votum  sit  disiuacti- 
vum?  V.  n.  seq.  [vers.  Pariter). 
Unde  resolves: 

203.«1.Invalidumestvotumnunquam 
peccandi  venialiter,  cum  id  moraliter 
et  ordinarie  sit  impossibile.  Aliqui  ta- 
men  volunt ,  sic  voventem  teneri  isto 
voto  ad  vitanda  mortalia  et  venialia 
graviora:  de  quo  scholastici,  Navarr.2 
Suar.  3  Sanch.  ^.  » 

Salmantic.  s  cum  Sanch.  Pal.  TruU. 
Prad.  asserunt  votum  de  vitandis  o- 
mnibus  venialibus,  etiamsi  esset  de 
plene  deliberatis,  omnino  invalidum 
esse,  prout  de  re  moraliter  impossibi- 
li  6.  Quoad  votum  autem  s.  Theresiae, 
agendi  quidquid  perfectius  intelligeret, 
respondent  illud  ex  speciali  instinctu 
Spiritus  sancti  emissum  fuisse.  Vide 
Salm.  7.  Sed  verius  dicit  Croix  8  cum 
Suar.  bene  valere  votum  de  vitandis 
venialibus  deliberatis,  cum  hoc  reve- 
ra  non  sil  impossibile,  et  personae  per- 
fectionis  amantes  illa  satis  evitant.  Vo- 
tum  autem  abstinendi  a  venialibus  in 
aliqua  materia  determinata,  commu- 
niter  validum  est,  maxime  in  personis 
magnae  virtutis;  in  aliis  vero  modicae 
virtutis  erit  materia  impossibilis ;  imo 
in  aliquibus  materiis,  puta  cogitatio- 
num  inhonestarum,  otiosarumetc.  cum 
sint  inevitabiles  quoad  omnes ,  votum 
est  nullum.  Ita  Salm.  9  cum  Cai.  San- 
chez  Suar.  etc. 

Pariter  nullum  est  votum  de  vitan- 
dis  mortalibus  et  venialibus  collective. 
Ht  etiam  votum  vitandi  mortalia  aut ve- 
nialia  divisive ;  quia  nullum  est  illud 
votum  disiunctivum,  cuius  pars  esta- 
])ta,  et  pars  inepta,  et  vovens  de  neu- 
tra  voluit  determinate  se  obligare,  pu- 
ta,  si  voveas  aut  c«-are  aut  ludere,  vo- 
lum  totum  est  nuUum.  Salm.  lo  cum 
Sanch.  TruII.  Vill.  et  Leand.  Itaetiam 
Pal.ii  et  Croix  <2.  Qui  tamen  recte  ad- 
vertunt  quod  si  ad  tale  votum  quis  se 
obligavit,  in  quantum  potest,  tenetur 
qiidem  ad  fugam  saltem  mortalium. 

:)  Tr.  17.  c.  1.  ex  n.  73.  (2)  C.  12.  u.  iZ. 

{ii,  h.  2.  c.  5.  (4)  De  malrim.  lil).  9.  d.  53. 

fS)  C.  1.  n.  80.  (6)  Ex  can.  25.  soss.  G.  Trid. 

»7)  N.  84.       (8)  L.  5.  p.  1.  n.  401.       (9)  N.  81. 

JO"^,  N.  85.01141.     (ll)Tr.lS.d.l   p.  8-5.1.  n.S. 


.  t»ECAl. 

Ac  teneri  etiam  censeo  ad  vitanda  ve^ 
nialia  deliberata,  iuxta  quod  dixi  mox 
supra. 

204.  «  2.  Invalidum  est  votum  de  ra 
vana  vel  inutili  vel  indifferente ,  nisi 
ex  circumstantiis  aut  finefiat  bona  (Mo- 
do  circumstantia  non  ex  sola  relations 
voventis ,  sed  ex  se  ad  bonum  finera 
conducat.  Salm.  13);  quia  Deo  displicet 
stulta  promissio,  et  hinc  eam  non  ac- 
ceptat :  ac  peccat  venialiter  talia  vo- 
vens,  ut  V.  g.  si  quis  decidens  ex  equo, 
voveat  non  amplius  equum  ascendere. 
Nav.  <<  Sanch.  15  Cam  Salm.  16). 

205.  »  3.  Invalidum  est  voveremala 
et  qui  vovet  mortale  peccat  mortali- 
ter;  qui  autem  veniale,  eum  venialiter 
tantum  peccare  dicunt  Sa  Sylv.  etc.  17; 
licet  mortaliter  peccare  velit  Cai.  's  et 
Less.  19  quod  videtur  probabilius.  » 

Probabilius  etiam  mihi  est  vovere 
malum,  etiam  veniale,  de  se  esse  cul- 
pam  gravem ;  cum  de  se  blasphemia 
sit  velle ,  ut  malum  cedat  in  honorem 
Dei ,  sed  communiter  ob  ignorantiam 
hoc  non  est  nisi  veniale ,  ut  bene  no- 
tant  Salm.  20.  idem  diximus  de  iura- 
mento  n.  446.  v.  5.  Venialiter. 

206. «  4.  Invalidum  est  votum,  cui  ad-i 
iungitur  finis  vel  alia  circurastantia  ma- 
Ia,tenensseex  parte  rei  votae:  utv.g. 
vovet  quis  eleemosynam  ad  obtinen- 
dam  vanam  gloriam,  aut  impetrandara 
per  eam  victoriara  iniustara,  felicem 
successum  furti,  adulterii ,  etc.  aut  in 
gratiarum  actionera  pro  successu  talis 
peccati;  quia  datio  eleeraosynae  ad  ta- 
lera  finera  est  actio  blaspliema,  quasi 
Deus  peccata  promoveat,  ideoque  non 
potest  esse  materia  voti.  Caiet.  Nav.  21 
Sanch.  22  Laym.  23  Fill.  21. 

»  5.  Validura  autera  est,  elsi  ei  ad- 
iungatur  finis  vel  alia  circumstantia 
mala  tenens  se  tantura  ex  parte  voven- 
tis :  ut  V.  gr.  si  quis  ex  vana  gloria, 
aut  ex  ira  erga  iraportunum  mendi- 
cum,voveateidareeIeeraosynam:  quia 
tunc  res  ista  bona  est,  quam  vovet, 

;i2)Loc.  cil.  n.402.  (l5)C.l.n.37.  (14)  C.  22' 
(13)  Mor.  c.  7.  (16)N.  33.  (17)  V.  iuranientimr 
(18)  V.  votiiiii.  (19)  L.  2.  c.  4.  d.  3.  (20,  C.  i. 
11.  7I.iu  liHc.  (21)C.  12.  (2P.)C.  C. 

(2:.!  h.  4.  t.  «.  e.  1.  n.  7.    r2?")  T.  2c>.  c. .-; 


CAP.  III.  DE 

litel  i  pse  voveat  maie  et  cum  peccato  1 . » 
Nota  igitur  hic  differentiam  inter  fi- 
nem  pravum  ex  parte  rei  votae,  et  ex 
parte  voventis :  nam  finis  ex  parte  rei 
votae^  est  quando  res  promissa  diri- 
gitur  ad  pravum  finem,  nempe  si  vo- 
veas  ieiunium,  ut  ex  illo  plausum  ca- 
ptes;  et  tunc  votum  est  nullum,  ut  com- 
muniter  docent  cum  Busemb.  Laym.  2 
Salm.  3.  Et  idem  tenendum  dicunt 
Salm.  ^  cum  aliis,  etiamsi  finis  pravus 
voti  non  sit  primario,  sed  tantum  se- 
cundario  motivus  seu  sit  impulsivus, 
sed  sine  quo  votum  non  fieret.  Idem 
dicendum,  si  finis  sit  indifferens  vei 
mere  temporalis;  unde  si  quis  voveat 
ieiunium,  ut  parcat  sumptibus;  eleemo- 
synam,  ne  aestimetur  avarus,  nuUum 
est  votum.  Valet  autem  votum  emis- 
sum  ad  obtinenda  a  Deo  temporalia, 
vel  ad  gratias  ei  agendas,  quia  bonuni 
est  baec  a  Deo  sperare ,  aut  pro  ipsis 
gratias  agere.  ItaLaym.s  et  Salmant.  6 
cum  Sanch.  PaL  TruU.  Bon.  etc.  No- 
tant  tamen  Laym. '  et  Salm.  ^cum  Caiet. 
Sanchez  Bonac.  et  communi,  quod  si 
opus  pravum  non  p^nitur  ut  finis 
voti,  sed  ut  simplex  conditio ,  nempe 
si  quis  voveat  ieiunium ,  si  inimicum 
occidet,  si  furtum  faciet;  tunc  valet 
votum,  quia  impleta  conditione  posita, 
honestum  est  in  se  votum  implere. 

Ita  ergo  dicitur,  quando  finis  pravus 
est  ex  parte  rei  votae.  AUter  tamen 
esset,  quando  finis  pravus  est  ex  parte 
voventis,  scilicet  quando  non  res  vota, 
sed  ipse  vovendi  actus  dirigitur  ad 
pravum  finem,  puta ,  si  quis  externe 
voveat  ieiunium,  ut  ex  iUa  emissione 
voti  ab  ahis  laudetur,  tunc  valet  vo- 
tum,  ut  dicit  recte  Busemb.  num.  5. 
seq.  cum  communi  apud  Laym.  9  et 
Salm.  '0.  Hinc  dicit  11  Layni.  quod  qui 
ox  appetitu  deordinato  vescendi  pisci- 
bus  vovet  fieri  cartusianum ,  tenet 
votum.  Sed  hoc  minime  mihi  probari 
videtur,  si  comestio  piscium  ,  et  non 
quidem  bonum  spirituale  reUgionis  sit 
finis  illius  voli ;  nam  tunc  ipsa  male- 

a)  Hiid.  (2)  L,  4.  li.  4.  c.  2.  n.  7.  ' '.")  C.  t. 
)•  '57.  (4)N.  6a.  C,:-;  ll.i',1.  n.  10.  '(_i;;iV.70. 
•7;  Ibi.l.  II.  7.     (8)  W.  Ci.     (»)  ll>ia.     («))  K.t>7. 

IIOK.    l. 


VOTO  DUB.  III.  a53 

ria  voti,  quae  est  susceptio  status  re- 
Ugiosi,  dirigitur  ad  vanum  finem,  qui 
votum  infirmat,  ut  supra  dictum  est 
cum  communi. 

«  6.  Validum  item  est  votum  factum 
ex  affectu  erga  rem  bonam,  ut  bona 
est,  etsi  coniuncta  cum  causa  mala:  ut 
si  quis  voveret  eleemosynam,  si  ex 
duello  evaserit  salvus,  si  non  capiatur 
in  furto,  si  fiUus  sibi  nascatur  ex  adul- 
terio  quod  parat,  etc:  Ucetenim  duel- 
lum,  furtum,  adulterium  velle  malum 
sit ;  tamen  his  positis  non  laedi ,  non 
infamari,  prolem  gigni  mala  non  sunt, 
sed  Dei  dona  ;  et  votum  non  cadit  su- 
per  ista  mala,  sed  super  haeo  bona, 
considerata  (ut  suppono)  quatenus  ia 
se  bona  sunt.  Nav.  Laym.  <2. 

207.  »  7.  Invalidum  est  et  veniale 
peccatum,  vovere  bonum  quod  est  im- 
peditivum  boni  maioris,  ut  praesertim 
sunt  vota  contra  consilia  evangeUca, 
ut  V.  gr.  manere  in  saeculo,  ducere  u- 
xorem,  ire  ad  militiam,  facere  mer- 
caturam.  Nav.  13  Suar.  Fill.  1*  cum  s. 
Thom.  15. 

»  8.  Si  tamen  aliquod  bonum  per  se 
et  absolute  minus,  fieret  per  accidens 
maius  bonum,  tunc  talia  vovere  valet: 
ut  V.  gr.  si  quis  videret  susceptionem 
ordinum  sibi  damnosam.  V.  Bon.  16.  » 

208.  Ita  etiam  Salm.  i^,  Quaestio  au- 
tem  vertitur  an  valeat  votum  de  non 
petendo  voti  dispensationem,  commu- 
tationem,  aut  irritationem,  etiam  cum 
iusta  causa  (nam  sine  iusta  causa,  cer- 
tum  est  quod  valet).  Prima  sententia 
negat  cum  Sot.  TruU.  Tamb.  Sanch. 
etc.  Secunda  vero  affirmat  cum  s.  An- 
tonin.  Bon.  Suar.Fill.  etc.  ap.  Salm.  ts. 
Et  haec  videtur  probabiUor;  adver- 
tendo  quod  casu  quo  sit  uUIius  ob 
bonum  spirituale  petere  dispensatio- 
nem  ,  votum  non  obligat,  quamvis 
fuerit  validum.  Hoc  tamen  votum 
semper  a  superiore  relaxari  potest, 
cui  salva  semper  est  sua  potestas. 
Salm.  <9  cum  Sanch.  Pal.  Suar.  Notan- 
dum  autem  quod  vovens  non  petero 

(ir  Ibid.  (J2)  Loc.  c.  (1.-)  N.  29.  (1  V  G.  l' 
.].  7.  n.  i>ti.  (lo)  2.  2.f|.!l».  :..7.ad2.  ,i>i/'»' 
(iT.  %    .%7.     "«^  r,  I    „.  4y  ...  .'>f>      JD)  M,  iSt 


Soi  tiB.  iir.TaACT.  11. 

dispensationem,  potest  petere  commu- 
tationera;  et  e  converso.  Vid.  Salm.  ^. 

209.  «  Q.Matrimonium  ordinarie  in- 
valide  vovetur,  quia  ordinarie  me- 
lior  est  coelibatus.  Dixi  ordinarie,  quia 
valide  vovetur.  1 .  Si  quis  ad  hoc  ob- 
ligetur ;  aut  quia  sine  iniuria  aut  gravi 
infamatione  sponsae,  vel  liberorum  ex 
ea  conceptorum  a  sponsalibus  non  pot- 
estrecedere.  2.  Si  idreipub.  valdeutile 
futurum  existimetur,  ut  quia,  v.  gr.  ex 
eo  speratur  pax  inter  principes,  con- 
versio  haereticorum,  regni  tranquilli- 
tas.  3.  Si  quis  ob  fragilitatem,  et  inve- 
teratam  consuetudinem  peccandi  adeo 
sit  pronus  ad  lapsum,  ut  prudentes  iu- 
dicent  consultum  ei  esse,  ut  nubat:  in 
quotamen  ultimo  Laym.  et  alii  dissen- 
tiunt.  Vide  Bonac.2  Fill.3  Nav.  Suar.-i 
Laym.5.  » 

Votum  nubendi,  per  se  loquendo, 
uullum  est,  etiamsi  sit  de  ducenda 
paupere,  meretrice,  vel  ad  tollenda  a- 
liena  peccata,  quia  semper  coelibatus 
est  Deo  gratior.  Est  commune  apud 
Salm.  6  cum  Sanch.  Leand.  Pal.  Torre 
Prad.  Secus,  si  votum  sit  emissum  ad 
scandalum  vel  honorem  puellae  ex  ob- 
ligatione  reparandum;  vel  ad  bonum 
commune,  ut  addit  Bus. ,  vel  ex  sup- 
posito,  quod  vovens  vellet  nubere,  te- 
netur  ad  votum,  ut  Salmant. '. 

Sed  magna  quaestio  est,  an  qui  vo- 
vet  nubere  ob  expertam  sui  fragilita- 
tem,  teneatur  ad  votiun.  Prima  senten- 
tia  negat,  quia  tale  votum  esset  de  se 
impeditivum  maioris  boni,  nempe  in- 
grediendi  religionem,  aut  servandi  coe- 
libatum.  Deinde,  quia  tale  votum  es- 
set  inutile,  cum,  tali  voto  non  obstan- 
te,  vovens  libere  posset  religionem  in- 
gredi ;  maxime  dum  matrimonium  est 
infimum  remedium  concupiscentiae. 
Ita  Less.  s  et  Pal.  Sot.  Prado  et  alii  a- 
pud  Salm.  9. 

Secunda  tamen  sententia  certe  et  lon- 
ge  probabilior,  quam  tenent  cum  Bus- 
Sanch.ioViva»  Salm.>2  cum  Bell.  Nav. 
Cai.  Bonac.  TruU.  etc.  dicit  votum  esse 

(1)  N.  o2.  (2)  Loc.  c.  (3)  N.  6.  (4)  Loc.  c. 
(S)  Ihid.  n.  12.  (6)  C.  1.  n.  58.  ct  50.  (7)  N.  38. 
n  Im.  (8)  L.  2.  c.  4.  n.  44.  (9)  C.  1.  n.  40. 
UO)  Dec.  1.  4.  c  8.  n.  S5.        (il)  De  »pous.  q.  t 


DE  II.  PRAEC.  DECAL. 

validum,  supposito  quod  talis  nolit 
uti  aliis  remediis;  quia  in  tali  casu  ma- 
trimonium  est  maius  bonum,  cum  ad 
concupiscentiam  sedandam  eis ,  qui 
alia  remedia  meliora  suscipere  nolunt, 
ideo  matrimonium  a  Deo  concessum 
sit;  de  his  enim  aitapostolusi^:  Melius 
est  nubere,  quam  uri.  Maxime,  quia  hic 
frequenter  recidens  teneretur  ex  iuro 
naturae  nubere :  posito  quod  nollet 
aliis  remediis  uti.  Dices :  ergo  subdia- 
conus  vovens  castitatem  posset  nubere, 
si  non  posset  se  continere,  cum  nubere 
sit  illi  meliusbonum.  Sed  respondetur, 
quod  hic  ob  bonum  commune  expedit 
magis  votum  in  suo  robore  manere, 
quam  illum  sic  consulere  suae  fragili- 
tati.  V.  Salm.  i^.  Dicunt  autem  Salm.  i^ 
teneri  ad  matrimonium  qui  nolit,  vel 
non  possit  alia  remedia  adhibere.  Sed 
melius  dicunt  Laym.  *6  citans  ss.  Hie- 
ronymum,  et  Ambrosium,  ac  Spor.  i' 
quod  tenetur  ad  matrimonium ,  qui  a- 
liud  remedium  adhiberewoKt,  non  au- 
tem  qui  non  possit;  nullus  enim  ,  qui 
velit  opportunis  remediis  uti  dici  pot- 
est,  quod  non  possit  ea  adhibere;  quis 
ceterum  prohibeturuti  saltem  oratione, 
qua  proculdubio  potest  omnes  concu- 
piscentias  superare,  ex  illo  Luc.iS;  0- 
mnis  qui  petit  accipit? 

210.  Quaeritur  hic,  an  si  quis  ni- 
mis  pronus  ad  vovendum  voveat  non 
amplius  vovere,  nisi  cum  licentia  con- 
fessarii;  si  autempostea  voveat,  v.  gr. 
ieiunium,  valeat  votum.  Respondeo 
cum  Laym.  19  et  dico  4 .  Quod  primum 
votum  est  quidem  validum,  cum  sit 
de  meliori  bono.  2.  Quod  peccavit  ille 
emittendo  secundum  votum.  3.  Dico 
quod,  primo  voto  non  obstante,  tene- 
turad  secundum,  quod  cum  habeat  ob- 
iectum  bonum,  satis  est  validum.  Ex- 
cipio,  nisi  ille  statuerit  nolle  futura 
vota  valere,  nisi  accesserit  confessarii 
consilium,  tunc  enira  nullum  erit  se- 
cundum  votum,  modo  non  retractetur 
expresse  vel  virtualiter,  scilicet  si  me- 
mor  primi  voti  secundum  emitteret. 

a.  3.  ex  n.  5.  (i2)  De  voto  c.  1-  n.  41.  et   .2. 

(13)  1.  Cor.  7.  9.  (14)  N.  4S.  (15)  r  41.  ^'2. 
(16)  L.4.  tr.  4.  c.  2.n.l2.  (,i7)De  voto  n.  v*.ct62 
(18)  11.  10.  (19)  lliia.  u.  i5. 


CAP.  111.  DE 

Notandum  denique,  quod  qui  plura 
^-^otaiacompossibilia  emitteret,  servare 
deberet  illorum  dignius,  alioquin  prius 
posteriori  praefertur.  Ita  Laym.  *  cum 
TruU.  etBus.  n.  225.  2.  contra  Sanch. 
qui  dicit,  tunc  esse  in  arbitrio  voven- 
lis  servare  quod  malit.  De  iuramento 
autem  contra  aliud  iuramentum,  vide 
dicta  supra  n.  179. 

Ddbidu  IV.  Quae  et  quacta  obligatio  voti.    ^ 
2H.  An  votum  de  re  levi  aliquando  graviler 
obligel. 

2 1 2.  Quid  si  negligas  votum  de  re  leviper  unnum. 

213.  nde  alia  apud  Busemb. 

214.  Jn  haeres  iencatur  ad  vota  defuncd. 
213.  An  pater  possit  per  vota  laedere  legiti- 

mam  filiorum. 

216.  De  votis  de  facto  alieno 

217.  Jn  vota  possint  impleri  per  allum. 

2 1 8.  Jn  peccet  impediens  impleri  conditionem 
apposilam  in  suo  voto. 

219.  ^otanda  circa  conditiones  in  volis. 

220.  An  transaclo  die  promisso,    tenearis  ad 
votum. 

221 .  An  votum  indeterminatum  semper  obliget. 
Et  quae  dilatio  sit  mortalis. 

'j2?.  Quid  si  quis  voveat  religionem  sine  certo 

loco,  vel  certa  religione. 
-iH.  Quid  si  quis  voveat  non  ludere  sub  poena. 
>*■'!.  Plura  notabilia  advertcnda  circa  vota;  et 

praesertim,  an  teneat  votum,  si  superveniat 

circumstanlia  non  praevisa. 

211 .  »  Resp.  Tanta  est,  quantam  tum 
quantitas  materiae  permittit,  tum  in- 
tentio  voventis,  qua  se  vel  multum 
vel  parum,  vel  absolute  vel  cum  certa 
conditione,  restrictione  teraporis,  qua- 
litatis  obligare  vult ,  designat :  ita  ut 
etsi  obligatio  voti  sit  iuris  naturalis, 
vis  tamen  eius  pendeat  a  voluntate  et 
facto  hominis  tanquam  praevia  con- 
ditione,  ut  tantum,  vel  tantum  obli- 
get.Ita  commun.  Vid.  Laym.2  Don.  3. 

Unde  resolves: 

»  1 .  In  materia  levi  nemo  obligatur 
sub  mortali,  quia  materia  id  non  per- 
mittit  (Neque  etiamsi  vellet  sub  gravi  se 
obligare,  Sal.'')  Nav.5  Sanch.^Laym.'. 
V.  gr.,  vovisti  recitare  quotidie  Salve 
regina:  omittendo  semel,  iterumque , 
non  peccas  mortaliter .  quia  maleriu 
est  parva.  Sanch.  ^  Laym.  9  Azor  lo.  » 

Quaeritur  an  transgressio  voti  sit 
mortale,  quando  tota  eius  materia  par- 

(1)  Eod.  loc.      (2)  L.  4.  tr.  4.  c.  5.       (o)  P.  6. 
V4)  C.  l.  n.  106.        (S)  N.  40.         (6)  L.  4.'c.  !2. 
(7)  L  c.  c.         (8)  L.  4.  c.  12.         (»)  Loc.  c 
!I0)  L.  21.  c.  IS.  (11)  C.  1    u    119. 


VOTO  DUB.  !Y.  3"" 

va  est.  AfBrmant  Caiet.  Tolet.  et  Card. 
ap.  Salm.  i'  eodem  modo  quo  in  iura- 
mento  promissorio ,  si  quid  leve  pro- 
mittitur,  peccat graviter  (ut isti dicunt) 
qui  illud  non  implet.  Sed  tenendum 
oppositam  cum  Bus.  et  Less.  <2  Sot. 
Suar.  Trull.  Bon.  Pal.  etc.  ap.  Salm.«3. 
Quia  votum  est  lex  particularis,  et  lex 
non  obligat,  nisi  iuxta  materiae  gravi- 
tatem.  Imo  idem  dicendum  de  iura- 
mento  promissorio,  ut  Salmant.  ^*  cum 
aliis,  ut  diximus  supra  n.  173. 

Hinc  infertur  quod  votum  vitandi 
peccatum  non  obligat,  nisi  iuxta  illius 
gravitatem:  puta  si  voves  vitare  men- 
dacium,  mentiendo  peccas  tantum  le- 
viter,  sed  dupliciter  contra  veracita- 
temet  contravotum,SaIm.  *5  cumSanc. 
TruII.  Nav.  etc.  Nisi  tamen  vitatio  il- 
lius  peccati  ob  causas  sit  res  magni 
momenti,  prout  mendacium  valde  in- 
decens  esset  personaein  dignitate  con- 
stitutae:  vel  nisi  per  illud  peccatum 
multum  quis  impediatur  a  profecto  in 
virtutibus.  Salm. 

212.  «Imo,  etsitotoannoomittas,  esse 
tantum  veniale,  eo  quod  materiae  istae 
parvae  non  coalescant  in  unam,  pro- 
babiliter  docet  Dian.i^ex  Sot.  Arag.  et 
Tann.  i^  contj-a  Valent.  etc.  » 

Sicut  etiam  dicuntSalm.^^cum  Vill. 
etc.  Sed  recte  hoc  intelligendum  esse 
advertunt,  quando  promissio  illarum 
leviummateriarum  facta  est  affixa  diei 
sicut  censendum  est  in  omnibus  votis 
personalibus,  nisi  constetde  opposito, 
ut  dicunt  commun.  Sal.  i^  et  Croix  20 
cum  Sot.  Suar.  Laym.  Dian.  Pal.  etc, 
Nam  contra,  si  levis  rei  promissio  sit 
facla  per  modum  unius,  ita  ut  dies  non 
assignetur  ut  terminus,  sed  ne  ultra 
obligatio  difleratur,  tuuc  materiae  coa- 
lescunt,  et  possunt  pervenire  ad  mor- 
tale.  Quare  si  voveas  dare  quotidie  par- 
j'am  eleemosynam,  peccas  graviter,  si 
quotidie  omittas,  voto  facto  per  mo- 
dum  unius.  Ita  Salm.  21  cum  Sanch. 
Suar.  Trull.  Leand.  etc.  Hinc  notant, 

(12)  L.  2.  c.  40.  n.  S6  (15)  N.  iiS. 

(14)  N.  IIS.  et  c.  2.  II.  S3.      (IS)  N.  ilS. 
(16)  T.  S.  misc.  n.  24       (17)  2.  2.  d.  5.  Jub.  5. 
(18)  C.  i.  n.  110  (19)  Loc.  c. 

I  (20)  1.  3.p.  1.  D.  499       '21^  C.  l.  d.  u.  113. 


35b  LiE   ni.  TRACT.  n. 

quod  circa  vota  realia,  nisi  aliud  con- 
stet,  regulariter  dies  non  opponitur  ad 
finiendam ,  sed  ad  sollicitandam  ob- 
ligationem,  etideo  materiae  coalescunt, 
utdocentcommuniterSalm.^cumSuar. 
Pal.  Bon.  Vasq.  et  Croix^  cum  aliis,  ut 
supra.  V.  dicenda  n.  220.  v.  Utrum. 

213.  «  2.  In  materia  gravi  etsi  quis 
possit  se  obligare  tantum  leviter,  (Ut 
fuse  probant  Salm.  '  cum  Molin.  Suar. 
Pal.  Fill.  elc.  cum  communiori  etpro- 
babiliori  contra  SotumPont.  Cord.  etc.) 
communiter  tamen  censetur  voluisse 
se  obligare  graviter,  nisi  aliunde  con- 
stet.  Unde  violans  tale  votum  peccat 
graviter  ex  genere  suo.  Vide  ibid. 

»  3.  Qui  postquam  gravi  voto  se  ob- 
strinxit ,  serio  deinde  dolet,  quod  fe- 
cerit,  non  peccat  graviter,  modo  re- 
tineat  animum  implendi.  Vide  Sa  ^. 

»  4,  Qui  violat  votum  de  re  iam  ante 
praecepta ,  v.  gr.  qui  post  votum  ca- 
stitatis  fornicatur,  debetin  confessione 
addere,  quod  votum  id  habeat,  aut 
quod  ordines  acceperit,  si  confessarius 
nesciat,  quia  duplex  tunc  est  malitia 
peccati.  Suar.  5  Less.  6  Sanch.  '  Fill.  « 
Ex  communi  enim  bene  valet  votum 
Ae  re  alias  praecepta.  Salm.  ^  cum  s. 
Th.  contra  Gers.  s.  Anton,  etc.  ^o). 

»  5.  Alieno  voto  nemo  obligatur  ex 
vi  illius  voti.  Unde,  si  qui  canones 
videntur  indicare,  filium  a  patre  re- 
ligioni  devotum  teneri  eam  profiteri 
Intelligendi  sunt,  si  filius  votum  pa- 
Iris  semel  ratificaverit.  Suar.iiSanch. 
Laym.  i2(Salm.i3). 

»  6.  Cum  haeres  teneatur  solvere  vo- 
larealia  defuncti,  non  tenetur  vi  voti, 
Fed  ex  iustitia:  sicuti  tenetur  alia  illius 
iiebita,legata,etc.  solvere.Laym.  i^.  » 

214,  Certe  haeres  tenetur  solvere 
vota  realia  defuncti, sicut  alia  debita  i^. 
Ex  quo  potest  cogi  ad  solvendum  per 
cxcommunicationeiu.  Hinc  talibus  vo- 
tis  debet  satisfieri  ante  legata,  sed  post^ 
debita  iustitiae.  Salm.  '^. 

21 5.  Quaeritur  hic,  an  pater  in  raorte 
/er  vota  possit  laedere  legitimam  filio- 

(l)  N.  131.  (2)  Loc.  c.  (3)  C.  1.  n.  109. 
(4)  V.  volum.  (3)  C.  C.  (G)  D.  7.  (7)  C.  S. 
(»)  C.  2.  q.  7.  (9)  C.  i.  n.  52.  (10)  N.  30. 
(ll)C.9.     fl21  Ib.  ".  5.  n    7.      (13)  C.  1.  u.  lia. 


DE  It.  PTIAEC.  BEGAL, 

j  rum.  Prima sententia&^nn^xt  cuiu  Nav. 

I  Sylv.  Dian.  Lop.  Vega  etc.ap.  Salm.i'. 

Sicut  etiam  (isti  dicunt)  potest  pater 

I  gravare  legitimam  donationibus  remu- 

j  neratoriis.  Sed  tenendum  oppositum 

!  cum   secunda  sententia.  Potest  enim 

j  pater  in  vita  sua  votis  moderatis  mi- 

I  nuere   aliqualiter  legitimam  filiorum 

velascendentium:  non  tamenin  morte, 

ubi  iaxta  legem  de  bonis  suis  dispo- 

nere  debet,  et  legitima,  cum  debeatui- 

de  iure,  nequit  gravari  debito  volun- 

tario,ex  EccM.^^ :  Immolantis  ex  iniquo 

oblatio  est  maculata.  Ita  Salm.  ^^  cura 

Sanch.  Laym.  Bon.  Pal.  Trull,  etc. 

216.  «  7.  Eodem  modo,  si  commu- 
nitas  aliquid  vovit,  in  quod  posteri 
non  consenserunt,  non  tenentur  id  ser- 
vare  vi  voti,  sed  interdum  ratione  pa- 
cti,  statuti,  vel  longae  consuetudinis. 
Vide  Laym.  20, 

»  8.  Cum  quis  vovet  factum  alterius, 
sensus  est  se  curaturum  id  eo  modo 
quo  licite  potest,  ut  v.  gr.  rogando, 
persuadendo,  vel  etiam  praecipiendo, 
si  sit  superior,  vel  etiam  aliquando 
paciscendo  et  suppeditando  sumptus. 
Sic  pareus,  qui  filium  devovit  religio- 
ni,  ad  nihil  aliud  tenetur,  quamutco- 
netur  eam  filio  persuadere:  sic  qui 
raissas  vel  peregrinationem  alterius 
curandam  vovit,  quando  stipendium 
ac  sumptus  ei  persolvit,  non  tenetur 
alium  subslituere  novis  sumptibus,  si 
prior  non  praestet,  ad  quod  se  obliga- 
vit.  Sanchez  Laym.  21. 

217.  »  9,  Vota  personalia  non  im- 
plentur,  nisi  per  voventem;  uude  qui 
vovit  peregrinationem  Romam ,  v.  gr. 
non  satisfacit,  si  conducat  alium;  ne- 
que  ad  id  tenetur,  si  ipse  non  possit. 
Laym.  22. 

»  10.  Vota  realia  solvenda  sunt  ex 
proprio ;  unde  qui  nequit  ex  suo,  non 
tenetur  ab  alio  mendicare.  Quod  si 
possit  ex  suo,  et  tamen  alius  sive  ro- 
gatus,  sive  sponle  pro  ipso  velit  sol- 
vere,  id  valet;  quia  tunc  quod  alter 
dat,  fil  ipslus:  non  autem  actio  alte- 

(14)  II).  n.  12.       (13)  Ex  1.  Secunda,  ff.  dc  pollic. 
ct  ex  c.  Licot,  do  volo.  (16)  Art.  1.  n.  123. 

(17)  C.  1.  u.  126.      (ia)5i.  2J.       (19;  N.  127.      • 
(20;  11).  c.  3.  12.  e.      (2i)  Ib.  n    7       ".'Z   ib.  n.  ii 


CAP.  III.  T)S 

rius  personae  potest  fieri  alterius.  V. 
Laym.  *.  » 

Immo  bene  satisfacit  voto,  aut  iura- 
mento  eleemosynae  ,  qui  illam  ab  alio 
eo  fine  praestitam ,  ipso  inscio ,  postea 
ratificat ,  cum  noverit ,  quia  tunc  iam 
adimpletur  votum  cum  consensu  vo- 
veutis.  Ita  Salm.  2  cum  Sanc.  Bonac. 
Trull.  etc.  Et  satis  probabile  videtur; 
sicut  enim  tali  modo  bene  satisfieret 
promissioni  alteri  homini  factae,  sic  et- 
iam  satisfit  proraissioni  factae  Deo. 

21 8.  «11.  Vota  conditionalia  non  ob- 
ligant,  cessante  conditione,  etiamsi  i- 
pse  vovens  causa  fueritut  conditio  non 
poneretur;  dummodo  id  non  impedive- 
rit  per  dolum,  vimaut  malitiam:  ut  v. 
gr. ,  vovisti  peregrinationem  ,  si  eam 
Petrus  approbet;  deinde  submittis,  qui 
persuadeat  ut  non  approbet :  illo  igi- 
tur  nou  approbante,  non  teneris.  Imo, 
etsi  malitiose  per  fraudem,  dolum  etc. 
impediveris  ,  adhuc  probabile  est ,  te 
voto  non  teneri,  ut  habet  Laym.  3  ex 
Suar.  et  aliis  (  Et  haec  est  probabilior 
ex  Salm.  ^  cum  Pal.  Fill. ,  etc.  contra 
Azor.  Bonac.  etc.  Quia  iam  non  imple- 
tur  conditio,  licet  per  culpam  voven- 
tis  ).  Interim  Laym.  recte  hic  adver- 
tendum  monet  ad  intentionem  voven- 
tis:  ut  V.  gr.  si  filius  vovet  se  ingres- 
surum  religionem,  nisi  pater  contra- 
dixerit,  videtur  eius  intentio  fuisse  nisi 
contradixerit  ex  se ,  sua  sponte,  sibi 
relictus,  etc.  » 

At  si  dolose  impedias,  peccas:  vovi- 
sti  V.  gr.  religionem ,  si  pater  appro- 
bet :  si  tu  precibus  vel  rationibus  im- 
pedis  consensum  patris ,  non  peccas ; 
secus,  si  impedias  vi  vel  fraude.  Item 
vovisti  castitatem,  si  Deus  per  annum 
te  liberet  a  mortali:  si  tu  ex  fragilita- 
te  cadis,  non  peccas  respectu  voti.  Se- 
cus ,  si  studiose  peccas  ,  ut  solvaris  a 
voto.  Et  sic  de  ceteris.  Salmant.s  cum 
Laym.  Palao  Sanch.  etc. 

'219.  Quoad  conditiones  autem  voto- 
rum  notandum  1.  Quod  omnes  condi- 
tiones  turpes ,  aut  impossibiles  vota 

(1)  Ib.  n.  10.  (2)  C.  1.  n.  122.  (5)  L.  4.  tr.  .'i. 
e.  S.  (4)N.175.  (o)C.l.  n.l71.  (G)  Ib.  n.  JfiS. 
(7jlb.ii.l69.     (8)L.i.     (9)P.S.    (10jC.2.ii.  l."ir.. 


VOTO  DOB.  IV.  357 

reddunt  nulla.  Salm.  ^.  Notandum  2, 
quod  ad  obligationem  voti  non  sufficit 
ut  conditio  impleatur  aequivaleuter , 
sed  debet  impleri  specifice ;  v.  gr.  vo- 
visti  religionem,  si  soror  tua  nupserit; 
Non  sufficit,  si  illa  moriatur.  Salm.  '. 

«  12.  Qai  vovit  rem  certam  et  de- 
terminatam,  v.  gr.  hunc  calicem;  si 
ea  res  pereat ,  non  tenetur  ad  aliam  , 
cum  id  non  soleat  intendi:  si  autem 
eam  rem  vendiderit,  probabilius  vide- 
tur  esse  teneri  dare  pecuniam  quam 
accepit:  quia  qui  vovet  rem  censetur 
promittere  omnem  eius  utilitatem. 

220.»  1 3.  Qui  vovit  aliquid  faciendum 
certo  tempore,  ut  ieiunare  hoc  vel  illo 
die,  illo  transacto,  sive  cum  culpa,  sive 
sine  culpa  eius ,  ad  nihil  tenetur ;  et 
neque,  si  praeviderit  impedimeutum 
eo  tempore  superventurum,  tenebatur 
praevenire,  cum  haec  non  soleat  in- 
tentio  voventis  esse.  Suar.  Navarr.  s. 
Vid.  Bon.  9.  » 

Sed  eadem  regula  quam  diximus  su~ 
pra  num.  212.  currithic,  ex  communi 
cum  Salm.  <o,  Ad  nihil  enim  teneris  , 
transacto  die  ,  si  dies  appositus  est  ad 
finiendam  obligationem,  ut  censendum 
est  in  votis  personalibus ,  nisi  constet 
de  opposito,  ut  communissime  dicunt 
Croix  11  cum  Sot.  Pal.  Laym.  Dian.  etc. 
Salm.  12  cum  TruII.  Suar.  Sanch.  etc. 
Secus  si  diem  apposuisti  tantum  ad 
sollicitandam  impletionem ,  sicut  e 
converso  iudicandum  est  regulariter 
in  votis  realibus,  praecise,  si  ille  dies 
nullam  habeat  magis  specialem  ratio- 
nem,  quam  alii,  ut  Salm.i*  cum  Suar. 
Pal.  Bon.  etCroix  i^  cum  aliis  ut  sup. 

Utrum  autem  in  dubio  an  dies  sifc 
appositus  ad  finiendam  vel  ad  sollici- 
tandam  voti  executionem,  tenearis  ad 
votum  pro  diebus  transactis.  Negant 
Dian.15  quia,  ut  ait,  vota  in  dubio  nou 
obligant,  cum  stricte  sint  interpretan- 
da,  ex  regula  communiter  tradita  a  dd. 
cum  Caiet.  Laym.  etc.  Affirmant  vero 
generaliter  loquendo  Spor.i^et  Salm.i' 
cum  s.  Th.  Sanch.  Pal.  Trull.  Azor.  et 

(H)  L.  5.  p.  1.  n.  430.  (12)  C.  1.  p.  A.  $.  2, 

(13)  lljKl.n.lol.     (14)L.c.     (lo)P.5.  li-.ij.  r.2(5. 
(16)  De  2.  praec.  n.  1'«.  17}  C.  1.  n.  ir.2 


35R  LIB.  in.  TRACT.  11. 

Bon.  Ratiofvem  dant  Salm.  quia  ,  cum 
votum  sit  certura  et  dubitetur  tar^um 
de  circumstantia  excusante,  possessio 
stat  pro  voto.  Sed  haec  ratio  non  con- 
vincit-,  posset  enim  ei  responderi  quod 
hic  dubitatur  de  circumstantia  quae 
afficit  substantiam  voti,  et  ideo  votum 
ipsum  redderet  dubium,   iuxta  dicta 
n.  198.  Hinc  mihi  rectius  distinguen- 
dum  videtur  et  dicendum  quod  iu  vo- 
tis  personalibus  in  dubio  non  teneris  sa- 
tisfacere  pro  diebus  transactis  ;  secus 
autem  in  votis  realibus.  Ratio  quia  ex 
una  parte  regula  firma  est ,  quod  pro 
eo  stat  possessio ,  pro  quo  stat  prae- 
sumptio  ,  ut  docent  dd.  communiter 
cum  Busemb.  ( vide  l.  1.  num.  74.  v. 
porro  )  Croix  »  Sanch.  2  cum  Sot.  Mol. 
Arag.  et  Menoc.  Ex  altera  parte  com- 
muniss.ima  est  sententia ,  quod  nisi  de 
opposito  constet,  utsuprapraenotatum 
est,  in  votis  realibus  dies  praesumitur 
appositus  lantum  ad  soUicitandam  ob- 
ligationem,  ut  Salm.  3  cum  Suar.  San- 
chez  Vasq.  Panorm.  Prado  et  Croix  < 
cum  Laym.  Sot.  et  Dian.  Nisi  tamen 
votum  habuisset  specialem  connexio- 
nem  ad  diem ,  puta  si  voluisses  dare 
eleemosynam  in  hebdomada  iubilaei  , 
vel  in  sabbatis  per  annum,  quia  v.gr. 
in  anno  illo  gratiam  receperis,  ut  Spo- 
rer  ^  et  Salm.  6  cum  aliis.  Secus  ,  si 
dies  nuUam    connexionem  habuisset 
cum  voto,  nempe  si  vovisses  dare  e- 
leemosynam  in  sabbatis  per  annum , 
nullahabitaratione  specialiillius  anni, 
utrecte  ait  Spor.'.In  votis  contraper- 
sonalibus  praesumitur  dies  appositus 
ad  finiendam  obligationem,  ut  dicunt 
Salm.  8  et  Croix  ^  cum  aliis,  ut  supra 
allatis. Hinc  invotisrealibus,quiaprae- 
sumptio  est  pro  voto,  pro  ipso  est  et- 
iam  possessio  et  ideo  implendura  etiam 
pro  diebus  transactis.  Secus  vero  di- 
cendum  in  votis  personalibus,  in  qui- 
bus  praesumptio  est  in  oppositum,  et 
sicSalm.  sunt  inlelligendi,  dura  ipsi  10 
nti  certum  asserunt,  quod  in  votis  per 


DE  II.  PRAEC.  DiiCAL. 

sonaJibus  praesumitur  dies  appositus 
ad  obligationem  extinguendam. 

221  .«14.  Qui  vovit  aliquid  sine  certo 
tempore,  v.  gr.,  peregrinationem,  tan- 
tum  tenetur  implere,  cum  commode 
primum  potest:  quia  sic  moraliter  quis- 
que  censetur  intelligere  suam  promis- 
sionem,  ut  habita  commoditate  non 
nimis  diu  differat,  quamvis  minor  cau- 
sa  sufficit  ad  differendum,  quam  ad  0- 
mittendum.  Fill.i*  Suar.  Laym.*2  Bon. 
etc.  » 

Votum  inueterminatum  quoad  tem- 
pus,  V.  gr.  de  rosario  diurno,  ieiunio 
in  sabbatis  ,  obligat  perpetuo  ,  nisi  a- 
liud  coUigatur  ex  circumstantiis.  Sal- 
mantic.  ^^  communiter.  Si  dubium  ta- 
men  sit  an  votum  fuerit  pro  anno  vel 
mense,  non  teneris  nisi  ad  minus.  Sal- 
mant.^<  cum  Sanch.  TruU.  Suar.  etc.*^. 
Quaeritur  an  faciens  votum  pro  tem- 
pore  indeterminato,  peccet  mortaUter 
si  diu  differat  implere.  Certum  est, 
quod  si  votum  est  in  perpetuum  ob- 
sequium  Dei,  puta  ingrediendi  reU- 
gionem  ,  xenodochio  inserviendi ,  et 
simiUs ,  peccat  lethaUter  qui  diu  dif- 
fert ;  si  adsit  opportunitas  implendi 
et  non  excuset  rationabiUs  causa.  Di- 
cunt  autem  Armill.  Rodriq.  et  Ledesm. 
apud  Salmantic.  ^6  differre  votum  reli- 
gionis  per  duos  vel  tres  annos   non 
esse  mortale ;  sed  haec  opinio  merito 
videtur  laxa  aliis,  ut  Spor.  i^  Salra.  i^ 
Sanch.i9.  AUi  vero, utSanch.soet Croix 
cum  Pal.2i  universaliter  loquendo  di- 
cunt  esse  mortale  differre  per  sex  men- 
ses,et  hisadhaerent  Salm.22cumTrull. 
et  Garcia,  putantes  mortalem  fore  di- 
lationem  ultra  sex  menses.  Consentit 
etiara  Sporer  si  vovens  excedat  aeta- 
tera  40.  annorura;  censet  tamen  Tarab. 
excusari  amortali  iuvenem  15.  vel  16. 
annorum,  qui  differt  per  tres  vel  qua- 
tuor  annos:  quia  (  ut  dicunt )  hoc  tem- 
pus  videtur  parva  materia  resj  3ctu  ad 
servitium  totius  vitae :  sed  huic  orani- 
no  non  acquiesco,  nisi  adsit  iusta  cau- 


1 1)  L.  1.  u.  o09.         (2)  Dec.  1.  i.  c.  10.  n.  13. 
[o)  Q.  i.  n.  131.  (4)  L.  3.  p.  1.  n.  430. 

(S)  N.  106.  (6)  N.  129.         (7)  N.  106.  in  lin. 

(8)  C.  1.  n.  llo.      (9)  L.  c.      (10)  D.  c.l.  n.llS. 
'll)  C.  4.  .(.  10.      (12)  C.  5,      (13)  C.  1.  n.  140. 


(14)  W.  146.  (13)  Ex  c.  18.  de  censib. 

(16)  De  slatii  relig.  tr.  13.  c.  2.  n.  32. 

(17)  Dc  2.  praec.  n.  117.  (18)  Loc.  c 
(J9)  D.c.  1.  4.  c.  14.  D.  22.         (20)  Loc.  o. 
(^21)  Ibiil.  k.  446.              (22)  Dict.  n.  52. 


CAP.  111.  BE 

sa  dilationis.  lu&tae  autem  causae  dif- 
ferendi  sunt,  si  vovens  speret  dilatio- 
ae  parentes  emolliendos.  Item  si  ob- 
stet  gravis  necessitas  spiritualis,  aut 
corporalis  sororum  vel  fratrum.  Ita 
Croix  1  cumPal.  et  Gob.  Bonac.2  cum 
Arag.  et  Tabien,  Sanch.  3  et  Saim.  ^ 
cum  Suar.  Mach.  Pell.  Trull.  ac  Gar- 
cia.  Bene  tamen  advertunt  Spor.  et  Sal- 
mant.  in  his  casibus  sedulo  cavendum 
ne  dilatio  sitnimia,  autpericulumad- 
sit  votum  nunquam  implendi ;  quod 
periculum  non  raro  adest  in  votis  re- 
ligionis ,  pro  quorum  executioue  dae- 
mones  innumera  excitant  dissidia  et 
impedimenta. 

Si  autem  votum  sit  in  obsequium 
temporale,  scilicet  tot  ieiuniorum,  pe- 
regrinationum  ,  etc.  censet  probabile 
Spor.  5  cum  Tamb.  quamcumque  dila- 
tionem  non  pertingere  ad  mortale.  Et 
favet  Sanch.  ^  referens  s.  Antonin.  qui 
dicitillam  essemoram  mortalem,  quan- 
do  fit  dilatio  per  longa  tempora,  et  ex 
ipsa  dilatione  est  periculum  oblivionis 
vel  impotentiae  implendi.  Sed  verius 
dicendum  peccare  mortaliter  qui  sine 
iusta  causa  notabiliter  votum  differt 
implere,  nempe  ultra  duos  vel  tres  an- 
nos,  ut  recte  sentiunt  Croix'''  et  Salm.s 
cum  Pal.  TruU.  et  Garcia.  Putat  autem 
Croix  cum  Diana,  quod  si  vovisti  sin- 
guhs  mensibus  confiteri,  posses  ex  cau- 
sa  differre  per  duos  vel  tres  dies  ultra 
mensem. 

222.  «15.  Qui  vovit  aliquid  sine  cer- 
toloco,  V.  gr.  ingredi  religionem  s. 
Benedicti ,  satisfacit  intrando  quod- 
cumque  monasterium  iliius  ordinis  in 
quo  serventur  substantialia  regulae. 
Neque  tenetur  pro  admissione  peragra- 
re  provinciam,  sed  satis  est  adire  loca 
aliquot  non  nimis  dissita:  et  satisfacit 
voto ,  si  postquam  ingressus  est,  re- 
mittatur ,  aut  egrediatur  {  saltem  cuin 
iusta  causa,  qualis  est  v.  gr.  gravis  ac 
diuturna  tristitia  et  anxietas ,  sive  ex 
natura  ipsa ,  sive  aliunde  nata;  Escob. 

(l)  L.  3.  p.  1.  11.446.  (2)  Devot.q.  2.  p.S.n.S. 
(5,  Dict.  1.  4.  c.  14.  n.  S.  et  6.  (4)  D.  c.  2.  n.  32. 
(S)  De  2.  pi-aec.  n.  11.  (6)  D.  1.  4.  c.  14.  n.  2i. 
(7)  L.  3.  p.l.  11.  446.  (8)  De  siatu  icl.  c.l.  u.  52. 
f9)  T.  1.  I.  4.  c.  16.  n.  100.      (10)  L.  2.  c.  2.  d. 


VOTO  DUB.   IV.  359 

ex  Sanch.  ^  )  ante  professionem.  Vid 
Trull.  10  (^Et  vide  l  4.  n.  72.). 

»  16.  Qui  vovit  aliquid  sine  certa 
qualitate,  v.  gr.  religionem  in  genere, 
potest  ingredi  quamcumque,  etiam  ia- 
xiorem,  modo  serventur  essentialia  , 
et  sit  approbata.  Similiter  si  quis  vo- 
vit  triticum,  etc.  non  tenetur  dare  o- 
ptimum  quod  habet  sed  satis  est  ( lo- 
quendo  de  obHgatione  praecise)  ut  det, 
quod  non  sit  plane  ineptum  (I  dem  Sal- 
mant.  "  cum  Laym.  Suar.  Bonac.  etc. 
Qui  vovetdare  calicem,  aedificare  ec- 
clesiam,  debetimplere  iuxta  usum  com- 
munem ). 

»  17.  Qui  vovit  aliquid  sine  certa 
quantitate,  v,  gr.  eleemosynam,  pecu- 
niam,  frumentum,  ete.  satisfacit  dan^ 
do  quantum  voluerit  (Salm.  ^^)]  modo 
non  det  tam  parum,  ut  videatur  potius 
irridere  suum  votum,  quam  implere. 
Ratio  horum  omnium  petitur  ex  inten- 
tione  voventis ,  qua  nemo  censetur  ss 
obligare,  nisi  ad  idquod  commode  pot- 
est,  et  communiter  est  decens.  Suarez 
Sanchez  13. 

»  18.  In  dubio  de  mente  voventis  , 
debet  fieri  interpretatio  secundum  ver- 
borum,  quibus  usus  est,  proprietatem, 
vel  potius  communem  et  usitatam  ac- 
ceptionem.  Fill,  «  Layra.  is  (Salm.  16). 

223.  »  19.Qui  vovit,  si  ludat  chartis, 
dare  decem  imperiales,  tenetur  secun- 
dum  Sanch.  dare  toties  decem,  quoties 
ludit,  quia  poena  est  actui  accessoria. 
Videtur  tamen  negare  Laym.  '7.  Vid. 
TruU.Dian.  is.» 

Bene  distinguunt  Salm.  i^  si  votum 
fuit  simplex  de  solvenda  poeua,  si  lu- 
serit;  tunc  sufficit  solvere  poenam  pro 
prima  vice  cum  Sanch.  Bon.  Sa  Dian. 
Et  satis  probabile  vocat  Laym.  et  Pal. 
Secus  si  votum  fuit  duplex,  scilicet  de 
non  ludendo,  et  de  poena  solvenda  : 
tunc,  quoties  transgreditur  volum,  sol- 
venda  est  poena  ;  nisi  haec  sit  gravis- 
sima,  ut  peregrinalio,  elargitio  magnae 
eleemosyoae,  quae  nou  soleat  commu^ 

20.  n.  7.  et  8.  (II)  Tr.l7.  c.  I.  u.  140.  (12^1  Ib. 
cum  cit.  dd.  (13)  L.  4.  c.  15.  (14)  T.  2G.  c  2. 
(IS)  L.  4.  tr.  4.  c.  5.  n.  5.  (16)  Ex  n.  134. 

(17)  L.  4.  tr.  4.  c.  S.  n.  4.  (18)  P.  S.  t.  9.  u,  6U. 
(19)  C  4.  u.  477. 


360  LIB.  tll.  TRACT.  !T. 

niter  repeli.  Ita  Salm.  <  cum  Laym. 
Pal.  Trull.  Dian.  etc. 

Hic  advertendum  quod  in  tali  voto 
poenali  duplici,  si  relaxetur  primum  , 
relaxatur  etiam  secundum,  prout  pri- 
mi  accessorium.  Salmant.  2  cum  Pai. 
Laym.  Sanch.  etc.  Notandum  deinde  , 
quod  qui  invincibiliter  ignorat ,  sive 
obliviscitur  votum  principale,  aut  vo- 
tum  de  poena,  ad  eam  non  tenetur.  V. 
Salra.  3. 

224.  Plura  ultimo  hic  pariter  sunt 
uotanda,  et  1.  quod  vota  semper  sunt 
interpretanda  iuxta  benigniorem  par- 
tem.  Salm.  *  cum  Laym.  Cai.  et  aliis 
communiter.  Notandum  2.  quod  fra- 
ctiones  votorum  sunt  eiusdem  speciei: 
hinc  ,  si  quis  habens  votum  castitatis 
fornicetur,  potest  seorsim  fractionem 
voti  confiteri.  Salm.  5,  Sed  quid,  si  quis 
voveat  ieiunium  ex  speciali  motivo 
temperantiae.  Val.  Sanch.  Bon.  etc.  a- 
pud  Salm.  6  probabiliter  lenent  com- 
mittere  duo  peccata,  ieiunium  frangen- 
do;  ita  pariter  coniugem  voventem  ca- 
stitatem ,  ex  motivo  amoris  ad  casti- 
tatem,  si  petat  debitum,  dicunt  com- 
mittere  duo  peccata.  Sed  probabilius 
tenendum  cum  Salmant.  et  Cai.  TruU. 
Suar.  et  Prad.  tales  committere  unum 
mortale  contra  votum;  quia  exvoto  ob- 
ligationem  tantum  fidelitatis  ergaDeum 
sibi  imponunt,  non  aliam.  Notandum 
3.  quod  si  quis  voveat  disiunctive  rem 
bonam,  vel  malam,  aut  vanam,  aut  im- 
possibilem,  votum  nullum  est.  Salm.'. 
Si  vero  utraque  pars  est  materia  apta, 
illa  quae  eligitur  praestanda  est  etiam- 
si  post  electionem  altera  pars  pereat , 
seu  impossibiiis  reddalur.  E  converso, 
sipereat  una  parsaut  impossibilisred- 
datur  ante  electionem ,  non  teneris  ad 
alteram,  msi  tua  culpa  res  pereat,  aut 
fueris  in  mora  eam  tradendi  aut  deter- 
rainandi.  Ita  Salm.  »  cura  Sanch.  Pal. 
Mol.  etc. 

Quaeritur  hic  an  unam  partem  iam 
electam  possit  vovens  cura  altera  cora- 
mutare.  Negant   probabiliter  Pal.   et 

1)  Ibid.  (2)  C.  i.  n.  176.  (5)  Ib.  ii.l73.  et  177. 
(.,  Ibid.  n.  148.  (S)  Ibid.  11.  101.  (6)  N.  102. 
(7)  C.  1.  n.  141.       (8)  Dicl.  n.  141.  et  142. 

■tt^  Devoloc.5.u.lU7.    (lO)lliid.    fll"!  C.l.n.loG. 


tsE  II.  PRAEC.  DECAL. 

Sanch.  cura  aliis  ap.  Sa.ra.  '.  Unde,  si 
electa  sit  pars  ,  cuius  materia  sit  re- 
servata,  ut  castitas,  etc.  requiritur  di- 
spensatio  papalis.  Affirraant  taraen 
Leand.  etTamb.  cum  pluribus  apud  i- 
psum,  et  non  minus  probabile  raerito 
vocant  Salm.  lo.  Ratio,  quia,  non  ob- 
stante  electione  facta,  votura  adhuc  re- 
manet  disiunctivum ,  nec  per  deter- 
rainationera  peractam  vovens  se  pri- 
vavit  libertate  alteram  eligendi  par- 
tem. 

Qui  vovet  per  mensera  audire  sa- 
crura  ,  probabiliter  non  tenetur  in  fe- 
stis  audire  duo :  sicut  probabile  etiatn 
esthoc,  si  iraponatur  a  confessario  pro 
poenitentia.  Salra.  n  cum  Pal.  Tamb. 
Suar.  TruII.  etc.  Spor.  12  ac  Croix  13. 

Qui  vovet  rosarium,  satisfacit  reci- 
tando  tertiam  partem,  quia  comrauni- 
ter  sic  intelligitur.  Salra.  i^  cum  Pal. 
Tamb.  Prad.  etc.  Et  satisfacit  recitan- 
do  alternatim,  quia  tale  votum  obligat 
instar  officii  divini,  Salra.*^  cum  Trull. 
Tamb.  Diau.  Leand.  etc.  Et  etiam  sa- 
tisfacitdividendodecades^6,cumSanch. 
Trull.  Bon.  etc. 

Qui  vovet  ieiunium  potest  comedere 
lacticinia,  ut  Salmant.i^cum  Sanch.  et 
Pal.  Si  vovet  ieiunium  per  meusem, 
non  tenetur  in  dorainica ;  vel  si  vovet 
in  vigilia  alicuius  sancti  quae  veniat 
in  dominica  potest  anticipare  ieiuniuiti 
in  sabbato,  Salra.i»  cura  Bonac.  Trull. 
Dian.  etc.  Si  vovens  ieiunium  comedit 
carnes,  non  tenetur  ad  ieiunium:  ad 
differentiara  ieiunii  praecepti  ab  ec- 
clesia,  quae  duplici  praecepto  iraponifc 
et  ieiuniuraetabstinentiam  a  carnibus 
iuxta  Salm.19  cum  Sanch.  Az.Sylv.  etc. 
etproutdecIaravitregnanspont.Bened. 
XIV.:  vide  infranum.  4013.  An  vovens 
ieiunium  singulis  sabbatis  teneatur  ad 
votura,  si  in  sabbato  cadat  natalis  Do- 
raini.  Probabiliter  negant  Molin.  Azor. 
Fag.  Dian.  Rodr.  Vill.  apud  Salra.20  et 
probabilera  vocant  Bon.  21  et  Tarab.22. 
Nisi  expresse  intenderit  adhuc  eo  die 

(12)  De  2.  pra     .  c.  2.  n.  96.        (13)  Ibid.  n.  435. 
etl.  6.  p.  2.  n.  1281.     (14)  C.l.  n.136.    (IS)Ibid. 
(IG)  Ibid,     (17)C.l.n.l57.     (18)lbid.    (19)  Ibid. 
(20)  C.  1.  n.  158.         (21)  De  voto  p.  «.  n.  9. 
(22)  Doc.  1.  3.  c.  13.  §.  G.  n.  15. 


CAP.  III.  DE  VOTO  DUB.  V. 


36! 


<e  velle  obligare,  quia  tunc  proculdu- 
bio  tenetur.  Affirmant  tamen  Salra.  ut 
probabilius  *  cum  Suar.  Sanch-  Vasq. 
Vide  mox  dicenda  n.  226. 

Si  quis  immemor  voti  vel  poeniten- 
tiae  iniunctae  etc.  praestet  opus  debi- 
tum,bene  satisfacit  per  voluntatem  ge- 
neralera,  quam  quisque  censetur  ha- 
bere  satisfaciendi  prius  suis  obligatio- 
nibus;  ita  Sporer  2  Sanchez  3  Less.  * 
Layra.  5.  Si  quis  autem  est  certus  de 
voto,  sed  habet  probabilem  rationem 
quod  illi  satisfecerit,  dicunt  plures  aa. 
voventem  ad  nihil  teneri :  sed  huic  o- 
pinioni  iam  diximus  tract.  de  consc. 
non  esse  adhaerendum,  quia  obligatio 
voti  certi  sola  probabili  satisfactione 
nequaquam  impletur. 

DuBinu  V.  Quot  modis  tollatur  obligatio  votl.    . 

225.  Tollitur  obligatio  votH.Per  materiae  mu- 
tationem.  2.  Pcr  auctoritatem  humanam.  F. 
resolutiones. 

226.  An  sit  obligatio  implendi  votum ,  si  SU' 
perveniat  circumstantia  non  praevisa.  fQuid 
vero  de  volis  simplicibiis  castitatis  et  reli- 
f/ionis,  et  quid  de  solemnibus?  V.  l.  4.  n.  bO.y. 

225.  «  Resp.  Dupliciter  tolli  potest. 
1 .  Nullius  auctoritateinterveniente:  id- 
que  vel  materiae  mutatione,  ut  si  ma- 
teria  ante  honesta  fiat  turpis,  indiffe- 
rens,  vel  impeditiva  maioris  boni,  ra- 
tione  novae  circumstantiae,  vel  prohi- 
bitionis:  vel  si  fiat  impossibilis  abso- 
lute,  aut  moraliter,  vel  cessatione  con- 
ditionis,  a  qua  pendebat.  2.  Interventu 
auctoritatishumanae;  idque  tripliciter, 
irritatione,  commutatione,  vel  dispen- 
satione,  de  quibus  in  sequentibus  du- 
biis.Estcomm.  Sanc.^Les.^Suar.Fill.s. 

Unde  resolves: 

»  1 .  Etsi  tua  culpa  materia  facta  sit 
impossibilis,  inutilis,  etc.  tamen,  post- 
quam  iara  talis  facta  est,  cessat  obli- 
gatio,  et  sufficit  poenitere  de  culpa. 

»  2.  Si  concurrat  obligatio  duorum  vo- 
torum  iucompossibilium ,  implendura 
est  id  quod  est  praestantius,  etDeo  gra- 
lius,  et  alterum  cessat.  Quod  si  vero 
sit  aequale,  aut  nescias  utrum  sit  me- 
lius,  implendum  est  quod  prius  vovi- 

(1)  N.  139.  (2)  Tr.  \.  de  consc.  ii.  SO. 

(3)  Dcc.  I.  1.  c.  14.  n.  IS.     (4)  I*.  2.  c.  57.  n.  11. 

(o)  L.  1.11-.4.C.4.     (6)L.4.c.24.     (7)L.2.c.2i. 
(in  D.  20.  c.  8.     (9>-L.  2.  c.  2.  i).9.     (lO)  V.T.  §.1. 


sti,  et  ruit  posterlus;  si  et  hoc  nescis, 
libera  est  electio.  Vid.  TruII.^. 

»  3.  Si  materia  voti  fiat  impossibilis 
quoad  partera  tantum,  tunc,  si  com- 
mode  talis  materia  dividi  non  potest, 
aut  non  solet,  ad  nihilum  teneris,  v.  g. 
vovisti  aedificare  templum:  si  totam 
non  poteSj  non  teneris  ad  partem. 

».  4.  Si  vero  dividi  commode  potest 
et  solet,  manet  obligatio  ad  illam  par- 
tera  quara  potes,  utv.gr.  1 .  Qui  non 
potest  ieiunare  tota  hebdomada,  potest 
autera  aliquot  diebus,  ad  hoc  tenetur. 
2.  Qui  matrimonium  contraxit,  et  con- 
summavit  post  votum  castitatis,  tene- 
tur  non  petere  debitum:  cum  eatenus 
votum  adhuc  sit  possibile  ( reddere  e- 
uim  debet).  Vid.  Bon.  i". 

»  5.  Quod  si  votum  dividi  quidem 
possit,  sed  unum  in  eo  sit  principale, 
reliquavero  accessoriatantum,non  per 
se  seorsira  intenta,  sed  dependenter  a 
priori,  tanquara  illius  appendices  et 
raodi;  tunc  si  principale  fiat  impossi- 
bile  ruit  eliam  obligatio  accessorii,  non 
autem  contra:  ut  v..gr.  vovisti  peregri- 
nationem  Roraam  in  cilicio,  et  ibi  certi 
aliquid  offerre;  si  peregrinatio  impos- 
sibilis  fiat ,  non  teneris  cilicium  ferre, 
et  oblationem  mittere.  Vide  Sanch.  ii 
Bon.  12  Trull. «.  » 

226.  Hic  quaeritur  an  sit  obligatio  ira- 
plendi  votum,  si  notabilis  circumstan- 
tia  superveniat,  qua  praevisa,  quis  vo- 
tum  non  emisisset.  Est  communis  sen- 
tentia  apud  Salm.  i^  cura  Sanchez  Pal. 
TruII.  etc.  (vide  dicta  wwm.  187.  v.Sed 
duhium);  quod  in  omni  promissione, 
prout  est  etiam  votum,  mutatio  mate- 
riae  de  se  notabilis  obligationem  aufert. 
Ratio,  quia  per  mutationem  res  fit  di- 
versa,  quam  promissa.  Sed  quid,  si  no- 
va  circumstantia  accidat  non  praevi- 
sa,  puta  si  quis  vovisset  ieiunare  orani- 
bus  feriis  sextis,  an  teneretur  ad  ieiu- 
nium  indie  nativitatis  Christi  Domini, 
quem  diem  exclusisset,  si  praevidisset. 
Affirmant  Salm.is  cum  Nav.Tasq.  Syiv. 
aliisque  cum  Sanch.*^.  (Sed  notanduui 

(11)  L.  4.  c.  10.  (12)  D.  4.  c.  2.  p.  4.  ^.  4. 

(15)  L.  2.  c.  1.  d.  10.        (14)  Tr.  .lc  iuiam.  e.  ."> 
II.  20.  (i;>)  Do  3.  i.rncc.  c.  2.  ii.  104. 

(101  Dcc.  1.  4.  c.  11.  11.  01. 


362 


LIB.  III.  TRACT.  n.  T)E  II.  PRAEC.  DECAL. 


quod  Sanch.  •  loquitur  de  praeciso  ca- 
su  ieiunii,  quia  censet  circumstantiam 
festi  non  efficere  notabilem  mutatio- 
nem:  verum  circa  nostrum  quaesitum 
oppositam  tenet  sententiam,  ut  infra). 
Ratio,  ut  dicunt,  quia  ad  eximendum 
voventem  ab  obligatione  voti,  non  est 
attendendum  ad  id  quod  ipse  promisis- 
set,  si  meminisset,   sed  potius  ad  id 
quod  actu  promisit.  Et  probant  ex  c. 
expUcari^ de obs.  ieiun.  ubi  Honorius  iii, 
dixit:  Qui  nec  voto^nec  regulari  obser- 
vantiae  sunt  adstricti^  in  feria  sexta^  si 
festum  nativitatis  dominicae  die  ipso  ve- 
nire  contigerit,  carnibuspropter  festiex- 
cellentiam  vesci  possunt  secundum  con- 
suetudinem  ecclesiae  generalis.  Negant 
vero  teneri  ad  votum  Molin.2  Azor.3. 
Item  Fagund.  Dian.et  alii  apud  Salm.  ^ 
loquendo  de  praedicto  casu  ieiunii  ( de 
quo  vide  etiam  dicta  n.  224.  circa  fin.)] 
et  loquendo  generice  de  omni  nova  cir- 
curastantia  notabili  superveniente,  te- 
nent  s.  Anton.  Nav.  Sylv.  Henr.  etc.  ^. 
Et  hanc  sententiam  expresse  tenet  d. 
Thom.  6  qui  sic  docet:  Id  liberare  a  voti 
vel  iuramenti  obligatione,  quod  siaprin- 
cipio  notum  fuisset,  ea  jieri  impediret. 
Ratio,  quia  tunc  intentio  se  obligandi 
vel  deficit,  vel  sic  interpretatur.  Et 
huic  sententiae  dicunt  Salmant.  '  non 
posse  denegari  probabilitatem ;  imo  i- 
psimet  8  censent  illam  esse  notabilem 
mutationem,  quae  si  a  principio  fuis- 
set  cognita,  quis  non  se  obligasset.  Haec 
secunda  sententia  mihi  videturnon  mi- 
nus  probabilis,  imo  forte  probabilior 
quam  prima.  Ratio  generalis,  quia,  su- 
perveniente  circumstantia  non  praevi- 
sa,  qua  votum  onerosius  redditur,  ma- 
teria  voti  fit  diversa,  quam  promissa. 
Et  sic  respoudetur  ad  rationem  oppo- 
sitam,  quia  vovens  teneretur  ad  plus 
quam  promisit.  Respondetur  autem  ad 
ilefinitionem  Honorii  iii.  ut  supra,  quod 
ibi  pontifex  non  explicat  an  circum- 
stantia  diei  nativitatisDomini  fuerit  vel 
non  praevisa;  quare  textiis  explicari 
potest  (sicut  intelligit  Azor.^de  iis  qui 

(1)  Hoc  loco.  (2)  De  iust.  disp.  272.  n.  5. 

(3)  1.  p.  1.  11.  c.  2.  q.  3.       (4)  L.  c.  de  3.  piaec. 
n.  105.     (8)  In  tr.  iit  supra  i'r-  i-i 
^6)  In  4.  (iisl.  38.  q.  i.  a.  o.  ad.  1 


.  o.  u. 

11).  n. ' 


expresse  voverint  servare  ieiunium  et- 
iam  in  die  natalis,  quo  casu  certe  te- 
nentur  ad  votum,  ut  diximus  supra  n. 
224.  circa  fin. 

DuBinn  VI.  De  voti  Irritatione. 

AtiT.  I.  Aa  et  quomodo  tollatur  obligatio  voti 

per  directain  irritationem. 

227.  Quis  possit  vota  irritare. 

228.  An  liceat  irritare  vota  sine  causa. 

229.  Quae  vola  filiorum  possint  irritare  pater^ 
avus,  tutor  etc. 

230.  Quae  possil  irritare  mater. 

231.  An  vota  subditorum  valeant  donec  irri- 
tentur. 

232.  Quid  si  quis  per  errorem  aestimabatur  pa- 
ter,  maritus  etc. 

233.  Quis  possit  irritare  vota  religiosorum ,  el 
monialium.  An  abbatissa. 

234.  An  vir  possit  irritare  omnia  vota  uxoris. 

235.  An  uxor  vota  viri. 

236.  Qidd  si  mutuo  consensu  voveantcastitatent. 
2.57.  An  superior  possit  irritare  vota  facta  ante 

suhiectionem.  Quid  si  dubium  sit,  an  sinl  e- 

missa  anle  vel  post  subiection^m. 
238.  An  uutem  vota  facta  tempore  subiectiotiis 

possint  post  illud  irritari, 
259.  Quid  si  superior  ea  ratificaveril. 
240.  Quae  vota  sei-vorum,  aut  famulorum  pos- 

sint  a  domino  irrilari. 

227.  «  Resp.  Cum  non  debeat  violari 
cuiusquam  dominium,  ac  quilibet  do- 
minus  possit  uti  sua  libertate,  hinc  si 
potestati  dominativae  alterius  sit  suh- 
iecta  alicuius  voluntas,  potest  is  sub- 
diti  istius  omnia  vota,  qualiacumque 
sint,  ad  suum  libitum  sine  uUa  causa 
valide  irritare  directe ;  hoc  est ,  potest 
velle  et  pronuntiare,  ut  illa  vota  nulla 
sint;  ita  ut  nuUo  etiam  casu  obligatio 
postea  i'eviviscat  (etsi  peccent,  si  abs- 
que  causa  irritent,  ut  docent  Less.  'o 
Navar.  Suar.  Fill.).  Porro  hoc  ius  pro- 
venit  ex  iure  positivo,  quo  datur  ali- 
cui  legitima  potestas  dominativa  in  vo- 
luntatem  alterius.  Ita  communiter  dd. 
Vid.  Sanch.  "  (Sed  provenit  etiamex 
iure  naturali,utSaIm.<2cum  s.Th.^3),» 

228.  Quaeritur,  an  liceat  irritare  vo- 
ta  sine  causa.  Certum  estprovalore  ir- 
ritationis  nullam  causam  requiri:  et 
commune  est,  quod  non  sit  mortale,  ut 
Salm.i^^etLess.^s  cui  videtur  id  certum 
cum  Palud.  Sylv.  et  Ang.  Dubium  est,  an 
s\i\emAQ.Primasententia  affirmal  cura 
Bus.  Less.  etc.  quia  dissonum  et>l  su- 

(8)  C.  1.  n.  132.  (9)  L.  c.  (40)  L.  2.  c.  40.  n.T.-J. 
(11)  L.  4.  c.  24.  n.  30.  el  31.  (12)  C.  5.  u.  27. 
(13)  2.  2.  q.  185.  a.  S.  (14)  De  vot.  c.  3.  u.  2'.' 
(IS)  L.  2.  c.  40.  u.  GO. 


C.kl'.  iii.  uli  VOTO 

periorem  sine  causa  uti  hac  potestale. 
Sed  de  se  loquendo  verius  est  nuUum 
esse  peccatum,  quia  vota  subditorum 
sub  conditione  consensus  superiorum 
emittuntur,  unde  obedientia  suflBcitpro 
causa.  Ita  Salm.  i  cum  s.  Anton.  Caiet. 
Sylv.  Azor.  Tamb.  etc.  Dixi  cle  se  lo- 
quendo,  quia  difficulter  aliunde  pote- 
rit  excusari  a  veniali,  vel  quia  facit  a- 
ctum  otiosum,  vel  quia  irrationabili- 
ter  profectum  alterius  impedit,  ut  re- 
cte  ait  Lessius  2.  Sufficit  vero  quaevis 
causa  rationabilis  ad  excusandum  a  ve- 
niali,  ut  Elbel  3  ac  alii.  Et  idem  teuet 
Spor.'*  cum  Sot.  Val.  Med.  etc.  commun. 
non  peccare  graviter  superiorem ,  qui 
dederit  permissive  licentiam,  et  post- 
ea  revocaverit;  imo  probabile  putat  ne 
veniale  quidem  esse,  nisi  promiserit 
non  revocare.  Valida  est  autem  irrita- 
tio  omnium  votorum  in  genere,  etiam 
futurorum,  ac  etiam  renuente  subdito. 
Salm.  cum  Pai.  etc.  ^. 

Unde  resolves: 

229 . « 1 .  Quivis  pater ,  et  in  eius  def  ectu 
avus  paternus,  tutor,  imo  etiam  ma- 
ter,  non  tantum  si  tutrix  sit,  sed  etiam 
in  priorum  defectu,  et  secundum  quos- 
dam,  reliquis  deficientibus,  etiam  ma- 
gister  vel  herus,  ut  Suar.  Less.  6  con- 
tra  Sanch.,  potest  directe  irritare  vota 
liberorum  impuberum^^.Impubertas  au- 
tem  secundum  iura  finitur  in  masculis 
anno  decimo  quarto  completo:  in  foe- 
minis  duodecimo  completo,  a  die  nati- 
vitatis  computando,ut  Sanch.s  Laym.» 
Bonac.  i".  » 

Clarius  singula  explicanda.  Pater, 
sive  avus  paternus  in  eius  defectu , 
potest  irritaie  quaecumque  impube- 
rum  vota,  sive  personalia  sive  realia; 
adhuc  castitatis  et  religionis,  etiamsi 
filius  sit  doli  capax,  et  etiamsi  votum 
sit  de  peculio  castrensi,  vel  quasi,  ut 
Salm.ii  ex  s.  Th.12  cum  Cai.  et  Sanch. 
Suar.  Trull.  Laym.  Less.  Pal.  etc.«3.  Et 
ratio  est,  ut  ait  Sanch.  *^,  quia  in  lali 
aetate  deficit  perfecta  deliberatio  ad 

(1)  N.  30.  (2)  Loc.  c.  u.  70.  (3)  N.  2S4. 
(4)  De  2.  praecept.  n.  54.  (S)  N.  34.  el  33. 

(6)  T).  10.  n.  78.  (7)  C.  Mulier  32.  q.  2.  et  c. 
I.  cl  ^.2.  c.  20.  q.  1.  et  c.  Si  quis  Je  icg.  (8)  L.  c. 
{&]  L.  i-  f    5.  c.  7.  n.  10.      CIO}  Disp.  4.  (j.  2.  p. 


r>i3B.  VI.  AHT.  I.  363 

tantam  obligationem ;  quare  ad  talem 
defectum  natura  prospexit,  praebendc 
parentibus  facultatem  talia  vota  irri- 
tandi.  In  dubio  autem  an  votum  sit  e- 
missum  ante  vel  post  pubertatem,  ad- 
huc  potest  pater  irritare,  quia  possidet 
sua  potestas.  Ita  Sanche/  Diau.  Mich. 
cumElbel  i^.  Qui  recte  idem  ait  dicen- 
dum  in  dubio,  an  filius  post  puberta- 
tem  votum  ratificaverit.  Filiorum  au- 
tem  puberum  non  possunt  parentes  ir- 
ritare  vota  personalia,  puta  castitatis, 
frequentiae  sacramentorum  etc,  nisi 
praeiudicent  domesticae  gubernationi, 
prout  vota  longae  abstinentiae,  pere- 
grinationis,  leiunii  incompatibilis  cum 
modo  familiae  etc.  Ita  Salm.  <6  cum  s. 
Thom.  Less.  Pal.  Sylv.  Tamb.  etc.  Be- 
ne  autem  possunt  irritare  (indirecte  ta- 
men,  ut  Busemb.  cum  Laym.  art.  seq. 
num.  242.)  vota  realia  puberum  in  mi- 
nori  aetate,  quia  in  ea  carent  ipsi  ad- 
ministratione  bonorum.Salm.i'  cum  s. 
Thom.  Sanch.  TruU.  etc.  Excipe,  si  vo- 
tum  sit  de  peculio  castrensi,  vel  quasi; 
vel  si  filius  exierit  a  patria  potestate. 
Salm.*8.  Item  votum  eundi  Romam  pro 
absolutione  excommunicationis  *9.  Fa- 
cultatem  autem,  quamhabet  patererga 
filios  legitimos,  eamdem  habet  erga  il- 
legitimos,  ut  Sanc.20  cumPal,  etTamb. 
et  est  commune  apud  Salm.21.  Notan- 
dum  hic,  quod  dictum  estde  patre,dici 
etiam  de  tutore  respectu  pupilli,  et  de 
curatore  respectu  miuoris.  Et,  si  sint 
plures  tutores  vel  curatores,  quilibet 
eamdem  potestatem  habet.  Salm.22  cum 
Suar.  Sanch.  Bon.  Trull. 

230.  Quaestio  est  an  mater  possit  ir- 
ritare  vota  filiorum.  Si  mater  sit  desi- 
gnata  tutrix  aut  curatrix  certe  potest, 
quod  tutores  et  caeteri  ut  supra  pos- 
sunt.  Sed  quid,  si  non  sit  ut  talis  de- 
signata,  et  filius  careat  patre  vel  avo 
paterno?  Sanch.  Suar.  Pal.  etc.  apud 
Salm.23  putant  tunc  filium  esse  sui  iu- 
ris:  sed  oppositum  dicunt  esse  proba- 

6.  §.  2.  (11)  C.  3.  n.  4S.  (12)  2.  2.  q.  88.  a.  9 
(13)  Ex  c.  1,  20.  q.  1.  et  2.  (14)  L  4.  c.  18.n.S 
(IS)  N.  2ol.  (16)  N.  46.         (17)  Ibid.  n.  47. 

(18)  N.  48.       (!*>)  Ex  c.  Belatum,  de  seui.  e,\ooiu, 
(20)  L.  4.  c.  35.  li.  «S.,     (21)  Dict.  c.  3.  u.  S5. 
(22)  C-  S.  n.  4'J.  (25)  C.  4.  u.  SO. 


3GS  TJ3.  IH.  TRACT.  li. 

bile,  scilicet  quod  ia  eo  casii  incumbit 
matri  esse  curatricem,  ut  probabilius 
tenent  Salm.i  cum  Tamb.Prad.Leand., 
quia  rationabile  est,  ut  mater  vel  avia 
minori  provideat ;  et  ideo  bene  potest 
eorum  vota  ut  curatrix  irritare. 

Sed  magis  dubitatur  an  mater,  prae- 
sente  patre  vel  tutore,  possit  filiorum 
vota  irritare.  Est  duplex  sententia  pro- 
babilis.  Prima  negat,  et  dicit  quod,  so- 
lum  deficiente  patre  et  tutore,  potest 
mater  irritare  vota  impuberum,  et  de- 
ficiente  matre,  idem  potest  avus  et  a- 
via  ex  parte  matris.  Ita  Suar.  Sanch. 
Tamb.  Laym.  PaL  TruU.  Bon.  etc.  ap. 
Salm.  2,  Secunda  non  minus  probabilis, 
ut  merito  aiunt  Salm.  3  (quam  tenent 
Prad.  et  Philiarch.  ac  Ronc.''),  asserit 
raatrem,  etiam  praesente  patre  vel  tu- 
tore,  posse  irritare  vota  omnia  impu- 
berum,  etiam  castitatis  et  religionis;  et 
etiam  vota  personalia  puberum,  quae 
praeiudicant  gubernationi  domus;  non 
vero  realia,  quorum  administratio  per- 
tinet  ad  patrem,  vel  curatorem.  Ratio, 
quia  talis  potestas  licet  non  civiliter, 
naturaliter  tamen  etiam  est  in  matre, 
cui  filii  tenentur  obedire,  etsi  cum  sub- 
ordinatione  ad  patrem;  ita  ut  possit  pa- 
ter  irritarevota  filiorum,  contradicente 
matre:  sed  non  sic  mater,  contradicente 
patre;  et  probatur  ex  s.  Th.  5  qiii  pa- 
rentibus  indistincte  praebet  facultatem 
irritandi  vota  filiorum. 

234.  Quaeritur  ultra,  an  vota  filio- 
ruiii  et  aliorum  subditorum,  velut  re- 
ligiosorum,  uxorum  etc.  ut  infra,  do- 
nec  irritentur,  sint  valida  in  iis  quae 
superiorum  mandatis  aut  iurisdictioni 
non  praeiudicant.  Negat  prima^^senten- 
tia^  et  proinde  ea  non  indigere  dicit 
relaxatione,  si  sine  consensu  superio- 
rum  sint  emissa;  quia  tales  subditi  ca- 
rent  usu  voluntatis,  cuius  dominium 
est  penes  superiores.  Ita  Val.  Angel. 
March.  Ricc.  RoselL  et  alii;  et  proba- 
bilem  vocant  Leand.Torr.  et  Peyr.ap. 
Salm.  6.  Et  sibi  favere  aiunt  s.  Thom.' 
qui  sic  dicit:  Nullum  votum  religiosi 

(1)  C.  4.  n.  BO.  (2)  Ibid.  11.  Sl.  (5)  N.  .^2. 
(4)  De  vot.  c.  S.  q.  5.  r.  3.  (S^Op.  17.c.  lo.a.  10. 
(«)  C.  1.  n.  182.  (7)  2.  2.  q.  88.  a.  8.  ad  5. 

mnWd.  n.  183.     (9)  L.  c.     (10)Inrosi..a(l  1.  cl4. 


1)E  11.  1PR\EC.  DECAt. 

estfirmum  sine  consensu  praelati:  et  i- 
dem  dicit  de  voto  uxoris  etc.  Secunda 
tamen  sententia  probabilior,  quam  o- 
mnino  tenendam  dicunt  Salm.  s  cum 
Cai.  Nav.  Tamb.  Pal.  TruII.  Fill.  Azor. 
Sanch.  Suar.  et  aliis  pluribus,  affirmat 
valida  esse  talia  vota,  sive  realia,  sive 
personalia,  nisi  irritentur;  quia  subditi 
revera  non  carent  voluntate,  sed  eara 
subiiceredebent  voluntati  superiorum, 
si  contradicant.  Et  sic  intelligendus  est 
s.  Th.  qui  ^  nihil  aliud  docet,  quam  ta- 
le  votum  non  esse  firmum;  quia,  ut  di- 
cit  <•':  In  eorum  voto  intelligitur  debita 
conditiOy  si  suis  superioribus  placuerit, 
vel  non  renitantur.  Quare  sufficit,  quod 
illi  non  renitantur,  ut  impleatur  con- 
ditio  voti,  et  votum  sit  firmum. 

232.  Quaeritur  denique  hic,  utrum, 
si  per  errorem  communem  cum  titulo 
quis  existimaretur  praelatus,  maritus, 
pater  etc.  sit  valida  votorum  irritatio 
ab  eis  facta,  sicut  validi  sunt  actus  iu- 
risdictionis  ^L  Neganl  Sanchez  iBonac. 
TrulL  Pal.  et  alii  ap.  Salm.12  quia  dif- 
fert  actus  dominii  ab  actu  iurisdictio- 
nis.  Probabile  tamen  contrarium  cen- 
sent  Salm.13  cum  Prado,  quia  in  his  ea- 
dem  ratio  currit. 

233.  «  2.  Vota  religiosorum  (Quae- 
cumque  etiam  interna,  ut  Salm.i^  cum 
Sot.  Sanc.  Laym.  et  Ronc.i^  quia  reli- 
giosus  transtulit  in  praelatum  totum 
suum  velle  et  nolle)  non  tamen  novi- 
tiorum[LicetvotapersonaIianovitiorura 
suspendantur,  vid.  Salm.  16)  etiam  sub 
praedecessoribus  emissa,  irritare  pos- 
sunt  directe  praeter  papam  (Papa  0- 
mnia  quidem  potest  directe  irritare  vo- 
ta  religiosorum:  et  episcopus  monia- 
lium  subiectarum.  Salm.  ^t).  Abbates, 
guardiani,  priores  et  rectores  (Etiam 
praelati  secundarii,  absentibus  primai 
riis.  Salm.is);  ac  probabiliter  etiam  ab- 
batissae  (CumSalm.i^)  uthabet  Suar.20 
Regin.2i  FilLBonac.22.Excipitur  tamen 
votum  transeundi  ad  religionem  stri- 
ctiorem.  Vide  Binsfeld  23  Less.  24  gan- 

(11)  Exl.Barbariiis  (T.  de  off.praet.    (12j  C.S.n.Vt. 
(13)  Ibid.     (14)  N.  57.      (IS)  Q.  2.     (16)  C.  42. 
(17)  N.  33.  (18)  N.  40.  (19)  N.  41. 

(20)  h.  3.  de  volo,  c.  7.  n.  19.    (21)  L.  18.  n.  52 'i 
(22)  L.  c.  U.79.    (25^  5.  p.  ench.  c.9.    (24)N.7;i. 


CAP.  111.  DK  VOTO 

chez<  Bon.2  (Hoc  votum  nec  papa  pol- 
est  irritare.  Sal. '.) 

234.»3.Idempotest,secundumSanc.^ 
maritus  respectu  votorum  uxoris:  li- 
cet  probabilius  id  alii  limitent  ad  ea 
vota  quae  mariti  iuri  praeiudicant. 
Laym.  ^  Fill.  6  Less.  '.  » 

Sed  probabilior,  saltem  extrinsece  , 
videtur  contraria  sententia,  quod  vir 
possit  directe  omnia  vota  uxoris  irri- 
tare,  licet  non  praeiudicent  usui  ma- 
trimonii,  velprolis  educationi,  vel  gu- 
bernationi  doraesticae  (ut  tantum  con- 
cedunt  dd.  contrariae'  sententiae  ap. 
Salm .  8.)  Et  maxime  probatur  ex  Num .  9 
ubi  dicitur :  Si  maritum  habuerit ,  et 
voverit  aliquid  ...  si  audiens  vir  statim 
contradixerit ,  et  irritas  fecerit  pollici- 
tationes  eius  ...  propitius  erit  ei  Domi- 
nus.  Quod  non  de  solo  voto  abstinen- 
tiae,  sed  de  omni  voto  interpretantur  70 . 
interpretes,  et  s.  Ambr.  apud  Sahu.  lo 
sic  dicit :  Evidentissime  apparet  ita  vi- 
rum  esse  caput  mulieris^  ut  nuUa  vota 
abstinentiae,  vel  religiosae  conversatio- 
nis  liceat  sibi  sine  eius  licentia  Deo  of- 
ferre.  Pariter  s.  Thom.  i^  docetvotum 
uxoris  ita  nullum  esse  sine  consensu 
viri,  sicut  votum  rehgiosi  sine  consen- 
supraelati:  Nullumvotum  religiosi  (ver- 
bas.Thom.  est  firmum,  nisi  de  consensu 
praelati;  sicut  nec  votum  puellae .,  nisi 
de  consensu  patris ;  nec  uxoris ,  nisi  sit 
ex  consensu  viri.  Et  ratio  est,  quia  ex- 
pedit  valde  ad  pacem  familiae,  ad  mu- 
tuum  amorem  fovendum ,  quod  uxor 
voluntatem  totahter  a  viro  dependen- 
tem  habeat,  et  sic  impetus  foeminarum 
retundantur.  Ita  Sanch.12  cum  Soto  Sa 
ot  Salm.  13  cum  Sanch.  Prado  Tamb. 
Dian.Rodr.  Fag.  Villal.Ledesm.  Leand. 
Arag.  etc.  contra  Sporer  i^  cum  Nav. 
Sylv.  Az.etc.  Sed  etiam  isticontrariam 
sententiamprobabihssimamvocantap. 
Salm.'-'^.  Hinc  vir  potest  irrilare  etiam 
vota  castitatis,  et  rehgionisuxorisexe- 
quenda  post  mortem  viri.  Salmant.  *6 
cum  Sot.  Arag.  Leand.  Fag.  etc. :  item 

(1)  C.  24.  n.  o.  (2)L.  4.  (3)  N.38-  (4)L.9. 
i<   maliini.  A.  59.  (S)  L.  4.  li.  4.  c.  7.  n.  12. 

(0)  Tr.  26.  c.  8.  <\.  8.  (7)  D.  19.  n.  83.  ct  d.  1j. 
(H)  C.  5.  n.  S7'.  (9)  C.  50.         (10)  K.  U8. 

liPS  2.(1.88.3.8.  aJ3.  (i2")Dfij.ali.  I.O.a.39.E.'s. 


DUB.  VI.  ART.  r.  365 

Sanch.i^cum  PaL  Led.  et  Vega,  contra 
Navarr.  Caiet.  etc. 

235.  E  converso  notandum  1 .  quod 
uxor  nequit  irritare  vota  viri,  nisi  sibi 
praeiudicent,  ut  votum  longae  peregri- 
nationis,  magnae  abstinentiae,  vestien- 
di  habitum  eremitae,  et  simiha.  Salm. 
cum  Bus.  art.  seq.  n.  242.  inf.  2.  Et  et- 
iam  votum  non  petendi  debitum,  ut 
probabilius  tenent  Spor  •»  cum  Laym. 
TruIL  Henr.  Fag,  etc.  (contra  Less. 
Sanch.  BasiL  etc. )  apud  Salm.  19  quia 
valde  grave  esset  pudori  uxoris  cogi 
semper  ad  petendum.  Taha  vota  do- 
cent  dd.  communiter  esse  irritanda : 
at  potius  videntur  semper  esse  inva- 
hda,  utpote  de  materia  inepta  sicut  sea- 
tiunt  Salm.  20. 

236.  Notandum  2.  quod  si  coniuges 
mutuo  consensu  voveant  castitatem , 
aut  religionem,nequeunt  vota  inviceiu 
irritare;  quia  virtuahter  uterque  cedit 
iuri  suo.Estcomm.ItaSalm.cumSanc. 
Suar.  etc.  2<  etBus.  n.  242.  7.  qui  bene 
addit  secus  esse ,  si  uterque  indepen- 
denter  ab  altero  vovisset.  Sed  vide  di- 
cenda  num.  239.  v.  Qaidautem.  Coniu- 
ges  isti,  si  post  tale  votum  mutuo  con- 
sensu  emissum  revocent  pactum,  et 
coeant,  licet  non  peccent  contra  casti- 
tatem ,  peccant  tainen  contra  votum  , 
nisi  a  gravissima  causa  excusentur. 
Sahn.22cum  Suar.PaL  Bon.  Sanch.etc. 

«  4.  Qui  semel  votum  irritavit,  si 
postea  noht,  non  ideo  revaUdatur,  ut 
vult  Sa23  (Sic  Sahu.24cum  Soto  Sanch. 
TruU.  contra  ahquos). 

237.  »5.NuUus  supradictorum  potest 
directe  irritarevota  emissa  ante  subie- 
ctionem,  v.  g.  ante  matrimonium:  fa- 
cta  vero  intra  tempus  subiectionis,  de 
re  implenda  post  tempus  subiectionis, 
V.  gr.  in  pubertate,  vel  post  obitum 
mariti,  possunt  irritare.  Bonac.25  (Cim 
Salm.26  Val.  Dian.  Tamb.  etc.  ac  San- 
chez  27  cum  Sol.  etc.V.  dicta  n.  234).» 

Non  potest  vir  directe  irritare  vota 

(15)  Loc.  c.  (14)  De  volo  c.  5.  n.  27.  (lo)  ll)nl. 
(IG)  N.  59.  (17)  5..^;.  c.  i>.  IG.  cl  dis|).  40.  n.  17. 
(18)  Loc.  cil.  u.  28  (19^  N.  o6.  (20)  lU.  ii.  n.\. 
(21)  N.  S6.  (2'ij  N."iJ9.  (25)  V.  inilalio  voU. 
(24)  N.  70.  (2iJ)  Loc.  c.  (20;  C.  5.  u.  7-i. 
f27i  De  miliia»    lil.  ft.  «1.  59.  n   i«« 


3G6 


LIB.  Iir.  TRACT.  II.  DE  11.  PRAEC.  DKCAt. 


ab  uxore  emissa  ante  matrimonium , 
sed  bene  potest  illorum  suspendere  e- 
xecutionem ,  quatenus  praeiudicant 
suae  potestati.  Salm.  ^  cum  Sanch.  Val. 
Pal.  Suar.  etc.  Vota  autem  religioso- 
rum  certum  est  quod  per  professionem 
extinguuntur  2.  V.  ElbeP  et  Salm.  4. 

«  6.  Votum  de  quo  dubium  est,  u- 
trum  emiseris  tempore  libertatis,  an 
subiectionis ,  non  posse  irritare  supe- 
riorem,  docet  Salas  5  et  Caram.  ^:  sed 
contrarium  tenent  Suar.  Sanch.  Bon. 
etc.  cumBard.  '.  » 

Quaeritur  igitur,  utrum  vir  vel  prae- 
latus  possit  directe  irritare  uxoris  aut 
religiosi  vota ,  de  quibus  dubitatur , 
:  nsint  emissa  ante  vel  post  subiectio- 
nem.  Affirmant  Sanch. »  ex  Suar.  (cum 
aliis  ap.  Busemb.  ut  supra).  Ratio, 
quia,  ut  ait,  possessio  praesentisvolun- 
latis  subditi  est  certa,  cum  certum  sit 
illam  esse  uxorem ,  vel  illum  religio- 
sum ;  at  exceplio  quoad  illa  vota  est 
ilubia;  quare,  usquedum  probetur  ex- 
ceptio,  scil.  quod  vota  sintemissaante 
subiectionem,  praevalet  certa  posses- 
sio  superioris.  Sicut  a  pari  coniux  du- 
bi  ta  ns  de  valore  matrimonii  tenetur  red- 
tlere  alteri  petenti  ob  certam  suam  pos- 
sessionem  9.  Ita  Sanch. :  sed  pace  tanti 
doctoris  oppositum  sentio.  Non  dubito 
(ut  diximus  n.  229.)  quod  pater  possit 
irritare  vota  filii,  quando  dubium  est, 
an  filius  pertigerit  vel  non  ad  puber- 
tatem,  quia  eo  casu  possessio  stat  pro 
])0te3tate  patris,  ut  diximus  dici.  num. 
Iii29.  Secus  vero  e  conversodico  lenen- 
dum  hic,  cum  vota  sint  certa,  et  pos- 
sessio  viri  vel  praelati  sit  dubia ,  eo 
quod  dubitatur  an  vota  sint  vel  ne  e- 
Diissa  tempore,  quo  iam  incoeperitsub- 
iectio.  Differt  autem  paritas  coniugis 
]:>etentis  debitum ;  nam  ibi  ille  habet 
certam  possessionem  super  totum  cor- 
))us  coniugis  dubitantis,  et  ex  posses- 
sione  ius  certum  habet  illo  utendi.  A- 
liler  tamen  est  in  nostro  casu,  in  quo 
A  ir  vel  praelatus  non  habet  possessio- 
nem  totalem  super  volunlatem  uxoris 

{i)  C.  5.  n.  5o.        (2)  Ex  c.  Scri|)luias,  de  volo. 
[:>,  N.  2S3.              (4)  Il)id.  (S)  2.  2.  q.  21. 

[«)  L.  5.  c.  1.  (1.  1.  (7)  L.  G.  c.  I.  §.  28. 

l8)  Dec.  !.  4.  c.  52.  n.  7.  (»)  Ex  c.  Doir  „us,  ,le  1 


aut  religiosi.  Habet  quidem  possessio- 
nemsuper  volmlatem  praesentem  sub- 
diti,  sed  non  habet  super  praeteritam. 
Et  ideo  praedicti  non  possunt  directe 
irritare  vota,  de  quibus  dubitatur,  an 
sint  de  materia  ipsis  subiecta.  Possunt 
tamen  indirecte,  iuxta  dicenda  art.  seq. 
n.  241. 

238.  «  7.  Vota  facta  tempore  subie- 
ctionis  possunt  adhuc  irritari  post  il- 
lud,  V.  gr.  quando  filius  iam  est  pu- 
bes.  Quod  verum  est,  etsi  in  pubertala 
ratificasset ,  putans  ex  errore  esse  fir- 
ma :  secus  tanfen ,  si  infirma  esse  no- 
visset,  et  independentera  prioribusra- 
tificasset,  ut  Less.  lo  (Et  Elbel  "  cum 
Spor.  Tamb.  etc).  » 

Et  haec  est  probabilior,  scilicet  quod 
vota  facta  tempore  subiectionis  etiam 
post  illud  irritari  possint  a  patre,  ut 
tenent  contra  alios  Salmantic.  <2  cum 
Sanch.  Suar.  Trull.  Caiet.  Bonac.  Pal. 
etc.Modo  filius  non  confirmet  votum  in 
pubertate;  et  ut  probabiliter  additBus. 
cum  Less.  modo  sciat  tunc  vota  fuisse 
infirma. 

Vota  tamen  realia  puberum  nequit 
pater  irritare,  postquam  ipsi  emanci- 
pati  sunt.  Salm.  «,  Nec  praelatus  vota 
religiosi,  si  istenon  sit  ampliusilji  sub- 
iectus;  nec  vir  vota  uxoris,  facto  di- 
vortio  formali.V.  Sal.>'«. 

239.  «  8.  Supradicti  possunt  revoca- 
re,  ac  direcfe  irritare  vota,  etsi  semel 
ea  ratificaverint,  quia  non  privarunt  se 
dominio  etpotestate  sua.  Vid.  Suar.iS; 
quod  si  tamen  id  sine  causa  fiat,  erit 
secundum  quosdam  peccatum  mortale, 
licet  probabilius  id  negent  Suar.  «6  et 
Layman  hie.  » 

Quod  valide  possint  superiores  irri- 
tare  vota  subditorum,  tametsi  illa  ra- 
tificaverint  videtur  certum,  quia  ipsi , 
etiamsi  velint,  nequeunt  sibi  adiraere 
13otestatemdominativam,  quam  insub- 
ditos  habent.  Ita  communiter  Sanch.»' 
Eibens  et  Salmant.  -acum  Caiet.  Suar. 
Pal.  Sayr.  Truli.  Pr,ido  etc.  Ethoc  va- 

sec.  Bupl.     (10)  L.  2.  c.  40.  d.  19.      (ll)r{.  2S2. 
(12)  C.  5.  n.  75.  (15)  Dlct.  n.  7.-;. 

(14)  N.  72.  (IS)  De  voto  lib.  <!.  c,  6. 

(16)  Loc.  c.  c.  4.  M/j  |i,c.  I.  4.  c.  27.  n    J) 

(IU)  fJe  voto  u.  2S9.         lS)j  C,  5.  D.  «ti. 


LAP.JII.  de  voto 
let  non  tantum  pro  patre  respectu  filii,  , 
Et  praelato  respectu  religiosi ;  sed  et-  { 
iam  pro  viro  respectu  uxoris,  ut  valde 
probabiliter  tenent  Sanch.  *  cum  Sot. 
Ledesm,  Arag.  et  Vega;  item  Tamb.2 
et  Salm.3  cum  aliis  cit.  (contraElbel'^ 
et  Sporer^).  Ratio,  quia  vir  habet  ve- 
rampotestatem  directam  irritandi  vota 
uxoris,  etiam  castitatis ,  et  religionis , 
ut  dictum  est  n.  234. 

Certum  contra  est  quod  omnes  prae- 
fati  superiores,  si  sine  iusta  causa  ir- 
ritant  vota  subditorum,  postquam  po- 
sitive  illa  approbaverint,  peccant  tam 
ipsi,  quam  subditi  relaxationem  peten- 
tes.  Dixi,  sipositive  approbaverint ;  nam 
secus  esset,  si  tantumpermiserint  sub- 
ditos  vovere,  vel  exequi  rem  voto  pro- 
missam,  ut  Salm.  6  cum  Sanch.  et  Pal. 
Sed  dubitatur,  an  irritando  peccarent 
graviter,  vel  leviter.  Adest  duplex  sen- 
tentia  probabilis.  Prima  asserit  gravi- 
ter  exNum.':  ubi  de  viro  consentiente 
ad  uxoris  votum,  et  postea  irritantedi- 
citur:  Portabit  ipse  iniqultatem  eius. 
Ratio ,  quia ,  posito  suo  consensu ,  te- 
netur  votum  non  impedire.  Ita  Salm.s 
cum  Caiet.  Sanch.  Laym.  Ledesm.  etc. 
Secunda  tamen  sententia  forte  proba- 
bilior  asserit,  peccare  leviter,  secluso 
scandalo  aut  contemptu,  quia  superior 
utitur  iure  suo,  et  irritando  votum  non 
est  causa  violationis  illius,  cum  sub- 
ditus  nec  ipse  tunc  violet  votum.  Ita 
cum  Busemb.  hic  tenent  Suarez  9,  Bo- 
nac.  10  Sot.ii  Tamb.  12  et  TruU.  Pelliz. 
Dian.  Peyr.  ap.  Salm.i^.  Eamdemque  te- 
nent  Sporer  i^  cum  VaL  Med.  et  com- 
muniori.  Verumtamen  idem  Spor.is  et 
Less.i^acElb."  cumLaym.  ab  his  exci- 
piuntvirum,qui  suopositivo  consensu 
votum  uxoris  approbasset ,  maxime  si 
esset  votum  castitatis,  quia  tunc  (ut  di- 
cunt)  ipse  iam  cessit  iuri  suo-,  unde  nec 
valideirritarepotest,  et  siirritaret  gra- 
viter  peccaret.  Sed  hi  aa.  loquuntur 
iuxtasententiamquamipsi  tenent,  sciL 
quod  vir  tantum  ex  potestate  indirecta 

(1)  De  matr.  1.  9.  d.  40.  n.  17.  (2)  Dec.  1.  3. 
c.  16.  S.  5.  n.  48.  (5)  L.  c.  ex  n.64.  (4)N.2S9. 
(S)  De  2.  praec.  c.  3.  n.  32.  elc.  (6)  Ibid.  n.  69. 
(7)  50.  16.  (8)  N.  68.  (9)  L.  6.  c.  4. 

(!0)  V.  7.  v2.  n.  29.     (11)  De  iusU  l.T.  q.  S.a.l. 


DUB.  VI.  ART.  I.  S67 

possit  vota  uxoris  irritare.  Aiuot  eniai 
in  hoc  differre  praelatum  respecta  re- 
ligiosi  a  marito  respectu  uxoris,  quia 
praelatus,  cum  habeat  potestatem  dire- 
ctam  irritandi,  non  potest  iuri  suo  re- 
nunciare ;  potest  tamen  maritus ,  ad 
quem  spectat  potestas  tantum  indire- 
cta.  Sed  nos  iuxta  praedictam  senten- 
tiam  relatam  dict.  num.  234.  dicimus 
cum  s.  Thoma  eamdera  potestatem  do- 
minativam,  quam  habet  praelatus  in 
religiosum,  habere  virum  in  uxorem; 
unde  sicut  non  potest  praelatus  illam 
sibi  adimere ,  ita  nec  vir  respectu  u- 
xoris.  Hinc  satis  probabiliter  videtur 
opinari  secundum  supra  dicta  Tamb.'* 
quod  vir  sine  causa  irritans  votum  ca- 
stitatis  uxoris,  etiam  postquam  positi- 
ve  approbaverit,  non  peccet  plusquam 
venialiter. 

Quid  autem,  si  coniuges  mutuo  con- 
sensu  voverint  castitatem?  Certe  vir 
eo  casu  remanet  obstrictus  suo  voto  , 
quod  abuxore  non  potest  quidem  irrita- 
ri.  Sic  etiam  aitSanc.  i9  nec  virum  posse 
votum  uxoris  irritare,  et  eum  sequun- 
tur  Salm.  20  et  alii  comm.  At  ego  non 
invenio  rationem  certam  qua  damnare 
possim  Palacium  et  alios  apud  Sanch.21 
qui  contradicunt;  nam,  si  vir  (prout 
concedit  ipse  Sanch.  ut  vidimus)  pot- 
est  valide  irritare  votum  uxoris,  ipso 
approbante,  emissum,  cur  non  poterit, 
arguit  Palacius,  si  mutuo  consensu  ipse 
etiam  castitatemvoverit?  Attamen,  cum 
haec  opinio  sit  contra  communem ,  et 
Tamburinus  in  hac  difficultate  invo- 
lutus  dubium  indecisum  reliquerit;  ita 
et  ego  sapientibus  decernendum  re- 
mitto. 

«  9.  Praelatus  potest  irritare  votum 
subditi  a  praedecessore  aequali  vel  in- 
feriore  confirmatum,  non  tamen  a  su- 
periore.  Vide  de  his  Bonac.  22  Laym.  23 
(Et  hoc  valide  et  licite,  Salmant.  cum 
Sanch.  Pal.  Suar.  Tamb.  etc).  » 

240.  Si  loquamur  de  mancipiis,  do- 
minus  potest  irritare  quaecumque  eo- 

(12)  Ib.  n.  14.  el  n.  37.  (13)  N.  67.  (14)  Loc.c 
n.  34.  (IS)  N.  32.  (16)  L.  2.  c.  40.  n  93. 
(17)  N.  2S8.  (18)  Loc.  c.  n.  S3.  (19)  D.  d.  40 
n.  20.  (20)  N.  S9.  (21)  Loc.  c.  u.  19. 

(22)  Loc.  c.  J.  3.     (22;  L.  4  tf .  4.  c.  7.  u.  14. 


36S  LIB.  HI.  TP.ACT.  n. 

mm  vota  realia  ,  nisi  illi  aliquod  de 
proprio  habeaut,  et  personalia,  quae 
domino  praeiudicant,  prout  religionis, 
longae  peregrinationis ,  etc.  non  vero 
castitatis,  vel  moderatae  orationis,  aut 
ieiunii  etc.  Ita  Salm.  i  cum  aliis. 

Vota  autem  famulorum  nequeunt  ab 
heris  irritari,  sed  tantumsuspendi  pos- 
sunt  pro  tempore  famulatus,  quatenus 
debitis  obsequiis  praeiudicant.  Salm.  2 
cum  Sanch.  Suar.  Bonac. 

Art.  n.  Qui»  vota  indirecte  possit  irritare. 

241.  «  Resp.  Si  alicui  aon  quidem 
voluntas  voventis,  sed  voti  materia  sit 
subiecta ,  ita  ut  in  hanc  ius  habeat,  is 
tale  votum  potest  irritare  irritatione 
indirecta;hoc  est  eius  obligationem  su- 
spendere,  in  quantum  suo  iuri  praeiu- 
dicatur ;  idque  ex  lege  naturae  docen- 
te,  quod  nemo  possit  alteri  promittere 
aliquid  in  praeiudicium  tertii.  S.  Tho- 
mas  3  Suar.  Less.  ^ . 

Vnde  resolves: 

242.  »  1.  Sic  irritare  possunt,  prae- 
ter  supra  nominatos,  pater  respectu 
filiorum  puberum,  quamdiu  manent  in 
domo  paterna ,  nec  sunt  emancipati : 
item  tutor  puberis ,  usque  ad  annum 
vigesimum  quintum,  in  iis  quae  eorum 
potestati  officiunt.  Laym.  ^  (V.  art.  1. 
antec.  n.  229). 

»  2.  Item  potest  uxor  respectu  ma- 
riti,.v.  gr.  si  is  voverit  longiorem  pe- 
regrinationem ,  habitare  alibi ,  cubare 
seorsim,  quae  derogant  vitae  sociali , 
et  usui  dominii,  quod  habet  in  corpus 
mariti. Less.e Fill.7 (V. sup.  a.\.n. 235). 

»  3.  Item  dominus  et  domina  respe- 
ctu  famulorum ,  ut  si  ii  voverint  ieiu- 
nium ,  quo  fierent  inepti  ad  obsequia 
domini :  quale  votum  non  est  castita- 
tis,  vel  brevis  orationis.  Less.  8. 

»  4.  Item  non  tantum  pontifex  re- 
spectu  omnium  fidehum,  sed  etiam  e- 
piscopi  et  principes  respectu  subdito- 
rum  quando  materia  illis  praeiudicat. 
Denique  superiores  respectu  novitio- 
rum  in  iis  quae  impediunt  novitiatus 
exercitia.  Less.  ^. 

»  5.  Non  possunt  irritari  indirecle 

(1)  C.5.n.62.  »lG5.     (2)N.7ii. 
{A)  Loc  c.     Q>)  li...  c.  T.     (6^1  N.  I 


(.V)  Iii  4.  a.  58. 
.-..     (7}  N.  275- 


DE  n.  PRAEC.  DECAL. 

vota  de  re  alias  praecepta,  v.  gr.  non 
furandi,  quia  nemioi  praeiudicant.  I- 
tem  neque  vota  implenda  tunc,  quan- 
do  materia  voti  non  erit  sfnplius  sub- 
iecta;  v.  gr.  vota  servi  implenda,  cum 
erit  liber :  et  coniugis  cum  alter  erit 
mortuus.  (Sed  probabilius  hoc  negatur 
de  viro  quoad  vota  uxoris  ,  ut  supra 
art.  1.  antec.  n.  234). 

»  6.  Potest  quis  etiam  indirecte  irri- 
tare  vota  longe  ante  facta ,  quam  si- 
bi  materia  subiiceretur ;  v.  gr.  facta  a 
coniuge  longe  ante  matrimonium.  (Sal- 
mant.  10  ut  supra  n.  236  ). 

»  7.  Potest  quis  etiam  vota  a  se  vel 
antecessore  concessa  et  confirmata  in- 
directe  irritare,  ut  patet  ex  artic.  su- 
periore.  Excipe  tamen ,  nisi  suo  iuri 
cessisset,  et  hanc  concessionem  subdi- 
tus  acceptasset,  ut  v.  gr  in  voto  ca- 
stltatis,  mutuo  mariti  et  uxoris  con- 
seusu  facto.  Secus  tamen  esset,  si  vel 
sola  uxor ,  vel  uterque  independenter 
ab  altero  vovisset.  (Vide  supra  art.  1. 
num.  239). 

»  8.  Vota  indirecte  tantum  irritata 
reviviscunt,  et  obligant,  quando  alteri 
desinunt  praeiudicare.  V.  de  hisBon.** 
Laym.i2(Vota  autem  directesemel  irri- 
tata  nunquam  reviviscunt,  ut  Elbel  ^3 
cum  Sanch.  Val.  et  Fill.).  » 

DuBiDM  VII.  Quid  sil  commutatio  voti. 

243.  Quando  possinl  commutari  vola. 

244.  An  possit  quis  commutare  sibi  votum  in 
opus  aequole. 

2'<3.  Anvaleat  commutatio  in  minus  sine  iusta 

causa. 
240.  Fide  ulia  notanda. 

247.  An  habens  facultalem  possit  commutare  in 
aliquantulum  minus. 

248.  An  facta  commutalione,  possit  vovens  im- 
plere  votum  per  primam  promissionem. 

249.  An  facla  impossibili  re  commulata,  tetiea- 
tur  vovens  implere  primam. 

An  qui  immemor  voti  praeslat  opus  pro- 
missum,  a  volo  liberetur. 

243.  «  Resp.  Commutatio  est  substi- 
tutio  alterius  operis  honesti  loco  eius, 
quod  voto  promissum  erat,  sub  eadem 
obligatione.  Circa  quam,  ut  licite  fiat, 
traduntur  hae  rc^ulae:  prima,  ad  com- 
mutationem  voli  requiritur  auctoritas 
ecclesiastica:  4.  Quando  commutatio 

(8)  N.  88.       (9)  D.  15.  n.  8.         (10)  C.  5.  n.  7iJ. 
;ii1  P.7.        (12)  Ib.  .1. 10.  (15,  X.  28«. 


CAP.  III.  DE  VOTO 

fil  in  paulo  minus  bonum:  quod  si 
notabiliter  minus  sit ,  dicetur  dispen- 
satio.  2.  Quando  dubium  est  de  aequa- 
litate  boni  ( Cum  Salm.  i ).  3.  Quando 
fit  in  bonum  aequale:  licet  aliqui  tunc 
putent  sulficere  auctori  tatem  propriam-, 
haec  tamen  sufficit  ad  commutationem 
in  melius,  quia  in  meliori  minus  con- 
tinetur.  (  Est  commune  cum  Salm.  2 
exceptis  tamen  votis  reservatis).  Voco 
autem  melius,  quod  est  tale  in  ordine 
ad  utilitatem  spiritualem  voventis  et 
Deo  gratius  (cum  Salm.  ^.  Tutior  est 
commutatio  in  frequentiam  sacramen- 
torum,  Sanch.  Tamb.  Bardi  Bassius  ap. 
Salm.  ■«).  » 

244.  Quaeritur  an  votum  possit  pro- 
pria  auctoritate  commutari  in  opus  e- 
videnter  aequale.  Adest  duplex  senten- 
tia.  Prima  probabilior  negat  ex  s.  Th.  5 
qui  rationem  profert:  Quia  commuta- 
tio  est  quidam  contractus^  qui  perfici 
nequit  absque  consensu  eius^  qui  vicem 
Dei  gerit  in  terris,  scilicet  praelati.  De- 
indequia  supposita  promissione,  magis 
gratum  censetur  esse  Deo,  ut  vovens 
fidelis  sit  ei  praestando  rem  promis- 
sam,  quam  aliam  aequalem.  Ita  San- 
chez  6  qui  licet  antecedenter  '  contra- 
rium  censuerit,  se  revocat  tamen»,  cum 
Cai.  Covarr.  Sot.  Azor.  et  Suar.  Pal. 
Leani .  Laym .  Fill .  Reg.  etc.  cum  Salm.  9. 
Qua  posita  sententia ,  alii  dicunt  ta- 
lem  commutationem  esse  tantum  pec- 
catum  leve,  ut  Sanch.  Ledesm.  Dian. 
Mendo  et  alii  ap.  Salm.  10  quia,  ut  di- 
cunt,  esset  infidelitas  in  re  modica. 
Quare ,  si  iam  praestita  sit  materia 
commutata,  sufficit,  quod  vovens  sup- 
pleat  aliquid.  Et  idem  dicendum  asse- 
runt,  si  materia  praestita  fuerit  minor 
promissa.  Alii  taraen  sentiunt  esse  pec- 
catum  grave,  ut  Salm.  cum  Pal.  Suar. 
Azor.  Prad.  etc.  quia  de  tali  commu- 
tatione,  prout  irrita ,  nuUa  ratio  ha- 
benda  est.  De  hoc  vide  n.  seq.  245. 

Secunda  tameu  sententia,  quam  satis 
probabilem  vocant  Salm.  i*  et  tenent 
ElbeP2  Henr.  Medin.  Maior.  ap.  San- 

(1)  C.  3.  n.  130.  (2)  N.  152.  (3)  N.  142. 
(4)  Loc.  c.  (8)  In  4.  disl.  58.  q.  1,  a.  4.  q.  4. 
(6;  lu  dec.  (7)  L.  3,  c.  19.  n.  9.  iu  fin.  el  I.  4. 
•.  &  D.  28.        (8)  L.  4.  c.  49.  n.  12.  at  81. 


DDB.  VII.  ART.  II,  .^f;9 

chez'3  item  Tamb.i^  cum  Sa  Rodr.  Bon. 
Fag.  Dian.  Villal.  etprobabilem  vocanl 
Suar.  Arag.  apud  Sanch.  etTruII.  Less. 
etc.  apud  Salm.  *5  affirmat  cuique  li- 
cere  commutare  suum  votum  cum  o- 
pere  evidenter  aequali.  Ratio ,  quia 
praesumitur  Deus  aeque  acceptare  o- 
pus  quoad  substantiam  aequale ,  ob 
benignitatem  divinam,  saltem  ut  hila- 
rius  ei  oblatio  praestetur-,  qua  suppo- 
sita  praesumptione ,  ratio  promissio- 
nis,  ut  supra,  cessat.  Doctrina  autem 
et  ratio  allata  a  s.  Thom.  intelligenda 
est  de  opere  minori ;  nam  aliter ,  nec 
etiam  valeret  commutatio  in  evidenter 
melius,  quam  valere  non  dubitat  com- 
munis  sententia ,  etiamsi  sit  materia 
disparata,  ut  Salm.i^  cum  Sanch.  Azor. 
Val.  Suar.  Laym.  et  aliis  contra  pau- 
cos,  et  probatur  ex  c.  Super  his,  de 
voto.  Conveniunt  autem  etiam  primae 
sententiae  dd.  quod ,  si  materia  sit 
certo  aequalis,  et  probabililer,  aut  du- 
bitanter  sit  melior ,  tunc  propria  au- 
ctoritate  recte  fit  commutatio.  Ila  Sal- 
mant.  *'  cum  Sanch.  Suar.  Pal.  elc. 
quia  tunc  materia  semper  est  morail- 
ter  melior,  utSalm.is.  Sed  his  non  ob- 
stantibus,  puto  non  recedendum  a  pri- 
ma  sententia;  ratio  enim  allata  a  s. 
Thoma  valde  urget :  saltem  ratio  illa 
concludit  pro  opere  aequali. 

«  Secunda  regula.Adcommutationem 
voti  in  aequale  requiritur  causa ,  licet 
minor  quam  ad  dispensationem ,  quia 
dispensatio  plane  liberat  ab  obligatio- 
ne  voti ;  commutatio  vero  aliud  sub- 
rogat.  Unde  si  fiat  in  melius ,  nulla 
causa  requiritur;  si  in  aequale  cum 
auctoritate  superioris,  sufflcit  maior  in 
illud  propensio  (ut  Salmant.  i^  cum 
Laym.  Caiet.  etc.  vel  minus  periculum 
transgrediendi,ut  Elbel  20  cum  Sanch. 
Pal.  et  Croix).  Si  vero  dubitetur  an  sit 
aequale ,  sufficit  notabilis  molestia  in 
implendo.  Vide  Less.  2t.  » 

245.  Quaeritur  an ,  si  commutatio 
fiat  in  minus  sine  iusta  causa,  sit  non 

(9)  C.  3.  n.  134.     (10)  N.  15S.     (II)  Ibid.  n.  V.fi. 
(12)  N.  304.     (15)  Loc.  c,     (14)  bcc.  1.  5.  c.  16. 
S.  5.  n.  14.         (IS)  Ibid.         (16)  C.  5.  n.  132. 
(17)  C.  3.  n.  134.  iu  lin.      (18)  IbtJ.  n.  144.  in  l.it 
(19)  N.  iiS.      (20)  W.  30».       (21)  L.  2.  «.  41), 

2i 


370 


LIB.  III.  TraCT.  li.  DE  11.  PRAEC.  DECAL. 


solum  illicita,  sed  etiam  invalida.  Pri- 
ma  sententia  cum  Sanch.  i  ct  Dian. 
Candid.  etc.  ap.  Salm.2  et  Tamb.  3 
dicit  esse  validam  ,  modo  suppleatur 
defectus;  quia,  si  non  esset  maior  ob- 
ligatio  erga  homines,  quam  supplendi, 
tanto  magis  erga  Deum ,  cum  quo  mi- 
tius  agitur.  Et  haec  cohaeret  cum  se- 
cunda  opinione  relata  supra  num.  244. 
Secunda  vero  sententia  dicit  esse  inva- 
lidam,  sicut  invalidam  esse  dispensa- 
tionem  sine  iusta  causa  docet  s.  Th.*. 
Ratio,  quia  praelatus  nequit  excedere 
facultatem  quam  habet  sibi  a  Deo  de- 
legatam,  scilicet  commutandi  tantum 
cum  causa  iusta.  Ita  Salm.5  cumMar. 
Pal.  TruU.  etc.  Utraque  est  probabilis. 
In  dubio  autem,  an  causa  commutatio- 
nis  fuerit  sufficiens,  vel  non;  docet  d. 
Thom.  6  posse  voventem  acquiescere 
iudicio  commutantis. 

Unde  resolves; 
246.  (f  1 .  Quamvis  oratio  absolutfe  sit 
melior  ieiunio,  non  licet  tamen  propria 
auctoritate  hoc  in  illam  commutare, 
quia  hic  et  nunc  potest  ieiunium  esse 
Deo  gratius,  utpote  utilius  ad  bonum 
spiritualehuius  hominis.  Less.'  Sanch.» 
(AsseritLohn.s  unam  confessionem,  vel 
communionem  valere  pro  rosario  to- 
tius  hebdomadae.  Sed  huic  generaliter 
loquendo  non  acquiesco). 

y  2.  Omnia  vota  personalia  ptopria 
auctoritate  commutari  possunt  in  vo- 
tum  religionis:  imo  ipso  iure  omnia 
vota  realia  sic  mutantur  in  professio- 
ne.  (Sic  s.  Thom.  apud  Salm.  «>.) 

»  3.  Qui  habet  votum  religionis  non 
potest  illud  propria  auctoritate  com- 
mutare  in  susceptionera  episcopatus, 
tum  quia  hic  non  efficit  hominem  per- 
fectiorem,  quam  religio ,  licet  perfe- 
ctiorem  esse  supponat :  tum  quia  non 
constat,  quod  illud  hic  et  nunc  sit  Deo 
gratius:  tum  quia  sic  respondit  Inno- 
centius  iii.  **  ap.  Bonac.  12.  Idem  do- 
cent  Less.  13  Az.  Sanch.  Laym. "  Pal.  <5 
Fag.  Dian.  «. 

1)  L.  4.  e.  31.  n.  8.  (2)  C.  3.  n.  147. 

(5)  Ibia.  n.  9.  (4)  2.  2.  q.  88.  a.  12.  (8)  N.  1A3. 
(G)  2.  2.  q.  88.  a.  12.  ad  2.  (7)  D.  16.  (8)  C.  «(. 
(«)  Iii  instriicl.  elc.  (10)  G.  3.  n.  1'». 

'.li\  c  T>oc  lu.is,  (Ip  voJo  f  l  voli  rejempl. 


»  4.  Qui  habet  facultatem  dispen- 
sandi ,  (etiam  delegatam  ,  ut  veriug 
Laym.  Less.  Pal.  Suar.  cum  Salm.  ^^ 
contra  Nav.  Sanch.  etc.)  habet  etiam 
commutandi;  non  tamen  contra:  quia 
commutatio  est  pars  dispensationis ; 
qui  autem  potest  maius,  etiam  minus 
potest.  Qui  autem  habet  facultatem 
commutandi  tantum,  non  potest  muta- 
re,  nisi  in  aequale :  quod  moraliter  et 
non  scrupulose  aestimandum  est,  ut 
monet  Laym.  is^  iu  qua  aestimatione, 
ait  Caietan.,  non  negligenda  suntcou- 
comitantia :  v.  gr.  in  voto  peregrina- 
tionis  habenda  ratio  non  tantum  labo- 
ris,  sed  etiam  expensarum  quas  fe- 
cisset  19.  Suar.  Less.  Vid.  Bon.  20.  » 

247.  Quaeritur  an  habens  facultatem 

tantum  commutandi,  possit  commutare 

in  opus  aliquantulum  minus.  Prima 

sententia  (quam  satis  probabilem  recte 

vocant  Salm.2i)  affirmat,  modo  exces- 

sus  non  sit  notabilis.  Ratio,  quia  si 

potestas  commutandi  non  esset  talis, 

esset  pluribus  anxietatibus  obnoxia, 

ideo  inutilis ;  cum  difficillimum  sit  ae- 

qualitatem  invenire  in  re  subrogata. 

Deinde  quia,  si  probabile  est  posse 

fieri  commutationem  auctoritate  pro- 

pria  in  aequale,  probabile  etiam  esse 

debet,  quod  habens  facultatem  com- 

mutandi  possit  commutare  in  aliquid 

minus,  aliter  talis  potestas  nihil  ope- 

raretur.   Ita  Sa   Bonac.   TruII.  Dian. 

Leand.  Medin.  et  probabile  vocat  Less, 

ap.  Salm.  22.  Secunda  vero  sententia 

tenet  faciendam  esse  commutationem 

in  rem  aequalem,  aequalitate  tamen 

raorali,  non  mathematica,  ita  ut  parva 

credatur  esse  differentia,  et  nullus  ex- 

cessus  manifeste  appareat.  Ita  Salm.23 

cum  Cai.  Pal.  Suar.  etc.  cum  Bus.  hic 

et  Laym.  Et  sic  sententia  haec  revera 

cum  priraa  conciliatur. 

Notandum  hic  quod  recte  potest  o- 
pus  personale  commutari  in  reale,  et 
e  converso,  et  perpetuum  in  tempo- 

(12)  In  2.  praec.  d.  4.  q.  2.  p.  7.      (15)  L.  2.  c.  4. 

d.  16.  a.  lUS.  (14)  L.  4.  1.  S.  c.  6.  n,  IS. 

(lo)  Tr.16.  disp.  l.p.  6.  n.  2..  (16)  P.6.  t,  6.  r,62. 

(171  C.  5.  n.  81.         (18)  L.  4.  ir.  4.  c.  8.  ii.  24. 
i  ii^,  E»  c.  Magna,  de  voio.  (20)  P.  7.  S-  5. 

•  (2l-)  C.  3.  n.  138.     (221  D.  n.  158.     C23)  N.  l.'i» 


CAP.  ill.  DE  V 

rale.  Salm.  *  cum  Less.  Suar.  Layra. 
Pal.  etc.  Recte  autem  ElbeP  cum  Gob, 
et  Tamb.  monet  confessarium ,  ut  co- 
netur  talia  opera  voto  substituere,  quae 
poenitenti  videantur  magis  utilia ,  et 
iion  uimis  difficilia. 

248.  «  5.  Si  is,  cuius  votum  muta- 
tum  est,  malit  deinde  implere  primum, 
id  potest :  tum  quia  id  est  melius,  vel 
aequale,  tum  quia  in  eius  favorem  fa- 
ctum  est,  cum  tacita  conditione,  si  ei 
placuerit.  Less.  3  Sanch.  Fill.  ^.  » 

Si  votum  commutatum  est  in  minus 
vel  aequale ,  procul  dubio  potest  ad- 
huc  eligi  primum  opus.  Est  commune 
apud  Salm.  5  cum  Sanch.  Pal.  Suar. 
etc.  Dubium  est,  sicommutatio  facta 
sit  in  melius  cognitum  et  acceptatum. 
TuncSuar.  Fill.  Regin.  etc.ap.SaIm.6 
negani  posse  voventem  redire  ad  pri- 
mum.  Sed  probabilius  id  concedunt 
communiter  Less.  '  Sanch.  s  Elbel  ^  et 
Salmant.  i"  cumLaym.  Bon.  Pal.Tamb. 
Dian.  TruII.  etc.  Quia  commutatio  fit 
in  favorem  voventis.  Excipit  Sanch. 
cum  Suar.ii  gi  talis  commutatio  fieret 
consulto,  et  in  maiorem  Dei  cultum. 
Atveriusdicunt  Salm.i^cumPal.  Prad. 
et  Villal.,  neque  adhuc  talem  commu- 
tationem  obligare  saltem  sub  gravi, 
nisi  fiat  novura  votum :  quia  quod- 
cumque  proposilum  non  obligat,  nisi 
interveniente  promissione  et  animo  se 
obligandi,  ut  docet  s.  Thom.^s,  Ex  his 
onmibus  infertur  quod  vovens,  etsi 
redierit  ad  priraum  opus,  polest  ta- 
men  iterum  redire  ad  secundum  sub- 
rogatura.  Et  praeterea,  si  pluries  facta 
est  commutatio  in  diversa  opera,  vo- 
vens  potest  eligere  eorum  quodcum- 
que  nialit.  Salm.i^  cum  TruU.  Dian.  et 
Villal.Siquistamenpostacceptationera 
reisubrogataeiterumvoveat  rem  com- 
mutatam;  tunc  tenetur  ad  utramque 
praestandam,  si  intendat  se  obligare 
novo  vinculo  voti.  In  dubio  autem 
praesumi,  quod  habuerit  animum  se 

(1)  C,  3.  n.  140.  (2)  N.  508.  in  fiu.  (3)  N.  97. 
(4)  N.  289.  (S)  C.  5.  n.  167,  (6)  N,  08. 

(7)  L.  2.  c.  40.  n.  111.  (8)  h.  4.  c.  53.  n.  26. 

^9)  N.  518.  (10)  N.  1S9.  (11)  N.  27. 

(12)  N.  170.  (15)  2.  2.  «.  88.  a.  1.  ail  2. 

J4j  UAd.  n.  169.  iu  no.  et  171.         (IS)  N.  171. 


Oro  DUB,  VII,  371 

obligandi  novo  voto,  dicunt  Trull.  e( 
Bonac.  At  Salmaotic,  *'j  putant  etiam 
probabile  esse  oppositum ,  et  sic  te- 
neri  tantum  ad  rem  commutatam.  Et 
hoc  mihi  esl  probabilius,  quia  votum 
dubium  non  obligat,  iuxta  dicta  lib.  1 . 
num.  76. 

249,  «  6,  Si  voti  legitime  a  superio- 
re  commutati  materia  sive  opus  fiat 
impossibile,  vel  indifferens,  non  tene- 
tur  redire  ad  prius,  quia  obligatio  ex- 
tincta  est,  Vide  Laym.  Bon.  i6.» 

Facta  voti  commutatione  etiamsi  res 
subrogata  fiat  impossibilis  culpa  vo- 
ventis,  vel  si  ipse  eam  non  impleve- 
rit,  non  tenetur  ad  primam;  v.  gr.  pro 
eleemosyna  subrogatum  est  ieiuuiura 
tali  die,  si  tunc  ieiunare  qon  potuisti 
vel  noluisti,  peccasti ,  sed  non  teneris 
ad  eleemosynara,  quia  per  commuta- 
tionem  priraa  obligatio  extinguitur;  ita 
Sanch,  "  et  Salmanticens.  <8  cum  Lay- 
man  Pal.  TruII,  Suarez  et  Elbel  i»  ac 
Sporer  20  cum  communiss.  Hoc  tamen 
non  currit  si  comrautatio  fiat  auctori- 
tate  propria;  tunc  enira,  si  non  imple- 
tur  secundura  opus,  iraplendum  est 
primura;  quia  non  extinguitur  tunc 
prima  obligatio,  sed  satisfit  per  iraple- 
tionem  superabundantem ,  vel  saltem 
aequivalentem ,  ut  supra ;  et  hoc  cer- 
tura  est.SaImant.21  cum  Tamb,  Leand. 
etc, 

Ultimo  pro  complemento  huius  du- 
bii  quaeritur  1.  an  habens  facultatera 
commutandi  vota  pro  aliis,  habeat  el- 
iampro  se,  Respond.  affirmative,  sicut 
de  facultate  dispensandi  docent  coni- 
muniter  Sanch.  22  Bon,  23.  ita  Salm,  24 
cura  Tamb.  Suar.  TruII.  Azor,  Dian, 
Prad.  Leand,  Rodr.  etc.  et  probant  ex 
s,  Th.25  qui  docet  posse  praelatum  sibi 
dispensare.  Quaer.  2.  an  qui  immemor 
voti  praestat  opus  promissura,  a  voto 
in  posterum  liberetur.  Vide  dicta  num. 
224.  circafin.  etdicenda  derest.  num. 
700.  quaest.  2,  v.  Limitant  3. 

(16)Loc,cit.  (17)L.  4.  C.S6.  n.l3. 

(18)  C.  5.  11.  63.  (19)  N.  318. 

(20)0.5.11.156.  (21)  N.  166. 

(22)  Do  malr.  1.  3.  d  3.  n.  8.ot  9.  Dcc.  1.  4.  c.  Ift 
11.  42.  et  4o.  (25)  P,  7.  J.  4.  n.  51.  (24)  C.  ." 
n.  128.  (23)  2,  2,  ,^Mm\.  18.  ,i.  8. 


372 


ilB.  m.  TRACT.  It. 


Dimi^u  Vni.  Quld  stt  dispensatio  et  quis  possit 
dispensare  in  votis. 

250.  Quae  causa  requiratur  ad  dispensandum- 
25< .  Quid  si  dispensatio  sit  facla  bona  fide,  sed 
sine  causa? 
Quid  si  dubium  sit,  an  adfuerit  causa? 

252.  Quae  causae  sufpcianl  ad  dispensandum. 

253.  An  sufpciat  imperfecla  deliberatio,  aut  li- 
berlas, 

254.  Fide  alia  notanda, 

235.  An  dispensari  possit  votum,  factum  in  be- 

neficium  tertii. 
Et  quid  O.e  voto,  et  iuramento  perseverantiae, 

quod  praestalur  in  quibusdam  congregalio- 

nibus. 
256.  Qui  possint  dispensare,  An  papa  in  votls 

solemnibus. 
An  episcopi  in  votis  simplicibus,  Quipos- 

sint  facullatem  dispensandi  delegare.  An  ha- 

bentes  facuUatem  valeant  dispensare  cum 

seipsis. 
237.  An  praelati  regulares  possint  dispensare 

in  omnibua  votis  religiosorum.  An  novitio- 

rum.  An  saecularium. 
258.  De  volis  reservatis  plura  notabilia. 
239.  An  iuramentum  castitatis,  aut  religionis 

sit  reservatum  sicut  votum. 

260.  An,  commutato  voto  reservato,  materia 
subrogata  etiam  reservata  sit. 

261.  An  eliam  sint  reservata  vota  castitatis,  ct 
religionis  conditionalia,  aut  poenalia, 

262.  An  peregrinipossint  dispensari  ab  episcopo 
loci  in  votis,  et  legibus  communibus.  Remis- 
sive  ad  lib.  \.  n.  ^158. 

250.  Resp.  1 .  Dispensatio  est  abso- 
luta  obligationis  voti  condonatio,  no- 
mine  Dei  facta.  Ad  hanc,  ut  valeat,  iu- 
sta  causa  requiritur  :  qualis  v.  gr.  est 
4 .  Bonum  ecclesiae,  vel  comraune  reip. 
(Et  etiam  familiae :  vel  maior  profe- 
ctus  voventis.  Salm.  i  cum  s.  Thom. 
Suar.  Sanch.  Et  etiam  in  dubio :  de  hoc 
Palaus  et  Suar.2.).  2.  Notabilis  diflicul- 
tas  in  observatione  voti.  3.  Imperfe- 
ctio  actus  vel  levitas ,  ac  facilitas,  ex 
qua  processit  votum.  Suar.  3  pill.  '^ 
Sanch.5.  Vide  Bon.  6  Laym. '.  (Hinc 
monet  Innocent.  iii.  »  tria  attendenda 
esse  in  dispensatione  votorum.  1 .  Quid 
liceat  secundum  aequitatem:  2.  quid 
liceat  secundum  honestatem:  3.  quid 
expediat  secundum  utilitatem :  ex  quo 
ait  Elbel  »  cum  Sporer  lo  tunc  dispen- 
sandum  in  voto,  quando  illud  vergeret 
in  ruinam  aut  laqueum  animae  ob  per- 
plexitatem;  vel  quando  speratur  maior 
utilitas).  » 

(1)  Tr.  17.  c.  3.  n.  12S.     Ca)  Ib.     (3)  L.c.c.17, 
(4)  i>f.  260.      (8)  L.  4,  c,  2S.      (C)  P,  1.  n,  VI. 
(7)  L,  4.  ir.  4.  c.  8.  n,  S,     (8)  t.  Magnae,  de  voto. 
f»)N.177.    aO)C.4.n.43.    (ll)L.i.n.  280.in  fm. 


DE  II.  PRAEC.  DECAt. 

251 .  Qiiaeritur  hic  an  valeat  dispea- 
satio  si  bona  fide  credatur  adesse  iusta 
causa,  quae  revera  non  sit.  Prima  sen- 
tentia,  quam  tenent  cum  Busemb.  *' 
Sanch.*2  Less.'3  Salm.*''*  cum  Tamb.  et 
Leand.  qui  citant  etiam  Layman,  sed 
non  bene,  ut  infra  videbimus,  affir- 
mat  valere  dispensationem;  quia  talis 
censenda  est  voluntas  divina  ne  con- 
scientiae  anxietatibus  vexentur,  sed 
permaneant  firmae  determinationea 
pastorum,  prout  necesse  id  videtur  ad 
rectum  regimen  animarum.  Secunda 
sententia,  quam  tenet  Pal.  **  cum  Ba- 
silio  et  Sala ,  contradicit:  et  hanc  se- 
quimur,  si  postea  certum  comperiatur 
uon  adfuisse  causam,  vel  non  suffi- 
cientem;  primae  enim  sententiae,  licel 
a  tantis  aa.  defensae,  obstat  tamen 
principium  certum,  quod  in  lege  supe- 
rioris  invalide  dispensat  inferior  sine 
sufficienti  causa.  Secus  autem  dicen- 
dum  puto,  si  dubium  sit  an  adfuerit 
causa,  vel  an  sufficiens;  tum  quia  in 
dubio  tunc  stat  pro  valore  dispensa- 
tiouis;  tum  quia  in  eo  casu  urget  ra- 
tio  primae  sententiae,  nempe  quod  es- 
set  res  nimis  scrupulis  obnoxia,  si  ho- 
mines  post  obtentam  dispensationem 
inquirere  tenerentur  de  eiusvalore;  et 
cum  hoc  frequenter  accideret,  bene 
tunc  praesumitur  Deus  ratam  habere 
dispensationem  illam  ad  conscientias 
pacandas ,  et  ad  rectam  gubernatio- 
nem.  Ubi  autem  certe  detegitur  nuUi- 
tas  causae,  recte  ait  Pal.,  quod  tui- 
nime  praesumitur  Deus  favere  velle 
errori  manifesto  (quicquid  dicat  Dia- 
na  16).  Etsic  revera  loquitur  Laym.  i^  q  i  i 
dicit  posse  dispensatum  bene  acquio  . 
scere  dispensationi,  donec  veritas  non 
appareatin  contrarium,  citans  Sot.  Nav. 
Suar.  etc.  Et  consentit  nobis  Palaus, 
qui  ait  casu  quo  causa  est  dubia,  le- 
gitima  praesumitur  dispensatio.  V.  lib. 
1.  num.  182.  Valde  autem  probabile 
est  cum  Salmant.  's  validam  esse  di- 
spensationem,  etiamsi  mala  fide  a  di- 

(12)  Dec.  l.  4,c.  44,  n,10,  (15)  L,  2.  c.40,  n,lil>. 
(14)  Dc  voto  tr,  17,  c,  3.  n,  119,  ac  tr,  11,  »le  lcj^. 
c.  3,  n,  71,  (13)  De  volo  tr,  IS.  d.  2.  p,  «J.  n,  4. 
(1«)P,  1.  to.lO.r,  53,  (17)  i-  l.tr,4.c.22.n.l2 
(18)  De  lesjl).  c.  S.  i"^  »>•  »» 


CAP.  III.  DE  VOTO  DDB.  VIII. 


373 


spcnsante  ipsa  fuerit  impertita,  si  re- 
vera  aderat  lusta  causa,  ut  diximus 
lib.  1.  de  legib.  n.  181. 

252.  SufBcit  autem  pro  causa  ad  di- 
spensandum  periculum  transgressionis 
obindispositionemparticularemvoven- 
tis,  vel  ob  communem  fragilitatem  ho- 
minum.  Sufficit  etiam  magna  difficul- 
tas  in  executione,  non  solumsi  non  fuit 
praevisa,  ut  dicunt  Sanch.  Pal.  Suar., 
sed  etiam,  si  praevisa  fuerit,  ut  cen- 
sent  Salm.  i  cum  Leand.  et  Tamb.  Tum 
quia  tunc  etiam  adest  periculum  trans- 
gressionis;  tum  quia  res  multo  diffici- 
lior  apprehenditur  dum  instat  execu- 
tio,  quam  dum  deliberatur.  Et  etiamsi 
talis  difficultas  ortum  habeat  ex  fragi- 
litate  voventis,ut  Suar.  Pal.Lay.  Trull. 
cum  Salm.  2.  Sufficit  etiam,  si  vovens 
vexetur  magnis  scrupulis.  Salm.  3  cura 
Sanch.  TrulL  Fag.  et  Tamb. 

253.  Praeterea,  etiamsi  absit  pericu- 
lum  transgressionis,  et  magna  difficul- 
tas  in  executione,  sufficit  pro  causa, 
quod  votum  emissum  sit  immature,  sci- 
licet  cum  nimia  facilitate,  vel  ex  im- 
perfecta  deliberatione,  vel  sine  perfe- 
cta  libertate,  Sanch.  ^  et  Cai.Pal.  Sua- 
rez  etc.  cum  Salm.  &.  Ob  hanc  ratio- 
nem  vota  impuberum  sine  alia  causa 
possunt  absolute  dispensari  sine  aliqua 
commutatione,  ut  Sanch.^et  Tamb.Pal. 
Cai.  Suar.  etc.  cum  Salm.  ^.  Idem  di- 
cendum  est,  si  votum  sit  emissum  ob 
metum  levem  incussum  ab  extrinseco, 
Sanch.  8  et  Pal.  cum  Salm.  Idem,  quan- 
do  imperfecta  deliberatio,  aut  libertas 
in  vovendo  processit  ex  tristitia  sive 
ira  sive  metu  intrinseco  naufragii,  mor- 
lis,  vel  alterius  mali;  quia  tunc  imma- 
lure  vota  fieri  solent,  et  ideo  possunt 
dispensari  sine  commutatione.  Si  au- 
tem  constaret  tunc  maturam  adfuisse 
deliberationem,  tunc  dispensatioui  ad- 
misceatur  aliqua  commutalio.  Sicut  et- 
iam  fieri  debet,  si  cessat  causa  impul- 
siva  voti.  Ita  Salm.  »  cum  Pal.  Sauch. 
et  Tamb 

SR)4.  «  1 .  Cum  causa  non  sufficit  ad 

(1)  C.  3.  n.  124.         (2)  Ibid.  (5)  Ibid. 

(4)  L.  4.  c.  -^S.  n.  28.  (S)  C.  3.  n.  121. 

(6)  Ibid.  n.  30.  (7)  N.  128.  (8)  N.  52. 

(«}Eod.  U.23.      (lO)Loc.c.     (II)  L.  6.  de  voto. 


integram  dispensationem,  partim  di- 
spensari,  partimcommutaripotest.  Bo- 
nacin.  lo. 

»  2.  Praelatus  videns,  ac  (cum  faci- 
le  possit)  non  contradicens,  videtur  di- 
spensare,  ait  Sa. 

»  3.  Potestas  etiam  delegata  dispen- 
sandi  in  votis  extendit  se  etiam  ad  vota 
iurata,  et  iuramenta  pia  soli  Deo  facta. 
Vide  Suar.  n  Sanch.  12  (ut  diximus  su- 
pra  n.  190.  An  autem  iurameuta  reli- 
gionis,  castitatis  etc.  sint  reservata,  ut 
vota.  Utraque  est  probabilis,  ut  dice- 
mus  infra  n.  259.  v.  Quaeritur  1.). 

»  4.Ante  voti  acceptationem  a  certa 
persona  aut  ecclesia,  non  censetur  ei 
ius  acquisitum,  ideoque  sine  eius  in- 
iuria  potest  dispensari,  vel  commutari.» 

255.  Sed  hic  fusius  discutienda  est 
quaestio,  an  votum  redundans  in  uti- 
litatera  horainis  possit  dispensari,  aut 
coiiirautari  sine  eius  consensu.  Resp.  1 , 
quod  si  votum  nonduraa  tertio  est  ac- 
ceptatura,  coramunissima  est  sententia 
posse  commutari,  ut  Elb.  ^3  et  Sanch.  «^ 
cura  Cai.  Sa  Nav.  Sylv.  Az.  Suar.  etc. 
etiarasi  promissio  non  in  solum  Deum, 
sed  peculiariter  etiam  in  personam  di- 
recta  fuerit,  puta,  si  vovens  dixerit: 
Promittocum  voto  dare  talipauperietc, 
sed  promissio  non  fuerit  acceptata  ne- 
que  ab  illo,  neque  ab  aliis  nomine  il- 
lius,  ut  addit  Sanch.is  cum  Suar.  Sylv. 
Armill.  etc.  Et  etiamsi  proraissio  facta 
sit  in  honorera  sancti  illius  ecclesiae, 
requiritur  acceptatio  ab  illius  rectore, 
ut  corarautatio  non  amplius  fieri  pos- 
sit.  Sanch.  «6  cum  Cai.  etc.  Responde- 
tur  2.  quod  si  promissio  fiat  soli  Deo 
dandi  aliquid  pauperibus  indetermi- 
natis,  tunc  semper  commutari  potest, 
etsi  promissio  alicui  ex  pauperibus  post- 
ea  manifestetur,  et  ab  illo  acceptetur, 
utSanch.  "  cum  Suar.Lugo  isxanab.  i» 
cura  Pal.  Respondetur3.quod,  si  e  con- 
verso  promissio  facta  sit  in  utilitatem 
solius  hominis,  et  sit  acceptata,  nulla- 
tenus  sine  eius  consensu  revocari  pot- 
est,  ut  diximus  supra  n.  192. 

(12)  L.  8.  do  malrim.  dub.  4.  (13)  N.  30!' 

(14)  Dec.  1.  4.  c.  41.  n.7.  (IS)  Ibid.  n.  10.  ,:i  .1. 
(1G)N.  12.  (17)Ib.  n.  14.  (18)  De  itist.  d.  29. 
n.  93.  (19)  Dec.  1.  3.  c.  7.  $.  6.  d.  3. 


374  Lin.  III.  TRACT 

Dubium  magnum  est,  utrum  votum 
principaliteremissum  in  honoremDei, 
sed  secundario  seu  minus  principaliter 
etiam  in  favorem  alicuius  tertii  deter- 
niinati,  puta  talis  ecclesiae  vel  pau- 
peris,  possit  commutari,  postquam  ab 
his  sit  acceptatum,  sine  eorum  consen- 
su.  Negant  Elbel  i  Less.  2  Sanch.  s  Sal- 
mant.^^cum  Suar.  Moya  etc.  Ratioquia 
f  unc  ius  acquiritur  ecclesiae  acceptan- 
ti,  aut  pauperi,  cuius  simul  invoto  ra- 
lio  habita  est,  v.  gr.  ob  specialem  af- 
fectionem,  aut  illius  necessitatem,  ut 
Sporer  s  cum  Henr.  Viva  ^  etFagund. 
Trull.  Leand.  apud  Salm.  '  dicunt  sa- 
I  is  esse  probabile,  quod  bene  potest  ta- 
le  votum  commutari  auctoritate  prae- 
lati  vel  propria  etiam  post  acceptatio- 
nem.  Et  huic  opinioni  consentit  Caiet. 
(apud  Sanch.  «  qui  loquens  de  cap.  Li- 
cetde  regular.  ubi  disponitur,  quod  pro- 
fessus  in  religione,  licet  eius  praelatus 
illum  acceptaverit,  potest  in  meliorem 
.  transire;  Cai.  reddit  rationem,  quia  il- 
le  propter  Deum,  non  propter  praela- 
tum  religioni  se  donavit,  et  ideo  potest 
suum  votum  propria  auctoritate,  etiam 
post  acceptationem,  in  melius  commu- 
lare.  Consentit  etiam  Nav.  apud  eum- 
dem  Sanch.9  qui  haec  ait:  Cum  quis  e- 
misit  votum  dandi  alicui  certam  quan- 
litatem,  etiam  postquam  acceptata  est, 
posset  pontifex  commutare^  quod  prin- 
cipaliter  ea  promissio  non  sit  facta  in 
gratiam  hominum^  sed  in  Dei  cultum. 
Et  quod  Nav.  dicit  de  pontifice,  idem 
dicendum  est,  ut  ait  Sanchez,  de  aliis 
praelalis  ob  rationem  allatam.  Ratio  i- 
gitur  huius  sententiae,  ut  loquitur  Fa- 
gund.  ap.  Tamb.'*',  est,  quiahaec  vota 
principaliter  diriguntur  in  Deum  in  fi- 
iieni  cuius:  et  pauper  est  solum  finis 
cui  minus  priucipaiis  sive  accessorius, 
qui  finem  principalem  sequidebet.Etsi 
enira  promissio  fit  peculiariter  ad  hunc 
pauperem,fittamenpropterDeum-,hinc 
Deusest  tota  causa  promissionis,  et  per 
accidens  se  habet,  quod  acceptaverit 
paiiper,  qui  si  adhuc  aliquod  ius  acqui- 

(1)  N.  500.  (2)  h.  2.  c.  40  II.  DO. 

(5)  lliiil.  n.  115.  (4)  C.  5.  ii.  li>«. 

(o)  Dc  1.  pracc.  c.  5.  a.  115. 

((;)  l)c  inliiluco  <|.  12.  a,  1.  n.  5.      (7)  N.  VS.'. 


DE  II.  PR.\EC.  DECAL 

sierit,  acquisivit  tamen  dependenter  a 
beneplacito  Dei,  cui  debet  servari  pro- 
missio. 

Notandum  pariter  est  hic  1 .  quod  ta- 
lis  simplex  promissio  facta  homini,  et- 
iam  acceptata,  etsi  obligaret,  non  obli- 
garettamen  sub  gravi,  iuxta  valde  pro- 
babilem  sententiam  Salm.  i*  cum  Cai. 
Bann.  etc,  uti  fusius  dicemus  de  con- 
tract.  n.  720.  Notandum  2.  quod  idem, 
quod  dictum  est  de  voto,  dicendum  est 
de  iuramento  principaliter  emisso  in 
honorem  Dei,  ut  probabiliter  censet 
Tamb.^2  cum  Fagund.,quod  possit  re- 
laxari  ab  episcopo  sine  consensu  par- 
tis.  Sed  notandum  3.  quod  hoc  intelli- 
gitur  de  sola  promissione  gratuita;  se- 
cus  vero  dicendum,  si  pars  acceptans 
se  ad  aliquod  onus  obligaret  in  com- 
modum  proraittentis;  tunc  enim,  cum 
intercedat  ibi  coutractus  onerosus  u- 
trinque  obIigatorius,promissio,et  con- 
sequenter  iuraraentum  non  potest  re- 
mitti  promittenli,  nisi  altera  pars  con- 
senserit,  iuxta  legem  coulraciuum.  Et 
sic  eveuit  in  iuramento  perseverantiae., 
quod  praestatur  in  v.congregationepp. 
missionis  s.  Vincentii  a  Paulo,  necnon 
in  nostra  minima  coogregatione  ss.Re- 
demptoris,  ubi  oblati  licet  principaliter 
in  obsequium  Dei  iuramento  promit- 
tant  perseverare  in  congregatione,  at- 
tamen,  quia  eodem  tempore  congrega- 
tio  eos  acceptando  se  obligat  ad  ipsos 
sustentandos  et  instruendos,  atque  ad 
non  dimittendos  sine  iusta  et  gravi  cau- 
Ga  (de  qua  autem  superiores  nou  tenen- 
tur  dimissis  rationem  reddere),  ideo 
cum  intercedat  hic  contractus  ultro  ci- 
troque  obligatorius,  nequit  iuramen- 
tum  ab  alio  remitti,  quam  ab  ipsacon- 
gregatione,veIasummopontifice,prout 
sdpremo  bonorumecclesiasticorum  do- 
inino.  Id  patet  ex  raonito  ss.  doraini  no- 
stri  Benedicti  xiv.  sive  bulla  Convoca- 
tis  ^^ uhi  diciluv:  Denique  quoad  votano' 
verint  (confessarii)  sibi  abstinendum  ab 
eorum  (votorum)  commutatione,  in  qui' 
bus  agitur  de  praeiudicio  tertii.  Quare 

(8)  Ib.  n.  27.        (9;  Ibid.       (10)  Dec.  I.  3.  c.  17. 
.  !)•  2.  n.  IS.  (11)  De  contr.  c.  4.  u.  82. 

(12)  Dec.  1.  3.  c.  7.  §.  6.  n.  5.  et  c.  17.  S.  2.  n.  l.^i 

(13)  Ed.  22.  UOV.1749.  $.  Sa.pio  an.  iiiMl.l7!10. 


CAP.  iir.  T)K  voTo  DTTn.  vni. 


375 


m  eo,  quod  pertinet  ad  vota,  quantum- 
vis  simpUcia,  seu  perseveranliae,  seu 
alia  emitti  solita  in  aliqua  congregatio- 
ne  vel  communitate;  et  in  vota  obligato- 
ria  a  tertio  acceptata,  non  se  ingerant. 
Ita  praefatus  pontifex  noster  apud  Fr. 
Theodorum  a  Spir.  s.  i.  Qui  2  quaestio- 
nem  proponens,aa  votum  vel  iuraraen- 
tum  perseverandi,  emissum  in  congre- 
galionibus  a  sacerdotibus,  sive  mulie- 
ribus  oblatis  possit  commutari  in  vim 
iubilaei.  Respondet  negative,  hanc  ra- 
tionem  adducens:  Nec  quia  reservatum, 
sed  quia  emissum  est  per  modum  con- 
tractus  onerosi  ultro  citroque  ohligan- 
tis.  Nunquam  enim  summus  pontifex 
confert  facultatem  ad  commutandum  vo- 
tum,  ubi  laeditur  ius  aliorum  3.  Nec  ob^ 
stat^  quod  votum  hoc  perseverandi  prin- 
cipaliter  fiat  in  Dei  cultum,  secundario 
in  congregationis  obsequium;  quia  hoc 
non  adimit^  quin  sequatur  inter  voven- 
tem  vel  iurantem,  et  congregationem  con- 
tractus  ex  utraque  parte  obligatorius^ 
et  proinde  quin  ius  congregationi  quae- 
situm  laederetur,  si  eius  irrequisito  con- 
sensuvotum  emissum c  mmutaretur. Ex 
eadem  ratione  sequitur  commutari  non 
posse  votum  ab  alumnis  collegiorum  e- 
missum  pro  missionibus  ad  infideles^etc. 
cum  de  tertii  praeiudicio  tractetur,  etc. 
Ita  praedictus  auctor.  Et  idem  ss.pon- 
lifex  Beuedict.  xiv.  inbulla:  Inter  prae- 
teritos^  sicait:  Quodveroattinetad  com- 
mutationem  votorum,  in  quibus  de  tjrtii 
praeiudicio  agitur,  quae  quidem  poeni- 
tentiariis  interdicitur,  apposite  sane  scri- 
bit  Suarez  &  circa  vota  perseverantiae, 
quae  a  quibusdam  fiunt  dumaliquam  con- 
gregationem  ingrediuntur,  quaeque  na- 
turam  assumunt  contractus  et  recipro- 
cae  obligationis  inter  ipsos  et  congrega- 
tionem,  quae  eosdem  recipit,  a  quibus 
poenitentiarvi  dispensare  non  pussunt. 

256.  «  Resp.  2.  Potestas  dispensandi 
convenit  omnibus ;  raelatis,qui  habent 

(1)  In  tract.  dc  iubilaeo  ed.  Romae  anno  17S0. 
(2)  C.ll.§.2.n.l0.  (3)Ex  c.Cum  sit,  de  rescriptis. 
(4)  Ed.  5.  decemb.1749.  §.  S.  n.  66.  [S"  T.  2.  de 
lel.  lib.  6.  c.  S.  n.  7.  (6)  L.  2.  c.  ■50.'  u.  12. 
(7)  C.  57.  (8)  Loc.  c.  c.  12.  (9)  Sailcm  possunt 
«uspcndcre  illa  quatenus  praciudicaut  novo  vitac  sta- 
tui.  Hom.  Ap.  tr.  S.  n,  42, 


iurisdictioueiu  in  foro  externo,  velpri- 
vilegiura,  Less.  ^  Sanch,  '  et  commun. 
Unde  dispensare  possunt  sequentes:  4. 
papa  respectu  omniura  fidelium  in  o- 
ranibusvotis.2.Episcopusrespectu  suo- 
rum  subditorura;  non  autem  parocbus, 
quia  tantum  habet  iurisdictionem  fori 
interni.  Suar.^^.S.  Praelati  regulares  e- 
xempti  respectu  suorum  religiosorum, 
et  novitiorum:  idque  circa  vota,  quae 
vel  in  saeculo,  vel  etiam  in  novitiatu  fe- 
cerunt^.  Les.'<o  Sanc.^i  nonautem  prae- 
lati  non  exempti,  neque  abbatissae  (Ne- 
que  poenitentiarii,  neque  vicarii  episco- 
pi,  nisi  facultas  specialiter  eis  delege- 
tur.  Salm.  <2)  Suar.  Less.  i^.  4.  Ex  pri- 
vilegio  papae  confessarii  ordinum  men- 
dicantium  secundum  concessionem,  et 
moderationem  suorum  superiorum,  ut 
notat  Less.  ''*.  » 

Quaeritur,  an  papa  possit  dispensare 
in  votis  soiemnibus.  Quoad  clericos  ia 
sacris  bene  probabiliter  potest  in  voto 
castitatis ,  cum  satis  probabiliter  hoc 
votum  sit  iure  ecclesiastico  tantum  sa- 
cris  ordinibus  annexum  (Vide  /.  6.  n. 
807.).  Ita  s.  Thom.  «5  et  Salm.  I6  cuin 
aliis  contra  Gon. etc.  Maius  dubivim  est, 
an  papa  possit  dispensare  in  votis  re- 
ligiosorum.  Negant  Sotus  Sylv.  Arag. 
Turr.  etc.  apud  Salm.^^quia  vota  haeo 
sunt  essentialiter  annexa  statuireligio- 
so  de  iure  divino.  Sed  probabilius  ct 
communius  affirmant  s. Thom.  i^  et  Sa!- 
mant.<9  cum  s.  Anton.  PaL  Suar.  Less. 
Sanch.  Pont.  Cai.  Lez.  Pell.  Et  hcet  vi- 
deatur  s.TIiom.  serevocasse^o,  verura 
Cai.2i  ac  Salm.22cum  Az.  et  Basil.  Pon- 
tio  non  ineptes.doctorem  explicant  in- 
tellexisse,  pontificem  in  eo  tantum  sen- 
su  uon  posse  dispensare  cum  monacho, 
ut  simul  sit  coniugatus,  et  monachus 
remaneat.  Ceterum  in  primo  loco  ci- 
tato  exprejsse  docuit  bene  posse  ponti- 
ficem  dispensare,  cum  causa  tamen  ur- 
gentissima,  nimirum  ob  bonum  com- 

(10)  N.  8.  et  107.        (11)  L.  9.  de  matrim.  d.  29, 
(12)  C.  3.  n.  84.     (15)  Loc.  c.     (14)  D.  15.  u.108. 
(IS)  2.  2. ,[.  88.a.ll.     (16)  De  ord.  tr.S.c.  6.u.  10 
(i7j  Oe  slatu  relig.  c.  i.  n.  41.       (18)  In  4.  d.  38. 
q.  1.  ».4   q.  i.  ad  3.  (19)  tbid.  n.  42. 

;»')  3  2.  dict.  q.  88.  a.  ii.  (21)  Ibid. 

li&,  H*;t.  c.  1.  n.  43. 


376  LiJS.  IU.  T£ACT.  u. 

mane  ecclesiae,  vel  alicuius  regni,  aut 
provinciae.  Ratio,  quia  recte  censetur 
hoc  pontifici  concessum,  cui  concessit 
Deus  totius  ecclesiae  regimen.  Certum 
est  autem  papam  posse  dispensare  in  vo- 
tis  simplicibus,  et  episcopos  in  non  re- 
servatis,  Qua  vero  ratione  possint,  vi- 
de  dicenda  de  matrim.  lib.  6.  n.  1119. 
Certum  etiam  est,  quod  omnes  prae- 
lati,  qui  iure  ordinario  habent  faculta- 
tem  dispensandi  in  votis,  possunt  eam 
etiam  aliis  delegare,  ut  Salm.  *.  Quam- 
vis  autem,  qui  dispensandi  facultatem 
habent,  sive  ordinariam  sive  delega- 
tam,  nequeant  vota  propria  irritare, 
quia  nemo  potest  emittere  votum  sub 
conditione  sui  consensus,  utcertum  est 
cum  Sanch.  Pal.  et  Croix2;bene  tamen 
possunt  ea  secum  dispensare  cum  sit 
actusiurisdictionisvoluntariae.ItaLes- 
sius  3  Croix  <  cum  Laym.  Suar.  Sanch. 
Bon.  Fill.  etc.  Elbel  ^  cum  IUs.  qui  as- 
serit  esse  communem  sententiam  con- 
tra  Henno,  et  alios  aliquos. 

257.  Vota  autem  rehgiosorum  dispen- 
sari  possunt  a  suis  praelatis,  etsi  fue- 
rint  emissa  cum  liceutia  ipsorum,  et  et- 
iamsi  fuerit  votum  transeundi  ad  stri- 
ctiorem  religionem,  si  utilius  noscatur 
religiosum  manerein  sua.  Vide  Salm.6. 
Sicut  posset  etiam  episcopus  cum  suis 
subditis  dispensare  in  voto  ingredien- 
di  in  arctiorem  rehgionem,  voto  reU- 
giouis  quoad  substantiam  rehcto;  cum 
nullo  iure  tahs  dispensalio  inveniatur 
reservata;  ita  Less.  '  et  Sot.  Sanch.  A- 
rag.  Led.  etc.  cum  Salm.s.  Facultas  au- 
tem  dispensandi  potest  a  dictis  praela- 
tis  delegari  etiam  simphci  cierico  ton- 
surato.  Vide  Salm. »  Vota  tamen  sub- 
stantiaha,  vel  ipsis  annexa,  prout  vo- 
lum  non  edendi  carnes  renuntiandi  di- 
gnitates  etc.  quae  solent  emitti  in  ah- 
quibus  rehgionibus,  nequeunt  dispen- 
sari,  nisiapontifice.  Estcommune  cum 
Salm.  10.  Praeterea  vota  noviiiorum,  si 
non  sunt  reservata,  possunt  dispensari 
tum  a  praelatis  reiigionis,  lum  etiam  ab 
episcopis  propriis,  ut  docent  Sanchez 

(I)  De  voto  c.  5.  n.  83.  (2)  L.  3.  p.  1,  n.  48S. 
(5)  Ii.2.  c.  40.  n.  116.  (4)  Loc.  c.  et  1.  1,  n,7»9. 
(5)  N.  278.  (6)  C.  3,  n.  90.  ct  91,  (7)  L.  2. 
e.  40.  ,u  101.      (8)  C.  5.  n.  91.      C9)  C.  3.  n.  83, 


V^  11,  PRAEC.  DEGAL. 

Pal.  Bonacin.  PeUiz.  cum  Salmant.  'i. 

Imo  ex  communi  dd.  cum  Less.  *2  et 
Nav.  Sanch.  Pal.  Tamb.  etquam  plurl- 
mis  cumSalm.13,  omnes  confessarii  re- 
guJares  possunt  dispensare  vota  quo- 
rumcumque  fidehum  intra,  et  extra  con- 
feissionem  { nam  minime  requiritur,  ut 
qui  facultatem  habet,  dispenset  in  con- 
fessione):  ethoc  ex  diversis  privilegiis 
pontificiis,  quae  aflferunt  Salmantic.  i* 
Elbel  <5. 

Eamdem  facultatem  habent  legati  a 
iatere,  et  nuntii  in  provincia  sibi  com- 
missa:  item  capitulum,  sede  vacante, 
et  abbates  episcopalem  iurisdictionem 
habentes.  Vide  Salm.  16. 

«  Resp.  3.  Supradicti  omnes  papa 
inferiores  possunt  dispensare  in  om- 
nibus  votis ,  exceptis  quinque  soli  pa- 
pae  reservalis ,  scilicet  voto  castitatis 
perpetuae,  religionis  approbatae,  pe- 
regrinationis  ad  limina  apostolorum, 
ad  s.  lacobum  Compostellam,  et  Ultra- 
marinae,  sive  in  terram  sanctam.  Vid. 
Bon.  Less.  Laym.  i'.  » 

258.  Quoad  vota  reservataplurasunt 
notanda,  Notandum  1 ,  quod  facultas  di- 
spensandi  in  his  non  inteUigitur  con- 
cessa  a  pontifice,  nisi  adsit  concessio 
specialis,  vel  saltem  generalis  per  clau- 
sulam,  qua  talis  facultas  expresse  con- 
cedatur,  ex  extrav.  Et  si  dominici  5, 
de  poenit.  et  remiss.  ubi  pontifex  prae- 
cipit  non  relaxari  talia  vota,  nisi  ex 
speciali  licentia,  et  certa  scientia  nostra. 
Atque  in  c.  Si  episcopus,  eod.  tit.  dici- 
tur:/n  generali  concessione  non  veniunt 
ea,  quae  non  esset  quis  verisimiliter  con-- 
cessurus. El  estcommune.  Vid.  Salm.i^. 
Si  vero  concedatur  facultas  dispensan- 
di  reservata,  ad  omnia  extenditur,  si 
nullum  votum  excipitur,  Suar.  Pal.  etc. 
cum  Salm.  19. 

Notandum  2.  quod  episcopi,  et  simi- 
lem  iurisdictionem  habentes  possunt 
recte  dispensare  in  votis  reserv,atis  in 
urgenti  necessitate,  puta  si  non  sit  fa- 
cilis  accessus  ad  papam,  et  in  mora  sit 
periculumgravisdamni  vel  spiritualis, 

(10)  N.  29,      (11)  C.  3.  n.  89.      (12)  L.  2.  c.  40, 
n.  1S4,  (13)  C,  5.  n.  94.  (14)  D.  94, 

(IS)  N,  280.  (16)  N.  86.  (17)Loc.  c. 

(18^  C.  5,  D,  116.  (19)  lliid. 


CAP.  in.  T)E 

prout  violationis  voti ,  scandali ,  rixa- 
rum ,  aut  alius  peccati ;  vel  periculum 
temporalis  proprii  aut  alieni,  nimirum 
gravis  infamiae  mulieris,  et  similium. 
Ita  Lessius  *  Sanch.  2  et  Laym.  Barb. 
Suar.  Pal.  Sylv.  Tamb.  et  alii  cumSal- 
mant.  '.  An  autem  eo  casu  possint  in 
his  votis  dispensare  etiam  confessarii 
mendicantes .  Negant  communius  Tamb . 
Croix  Sanch.  Sporer  etc:  sed  Elbel  * 
cum  An.  Henr.  Bass.  etc.  putatproba- 
bile,  quod  possint;  quia  episcopi  tunc 
dispensant  vero  iure  ordinario,  ut  val- 
de  probabiliter  docet  Less.  5  cum  Nav. 
Sylvest.  et  Sot.  Vide  dicenda  Z.  6.  de 
matrim.  n.  4128.  v.  Quaeritur.  Adver- 
te  autem  hic ,  quod  praedicta  proce- 
dunt ,  quando  dispensatur  votum  re- 
servatum,  putacastitatis,  adcontrahen- 
dum  matrimoniQm  ;  tunc  enim  requi- 
ritur,  ut  periculum  sit  in  mora,  et 
non  pateat  facilis  recursus  ad  papam. 
Nam  si  matrimonium  est  iam  contra- 
ctum,  etiam  sine  tali  periculo  possunt 
episcopi,  sicut  et  confessarii  mendican- 
tes,  dispensare  in  voto  castitatis  adpe- 
tendum  debitum.  Vide  de  matr.  l.  6.  n. 
986.  987.  et  1123. 

Advertendum  autem  quod  praedicta 
facultas,  quae  probabiliter  conceditur 
episcopis,  et  aliis  quibus  ab  ipsis  com- 
municata  est  potestas  dispensandi  in 
votis  reservatis  ,  urgente  necessitate  , 
ut  supra  ,  non  conceditur  confessariis 
in  iubilaeo  habentibus  a  papa  faculta- 
tem  dispensandi  in  votis  simplicibus  ; 
nam  quod  conceditur  episcopis  propter 
ipsorum  ordinariam  potestatera  ,  non 
conceditur  confessariis  in  iubilaeo.  Ita 
recte  ait  f.  Theod.  a  Spir.  s.  «.  Adver- 
lendum  etiam,  quod  dispensatio  prae- 
fata  non  est  concedenda ,  nisi,  quate- 
nus  necessitas  obligat,  unde  si  sufficiet 
suspendi  votum,  non  potest  dispensa- 
ri:  item,  si  dispensetur  cum  adstricto 
voto  castitatis,  ut  nubat  cum  aliqua  ad 
reparandum  eius  hqnorem,  nequit  ille 
cum  alia  uubere.  Sanchez  '  et  Salm. 

(1)  L.  2.  c.-'i0.n.l26.  127.  (2)  L.  4.  c.4.n.44. 
(5)  C.  5.  n.96.  (4)  N.279.  (S)  Ibid.  (6)  De  iub. 
c.  11.  S.  2.  u.  21.  (7)  N.  40.  (8)  Dec.  1.  4.  c. 
40.n.  47.  (9)  Dict.  c.  5.  n.  103.  (10)  ll.id. 
(11)  N.  104.         (J2)  Ibid.         (13)  Its  mc  vounii 


voTo  DUi5.  vin.  377 

cum  Laym.  Suarez  Pal.  Tambur.  etc. 
Notandum  3.  quod  praedicta  vota 
minime  sunt  reservata.  1 .  Si  sint  emis- 
sa  sub  obligatione  levi,  ut  Sanch.  8  et 
Salm.  9  cum  Pal.  TruII.  etc.  2.  Si  sint 
emissa  ex  metu,  etiam  levi,  ab  alio  in- 
cusso ,  quia  tunc  non  sunt  facta  cum 
plena  libertate.  Salm.  lo  cum  Tambur. 
Bassaeo,  et  Leand.  etc.  3.  Si  votum  noa 
sit  perfectum  ex  parte  materiae,  et  id- 
eo  non  est  reservatum  votum  non  nu- 
bendi,  non  fornicandi,  non  petendi  de- 
bitum,  neque  servandae  virginitatis, 
si  intendatur  tantum  conservatio  illius, 
secus  si  abstinentia  ab  omni  actu  ve- 
nereo,  neque  votum  castitatis  pro  ali- 
quo  tempore.  Neque  volum  emittendi 
votum  castitatis  aut  religionis,  vel  su- 
scipiendi  ordines  sacros,  quia  non  est 
votum  castitatis  factum ,  sed  facien- 
dum.  Ita  Laym.  Suar.  Pal.  Prad.  etc. 
cum  Salm.  i^.  Neque  votum  servandae 
castitatis  coniugalis.  Salm.i2  cum  San- 
chez  TruII.  etc.  4.  Item  nec  est  reser- 
vatum  votum  religionis  non  approba- 
tae.  Nec  votum  peregrinationis  Romara 
etc.i3  si  non  sit  emissum  sola  devotio- 
niscausa,  etpraecise  illorum  locorum; 
unde,  si  quis  vovet  Romam  ire  ad  visi- 
tandam  imaginem  s.  Mariae  Maioris  etc. 
votum  non  est  reservatum.  Sanchez  <* 
et  Pal.  Fag.  etc.  cum  Salmantic.  i^.  5. 
Quamvis  vota  sint  reservata,  non  sunt 
tamen  reservatae  circumstantiae  ipso- 
rum,  puta  peregrinandi  mendicando, 
ingrediendi  religionem  arctiorem;  pot- 
est  enim  episcopus  dispensare ,  ut  is 
ingrediatur  laxiorem:  item  si  votum 
sit  ingrediendi  statim,  potest  episcopus 
cum  causa  dispensare,  ut  differatur  in- 
gressus.  Sanch.  16  et  Pal.  Tamb.  Bas. 
etc.  cum  Salm.i''.  6.  Nec  est  reservatum 
votum  disiunctivum ,  puta  religionis 
aut  ieiunii,  saltem  si  non  elegerit  par- 
tem  reservatam,  ut  Sanchez  i>5  Less.  '9 
et  Pal.  Laym.  etc.  cum  Salm.20  Dubiura 
est,  an  sit  reservatum,  si  pars  reser- 
vata  iam  electa  fuerit.Afiirmant  Sanch. 

prolicisccndi  Romam,  nisi  sit  cinissuin  causa  dcvo- 
tionis  et  praecipue  ad  visitanda  ss.  apostoloium  li- 
mina.  Hoin.  Ap.  tr.  S.  n.  46.  (14)  Ibid.  n.  77. 

(IS)  N.  103.         (16)  N.  74.         (17)  N.  106. 
(18)  N.  46.  (19)  N.  124.       (20)  N.  107. 


31S  LIB.  III.  TRACT.  II 

Pal.  etc.  Sed  probabiliter  etiain  neganl 
Salm.  '  cum  Leand.  Tamb.  et  aliis  plu- 
ribus,  iuxta  dicta  n.  224.  v.  Qmeritur 
hic. 

An  autem  episcopus  post  matrimo- 
«ium  contractum  dispensare  possit  vo- 
tura  castitatis  emissum  a  coniuge.  Vid. 
dicenda  de  matrimoTi.  lib.  6.  n.  986.  et 
987.  ubi  probabile  est  cum  Sancb  .  et 
aliis  posse,  sive  votum  sit  emissum  an- 
te ,  sive  post  matrimonium.  Et  idem 
posse  confessarios  mendicantes,  dici- 
lur  ibid.  num.  4123.  Sedplures  hicre- 
manent  quaestiones  resolvendae. 

259.  Quaeritur  \.  an  iuraraentum 
castitatis,  sive  religionis  sit  reservatum 
pariter  ac  votum.  Adsunt  tres  senten- 
tiae.  Primasententia  affirraat  cum  Less. 
Fill.  Laym.  et  Azor.  apud  Viva  2  quia 
in  aequiparatis  dispositura  de  uno  cen- 
setur  etiam  de  altero  3.  Sed  haec  ratio 
non  videtur  satis  firraa,  dum  comrau- 
niter  docent  dd.  vinculum  voti,  quod 
obligat  ex  fidelitate  et  reverentia  erga 
Deum,  maius  esse  vinculo  iuramenti, 
quod  obligat  tantum  ex  revereutia,  ut 
docet  s.  Thom.^^^etideo  talia  iuramen- 
ta  pontificibus  non  solent  reservari,  ut 
dicunt  Viva  5  et  Dian.  ^  cumaliis.  Se- 
cunda  sententia  cura  Sanch.  '  Sot.  Cai. 
Azor.  VaL  et  Salm.  8  cum  aliis  distin- 
guit:  si  iuramentum  includat  votum, 
seu  promissionem  obligatoriam  erga 
Deum,  dicit  esse  reservatum;  secus,  si 
non  includat.  Sed  haec  sententia  nec 
etiara  videtur  congruenter  loqui ;  nam 
quando  supponuntur  in  tali  iuramento 
adesse  duovincula,  scilicet  iuramenti, 
et  voti,  tuuc  dicendum  votum  esse  re- 
servatum,  sed  non  iuramentum.  Ter- 
tia  igitur  sententia  cum  Viva  et  Dian.  9 
cura  TruU.  Tabien.  Led.Pelliz.  etc.,et 
probabilem  vocat  Spor.iOcum  Tamb., 
congruentius  loquitur  ,  et  tenet ,  quod 
minime  sit  reservatum  tale  iuramen- 
tum;  et  si  forte  in  ipso  sit  volum  in- 
clusum ,  votum  equidem  erit  reserva- 
tum,  sed  non  iuraiientum.Et  lioc  puto 
vere  intellexisse  Sanch.  •*. 

(l)  Ibia.  (2)  De  iub.  q.  12.  n.'12.  (5)  Ex  c. 
ros^uam,  tle  clccl.  iu  6.  (4)  2.  2.  q.  8t).  a.  8. 
(S)  Loc.  c.  (6)  P.  4.  Ir.  4.  ics.  69.  (7)  Do  inatr. 
1.  8.  i».  13.  n.  4.     (8)  q.5.  p-  ^08      (9)  Loc.  cii. 


I)E  n.  PRAEC.  DECAL, 

Sed  dubium  magnum  est ,  quando- 
nam  iudicandum  sit  votum  inclusum 
adesse,  vel  uon  in  tali  iuramento.  San- 
chez<2  Diana  et  Viva  <3  putant,  ut  plu- 
rimura  in  tali  iuramento  includi  etiam 
votum",  raaxirae,  aitSanch.,quando  of- 
fertur  res  divinum  honorem  respiciens. 
Admittit  taraen  posse  dari  tale  iura- 
raentum  sine  voto,  quando  quis  indu- 
citur  ad  iurandum  ab  aliquo  motivo 
humano,  puta,  si  ob  officium  araissum, 
vel  ex  ira  erga  propinquos  iuret  reli- 
gionem.  Sed  proprius  loquendo  dicen- 
dum  esse  censeo,  quod  talisiurans  in- 
tenderit  se  obligare  ad  religionem  du- 
plici  vinculo,  nempe  voti  seu  promis- 
sionis  obligatoriae  sub  gravi ,  et  am- 
phus  vicculo  iuramenti;  tunc  licet  di- 
spensetur  a  iuramento,  remanet  tamen 
ligatus  voto.  Sed  si  intenderit  se  gra- 
viterobligare  tantum  vinculo  iuramen- 
ti ;  ita  ut  emittat  iuramentum  religio- 
nis  non  ad  firmandam  aho  vinculo 
suara  promissionera  ;  sed  ad  firman- 
dum  suum  nudum  propositum  ,  seu 
proraissionera  de  se  non  obligatoriam, 
tunc  tenetur  sub  gravi  tantum  ex  vin- 
culo  iuramenti,  a  qua  obligatione  per 
relaxationem  iuramenti  omnino  libe- 
ratur;  quia  tunc  obligavit  se  Deo,  non 
ut  creditori  suam  promissionem  acce- 
ptanti ,  sed  ut  testi  exigenti  veritatem 
sui  testimonii  in  re  promissa,  seu  pro- 
posita  ;  ut  in  hoc  recte  loquitur  San- 
chez  i^  cum  Lopez  et  Valent. 

In  dubio  autem,  an  adfuerit  tale  vo^ 
tura  sive  promlssio  obligatoria  ,  iam 
communis  est  regula,  quod  votum  du- 
bie  emissum  non  obligat. 

260.  Quaeritur2.  utrum,  commutato 
voto  reservato,  materia  subrogata  et- 
iam  reservata  sit.  Affirmant  Azor.  et 
alii  apud  Leand.  quia  tunc  idem  vin- 
culum  voti  transfertur  in  illam.  Sed 
communiteret  probabilius  negant  Les- 
sius  15  Sanch.  ^^  et  Suarez  Laym.  Pal. 
Tamb.  Bus.  etc.  cum  Salm.  '^.  Ratio  , 
quia  licet  raateria  subrogata  habeat  i- 
dem  vinculum  voti ,  sed  cum   non  sit 

(10)  De  2.  pracc.  c.  5.  n.  97.  (il)  Loc.  ciU 

(12)  D.  1.  u.  4.       (15)  D.  loc.  c.      (14}  D   n.  4. 
(l3)L.I.c.  40.  ^.124.     (IG)Doc.  l.  4.c.40.a.  v; 

(17)  c.  5.  n-  *,aa. 


CAP.  III.  DE  VOTO  DUB.  VIII. 


379 


reservala,  secum  minime  trahit  reser- 
vatiouem,  quae  primae  materiae  tan- 
tum  addicta  erat. 

261.  Quaeritur  3.  an  votum  condi- 
tionale  castitatis  etc.  sit  reservatum. 
Praenotandum  1 .  quod  si  conditio  sit 
de  praeterito,  vel  praesenti,  certe  vo- 
tum  remanet  reservatum  ,  quia  tunc 
revera  non  dicitur  conditionale  ,  sed 
absolutum;  cum  condilio  non  suspen- 
dat  obligationem.  Vid.  Salm.  *.  Idem 
dicendum,  si  conditio  sit  de  futuro  ne- 
cessario,  quae  habetur  ut  non  apposi- 
ta  ;  vel  etiam  de  futuro  contingente , 
quod  sit  commune,  v.  gr.  Si  vixero,  si 
potero  etc.  Item  si  conditio  apponatur 
animo  suspendendi  non  obligationem, 
sed  executionem  voti,  v.  gr.  Voveo  in- 
gredi  religionem ,  si  vigesimum  annum 
attigero:  Si  cursum  studiorum  consum- 
mavero.  Vide  Salm.2  Praenotandum  2. 
ut  certum,  quod  si  conditio  nondum 
sit  impleta,  potest  votum  dispensari  a 
quocumque  habente  facultatem  ordi- 
nariam,  quia  reservatio  intelligitur  de 
obligatione  consummata.Est  commune 
cum  Salm.  3. 

Magnum  dubium  est,  an  sit  reserva- 
tum  votumconditionale  defuturo,  con- 
ditione  iam  impleta.  Adest  triplex  sen- 
lentia  probabilis.  Prima  affirmat,  sive 
votum  sit  conditionale ,  sive  poenale ; 
quia  verificata  conditione ,  perticitur 
votum,  et  fit  absolutum,  ac  si  tunc  es- 
set  emissum.  Ita  Sot.  Azor.  Covarr.  et 
apud  Salm.  <  Secunda  sententia  dicit , 
reservatum  quidem  esse  votum  condi- 
tionale,  non  autem  poenale,  cum  poe- 
nale  non  fiat  ex  aCfectu  ad  religionem, 
aut  castitatem;  immo  potius  ex  horro- 
re  erga  illas ,  dum  promittitur  in  poe- 
nam.  Ita  Less.  ^  «t  Laym.  Suar.  Bon. 
etc.  apud  Salm.  6.  Tertia  vero  sententia 
valde  probabilior,  quam  tenet  Sancli.' 
Croix  s  Sahn.  9  cum  ToL  Trull.  Prado 
Led.  Diau.  et  pluribus  aliis;  et  Elbel  •<> 
vocat  probabilissimam  cum  Pal.  Fill. 
Spor.;  etMarch.  docet  omnia  vota  sive 
conditionalia,  sive  poenalia  non  esse 

(1)  De  malr.  c.  7.  n.  1.  (2)  De  vol.  c.  3.  n.llO. 
(5)  IbiJ.  n.  IU.  (4)  lliid.  n.  113.  (S)  h.  2.  c. 
40.  D.  1.-2.     (6)  11,1,1.     (_7)  r.. .    ).  4.  r.  «0.  u.  93 


reservata;  ratio,  quia  votum,  ut  sit  re- 
servatum  (prout  admittere  videntur 
omnes ,  etiam  auctores  secundae  sen- 
tentiae),  debet  procedere  ex  perfecto, 
et  solo  afifectu  ad  rem  promissam :  sic 
enim  reservatio  intelligeuda  est.  Vo- 
tum  autem  poenale  tale  non  est,  ut  pa- 
tet;  neque  votum  conditionale ,  ubi 
conditio  praefertur  rei  promissae ,  et 
ideo  principalis  afl^ectus  magis  est  ad 
conditionem.  Quare,  licet,  impleta  con- 
ditione ,  reddatur  obligatio  absoluta  , 
votum  tamen  cum  procedat  ex  affectu 
imperfecto,  non  est  reservatum.  Secus 
tamen  dicendum :  ut  bene  ait  quidam 
Neolericus  (p.Theodorus^^),  si  quis  vo- 
veret  religionem  cum conditione,  v.  gr. 
si  mater  obierit;  quia  tunc  votum  po- 
tius  est  absolutum,  quamvis  ad  execu- 
tionem,  durante  matris  vita,  non  obH- 
get :  particula  enim  si  non  raro  aequi- 
valet  particulae  quand ,. 

262.  Utrum  autem  peregrini  possint 
dispensari  ab  episcopo  loci ,  ubi  repe- 
riuntur,  iu  votis  et  iurauaontis.  Proba- 
bilius  negatur  cum  Sanch.  12  Saim.  ^^ 
et  aliis  communiter  contra  Pontium  , 
Pal.  et  loseph.  de  lauuar.  nisi  animum 
saltem  habeant  mauendi  ibi  per  maio- 
rem  anni  partem.  Vide  tamen  quae  fu- 
se  de  hac  quaestione  diximus  lib.  1 .  de 
leg.  num.  158.  Et  vide  etiam  dicenda 
n.  332.  in  fin.  v.  An  autem^  ubi  satis 
probabile  est  cum  Suar.  Pont.  Sal.  Pal. 
Sanch.  Salm.  etc.  peregrinos  fieri  vere 
subditos  superioris  illius  loci,  ubi  sunt, 
etiamsi  per  breve  tempus  ibi  commo- 
realur. 


TRilGTATUS  TERTIUS 

DE  TiR^O  ET  QUARTO  PRAECEPTO 

CaP.   I.    QDID   TEaTIDjI    PBAECE!>ICM:    MeMEMTO    £TC. 

263.  An  hoc  praeceptum  slt  nalurale^  vel  coe- 

remoniale. 
2G'<.  An  per  hoc  praeceplum  praecipiatur  culliis 

inlerior.  Et  an  hoc  praecepluin  sit  affirma' 

livum. 
2C3.  Jn  observantia  dominicae  sil  de  iure  di' 

vino. 

(8)  L.  3.  p.  1.  n.  S4S.  et  S46.  (9)  Ibid.  n.  114. 
cl  113.  (40)  N.  286.  (11)  Iii  Ir.  de  iubil.  c.  11. 
V  2.  u.  9.  (12)  De  malr..  l.  3.  d.  2S.  n.  12.  el  13 
(1")  De  lcg.  c.  5.  n.  ba. 


380 


LIB.  IH.  TRACT.  »1. 


286.  An  episcopi  possint  festa  indiccre. 

267.  A  quo  tempore  incipiat  ohligatio  festi. 

268.  Jd  quid  obliget  hoc  praeceptum.  Quibus 
festis  permiitantur  opera  servilia  in  regnis 
Siciliae. 

269.  An  sit  obligatio  audiendi  concionem.  Et 
qualis  sit  obligatio  episcoporum,  etparocho- 
rum  concionandi. 

270.  Qui  teneantur  observare  festa. 

21  \.  An  in  festis  liceat  iniunqere  servilia  infi- 
delibus. 

263.  «  Praeceptum  hcc,  quatenus 
vult  tempus  aliquod  sanctificari ,  sive 
impeudi  cultui  divino ,  est  naturale  , 
et  adhuc  obligat ;  quatenus  vero  tem- 
pus  id  designatur  die  sabbati,  est  cae- 
remoniale ,  et  in  novo  testamento  ab- 
rogatum ,  ac  pro  eo  ab  ecclesia  desi- 
gnatus  dies  dominicus ,  et  festi,  prae- 
scriptusque  modus  colendi ,  ut  quae- 
dam  opera  illis  diebus  fiant,  quaedam 
non:  haec  prohibentur,  illa  praecipiun- 
lur.  Bon.  Laym.  ex  d.  Thom.i.» 

Quaeritur  \ .  an  praeceptum  de  sab- 
bato  sanclificando  fuerit  naturale.,  aut 
caeremoniale.  Respondetur  unji  cum 
Bus.  quod  praeceptum,  prout  determi- 
navit  in  aliquo  anni  tempore  esse  Deo 
vacandum ,  fuit  naturale ,  et  obligavit 
omnes,  et  ideo  inter  decalogi  praece- 
pta  computatur;  prout  autem  deter- 
minavit  diemsabbati  a  vespera  usque 
ad  vesperam  2,  fuit  caeremoniale ,  et 
obligabat  tantum  hebraeos.  Est  com- 
mune  cum  catech.  rom.  3  et  s.  Thom.< 
qui  sic  docet:  Praeceptum  de  sancti- 
ficatione  sabbati  estpartim  morale,par- 
tim  caeremoniale.  Morale  quidem  est 
quantum  ad  hoc^  quod  homo  deputet  a~ 
liquod  tempus  vitae  suae  ad  vacandum 
divinis  ....sed  in  quantum  in  hocprae- 
cepto  determinatur  speciale  tempus  in 
siynum  creationis  mundi,  est  caeremo- 
niale.  Unde  ponitur  inter  pra$cepta  de- 
calogi^  in  quantum  est  morale,  non  in 
quantum  est  caeremoniale.  Vide  Salm.  5 
de  hoc  punclo  fuse  disserentes  6. 

264.  Quaeritur  2.  an  in  hoc  1  raece- 
pto  praecipiatur  cultus  Dei  etiara  inte- 
rior.  Afiirmant  Scotus,  Angel.  ct  Ta- 

(1)  2.  2.  .1.  122.  (2)  Lev.  25.  (3)  P.  3.  in  3. 
]>iacc.  acc.  II.  4.  ct  6.  (4)  2.  2.  q.  122.  a.  4.  ad  1. 
(il)  Tr.  23.  dc  5.  Jiracc,  (G)  C.  1.  a  n.  1.  ad  7. 

(7)  Dict.  c.  1.  n.  8.       (8)  P.  2.  til.  9.  c.  7.  §.  2.  q. 
4.  a.4.  concl.2.dulj.  1.       (9)  Dcc.  l.  2  c.  33.  u.  8. 


DR  III.  PRAEC.  DECAL. 

bien.  apud  Salm.  '  unde  dicunt  teneri 
fideles  ex  hoc  praecepto  ad  eliciendos 
actus  charitatis,  et  contritionis;  sic  e- 
nim  obtinetur  animae  sanctificatio  , 
quae  hoc  praecepto  iubetur.  Sed  com- 
munissime  negant  s.  Antonin.  s  Sanch.^ 
et  Salm.  «>  cum  Cov.  Fill.  Bon.  Sayr. 
etc.  ex  d.  Thom.**  qui  docet  quod  ad 
interiorem  cultum  non  cogimur,  sed 
movemur  a  Spiritu  sancto :  Et  ideo 
(ait)  in  tertio  praecepto  praecipitur  ex- 
terior  Dei  cultus.  Idemque  docelcotec/j. 
rom.  12  ubi:  Hoc  legis  praecepto  exter- 
71US  ille  cultus,  quiDeoa  nobisdebetur ... 
praescribitur.  Sanctificatio  autem  ani- 
mae  est  quidem  finis  praecepti,  sed  fi- 
nis  praecepti  non  cadit  sub  praecepto, 
iuxta  commune  axioraa  theologorura , 
utque  docet  idera  d.  Thom.*3  qui  ait: 
Non  enim  idem  est  finis  praecepti^  et  id 
de  quo  praeceptum  datur. 

Quaer.  3.  an  hoc  praeceptum  sitafiir- 
mativum ,  aut  negativum.  Et  respon- 
detur  esse  afSrmativura,  dura  nou  ob- 
ligat  semper  etad  semper.  Suar.  Sanch. 
Pal.  Leand.  Fag.  cum  Salm.  *<  contra 
Cai.  et  Fill.  etc.  qui  tuentur  esse  nega- 
tivum,  quia  in  eo  nihil  positivi  iudaeis 
praecipiebatur ;  sed  hoc  negatur.  Vide 
catech.  rom.  *5. 

265.  Quaeritur  4.  an  observantia 
diei  dominici  sit  de  iure  naturali  sive 
divino,  vel  tantum  ecclesiastico.  Pri- 
ma  sententia  asserit  de  divino;  quia 
dominicus  dies  successit  loco  sabbati, 
quod  iure  divino  erat  institutum  ad 
Deum  colendura.  Ita  Abb.  Ang.  Panorm. 
apud  Salra.,  et  his  adliaeret  Croix  i6 
cura  March.  et  Spor,  qui  dicit  excusa- 
tura  in  festo  a  raissa ,  teneri  in  dorai- 
nica  colere  Deum  saltem  aliquo  actu 
interno.  Sed  longe  pratabilior,  et  cora- 
munis  esl  secunda  sententia,  quod  sit 
de  iure  ecciesiastico  ex  catech.  rom.  i? 
ubi :  Placuit  autem  ecclesiae  Dei ,  ut 
diei  sabbati  cultus  in  dominicum  trans- 
ferretur  diem.  Idem  docet  s.  Thora.  i^: 
Observantia  dieidominicae  succedit  ob- 

(10)  Ex  u.  y.  (11)  2.  2.  q.  122.  c.  4.  (12)  Dc  3. 
pracc.  n.  1,  (15)  1.  2,  q.  100,  a.  9.  in  cori>.  (^ 
o\lucssius  ad  2.  (14)  Ib.  n.  13.  (lo)  Ib".  u.  ii. 
(10)  L.  3.  p.  1.  u.  091.  (17)  Ibid.  u.  18. 

(18)  2.2.  q.  122.  a.  4  ad  4. 


CAP.  1.  QtlD  TEUTIUM  PRAECEPTUM  ETC. 


381 


fservantiae  sabbati  non  ex  vi  legis,  sed 
ex  institutione  ecclesiae.  Et  ideo  obser- 
vantia  dominicae  ab  ecclesia  mutari  et 
dispensari  potest :  quamvis  dispensari 
non  posset,  quod  nullus  sit  dies  festi- 
vus  cultui  divino  specialiter  deputa- 
tus,  prout  de  facto  Alexander  iii.  di- 
spensavit,  ut  in  dominicis  fiat  piscatio 
alecum,  uti  habetur  in  c.  Licet^  de  fe- 
riis^  ubi  sic  dicit:  Licet  tam  veteris 
quam  novi  testamenti  pagina  septimum 
diem  ad  humanam  quietem  specialiter 
deputaverit^  et  tam  e«w,  quam  dies 
maiestati  altissimae  deputatos ,  necnon 
natalia  sanctorum  ecclesia  decreverit  ob- 
servanda;  indulgemus^  ut  liceat  diebus 
dominicis,  etaliis  festis  (praeterquamin 
solemnitatibus),  sialeca  terrae  se  incli- 
naverint ,  eorum  captioni  ingruente  ne- 
cessitate  intendere.  Hanc  sententiam  te- 
nent  Sotus-i  d.  Antoninus^  Navarrus» 
Azorius  ^  Suarez  5  Sanchez  6  Elbel '  et 
Salmantic.  8  communite^,  cum  s.  Tho- 
ma  9  Fill!  Cai.  Bon.  et  cum  aliis  Car- 
den.  10  ac  Bellar.  Sed  urget  magna  op- 
positio,  videlicet :  praeceptum  sabbati 
erat  certe  naturale  et  morale,  nam  ideo 
inter  decalogi  praecepta  numeratum 
fuit:  ergo  dominica,  quaesabbato  sub- 
stituta  fuit,  etiam  de  iure  naturali  si- 
ve  divino  est.  Respondetur,  quod,  li- 
cet  sit  de  iure  divino  et  naturali ,  ut 
designetur  aliquod  tempus  determina- 
tum  ad  Deum  colendum,  determinatio 
tamen  huius  cultus  et  dierum  quibus 
conferendus  erat,  fuit  a  Christo  dispo- 
sitioni  ecclesiae  relicta :  ita  ut  posset 
tunc  papa  decernere,  ut  observantia 
dominicae  duraret  tantum  per  aliquas 
horas,  et  quod  Ucerent  aliqua  opera 
servilia,  ut  dicunt  Salm.  »»•  Et  ideo 
praeceptumhoc,  quoad  exhibitionem 
cultus,  est  quidem  divinum;  sed  quoad 
determinationem  cultus,  et  temporis, 
est  ecclesiasticum.  Vide  Salmantic.  *2. 
266.  Quaeritur  5.  an  episcopi  possint 
pro  suis  dioecesibus  festaindicere.  Con- 
stat  posse  i^.  Sed  dubium  est  ex  bulla 

(1)  De  iust.1.2.  q.4.a.4.  ad2.  (2)  P.  2.  til.  9. 
c.  7.  (5)  C.  13.  n.  1.  (4)  T.  2.  1.  1.  c.  2.  q.  2. 
(S)  T.  1.  de  relig.  1  2.  C.  4.  n.  8.  (6)  Cons.  1.  5. 
e.  2.  dub.  1.  ex  n.  2.  (7iN.340.  (8)C.l.n.58. 
(91  Loc.  c   mox  supr.  n.  -C5.     (10")  Dits.  52.  n.  13 


Urbani  viii.,  ubi  in  Domino  monentur 
episcopi ,  ut  abstineant  a  festis  insti- 
tuendis.  Verum  probabilius  illa  verba 
sunt  potius  monitiva,  quam  praece- 
ptiva.  Vide  Salm.  i*. 

Dubium  maius  vertitur,  an  requira- 
tur  consensus  cleri  et  populi.  Aflfir- 
mandum  estcumAzor.  Covarr.  Bonac. 
Trull .  etc.  et  Salm.is,  Notandum  tamen, 
quod  sulficit,  si  clerus  et  populus  noa 
contradicant.  Notandum  deinde,  quod, 
licet  episcopus,  illis  contradicentibus , 
nequeat  festa  indicere  perpetua,  pot- 
est  tamen  una,  vel  altera  vice.  Imo 
Suar.  Bonac.  .Trull.  Pal.  Barb.  etc.  a- 
pud  Salm.iedicunt  sufficere  ex  consue- 
tudine  solumcleri  cousensum;  sedhuic 
contradicunt  Salm.  <'  iuxta  ius  anti- 
quum.  Notant  tamen,  quod,  attento  iu- 
re  novo  ex  buUa  Urb.  viii.  Universa , 
edita  ann.  1642.  possunt  episcopi  sine 
consensu  populi  et  cleri  instituere  fe- 
staperpetua.Ita  Salmant.'»  cum  Bord. 
Sed  contradicit  Croix,  dicens  non  te- 
neri  populum  servare  festum  indictum 
ab  episcopo  sine  eius,  vel  cleri  consen- 
su,  cum  Barbos.  Gav.  Gob.  etc.  i^.  Et 
quidem  probabilius ;  nam  ex  una  parte 
certumest20non  posse  episcopum  sine 
consensu  cleri  et  populi  festa  indice- 
re :  ex  altera  autem  parte  in  praefata 
bulla  (iuxta  verba  ipsius  relata  apud 
Salm.)  non  aliud  dicitur,  nisi  quod  e- 
piscopi  abstineant  de  facili  festa  insti- 
tuere  :  unde  non  bene,  saltem  non  sa- 
tis  deducitur  hanc  facultatem  absolute 
episcopis  concedi. 

Utrum  autem  episcopi  possint  festa 
instituere  in  honorem  sanctorum  tan- 
tum  beatificatorum.  Affirmant  Suar. 
TruII.  Fag.  etc.  apud  Salm.si.Sedipsi 
ut  verius  negant  cum  Sanch.  Barb.  Vill . 
Dian.  etc.22.  Principes  seculares  etiam 
posseindicere  dies  festos,  saltem  quoad 
abstinentiam  a  servilibus,  dicunt  Sa 
Sylv.  etc.  Sed  negant  commun.  Azor. 
Sanch.  Fill.et  pluresalii  cum  Salm.23. 

(11)  Dict.  n.  aC.  (12)  Dict.  n.  38.  et  39.  et  in  fin. 
prooem .  ad  3.  praec.  (13)  Ex  c.  Conqueslus,  de  fer. 
(14)  Tr  23.c.l.n.llS.etll6.  (IS)  Ib.  n.ll6.ei 
d.  c.  Conn„«l'".«l«  f*'-  (»6)N-»"-  (i7)N.110. 
(18)  N.  119.  120.  (19)  N.  619.  (20)  Ex  d.  c. 
Conque.lu..    (21) N.  114.  (22) N.  122.   (25)N  117 


3Si  MB.  III.  TRACT     TIl. 

267.  Quaeritur  6.  a  quonam  tempore 
Incipiat  obligatio  diei  festi.  Ang.  Pa- 
norm.  etc.  tenent  incipere  a  vespera 
ad  vesperam.  Probabilius  vero  incipit 
a  media  nocte  ad  aliam ;  talis  enim  est 
usus  hodiernus  ecclesiae  romanae.  Ve- 
rum  est  tamen ,  quod  possunt  institui 
festa  usque  ad  meridiem,  aut  noctem. 
Ita  Nav.  Suar.  etc.  cum  Salm.  i  et  EI- 
bel  2.  Notandum  autem,  quod  si  fe- 
stum  ob  diem  impeditum  transferatur 
in  alium  quoad  oflicium ;  non  trans- 
fertur  obligatio  audiendi  sacrum,  et 
abstinendi  a  servilibus.  Est  commune, 
vide  Salmant.  3  quia  talis  est  commu- 
nis  praxis  ecclesiae. 

268.  Quaer.  7.  an  hoc  praeceptum 
obliget  sub  gravi ;  et  ad  quid  obliget. 
Ad  primum  respondetur  affirmative , 
cum  damnata  fuerit  ab  Innoc.  xi.  pro- 
pos.  51.  dicens:  Praeceptum  servandi 
festa  non  obligat  sub  mortali ,  seposito 
scandalo,  si  absit  contemptus.  Ad  se- 
cundum  respondetur,  quod  obligat  ad 
audiendum  sacrum^.  Et  ad  abstinen- 
dum  a  servilibus  ^.  Et  hoc  non  solum 
in  dominicis ,  sed  etiam  in  aliis  festis. 

Hic  opportune  advertenduiii ,  quod 
ex  brevi  edito  die  22.  decembr.  ann. 
1748.  a  nostro  pontifice  Benedict.  xiv. 
pro  regnis  utriusque  Siciliae  permit- 
tuntur  opera  servilia  in  festis ,  exce- 
ptis  diebus  dominicis  paschatis  resur- 
rectionis,  pentecostes,  et  aliis  dominicis 
per  annum;  necnon  diebus  circumcisio- 
nis ,  epiphaniae  ,  ascensionis ,  corporis 
Christi^  et  nativitatis  Domini;  diebus 
purificationis ,  annunciationis ,  assum- 
ptionis,  nativitatis,  et  concepUonis  B. 
Mariae  Virginis  immaculatae;  festi  ss. 
apostolorum  Petri  et  Pauli ,  omnium 
sanctorum.,  ac  praecipui  quorumcum- 
que  locorum ,  et  dioecesum  patroni.  Pro 
aliis  festis  praecipitur  tantum  auditio 
sacri. 

269.  Utrum  autem  sit  obligatio  et- 
iam  audiendi  concionem.  Sic  videtur 
praecipi  in  c.  Sacerdotes.,  dist.  1.  de 
eonsecr.  Sed  respondetur  negative  cum 

(1)  TV.  124.  (2)  Dc  5.  praec.  ii.  331 .  (5)  N.  126. 
(4)  Ex  c.  Vice  illius,  dc  tregua  cl  c.  Si- quis  de  cou- 
t.At.  dist.  1.  (&)  Lev.  23.  7.cl  cx  c.  l.Licel,  de  Ter. 
li>  Tr.  23.  e.  1.  n.  134.      (7)  T.  2,  de  rel.  1,  2.  c 


RE  m.   PRAEC.   DECAL. 

Bus.  infra  n.  308.  etn.  323.  ac  Salm.  s. 
Explicat  autem  Glossa  textum  cit.  lo- 
qui  tantum  de  contemnentibus  concio- 
nem.  Et ,  ut  notat  Suar. ''  nil  aliud  ibi 
praecipitur,  quam  ut  episcopi  et  pa- 
rochi  diebus  dominicis  et  solemniori- 
bus  per  se  aut  per  alios  idoneos  con- 
cionem  faciant ,  et  in  adventu  et  qua- 
dragesima  saltem  tribus  diebus  in  he- 
bdomada  praedicent,  si  ita  oportere 
duxerint.  Ex  quibus  verbis  non  impo- 
nitur  alia  obligatio,  quam  episcopis  et 
parochis  praedicandi.  Hic  obiter  ad- 
vertendum,  quod  in  Trid.  8  praecipi- 
tur  tam  episcopis ,  quam  parochis  ob- 
ligatio  concionandi  suis  populis  in  do- 
minicis,  et  festis  solemnibus,  his  ver- 
bis  :  Omnes  episcopos  ...  et  praelatos 
teneri  per  seipsos ,  si  legitime  impediti 
non  fuerint,  ad  praedicandum  (vel  per 
idoneos,  si  impediti  fuerint*)  ...Si  quis 
autem  hoc  adimplere  contempserit ,  di- 
strictae  subiaceat  ultioni.  Archipresby- 
teri  quoque,  plebani^  et  quicumque  cu- 
ram  animarum  obtinent,  per  se,  vel  alios 
idoneos.,  si  legitime  impediti  fuerint,  die- 
bus  saltem  dominicis  etfestis  solemnibus 
plebessibi  commissaspro  sua,  et  eorum 
capaciiate  pascant  salutaribus  verbis  , 
docendo  ea ,  quae  scire  omnibus  neces- 
sarium  est  ad  salutem,  annunciandoque 
eis  cum  brevitate,  et  facilitate  sermonis 
vitia  quae  eos  declinare  et  virtutes  quas 
sectari  oporteat.  Idem  praeceptum  re- 
novatur  episcopis  in  eodem  concil.  9. 
Hinc  non  dubito  cum  Salm.  lo  et  Barb. 
quin  praedictum  praeceptum  obliget 
tam  episcopos,  quam  parochos  gravi- 
ter  et  absolute.  Nec  obstat  id  quod  sen- 
tit  Suar.  apud  Bon.  ii,  nempe  quod  hoc 
praeceptum  non  obliget  tam  rigorose, 
ita  ut  graviter  peccent  parochi  qui  in- 
terdum,  vel  saepius  omittunt  concio- 
nari :  id  opinatur  Suar.  tam  ex  consue- 
tudine  sic  legem  interpretante ,  quaia 
ex  ipso  concilio ,  ubi  12  cum  agitur  de 
hac  obligatione  episcoporum,  dicilur  si 
ita  oportere  duxerint;  et  huic  inler- 
pretationi  adhaerent  Bon.  **  et  Pal.  ^^. 

I6.U.8.  (8)  Sess.S.c.2.  deref.  (9^Soss.24.c.4. 
(10)  DeS.  iiiaec.  c.  l.n.  156.  etl37.  (11)  D.  S.  q 
un.  jiag.  2.  iu  &a.  (12)  Dict.  c.  4.  sess.  24. 

(13)  Lcc.  c.  (U^  Tr.  9  n,  4.  «    « 


CAP.  I.  QUID  TERTIUM  PRAECEPTUJI  ETC. 


'^SS 


Sed  bene  respondent  Salm.<  quod  con- 
ditio  illa  refertur  ad  tempus  tantum 
adventus  et  quadragesimae ,  ut  patet 
revera  ex  contextu  concilii ,  sed  non 
ad  alia  anni  tempora.  Communiter 
tamen  dd.  in  tali  praecepto  admit- 
tunt  parvam  materiam;  Ronc.  2  vult 
parvam  materiam  esse  tantum  duode- 
cimam  partem  concionum  infra  an- 
num:  sed  hoc  videtur  nimis  rigidum. 
Salm.  autem  3  rationabiliter  asserunt 
nou  excusari  a  culpa  gravi  parochos 
saepius  praedicationem  omittentes  , 
quo  videntur  Salmant.  excusare  paro- 
chos  interdum  omittentes.  Hinc  non 
improbabiliter  videutur  tenere  Bon.  et 
Pal.'*  non  peccare  graviter  parochos  , 
qui  interdum  concionari  omittunt;  se- 
cus  vero,  ut  aiunt,  si  omittant  per  u- 
num  integrum  mensem  continuum,  aut 
per  tres  menses  discontinuos  in  anno. 
Tanto  magis  quia  in  Trid.  5  dicitur , 
quod  si  ab  episcopo  ipsi  parochi  moni- 
ti,  trium  mensium  spatio  muneri  suo 
defuerint ,  per  censuras  etc.  cogantur. 
Ex  quo  videtur  in  hac  materia  eius 
parvitatem  maiorem  latitudinem  ha- 
bere.  Notant  demum  Salm.  ^  bene  pos- 
se  parochos  conciones  omittere,  ut 
postea  opportunius  suppleant.  Episcopi 
autem  rarius  quidem  quam  parochi , 
tenentur  conciones  facere. 

270,  Quaer.  8.  quinam  teneantur  ob- 
servare  festa.  Respondetur,  omnes  fi- 
deles  rationis  compotes,  idest  circa  fi- 
nem  septennii.  Ita  ex  communi  Croix'^ 
et  Salm.8  contra  alios,  quorum  opinio- 
nes  passim  reiiciuntur.  Hinc  pueri,  qui 
ante  septennium  certo  pervenerint  ad 
usum  rationis,  tenentur,  ut  censent 
probabilius  Suarez  ^  Nav.  10  Azor.  n  et 
Salm.  12  cum  Fagund.  ac  Dian.  <3  qui 
hanc  sententiam  probabiliorem  vocant; 
contra  vero  non  tenentur ,  si  post  se- 
ptennium  adhuc  usu  rationis  carerent. 
Ratio  ,  quia  lex  ista  obligat  omnes  qui 
ad  annos  discretionis  perveniuut.  Sed 
non  immerito  sententiam   oppositam 

(1)  Loc  c.  n.  143.      (2)  De  5.  praec.  c.  S.  p.  6, 

(5)  N.  14S.      (4)  Loc.  c.     (S)  Sess.  S.  c.  2.  in  Cn. 

(6)  Dict.  n.  14S,  (7)  L.  3.  p.  1.  n.  6iS. 
(8)  C.l.  n.lSl.     (9)  3.  p.  t.3.d.82.j«ct.4.iu  Ua. 
,  10)  C.  21.  a.  1.          lll)  T,  1.  I.  7.  c.  2.  j.  1. 


probabilem  pulantElb.'*  Dian.  i^  cum 
Trull.Rocafull.  et  Pasqual.  ac  Croix  *'> 
cum  Burg.  Illsung.  et  lo.  Sanch.  Za- 
char.i^nempe  puerosante  septennium, 
etiamsi  usum  rationis  acquisierint,  non 
teneri  ad  leges  positivas ,  quia  istae 
non  obligant ,  nisi  secundum  commu- 
niter  contingentia  ,  ut  habetur  in  lib. 
Nam  ad  ea,  jf.  de  leg.  ubi :  Nam  ad  ea 
potius  debet  aptari  ius,  quae  frequenter 
et  facile  ,  quam  quae  perraro  eveniunt ; 
hax  eliam  ratione  d.  Th.  13  excusat  a 
ielUnio  iuvenes  ante21.  annum,etiam- 
sialiquis  non  indigeret  frequenti  cibo: 
Quia  (ut  ait)  legislator  attendit  id  quod 
communiter  et  in  pluribus  accidit.ldem 
autem  dicunt  Sanctius,  Dian.  et  Burg. 
apud  Croixi9  de  praecepto  annuae  con- 
fessionis-,  sed  tenendumcumPal.20qui 
dicit  esse  communem  sententiam  cum 
Sylv.  Suar.  Con.  Navarr.  Laym.  Vasq. 
Bon.  etc.  bene  obligare  ad  confessio- 
nem  pueros  conscientiam  peccati  mor- 
talishabentesjdumex  c.  Omnisutrius- 
que  sexus.f  tit.  38.  /.5.  de  poen.  et  rem. 
praecipitur ,  quod  omnis  fidelis,  post- 
quam  ad  annos  discretionis  perveue- 
rit,  teneatur  ad  annuam  confessionem. 
Ad  annos  discretionis  ^  bene  explicat 
Glossa,  idest ,  cum  est  doli  capax.  Post 
septennium  vero ,  in  dubio  rationis  a- 
deptae  pueri  certe  tenentur  ad  oranes 
leges,  quia  tunc  sine  dubio  praesum- 
ptio  ex  communitercontingentibusstat 
pro  obligatione,  ut  Elbel  21  et  Sanchez 
Bon.  Dian.  etc.  apud  Salm.  22.  Qui  au- 
tem  simul  esset  caecus,  mutus  et  sur- 
dus  non  teneretur  adesse  missae,  quia 
non  posset  praestare  moralem  assisten- 
tiam  ;  secus  si  tantum  sit  caecus  vel 
surdus.Croix23.  An  teneantur  peregri- 
ni  ad  observanda  festa.  Vide  dicta  su- 
pra  Z.  1.  n.  156.  et  dicenda  hoc  l.  3.  n. 
332.  in  fin.  v.  An  autem. 

271 .  An  autem  liceat  in  festis  iniun- 
gere  opera  servilia  infidelibus.  Negat 
Fernand,  ap.  Tamb.^^.Sed  affirmant^s 

(12)  C.  1.  n.  ISl.         (13)  P.  10.  tr.  12.  r.  5- 

(14)  De  leg.  n.  369.  (IS)  L.  c.  (16)  L.  1.  n,  ../G. 
(17)  L.5. pag.  l.n.eiS.  (18)  2.2.  q.  147.  a.  4.  ;ul  i- 
(19)  L.6.p.2.n.  2026.  (20)  De  sacr.  po-n.  p.  5i  i 
S.  2.  n.  2.  (21)  Ib.  (22)  D.  n.  131.  (2i)  L.  .. 
p.l.n.616.     (24)Dec.l.4.c.3.S.l.n.l7.    (2o;  I 


m 


LIB.  III.  TRACT.  III.  DE  III.  PaAEC.  DECAL. 


Dian.  MeroUa  Laym.  *  Croix  2  cum  Vi- 
va,  Tamb.  etElbel  n.  410.  merito  pu- 
tant  non  improbabile :  cum  Laym.  per- 
mittat  iniungi  perpetuo  amentibus  ser- 
vilia,  utrique  enim  sunt  extra  legem  , 
dum  apostolus  nos  instruit,  quod  ec- 
clesia  noniudicat  de  iis  qui  foris  sunt'. 

DoBiDU  I.  Quae  opera  tum  hoc  praecepto, 
tum  ab  ecclesia  prohibeantur. 

272.  Quae  sint  opera  servilia. 

273.  An  sit  duplex  peccatumpeccare  in  die  festo. 

274.  Quae  opera  non  sint  servilia. 

275.  An  itinerari. 

276.  An  ducere  currus  vel  iumenta  onusta. 

277.  An  molere. 

278.  An  docere,  scriberef  eanereetc.etiamsifiant 
ob  lucrum. 

279.  An  transcribere. 

280.  An  pingere. 

2Si.  An  delineare,  retrahere,  et  an  sculpere. 
282.  An  liceat  typographis  componere.  Et  an 

dislillare. 
285.  An  venari  et  piscari. 

284.  Quae  sint  opera  forensia  vetita  in  festis. 

285.  An  liceant  venditiones  et  contractus. 

286.  An  liceant  nundinae  et  mercatus. 

287.  An  liceat  excommunieare,  conficere  testa- 
menta,  et  similia. 

272.  «  Resp.  4 .  Die  festo  prohiben- 
tur  omnia  opera  servilia,  hoc  est,  quae 
et  versantur  circa  materiam  externam, 
et  vel  mechanica  et  illiberalia  sunt,  v. 
gr.  suere,  fabricare ;  vel  requirunt  tan- 
tum  laborem  corporis,  et  ab  operariis 
tantum  et  servis  fieri  solent.  Ita  dd. 
com.v.Lay.<Suar.FiU.etc.exs.Th.5,» 

Praenotandum,  triplex  genus  ope- 
rum  dari  communiter  ab  aa.  Alia  sunt 
corporis^  quae  per  corpus  exercentur  et 
ordinantur  immediate  ad  utilitatem 
corporis,  ut  fodere,  suere  etc.  Et  haec 
dicuntur  servilia^  quia  a  servis  tieri 
solent.  Hinc  definitur  opus  servile  ab 
Ills.  apud  Croix  6 :  Actio ,  quae  quia 
vel  immediate  in  utilitatem  corporis , 
vel  corporis  potius  quam  animi  viri- 
bus  efjicitur  ,  vulgaribus  communiter 
hominibus  committi  solet.  Alia  sunt  o- 
pera  animae^  quae  ab  anima  praecipue 
procedunt,  et  ad  animum  excolendum 
spectant,  ut  legere,  docere,  canere,  or- 
gana  pulsare.  Et  haec  dicuntur  libera- 
lia,  quia  a  liberis  exerceutur.  Alia  de- 

(1)L.  1. 1.  4.  clO.n.  3.      (2)L.3.p.l.n.S79. 
O»)  1.  Cor.  8.  12.     (4)  L.  4.  tr.  7.  c.  2.    (S)  L 
{S)  L.  3.  p.  1.  u.  874.      (7)  Ibid 


(8)  Dub.  8.  q. 


\m  c.  G.  u.  ft 


S74. 
(9)  Da  5.'  prjiecept.  c.  1.  n.  224. 
fll  2.C.  18.  D.  5. 


nique  sunt  media  seu  communia,  quae 
a  liberis  et  servis  promiscue  exercen- 
tur,  utiter  facere,  venari  etc.  ItaLaym.'' 
Bon.  8  Anaclet.  Viva  etc. 

273.  Quaeritur  hic,  an  peccent  con- 
tra  hoc  praeceptum,  qui  peccant  in  die 
/e^fo.Affirmants.  Bon.  s.Ant.  Med.  etc. 
apud  Salmant.  9,  quia,  ut  dicunt,  pec- 
catum  opponitur  cultui  divino,  qui  in 
festo  praecipitur.  Sed  probabilior,  et 
longe  communior  est  contraria  senten- 
tia  Nav.io  Suar.»»  Lug.12  et  Salm.iScura 
Cai.  Sot.  Sylv.  Sanch.  Bon,  Pal.  Med. 
TruU.  etc.  ex  d.  Thom.qui  i^  Glossae  di- 
centi  in  cap.  \  3.  Lucae,  quod  lex  prohi- 
bet  in  sabbato,  non  hominem  curare , 
sed  servilia  opera  facere ,  idest  peccatis 
gravari^  sic  respondet :  Opera  servilia 
mystice  intelliguntur  peccata,  sed  ad  lit- 
teram  dicuntur  ad  quorum  exercitium 
servos  deputatos  habemus.  Nec  obstat 
illud  quodalibis.doctor  aiti^ubi  dicit: 
Magis  contra  hoc  praeceptum  agit ,  qui 
peccat  in  die  festo,  quam  qui  aliud  cor- 
porale  opus  facit.  Nam  hoc  intelligit  de 
fine  praecepti,  non  autem  de  praecepti 
obligatione;  finis  vero  praecepti  non 
cadit  sub  praecepto,  ut  dictum  est  n. 
264.  ex  eodem  d.  Th. 

»  1 .  Impertinens  est  ad  rationem  o- 
peris  servilis,  utrum  fiat  ex  lucro  an 
ex  recreatione :  ex  hac ,  an  ista  inten- 
tione,  pia,  vana,  et  turpi.  Caiet.  Suar. 
Laym.i^etc.  contraSylv.  et  canonistas. 

»  2.  Impertinens  quoque  est,  sive  fiat 
cum  defatigatione  et  labore,  sive  non ; 
sivebrevi,  sive  longo  tempore  etc.  quia 
nihil  horum  mutat  naturam  operis. 

274.  »  S.Servile  non  est,ideoque  nec 
prohibitum,  festo  ludere,  choreas  du- 
cere,  instrumenta  musica  pulsare,  iler 
facere  pedibus,  equo,  curru,  vel  navi, 
unde  etiam  ad  haec  necessaria  sunt  li- 
cita.  Nav.i7  Tolet.  et  Laym,  Suar.is. » 

275.  Utrum  sit  licitum  in  die  festo  i- 
tinerari  pedibus,  equo  vel  curru.  Ne- 
gant  AbuL  Cai.  Sylv.  etc.  At  aflSrman- 
dum  est  ex  communi  cum  Bus.  Viva  ^*' 

(12)  De  poenit.  d.  16.  n.  116.  (lo)  Ex  n.  22r. 
(14)  In  3.  (1.  37.  q.  1.  a.  8.  q.  2.  ad  2. 

(13)  a.  2.  q.  122.  a.  4.  ad  5.         (16)  11..  n.  4 
(17)  C.  15.  (18)  Dc  fest.  c,  27. 
Cl»)  Do  S.  i,ia«   a.  9.  n.  8. 


CAP.  1.  DUB.  i.  QOAE  OPERA  PROHIBEANTUR  BTC. 


38?3 


Elbeli  el  Salm.2.  Et  seQteatia  opposita 
nuno  relinquenda  est  ut  antiquata,  be- 
ne  ait  Ronc.3. 

Utrum  autem  sit  licitum  uti  leclica 
ab  hominibus  portata.  Negat  Croix''. 
Affirmat  Tamb.s  cum  Pal.  Sed in  hoc  di- 
co  attendendam  esse  consuetudinem  lo- 
corum;  quae  iam  viget  iu  urbe  Neapo- 
lis,  et  excusat  a  culpa,  ut  bene  adver- 
tit  Mazzotta^. 

276.  «  4.  Nec  servile  est,  ducere  iu- 
menta  sine  onere,  cum  id  sit  iter  fa- 
cere,  ut  ait  Fill.  '.  Ducere  autem  iu- 
menta,  currus,  vel  navigium  onustum 
mercibus,  est  servile.  Suarez  ^  Fill.  ^. 
Quod  si  tamen  ante  festum  talia  itine- 
i-a  irtcoepta  sint,  ccntinuatio  eorum  per- 
mittitur.vel  ob  puHlicam  utilitatem,  vel 
ob  damnum  quod  alias  sequeretur.  » 

Quaestio  gravis  est,  an  liceat  ducere 
currus,  vel  iumenta  onusta  in  die  fe- 
sto.  Triplex  est  sententia.  Prima  tenet 
hoc  esse  per  se  opus  servile,  praeciso 
labore.  Ita  Bus.  Bon.  lo  cum  Reg.  et  s. 
Ant.  Nav.  Cai.  et  Sylv.ap.Salm.".  Se- 
cunda  sententia  tenetnon  licere  subgra- 
vi,  nou  autem  per  se,  sed  ratione  labo- 
ris,  si  is  esset  gravis  in  imponendis  aut 
levandis  oneribus:  secus  si  labor  esset 
modicus.  Ita  Croix  i^Tamb.  i^cum  Dian. 
Sanch.  ^i  Pal.  apud  Salmaut.  15  Eib.  le. 
Tertia  probabilior,  saltem  hodie,  quam 
tenent  Viva  ''Ronc.is  Salm.i^  cum  aliis 
censet  omnino  licitum  esse  non  solum 
iter  iucoeptum  continuare,  sed  etiam 
inchoare.  Ratio  quia  in  tali  labore  mu- 
liones  nou  insumunt  tempus  notabile: 
et,  si  aliquando  sit  notabile,  excusan- 
tur  vel  ob  evitandum  grave  damnum, 
vel  ob  publicam  utilitatem,  vel  derii- 
que  quia  aciest  universalis  consuetudo, 
quam  adesse  merito  asserit  Mazzott.20, 
Idemque  ait  de  nautis  21, 

277.Anautem  liceat  in  festis  molere,. 
ConceditSanc.2? si  sit  mola,  quae  agitur 
aqua  vel  vento;  non  autem,  si  agitur 

;l)  N.  404.  (2)  C.  1.  n.  247.  (3)  C.  3.  q.  4. 
(4)  L.  5.  p.  1.  n.  377.  (S)  Ib.  n.  H.  (6)  De  5. 
piaec.  c.l.  §.  1.  (7)  Hicc.  9.  n.l70.  (»)  Loc.  c. 
(9)  Loc.  c.  (10)  Disp.  S.  (j.  un.  p.  2.  n.  2o. 

(11)  C.  1.  n.  246.  (12)  L.  3.  p.  1.  n.  378. 

(15)  Dcc.  1.  4.  c.  5.  §.  1.  u.  11.       (14)  Cous.  1.  S. 
c.  2.  (J.  7.  n.  10,  (13)  C.  1.  n.  249.  in  fin. 

(UJ)  Dl-  5.  niaoc.  n.  404.         (17)  q.  9.  a.  1.  n.  9. 

MOU.  li- 


bestiis,  et  in  qua  requiritur  magaus  la-< 
bor  et  occupatio.  Ex  qua  doctrina  sa- 
tis  probabiliter  inferunt  Tarabur.  23  et 
Croix2'i  quod  quando  cooperatio,  et  ap- 
plicatio  hominis  est  modica,  non  sit  ii- 
licitum,  saltem  graviter,  etiam  cum  be- 
stiis  molere. 

An  autem  liceat  ferrariis  equos  iter 
agentium  ferrare.  V.  dub.  seq.  n.  300. 

278.  «  5.  Item  nec  servile  est,  sive 
gratis,  sive  pro  pretio  docere,  studere, 
scribere ,  transcribere ,  et  secundum 
quosdam,  ut  Medin.  Lopez  et  Armil- 
lam,  quorum  sententiam  probabilem 
putat  Laym.  contra  Fill.  Azor.  et  alios 
multos,  pingere,  etiam  coloribus  (nam 
de  rudibus  lineamentis  plerique  con- 
cedunt):  terere  tamen  colores,  et  non 
pingere,  sed  tingere,  ut  v.  gr.  colorare 
asseres,  vel  pannos,  dealbare  parietes, 
illiberale  est.  » 

Hic  plura  sunt  distinguenda. 

Quaer.  1 .  an  docere,  scribere,  lude- 
re,  canere  etc.  sint  servilia.,  sifiant  ob 
lucrum.  Affirmant  Abul.  Azor.  Tabien. 
etc.  ap.  SaIm.2o  quia,  licet  tales  aclio- 
nes  sint  liberales,  ex  lucro  tamen  fiuot 
serviles.  Sed  tenendum  est  oppositum 
ex  s.  Thom.  26  cum  Soto  Nav.  Suar.  et 
Salm.27.  Ratio,  quia  intentio  operantis 
non  potest  opus  mutare. 

279.  Quaer.  2.  an  transcribere  sit  o- 
pus  servile.  Affirmant  Cai.  Nav.  Sanc. 
Sylv.  etc.  apud  Salm.  2?  quia  transcri- 
bere,  dicuut,  non  est  opus  mentis,  cum 
multi  transcribant  etiam  quod  non  in- 
telligunt*,  sed  negant  communissime, 
et  probabilius  Elbel  29  Ronc.  30  Salm.  3i 
cum  Suar.  Sa  TruII.  Bon.et  Viva32  cura 
Pal.  etcommuui,  quia  transcribere,  si- 
cut  scribere,  ordinatur  ad  mentem  in- 
struendam:  et  ideo  Elb.33  Viva^^  notant 
ex  Tamb.Iicere  etiam  transcribere  no- 
tas  musicas,  et  rationes,  et  eliam  cha- 
racteres  componere.  utLay.cum  Dian. 
Bus.  n.  282.  Mazz.  et  Elbel^s  cum  Spor. 

(18)  C.  3.  q.  4.  (19)  C.  1.  11.  230. 

(20)  T.  1.  p.  403.  (21)  P.  409. 

(22)  Cous.  1.  3.  c.  2.  <1.  13.  (23)  N.  li. 

(24)  II,.  11.  378.     (23)  C.  1.  n.  2G3.     (261  2.  2.  q. 
122.  a.  4.  ad  5.     (27)  N.  264.     (28)  C.  1.  u.  208. 
(29)  N.  399.     (30)  C.  3.  q.  4.  resji.  1.     (5!)C.l. 
u.  2G2.       (3ii)  Q.  9.  a.  1.  it.  3        (5.5)  N.  440. 
(34)  ll>id.  (3;>)  N.  401. 

9^ 


386 


LIB.  III.  TnACT.  III.  DE  III.  PUAEC.  DECAL. 


Tamburin.  Sayr.  et  pluribus  contra 
Pal. 

280.  Quaer.  3.  an  pingere  sit  opus 
servile.  Prima  sententia  negat  cum  Lo- 
pezMed.  Ang.  Sylv.  Sayr.  Armilla  Ro- 
sell.  Barb.  apud  Salm.  <  et  apud  Bus. 
et  Laym.;  ratio,  quia,  nt  dicunt,  tale 
opus  proprie  servile  non  est,  sed  potius 
liberale,  prout  simillimum  ac  scribere. 
Saltem  non  esse  servile,  si  fiat  recrea- 
tionis  causa,  admittunt  Azor.  Reg.  Fill. 
etc.  ap.  Bon  2.  Hanc  sententiam  Spor.3 
vocat  probabilissimam.  Secundo  tamen 
communior  sententia  tenet  esse  opus 
servile,  quia  non  iwtest  dici  actio  li- 
beralis,  cum  non  tendat  ad  mentem  in- 
struendam,  ut  tendit  scriptura,  sed  so- 
lum  ad  assimilandas  imagines  rerum. 
Deinde  quia  pingere  simillimum  est  ac 
sculpere,  et  acu  depingere,  quae  ex 
communi  sunt  servilia.  Ita  Salm.^^cum 
Cai,  Suar.  Pal.  Sanch.  et  aliis. 

His  tamen  non  obstantibus  Laym.  5 
Viva  6  Elbel '  Holzm.»  Ronc.9  Anacl.  «> 
Tamb.i'  cum  Sa  Pelliz.  et  Pal.  admit- 
tunt  primam  sententiam  esse  probabi- 
lem,  modo  id  fiat  siue  magno  appara- 
tu,  scilicet  colores  miscendo,  tabulas 
dolando,  etc.  Ratio,  quia  pingere,  licet 
requirat  operationem  materialem,  non 
videtur  tamen  proprie  posse  dici  actio 
servilis,  immo  potius  dicenda  videtur 
liberalis:  nam,sicut  scriptura  exprimit 
conceptus  internos,  ita  pictura  expri- 
mit  imagines  rerum,  ut  dicunt  Castr. 
Tamb.  etViva;  vel,  ut  ait  Laym.,vide- 
tur  pingere  esse  actio  liberalis,  quate- 
nustendit  ad  animum  recreandum.Ne- 
gari  non  potest  praedictam  opinionem 
sa  tis  esse  probabilem,  ut  recte  d  icit  Maz- 
zotta.  Nam,  etsi  non  constaret,  quod 
pingere  sit  opus  liberale,  nec  etiamcon- 
stat  esse  servile;  quod  utique  constan- 
dum  fore  videtur,  ut  posset  dici  prohi- 
bitum.  Probabilius  enim  videtur  esse 
actio  saltem  media  et  communis  servis 
et  liberis,  dum  saepe  communiter  ob- 
servamus  nobiles  viros  non  erubescere 

(1)  C.  1.  n.  237.  (2)  Disp.  S.  q.  un.  p.  2.  n.  2S. 
(3)  N.  4S.  (4)  N.  238.  (S)  L.  4.  tr.  7.  c.  2.  u.  5. 
(6)  Q.  6.  a.  2.  u.  4.  (7)  N.  39S.  (8)  N.  541. 
(0)  II).  q.  4.  (10)  Tr.  10.  q.  2.  (H)  Dec.  1.  4. 
c.  5.  S.  1.  n.  8.  (12\  "2.  2.  q.  122.  a.  4.  ad  5 


hanc  operationem  pingendi  addiscero 
et  exercere;  opera  enim  in  quantum  (lo- 
quitur  s.Th.  12)  sunt  communia  servis  et 
libefis, servilia  non  dicuntur.  Saltem,  ul 
dicit  Ronc.  *3,  non  sunt  dimittendi  sine 
absolutione  ,  qui  hanc  opinionem  ut 
probabilem  sequuntur. 

281.  Communiter  autem  admittunt 
Spor.  1*  Fel,  Pot.  *5  Mazzotta  et  alii  ap. 
Tamb.  et  Viva,  non  esse  opus  servile 
delineare,  retrahere  imagines  vel  e- 
xemplaria  acu,  ut  solent  feminae;  haec 
enim  (ait  Tamb.)  magis  referuntur  ad 
exercendum  ingenium,  quam  ad  ope- 
randum.  Excusant  etiam  Az.Fill.  Sylv. 
et  Ang.  ap.Bon.i6  puellas  acu  pingen- 
tes,  ut  addiscant,  cum  Pal,  Sa  March. 
ap.  Bus,  hic  n.  283. 

Ars  tameu  sculptoria  communiter, 
saltem  in  aestimatione  hominum,  inter 
artes  mechanicas  numeratur.  V.  Tamb. 
cum  Pal  .17. 

282. «  6,  Videntur  etiamexcusari  pos- 
se  in  typographiis  litterarum  colloca- 
tores,  quando  post  divina  collocant  ne- 
glectum  pensum,  ut  habetLaym.is.  im- 
primere  tamen  servile  habetur,  Esc.  i^ 
Suar,  Laym,  etc. 

»  7.  Excusat  etiam  FiII.20  distillatio- 
nem,  quae  sine  corporis  fatigatione  po- 
tius  ad  experientiam  et  peritiam  fit, 
quam  ex  officio  et  arte.  (Admittit  eam 
Croix2i  si  parva  sit  applicatio.  An  au- 
tem  ob  eamdem  rationem  liceat  emun- 
dare  triticum  manibus.  Tamb.22  in  du- 
bium  revocat,  Caeterum  p.  Michael  ap. 
Elb.  23  permittit  ad  vitandum  otium  le- 
ves  labores,  ut  decerpere  rosas,  decor- 
ticare  poma,  etc .  Sed  in  his  potius  dicen- 
dum  puto,  quod  requiratur  maius  tem- 
poris  spatium  ad  materiam  gravem). 

283,  »  8,  Servile  aliqui  non  putant 
(alii  contrarium  tenent,  et  excusant  per 
consuetudinem,  ad  otium  aliaque  peio- 
ra  vitanda)  veuari.  Granat,  2<  aucupa- 
ri,  militare,  gladiari,piscari  (saltem  ia 
fluminibus  recreationis  gratia)  et  simi- 
lia:  piscatio  tamen  moderata  esse  debet. 

(13)  In  reg.  prax.         (14)  Tr.  3.  in  dec.  c.  4. 
(lo)N.2033.     (16)  Ib.  n.2S.  iu  Cn.    (17)Ib.n.lO. 
(18)Ibid.        (i9)D.  S.  C.4.         (20)  Hic  n.  1159. 
(21)  L.  3.  p.  1.  n.  H78.       (22)  Ih.      (23)  N.  408. 
'  124)  2.  2.  c.  5.  l.  12.  a.  i.  sc»;»,  7.  ».  Gil. 


«AP.  I.  CDB.  I.  QOAE  Oi>ER\  PROniBEANTUR  ETC. 


587 


Vide  Layman  et  Fill.  <  Bonac.  2  Escob. 
qui  docet,  laboriosam  et  ex  officio  non 
licere.  Similiter  quidam  excusant  puel- 
las  ad  otium  vitandum  acu  pingentes. 
Arm.Az.Pal.  Sa  Marchant.  V.Dian.'.» 

Quaeritur,  an  venatio,  aucupatio  et 
piscatio  siut  opera  vetita  in  festis.  Ad- 
est  duplex  sententia.  Prima  affirmat, 
quia  dicunt  esse  opera  servilia,  maxi- 
me  si  fiant  ob  quaestum,  ut  Sylv.  An- 
gel.  Corell.  etc.  apud  Salra. ''.  Secunda 
tamen  sententia  probabilior,  et  commu- 
nior  negat  esse  probibita,  etsifiantcau- 
sa  lucri ;  vel  quia  non  sunt  opera  ser- 
vilia,  ut  tenent  Laym.  5  Elbel^  Sanch.' 
Navar.  Medin.  Granad.  Rod.  Lop.  Vel 
quia  saltem  excusantur  a  consuetudi- 
ne,  ut  recte  tenet  Holzm.  s  Viva  9  cum 
PaL  Sanch.  TrulL  FilL  Leand.  etc.  mo~ 
do,  intellige,  haec  fiant  sine  magno  la- 
bore:  alias  frustra  videreturpontificem 
dispensasse  in  piscatione  alecum  10. 

284.  «  Resp.  2.  Prohibentur  praeter- 
ea  quaedam  opera  non  servilia,  quae 
dicuntur  forensia,  ut  sunt  mercatus, 
placitum,  iudicium  ad  mortem  vel  poe- 
nam,  et  strepitus  omnis  iudicidlis,  Id- 
est  actiones,  quae  ad  decisionem  cau- 
sarum  tamciviliumquam  criminalium, 
tam  secularium  quam  ecclesiasticarum 
spectant.  Ita  commun.  dd.  ^L 

Unde  resolves: 

»  1 .  Festo  non  licet  citare,  adducere 
testes,  idest  exigere  iuramentum  iudi- 
ciale,  proferre  aut  exequi  sententiam, 
quae  si  feratur  est  irrita.  V.  Laym.12.» 

Prohibetur  in  festis  praestare  iura- 
mentum  iudiciale  pro  rebus  tempora- 
libus,  ut  s.  Th.i3.  Sed  licitum  est  prae- 
stare  iuramentum  inquisitoribus,  et  et- 
iam  iuramenta ,  quibus  confirmantur 
contractuspromissi  in  die  festo.Viva*'* 
Prohibentur  etiam  formatio  processus, 
citatio  partis,  et  sententiae  prolalio,  si- 
ve  executio,  nisi  aliter  requirat  neces- 
sitas  aut  pietas  ^s. 

(1)  T.  27.  c.  9.  q.  12.  (2)  D.  S.  q.  1.  p.  2.  n.23. 
(5)  P.  S.  t.  6.  r.  IS.  et  p.  4.  t.  4.  r.  64.  (4)  C.l- 
u.  241.  (S)  Ibid.  n.  4.  (6)  N.  402.  (7)  Cous. 
l.S.  c.  2.  il.  14.ell3.  (8)N.S42.  (9)A.l.  n.  1». 
(10)  In  c.  3.  de  feiiis.  (11)  Ex  c.  2.'de  feriis. 

(12)  L.  4.  t.  7.  c.  2.  n.  7.  (15)  2.  2.  q.  89  a.  10- 
(14)  A.  2.  n.  IS.  (15)  Ex  c.  ull.  de  fer.  (IC)  C.  1. 
de  fcr.     (»7)0.15.     (18)  T.  27  r  *6.  q.  2   ,..1»». 


285.  «  2.  Nec  licet  emere  ut  vendera 
res  non  necessarias,  negotiari  publice 
vel  privatim,  Inire  contractus  emptio- 
nis,  locationis,  permutationis,  etc.  (nisi 
ex  consuetudine,  vel  aliis  iustis  causis 
excusentur);  quia  intelliguntur  nomine 
mercatusqui  prohibitus  est'^,  utdocent 
Bon.  ex  Suar. "  et  FilL  <8  [Vide  n.  seq. 
V.  An  autem ).  » 

286.  Nundinae  universales  ex  con- 
suetudine  iam  permittuntur,  et  alicubi 
etiam  nundinae  particulares  ia  quavig 
hebdomada,  ut  Viv.i'  cum  PaL  et  Sal- 
mant.  20  Sanchez  Caiet.  Soto  etc.  cum 
Croix2i  qui  cura  PaL  etTambur.  dicit, 
quod  ex  consuetudine  nunc  videtur  0- 
mnino  licitus  esse  mercatus.  Emptio- 
nes  autera  mercium  certe  sunt  vetitaa 
a  iure  canonico,  ut  ait  Sanch.  22  apud 
Salm.23.Atubi  est  contraria  consuetu- 
do,  excusantur:  Sanch.  etViva^-i.  Con- 
suetudoenim  (aitMazz.25)in  hoc  magna 
ex  parte  legem  abrogavit.  Hinc  notant 
Salra.  permitti  in  festis  vendere  pocu- 
lenta  et  esculenta,  etsi  ad  gulositatem, 
cum  Caiet.  Sanchez  Nav.  et  Bus.  iuxta 
decr.  sacr.  congr.  rituura  ap.  Salra.  26 
Itera  vendere  calceos,  candelas  et  si- 
niilia,  quorum  pretium  lara  aestiraa- 
tura  sit.  Item  vendere  domura,  equura, 
merces,  etiam  praesentes,  et  quamvis 
in  hoc  multum  terapus  irapendatur; 
tum  quia  sic  fert  timoratorum  usus; 
tum  quia  ecclesia  tantura  venditionem 
in  publicis  officinis  prohibuit  ratione 
scandali.  Ita  Salra.27  cum  Sanch.  Nav. 
etc.  etCroix28cum  Pal.  Tamb.  etllls.29. 

An  autem  nomine  mercatus  veten- 
tur  etiara  locationes,  negotiationes  et 
sirailia.  Affirmant  Bus.  cum  Tab.  Sylv. 
etc.  Sed  coramunius  negant  Sanchez  ^ 
Viva  31  Salra.  32  cura  Trull.  Pal.  Az.  et 
Leand.Quia  talis  est  sapientium  consue- 
tudo,  qua  videtur  derogatum  decretis 
s.  Pii  V.  Cumprimum^  ann.  1566.  et  sa- 
crae  congregat.  rituura  apud  Salman- 

(19)  Q.  5.  a.  2.  n.  2.        (20)  C.  1.  n.  276.  et  278. 
(21)  Ib.  n.  G06.      (22)  D.  2S.  n.  3.     (25)  N.  279. 
(24)  Ibid.         (2S)  §.  2.         (26)  N.  280.  ct  286. 
(27)  Ex  u.  280.  281.  (28)  Ibid.  n.  606. 

(29)  llem  permittunl  dd.  eliam  mercatoribus  ven- 
dcre  aliquid  clausis  iauuis,  cum  emptorcs  pro  tuue 
iis   valdu   indigercnt.  liom.  Ap.  tr,  C.  u.  18. 
i  '■W)C  2.'l.26.n.3.  (5l)A.2.u.4.  L32)C.9.u27. 


38S  ilB.  in.  TRACT.  III.  ftB  III.  IfhAKC.  BEGAL. 


tic.i.Hinclicltosesseomnescontractus, 
sifiant  sineinstrumentis,  etiudicis  au- 
cloritate,  dicunt  Sanch.  Ills.  et  alii  ap. 
Croix  2.  Irleo  venditionem  magni  mo- 
menti  cum  solemnitate  Mazz.  3  damnat 
de  mortali;  sed  Viva  asserit  ex  com- 
muni  cum  Pal.  *  quod  permittitur  con- 
ficere  testamenta,contractus  celebrare, 
aliosque  similes  actus  facere,  qui  non 
requirant  strepitum  iudicialem;  et  re- 
vera  ubique  inter  nos  in  festis  stipu- 
lantur  instrumenta;  quamvis  notarii  a- 
Jicubi  soleant  ad  hoc  petere  ab  ordina- 
rio  generalem  licentiam,  quae  ceterum 
communiter  conceditur. 

287.  «  3.  Festo  licet  excommunicare, 
dispensare,  iudicem  privatim  informa- 
re,  advocatum  consulere,  consilia  con- 
ficere,  eligere,  etc.  quia  non  requirunt 
strepitum  iudicialem.  Vide  Bon.  5  (Est 
communis  apud  Viva  ^.  Licitum  est  et- 
iam  conferre  beneficia,  et  etiam  iuris- 
dictionem  exercere  sine  strepitu  ludi- 
ciali;  item  emancipare,  et  etiam  appel- 
lare.  Viva  ').  » 

DuBiuM  II.  Quae  causae  excusant  ab  observatione 
festorum,  ob  quas  opera  prohibita  liceant. 

288.  Qui  possint  dispensationem  dare  ad  laio- 
rundum. 

289.  Quinam  laborantes  excusentur  ex  consue- 
tudine. 

290.  A%  vertentes  segetes  etc,  An  barbitonsores, 
et  sutores.  Ei  quid  sufficiat  ad  hotiliam  con- 
suetudinis, 

"91.  Quomodo  excuset  pieta». 

292.  An  liceat  in  festo  verrere  templum,  or- 
nare  altaria,  erigere  sepuhhrum  etc. 

293.  An  liceat  laborare  ad  subveniendum  paur 
peribus,  vel  locis  piis. 

294.  Quomodo  excuset  chnHai  erga  proximum. 
293.  Quomodo  necessitas. 

296.  An  excusenlur  famuli  a  domino  coacti  ad 
laborandum. 

297.  An  pauperes  reficientes  vestes  etc. 

298.  An  liceat  in  festo  coquere  cibos ,  occidere  ani- 
malia,  conpcere  pastiUos,  et  colligere  fruclus. 

299.  An  conpcere  panem. 

oOO.  An  mederiy  conflare  ferros,  coquere  cal- 

cem,  vitrum  elc.  Et  an  ferrare  equos. 
301.  An  liceat  laborare  pro  magno  lucro.  Et 

an  ob  id  etiam  omittere  sacrum. 
502.  An  ad  vitandum  otium. 
503   An  excusentur  instauratores  viarum  elc. 

et  sarlores  perficientes  vestes  in  festo. 
504.  Quomodo  excuset  utilitas  ad  publicam  lae- 

titiam. 
303.  Quomodo  excuset  paivitas  matcnae. 

(1)  N.  288.        (2)  Ibid.  u.  606.         (3)  D.  §.  2. 
(/4)  Q.  9.  a.  2.  n.  4.     (S)  h.  c.     (6)  Q.  9.  a.  2.  n.  4. 
(7)  lliid.         (8)  C.  53.         (9)  Il.id.  c.  4.  n.  2. 
{lO}  P.  l.  D.  20.     (11)  Cons.  l.  3.  c.  2.  .1.  20.  n.  2. 


306.  An  peccet  graviter  marecfaits  sex  famwti 
laborare  per  horam. 

307.  Unde  sumatur  gravitas  materiae  in  foren- 
sibus. 

«  Tales  praecipue  sunt  septem.  Pri- 

ma  dispensatio  episcopi,  vel  habentis 

potestatem  quasi  episcopalem,  uti  su- 

periores  religionum;  imo  et  parochi, 

quando  non  datur  facilis  accessus  ad  e- 

piscopum,  Suar.  8  Laym.  ^  Bon.  *o.  » 

288.  In  praecepto  abstinendi  ab  ope- 

re  servili  dispensare  potestpnmopon- 

tifex,  ut  supremus  legislator  et  pastor, 

in  omnibus  festivitatibus,  et  pro  totw 

ecclesia.  Secundo  episcopus  in  sua  dioe- 

cesi,  et  etiam  capitulum,  sedevacante; 

necnon  praelati  regulares  erga  suos  re- 

ligiosos  subditos,  et  eorumdomesticos. 

Et  notandum,  quod  episcopi  dispensara 

possunt  etiam  in  festis  communibus: 

notandum  tamen,  quod,  si  in  iis  dis- 

pensent  sine  iusta  causa,  peccant  gra- 

viter,  et  invalida  est  dispensatio;  se- 

cus,  si  dispenseut  in  festis  synodalibus, 

sive  particularibus  loci.  Tertio  paro- 

chus  dispensare  potest,  quando  subdi- 

tus  nequit  adire  episcopum,  sed  tan- 

tum  ad  tempus,  et  pro  aliquo  particu- 

lari  casu.  Ita  Sanch."  et  Gai.  Sot.  Nav. 

Suar.  Pal.  Azor.  TruU.  cum  Salm.i^et 

Viva  13  qui  notat,  quod  vicarius  gene- 

ralis  etiam  potest  dispensare,  sed  tan- 

tum  ex  speciali  mandato ;  nam  ex  ge- 

nerali  ei  non  committuntur  illa,  quaa 

gratiam  sapiunt,  ut  ait  Tamb.  i^  cum 

MeroII.  Barb.  et  Sanchez.  Etiam  vero, 

praesente  episcopo,  parochi  ex  consue- 

tudinepossuntdispensare  in  minutis  et 

frequentibus  necessitatibus,  in  iis  tamea 

rebus  tantum,  in  quibus  ex  consuetu- 

dine  introductum  est  ipsos  dispensare, 

prout  in  ieiunio,  et  in  vacatione  ab  o- 

peribus  servilibus  in  festis.  Ita  Viva  15 

Tamb.16  cum  Th.  et  lo.  Sanch.  Spor." 

cum  Suar.  Mazz.  *8  ac  Salm.  *9  comm. 

Censet  autemEIbel^o  cum  Suar.  Sylv. 

Fill.  etc.quod,  urgente  necessitate,  suf- 

ficit  etiam  dispensatio  praesumpla,  si 

dispensator  adiri  nequeat.  Ilic  autem 

notandura,  quod  habens  potestatem  or- 

(12)  C.  1.  u.  3S9.  (13)  A.  2.  n.  15.  ^14^,  Il.iJ, 
j.2.n.33.  (IS)L.c.  (16)Ib.n.37.clr..S.  §.7.n.  UG. 
(«7)Dclcg.c.l.n.549.  (18)De  lcg.;f.i.d.4.q.I.  c.2. 
(ii))  Ue  leg.  c.  8.  k.  40.     (2i»  '     :>  /racc   n.  -lli 


CAP.  I.  DUB.  II.  DE  AC 

ilinariara  potest  eam  alteri  delegare; 
non  autem  si  habeat  delegatam.  Croix  < 
cum  Tamb.  etc. 

289.  «  Secunda,  consuetudo;  nam  sic 
licent  nundinae  illae ,  in  festis  passim 
haberi  solitae ,  et  praeparationes  deli- 
ciarum  non  necessariarum ,  ut  cupe- 
diorum,  placentarum  et  similium  ci- 
borum  artificiosorum;  item  emptiones, 
et  venditiones  rerum  parvi  momeuti. 
Bonac.  2  Laym.  3.  » 

290.  Hinc  ex  consuetudine  Salm.  ■* 
et  Sanch.  apud  Viva  ^  excusant  eos , 
qui  in  area  vertunt  et  separant  sege- 
tes,  et  hortulanos  rigantes  olera.  Fer- 
nandez  autem  ap.  Dian.  cum  Tam- 
bur.  6  excusant  barbitonsores  ex  con- 
suetudine  (et  idem  ait  Viva  '  dici  pos- 
se  de  sutoribus  calceantibus  novos  cal- 
ceos).  Notat  autem  Viva  quod  com- 
munius  dd.  dubitant  de  tali  consuetu- 
dine  approbata ,  de  qua  pariter  dubi- 
tant  Sanch. »  et  Salm.  9  cum  Cai.  et  Tol. 
Admittunt  tamen  probabiliterTourn.io 
Mazz.  n  Croix  12  Elbel  13  Tamb.  «<  et  Vi- 
va  15  eos  excusari  posse  vel  ex  parvi- 
tate  materiae,  scilicet  si  unura  vel  al- 
terura  tondeant,  vel  ex  necessitate  ru- 
sticorum,  quibus  tantum  in  festis  con- 
ceditur  tonderi.  Et  id  conceduut  Salm. 
cum  TruU.  et  Pasq.i^  non  solum  quan- 
do  rustici  alibi  habitant,  ut  admittit 
Sanch.,  sed  etiam  in  eodem  loco,  ubi 
degit  barbitonsor,  ex  consuetudineiam 
introducta.  Excusant  eos  etiam  Viva  , 
Mazz.  et  Tamb.  cumFern.  i^  et  Croix '^ 
cum  Diana  et  IIIs.  ratione  notabilis 
lucri  cessantis,  si  alias  a  plerisque  re- 
linquerentur  cum  gravi  iactura  lucri ; 
cura  Spor.  '9  qui  universe  permittit  id 
cum  Fern.  Dian.  etc.  ex  consuetudine 
fere  ubique  tolerata. 

Notandum  autera  circa  consuetudi- 
nem  id  quod  dicit  Viva^Oscilicet  quod 
ad  excusandum  sufficit  probabilis  con- 
suetudo:  sufficit  euira,utdicuntSaIra.2i 
cum  Salas  Gran.  etc.  dictumunius  do- 
ctoris  eximii,  etiam  moderni,  quicon- 

(1)  L.  5.  p.  1.  n.  S84.  (2)  Loc.  c.  (5)  Loc.  c. 
(4)  C.  1.  n.  ^m.  (3)  A.  2.  n.  12.  (G)  Dec.  1.  4. 
c.  3.  §.  2.  n.  13.  (7)  Ihid.         (8)  D.  27.  n.  1. 

(9)  C.  1.  n.  345.         (10)  T.  3.  p.  348.  coll.  4. 
l-i)  T  L.  5.  p.  i.  n.  391. 


STi?,'iiNTIA  A  SERVILIBUS  381) 

suetudinem  afferat.  Bene  autem  adver- 
titMazz.22quod  in  dubio  de  consuetu- 
dine  possidetpraeceptum,  unde  peten- 
da  est  dispensatio ;  secus  si  probabile 
sit  adesse  consuetudinem. 

291 .  «  Tertia ,  pietas  in  Deum  ,  per 
quam  licentopera,  quae  proxime  (non 
quae  remote)  spectant  ad  cultum  Dei: 
ut  pulsare  campanas,  circumferre  ima- 
gines  vel  cruces  in  supplicatione.  Or- 
nare  autem,  et  verrere  templa ,  ac  si- 
milia,  quae  ad  ipsiun  officium  non  spe- 
ctant,  si  absque  ratione  in  festum  dif- 
ferantur ,  venialia  habentur.  Fill  23 
Bon.  24,  » 

292.  Quaeritur  hic  -1 .  an  liceat  in  die 
festo  verrere  templum,  coquere  ho- 
stias,  ornare  altaria  aut  ecclesiam  ta- 
petis,  tabulata  erigere  necessaria  aJ 
festivitatem ,  vel  sepulcrum  ,  et  simi- 
lia.  Tres  sunt  seutentiae.  Prima  sen- 
tentia  cum  Conrad.  et  aliis  ap.  Diau. 
dicit  haec  esse  illicita  sub  gravi ,  nisi 
excuset  rationabilis  causa,  quia  sunt 
vere  servilia ;  sed  haec  est  contra  com- 
munem.  Secitnda  sententia  cum  Viva^s 
Suar.ToI.Croix26  et  Tamb.27  dicit  non 
esse  servilia ;  sed  si  posseut  expediri 
in  die  praecedenti,  esset  veuiale  trans- 
ferre illa  ad  diem  festum.  Tertia  senten- 
tia  satis  probabiiis  tenet  haec  ne  sub  levi 
quidem  vetari  in  die  festo ;  tum  quia 
est  generalis  consuetudo,  tum  quia 
haec  opera  per  se  proxime  concurrunt 
ad  cultum  divinum.  Ita  EIb.2s  Salm.29 
cumDian.  Pasq.  Leand.  etc.  Notant  au- 
tem  Viva  etTamb.30quod  scienter  prae- 
parare  tabulata  in  die  festo  ad  viden- 
dam  processionera,  de  se  esset  pecca- 
tum  grave ;  sed ,  si  non  sint  facta  pri- 
die,  licite  fiunt  in  die  festo:  et  idem 
tenet  Mazzott.  3i. 

293.  Quaer.  2.  an  ob  solam  pietatem, 
sine  actuali  necessitate,  liceat  in  festis 
laborare ,  scilicet  conficere  vestes  pro 
pauperibus ,  colere  agros  ecclesiae  , 
vehere  lapides,  et  ligna  ad  eius  aedifi- 

(15)  N.  417.  (14)Ibid.  (13)t.  c.  (16)  N.  541, 
(17)llml.  (18)Ibid.  (19)N.  S3.  (20)A.2..i.8. 
(21)  De  Ipg.  c.  6.  D.  18.  (22)  De  3.  piaec.  c.  2. 
(23)  N.  218.  (24)Loc.  c.''  (2S)  A.  2.  n.  10. 
(26)  Ibid.  n.  S86.  (27)  Ibid.  n.  5.  (28)  N.  420 
(29)  C.  1.  o.  2i;3.        (30)  Ibid.        (51)  Loc.  c. 


390  LIB.  m.  TRACT.  III 

cium,  dealbare  parietes  terapli.  Affir-  i 
mant  Angl.  i  Gloss.  2  Sa3  Vill.  <  Fill.  &: 
item  Perez  Sylvest.Pal.  etcap.  Sanch.6. 
Limitat  tamen  Sylv.  modo  non  sit  in 
dominicis  et  festis  solemnioribus,  nec 
usque  ad  ultimam  fatigationem.  Moven- 
tur  ex  eo  quod  ex  c.  Conquestus,  de  fe- 
riis,  excusantur  iudicialia,  si  necessitas 
ttrgeat^  velpietassuadeat:  ergo  simlliter 
dicunt  excusari  servilia.  Et  haec  ratio 
non  videtur  spernenda,  cum  de  eodem 
iure  ecclesiastico  ut  supra  num.  284. 
vetentur  iudicialia  ac  servilia:  in  ae- 
quiparatis  autem,  ubi  currit  eadem  ra- 
tio,  eadem  currit  legis  dispositio  ,  ut 
ex  communi  diximus  de  leg.  lib.  1 .  n. 
200.  in  fin.  Negant  vero  alii  licere,  nisi 
actu  urgeat  necessitas,  vel  saltem  nisi 
interveniat  licentia  episcopi;  quia  talia 
opera  de  se  sunt  servilia  ,  et  non  nisi 
remote  concurruntad  cultum  divinum. 
ludicialia  vero,  ut  supra,  de  se  non  sunt 
servilia,  etideo  permittuntur  ob  pieta- 
tem.  Praeceptumautem  colendiDeam, 
abstinendo  a  servilibus  operibus,  est 
altioris  ordinis,  quam  opera  pietatis. 
Haec  secunda  sententia  mihi  videtur 
certo  probabilior  cum  Sanch.  '  Pal.  ^ 
Bon.9  et  Salm.io  cum  Suar.  Caiet.  Nav. 
et  comm.  Hinc  dicuntViva  i*  Tamb.  12 
Spor.  13  Ronc.^''  etSalm.is  tum  so\\im 
licitum  esse  laborare,  cum  pauper  a- 
Hn  graviter  indiget;  vel  (prout  ad- 
dunt  Ronc.  et  Salm.is  cum  aa.  cit.)  ita 
indiget,  ut  nisi  in  festo  laboret,  non 
posset  suae  necessitati  subvenire,  et 
alias  ipse  pauper  stipendium  operariis 
non  valeret  solvere.  Idem  tenetEsc.  i^ 
dicens  licere  extruere  ecclesiam,  eius 
agros  colere  etc.  si  ipsa  sit  adeo  pau- 
percula,  ut  aliunde  sibi  providere  non 
valeat.  Advertit  Tamb.  i^  cum  Fag.  ad 
hoc  non  sufficere  necessitatem  com- 
munem,  sed  requiri  ut  noscatur  huius- 
modi  pauper  in  particulari,  vel  gravis 
et  certa  necessitas  in  aliqua  univer- 
sitate.  Loquendo  autem  de  locis  piis 

(1)  V.  leriae,  n.  9.  et  28.     (2)  In  c.  Conqueslus, 
i,   leiiis,  V.  pietas.     (3)  V.  fcst.     (4)  C.  22.  n.  80. 
{r,   Tr.  27.  n.  1S6.     (6)  Cons.  I.  S.  c.  2.  dub.  25. 
(7    Loc.  c.  n.  3.         (8)  Tr.  9.  d.  un.  p.  10.  n.  2. 

9)P.  3.  n.  6.     (10)  C.  i.n.2<;0.     (11)  A.  2.  n.8. 

«"i  Hoc.  I.  4.  c.  5.  §.  2.  M.  18.        (15)  Tr.3.c.4. 


DB  III.  PRAEG.  DECA1.. 

Sahn.  ^^  sic  aiunt:  Ceterum,  quia  /ere 
omnes  ecclesiae  et  monasteria  iam  his 
temporibus  egestate  laborant :  idcirco 
pro  his,  sive  pro  hospitalibus,  confra^ 
ternitatibus  et  similibus  possunt  licite 
homines  laborare  templa  extruendo,  se- 
getes  metendo^  agros  colendo  etc.  Ita 
Salm.  cum  Suar.  Sot.  PaL  Bon.  TruU. 
Cai.  Sanch,  etc.  Sic  pariter  permittit 
Mazzott.  laborare  ad  conficienda  orna- 
raenta  necessaria  pro  ecclesia  indi- 
gente. 

294.  «  Quarta,  caritas  erga  proxi- 
mum ;  per  quara  licent  et  valept  actus 
iudiciales  pauperura  orphanorum,  vi- 
duarum  et  miserabilium  personarum 
ne  expensis  graventur.  Sic  etiam  pos- 
sunt  rusticanorum,  in  parvis  oppidis, 
si  aliis  diebus  adesse  nequeant,  causae 
civiles  agitari.  Similiter  licet  paupe- 
ribus  et  infirmis  pro  tuncegentibussub- 
venire.  Itememere  et  vendere  rusticis, 
qui  aliis  diebus  impediuntur.Laym.20. 
Vid.  Dian.  21. 

295.  »  Quinta,  necessitas  propria,  vel 
aliena  corporis,  vel  animae ;  si  nimi- 
rum  sine  gravi  incommodo  aut  detri- 
mento  aliquid  omitti  non  possit.  (D. 
Th.22generaliter  excusat,  qui  laborant 
ad  vitandum  damnura  bonorura).  Quo 
modo  excusantur,  \ .  iudicia,  quae  ce- 
leritatem  requirunt :  v.  gr.  si  latro  sit 
fugiturus  nisi  tuuc  capiatur.  2.  Servi 
et  ancillae  coacti  a  dominis  laborare, 
nec  audentes  recusare:  quod  si  tamen 
frequenter  contingat,  eos  deserere  de- 
bent,  Suar.  Layra,  23.  » 

296.  Famuli  coacti  a  dorainis  ad  la- 
borandum  in  die  festo,  nisi  sit  in  festi 
conteraptum ,  satis  excusantur  ob  ti- 
morera  gravis  indignationis  domini, 
aut  gravis  incommodi,  v.  gr.  si  ti- 
meant  diraitti,  quin  possint  statim,  aut 
de  facili  aliura  dominum  invenire.  Ita 
Croix  cum  IUsung  21  Ronc.  25  Elbel  20 
Viva  27  Salm.  28  cum  Pal.  Suar.  Azor. 
Bon.  Nav.  Sanch.  Quod  si  talis  timor 

n.  S3.  (14)  C.  3.  q.  S.  (IS)  N.  357.  (16)  Ibid. 
(17)  De  3.  praec.  (18)  Loc.  c.  (19)  N.  26D, 
(20)  L.  4.  ir.  7.  c.  2.  n,  7.  (21)  T.  1.  r.  34. 

(22)  2.  2.  q.  122.  a.  i.     (25)  L.  c.     (24)  N.  oas. 

(23)  C.  5.  q.  3.  (26)  De  3.  praec.  u.  577. 
(27)  A.  2.  n.  9.  (28)  C.  1.  u.  oilJ. 


r.KV.  l.  DUU.  n.  DE    VBSTh\ENTIA    V  SEaVILIBUS 


391 


nonadsit,  veriusdicuntSanch.'Salni.2 
Ronc.  '  contra  Bus.  ipsos  teneri  statira 
dominos  deserere;  nisi  sint  addiscen- 
tes,  vel  obligati  ad  famulandura  usque 
ad  certum  tempus,  si  hi  vere  damnum 
grave  paterentur.  Idem  quod  de  famu- 
lis,  dicitur  defiliis,  autuxoribus,  quae 
coguntur  ad  laborandum  a  viris,  si 
nequeunt  renuere  sine  timore  gfravis 
damni  aut  gravis  indignationis,  ut  Viva 
et  Salm.  ^  cura  cit.  aa.  cum  Mazzot. 

297. «  3.  Excusanturiidera,et  similes 
reficientes  suas  vestes:  cum  id  aliis 
diebus  non  pcssint  (Cum  Laym.  et 
Spor.  5).  4,  Pauperes,  qui  se  suosque 
alere  non  possunt,  operantes  privatim 
sine  scandalo,  maxime  quando  mulli 
dies  festi  concurrunt.  Bonac^  (Cum 
Sanch.  '  et  Salm.  8  cum  Azor.  Suar. 
Pal.  etc). 

298.  »  5.  Excusantur  coqui,  et  culi- 
narii.  Certum  est  licere  coquere  cibos, 
ut  dd.  comrauniter  cura  s.  Th.  ^.  (Et 
quoad  ipsos  praeparandos  pertinet,  li- 
citum  est  etiam  animalia  occidere  et 
excoriare,sipridiecommodenonpotue- 
rit  fieri,  ut  solet  evenire  in  magnis  ci- 
vitatibus:  non  autem  ia  oppidulis,  nisi 
sit  in  tempore  aestivo,  vel  nisi  concur- 
rant  phira  festa.  Sanchez  *<>  cum  Sal- 
mant.  i>).  » 

Licitum  esse  etiam  artocopis  facere 
pastillos,  saltem  ex  consuetudine,aiunt 
Sanchez  12  Salm.  13  cum  Sot.  et  TruU. 
Sed  merito  negat  Tamb.'^  nisi  sintpro 
cibo  proprio  tantum  illius  diei;  vel  0- 
pus  esset  ad  publicam  abundanliam, 
ut  ait. 

Utrum  liceat  conficere  cibos  ad  de- 
lectationem,  puta  sacchare  conditos, 
etc  Negat  Sanchez  i^  cui  adhaerent 
Salm.  16  et  Ronc.  nisi  sint ,  ut  dicunt 
Salm.,  admodumvictusdiurni;ye\  uisi 
occurrat  improvisa  aliqua  specialis 
causa  invitandi  amicos;  vel  nisi,  ad- 
ditRoncag.,talescibiindieantecedenti 
non  sic  coramode,  vel  sane  fieri  pos- 
sint.  Sed  Pal.  apud  Tamb.  "  dicit  hos 

(1)N.  18.  (2)N.  547.  (5)  Ibid.  (4)  Ibid. 
(5)  N.  SO.  (6)  N.  15.  (7)  L.  2.  U.  18.  n.  IS. 
(8)  N.  551.  (9)  2.  2.  q.  122.  a.  4.  ad  4.  et  3. 

■'10)  D.  d.  18.  n.  6.        (11)  N.  555.       (12)  N.  5. 
(iS)  N.  554.  (14)  Dcc.  1.  4,  c.  5.  j'.  2.  u.  11. 


cibos,  etsi  superfluos  et  ad  deleclatio- 
nem  conficere,  excusari  consuetudine, 
et  merito  probabile  putat  Tamb.i^cum 
Fagund.,  et  consentit  Viva  <9  cum  Azor . 
et  Mazzott.  20. 

Permittunt  etiam  ex  consuetudine 
Mazzott.  21  Viv.  22  et  Fag.  Pal.  apud 
Tamb.  23  coUigere  fructus  in  die  festo, 
etiam  non  necessarios  ad  usum  diei, 
ut  integriores  serventur.  Et  hoc  fa- 
cilius  permittendum,  si  periculum  sit, 
ne  ab  aliis  subripiantur,  vel  a  pluvia 
contaminentur;unde  usureceptum  est 
multis  in  locis  coUigi  in  die  festo  oli- 
vas,  castaneas  et  alios  fructus  sylve,- 
stres.  Certum  est  autem  licere  in  festis 
praestare  opera,  quae  sunt  necessaria 
ad  usum  quotidianum,  ut  sternere  le- 
ctos,  purgare  domum,  aut  vestes,  u- 
tensilia  culinaria  lavare  et  similia.  El- 
bel  24  cum  Sporer  25  Henno  etc  com- 
mun. 

«  6.  Excusantur  pistores  et  laniones 
et  similes  in  oppidis  populosis,  et  con- 
cursu  festorum  (Dicit  Cont.  Tourn.  26 
cum  Pontass.  et  luenin.  bene  excusari 
pistores  et  vendentes  merces,  si  aliter 
nequeunt  se  suosque  sustentare;  vel  si 
non  laborant,  sunt  aliis  grave  incom- 
modum  parituri).  » 

299.  Utrum  liceat  conficere  et  co- 
quere  panem.  Quoad  pistores  seu  fur- 
narios,  ait  Viva,  eoscomraunius  a  dd. 
non  excusari,  si  possint  illum  confi- 
cere  die  antecedenti;  et  idem  dicunt 
Sanch.27  etBonac.  28;  sed  escusant,  si 
interveniat  concursus  festorum,  aut 
multitudo  emptorum,  vel  utilitas  po- 
puli.  Probabiliter  tamen  Mazzott.  29  et 
Salm.  30  cum  Sa  Az.  Pasq.  Leand.  etc. 
universe  tales  excusant,  etsi  ad  panera 
conficiendum  farinam  cribrent ,  triti- 
cum  terant.  Ratio,  tum  quia  semper 
adest  aliqua  ex  causis  excusantibus,  a 
Sanch.  et  Bon.  raox  assignaiis ;  tum 
quia  panis  diurnus  est  aptior  ad  vi- 
ctum,  et  alias  minima  eius  penuria  a- 

(IS)  N.  IS.  (16)  N.  357.         (17)  Ibid.  n.  9. 

(18)  Ibid.  u.  10,  (19)  Art.  2.  n.  6.  vers.  2. 

(20)  C.  2.  p.  408.       (21)  Ibid.       (*?.)  Dict.  n.  6. 

(25)  Ibid.  et  u.  22.       (24)  N.  594.       (23)  N.  42. 

(26)  De  5.  pracc.  c.  1.  (27)  D.  18.  n.  3. 
(28)  P.  3.  n.  9.       (29)  Lot.  c.       (50)  K.  353 


303  Lie.  lii.  xaACT.  iii 

pta  esset  ad  populuua  commovendum ; 
tum  quia  adesl  consuetudo  Roraae,  et 
crederem  posse  dici  ubiquecumSpor*. 

Ita  quoad  pistores;  sed  quoad  alios ,  au 
adsit  consuetudo  permittens  conficore 
panem.  Merito  dubitat  Tamb.  2  nisi 
concurrant  plura  festa  ;  vel  nisi  panis 
coctus  non  sit  satis  aptus;  vel  deni- 
que  nisi  sit  necessarius  ad  usum  illius 
diei,  ut  dixit  de  pastillis ,  quia  tunc 
reducitur  ad  praeparationem  proprii 
victus.  Ita  Tamb.  3  cum  Sanch.  Bon. 
et  Fag.  De  lanionibus  autem,  venden- 
tibus  carnes,  vide  dicta  n.  298. 

300.  «  7.  Chirurgi ,  pharmacopolae. 
8.  Conflatores  ferri  et  vitri,  coctores 
laterum,  calcis  etc.  et  quicumque,  quo- 
rum  opus  semel  coeptum  non  potest 
Interrumpi  sine  damno.  » 

Licitum  estcoquerecalcem,  vitrum, 
saponem,  quia  talium  coctio  plures  re- 
quirit  dies;  et  haec  potest  aliquando 
etiam  inchoari  die  festo  ad  vitandum 
grave  damnum,  ut  Sanch.  ^  et  Sot.  Pal. 
TruII.  Nav.  etc.  cum  Salm.  5. 

Licitum  est  pariter  ferrare  equos  i- 
tinerantium ,  vel  eorum  qui  summo 
mane  iter  sunt  acturi,  aut  in  agrum 
egressuri  ad  laborandum ,  nam  alias 
grave  damnum  paterentur.  Est  com- 
mune,  Salm.6  cum  Sanch.'  Sot.TrulI. 
Nav.  etc.  ac  Mazzott.  8.  Idcirco  pariter 
possunt  refici  vomeres  eorum,  qui  ali- 
ter  die  sequenti  laborare  non  valerent. 
Sic  etiam  reficere  vias,  pontes,  ut  Maz- 
zott.  9. 

«  9.  Excusantur  molitores  [Vide  su- 
pra  dub.  1.  num.  277.),  et  naucleri 
pendentes  a  ventis.  10.  Piscalores  a- 
lecum,  thynnorum,  etc.  qui  certo  tan- 
tum  anni  tempore  id  possunt.  » 

301.  Quaeritur  hic  4.  an  occasio 
quaerendi  magnum  lucrum  excuset  ab 
exercendis  servilibus  in  die  festo.  Du- 
plex  est  sententia  probabilis.  Prima 
afiirmat ,  ut   tenet  Caiet.  10  Angel.  » 

(l)  N.  So,  (2)  Ibia.  n.  9.  (3)  N.  9.  et  10. 
(i)  N.  21.  (o)  D.  c.  1.  n.  348.  (6)  C.l.  n.  533. 
(7)  i\.  14.  (8)  Dict.  c.  2.  (9)  IbiJ.  (10)  Summ. 
v.fest.violalio.  (11)  V.  Cci-ia^n.o^.  (12)  V.  fesliim, 
»1.  '•-0.  (15)  T.  1.  pag.  287.  ».  SiO.  v.  Quarta. 

(1  Cons.  1.  S.C.2.  diib.l9.  (la)L.5.  p.i.n.  S88. 
(So)  Do  3.  pracc.  c.  5.  q.  \r>.  (17)  De  3.  jnaec. 
':    'I.  •!.  M.  (18)  C.  2.  (19)  N.  402. 


DE  m.  PRAEG.  DBGAL. 

Armill.i2  Holzm.i^Sanch.i^  cum  Palac. 
Ros.et  AIcoz.  Zachar.^sRenzi^sSpor.iT 
Mazz.is  Elb.i9  Bon.20  Viva^i  Tamb.22 
cum  Dian.  et  Fill.  Sayr.  et  aliis  apud 
Salm.23.  Ratio,  quia  amissio  magni  lu- 
cri  (scilicet  extraordinarii,  non  autem 
mercedis  diurnae)  idem  est  ac  magnum 
pati  damnum;  ideo^^  Alexand.  iii.  di- 
spensasse  fertur ,  ut  possent  capi  a- , 
lecia  in  dominicis  et  aliis  festis,  exce- 
ptis  solemnioribus  (sed  non  sub  mor- 
tali,  ut  notat  Sanch.25).  Idque  Bus.  hio 
cum  Gob.  Cai.  Nav.  apud  Sanch.  recte 
extendunt  ad  piscationem  thynnorura. 
Secunda  tamen  sententia,  quam  tenent 
Roncag.  26  et  Salm.27  cum  Suar.  Regi- 
nald.  Pal.  Abul.  etc.  negat  excusare, 
quia,  ut  dicunt,  non-est  idem  amittere 
lucrum,  quam  damnum  pati.  Sed  pri^ 
ma  satis  est  forte  magis  probabllis, 
cum  comrauniter  illi,  qui  laboribus  se 
sustentant,  raras  habeaut  occasiones 
talis  raagni  lucri  acquirendi ,  et  exi- 
stimant  magnum  damnum  sustinere, 
quando  magnum  lucrum  amittunt;  'si 
idem  enim  revera  coincidunt ,  aliquid 
amittere  et  prohiberi  acquirere  quod 
amplius  acquiri  non  potest;  ut  ait  Spo- 
rer2S;  nam^a  magnum  lucrum  cessans 
gravi  damno  aequiparatur.  Saltem  iu 
tali  circumstantia  dicendum  videtur, 
praeceptum  festi,  prouthumanum,  non 
obligare  cum  tanta  iactura,  ut  ait  Tam- 
bur.  necnon  Ronc.^o  qui  non  negat  sal- 
tem  excusare  magnum  lucrum  spera- 
tum,  si  esset  tale,  quodex  eo  posset  quis 
multas  necessitates  patiens  sibi  provi- 
dere  et  suis,  cum  Suar.  Reg.  ex  Fill. 

Ob  eamdem  rationem  probabiiiter 
dicunt  Tamb.  3i  et  Mazz.  32  contra  Sal- 
mant.  33  excusare  eliam  ab  auditione 
sacri  notabilis  lucri  amissionem.  Vi- 
de  seq.  dub.  5.  n  332.  Merito  autem 
reprobant3<  Salm.  illud  quod  adnuc 
probabile  putat  Tamb.35  (et  ei  consen- 
tit  Viva  36)  posse  aliquem  proficisci  iii 

v20)  P.  3.  D.  13.  (21)  Ait.  2.  n.  9.  iii  liu. 

(22)  Dec.  1.  4.  c.  3.  §.  2.  n.  8.       (23)  C.  1.  n.  549. 
(24)  In  c.  Licet,  dc  feriis.  (23)  N.  4. 

(2G)  C.  3.  q.  8.  r.  11.  (27)  Ibid.  n.  330.       * 

(_28)  D.  n.Sl.  (29j  In  c.  unic.  de  seutenl. 

(50)  D.  1.  (31)  ibid.  c.  2.  S.  2.  n.  7. 

(32)  De  5.  praec.  c.  5.  S.  2.    (53)  N.  5i>2.     (3  i;  Ibid 
(3S)  Ib.  S.  3.  n.  9.         (30)  Q.  4.  a.  5.  n.  12. 


«.aP.  I.  »08.  II.  BB  A153T1NS.VTIA  A  SEaVILIBUS 


•393 


sabbato  ad  venandum  in  nemore  lon- 
ginquo,  licet  in  dominica  ibi  non  pos- 
sit  audire  missam;  communitor  enim 
(aitTamb.)  excusantur  itinerantes,  et 
vectores  mercium,  qui  pridie  festi  iter 
aggrediuntur.  Qui  vero  die  lovis  ve- 
natum  iret,  communiter  excusatur  a- 
pud  Viv.*  cum  Sanch.  Marcb.  et  Pal. 

302.  Quaeritur  2.  an  excuset  ratio 
otii  vitandi.  Adsunt  tres  senlentiae. 
Prima  cum  Suar.  Comit.  et  aliis  ap. 
Croix  2  omnino  negat,  quia  pius  finis 
otii  vitandi  non  potest  elficere,  ut  ser- 
vile  opus  servile  non  sit:  sed  haec  ra- 
tio  non  suadet,  quia  causa  quando  est 
iusta,  licet  naturam  operis  non  mutet, 
tamen  excusat.  Hinc  secunda  senten- 
tia,  quam  tenent  Sa  Sylv.  et  sequitur 
Laym.  3  et  Mazzott.  cum  Pelliz.  et  Burgh. 
ap.  Croix,  excusat  eos  qui  nisi  labo- 
rent,  occasione  otii  versantur  in  pro- 
babili  periculo  peccandi.  Si  enim,  di- 
cunt,  excusat  periculum  damni  tempo- 
ralis,  tanto  magis  debet  excusare  pe- 
riculum  spiritualis.  Hanc  sententiam 
admittunt  Tambur.  -*  Viva  ^  Sanch.  6 
Croix  '^  Zachar.  s  tantum  in  casu,  quo 
urgeret  tentatio,  quae  aliter  vinci  nou 
posset,  nisi  laborando:  et  sic  etiam 
vere  loquitur  Laym.  9  qui  ideo  dicit 
cum  Viva  et  Spor.  lo  raro  talem  ne- 
cessitatem  laborandi  accidere :  et  haec 
est  tertia  sententia  ,  cui  libentius  me 
subscribo. 

303.  «  11.  Excusantur  instaurato- 
res  fontium ,  pontium ,  viarum  publi- 
carum  et  similium,  quae  moram  non 
patiuntur.  12.  Sartores  in  operibus  ne- 
cessariis,  ut  funeribus,  nuptiis,  etc.  si 
aliter  fieri  non  potest,  ut  satisfaciant.  » 

Sartoribus,  qui  in  diebus  profestis 
vestes  suere  non  potuerint,  licet  eas 
perficere  in  festis,  urgente  necessitate, 
V.  gr.  funerum,  nuptiarum  etsimilium, 
puta  (dicunt  Salm.)  si  advena  careat 
vestibus  decentibus:  decentiaenimsta- 
tus  islius  illos  excusat.  Ita  Salm.'<  cum 
Laym.  12  Trull.  Dian.  Pasq.  Eos  excu- 
wnt  etiam  Viva  i^  Mazz.  i^  Spor.  *5  et 

(1)  Ibid.  (2)  L.  5.  p.  1.  n.  b86.  (3)  L.  4. 
Ir.  7.  c.  4.  n.  2.  in  fin.  (4)  Il)id.  c.  3.  §.  2.  n.  i8. 
(o)  Ait.  2.  n.  19.  (6)  Dist.  15.  u.  13.  (7)  Ibid. 
■■','  h.  3.       *  B.  S86.       (9)  II).       (JO)  N  Ci. 


Croix<6cum  Laym.  et  Dian.  si  alii  ex- 
pectent  ad  usum  vestes  promissas:  sed 
intelligendum  (ait  bene  Croix)  si  aliter 
sartores  passuri  essent  grave  incom- 
modum.  Idetn  dicunt  Salm.i'  de  suto- 
ribus  cum  Viva  is  et  Mazzott.  qui  ex- 
cusant  calceantes  novos  calceos,  ex 
consuetudine  introducta. 

«  13.  Item  agricolae  ad  cavendum 
damnum  ruri  laborantes,  ut  si  ob  plu- 
viam  imminentem  segetes  vel  foenum 
congregent.  Bon . «  Fill.20  (Cum  Croix  2 1 .) 

»14.  Denique  excusantur etiam  mer- 
catores,  qui  clausis  tabernis  quaedam 
vendunt;  cum  praesupponere  possint 
emptoribus  ea  tunc  esse  necessaria, 
nec  alias  commode  emere  posse  {vide 
sup.  n.  286.).  De  supra  dictis  v.  Suar. 
Fill.  Laym.B0n.22. 

304.  »  Sexta,  utilitas,  non  simplici- 
ter  necessaria,  sed  ad  communem  lae- 
titiam,  vel  splendorem;  sic  enim  licet 
in  adventu  vel  ortu  principis  laborare, 
ut  perficiantur  theatra,  ignes,  vestes, 
etc.  [Quamquam  monet  recte  Suarez, 
praestare  in  hoc  casu  petere  veniam  a 
pastoribus.  V.  Bon.» 

Licitum  esse  constat,  ob  publicam 
causam  et  honestam  necessitatis  vel 
laetitiae,  puta  ob  victoriam,  adventum 
vel  ortum  principis  etc.  conficere  ve- 
stes,  theatra,  et  similia.  Extendunt 
haec  fieri  posse  etiam  ob  recitandam 
comoediam,  Sanch.  23  Tol.  et  TruU. 
Pasq.  ap.  Sal.  24  qui  a  fortiori  exten- 
dunt  ad  taurorum  agitationes;  dum- 
modo  talia  in  die  profesto  praeveniri 
non  potuerint.  Ratio,  quia  talia  signa 
laetitiae  sunt  reipublicae  moraliter  ne- 
cessaria,  et  ideo  permittuntur  ex  con- 
suetudine.  Nam  ad  haec  omnia,  ut  no- 
tat  Viva,  sufficit  probabilis  necessitas, 
aut  probabilis  consuetudo.  Sic  pariter 
permittit  Mazzott.  25  conficere  theatra, 
vestes  famulorum ,  etc.  causa  nuptia- 
rum,  si  pridie  perfici  nequiverint. 

305.  «  Septima,  excusat  item,  sal- 
tem  a  gravi  peccato ,  parvitas  operis, 

(li)  C.  1.  n.  344.     (12)  Ib.  n.  2.    (15)  A.  2.  n.7. 

(l/ijC^.     (Ib)  N.  SO.     (16)  II).  n.  o92.     (17)  Ib. 
18)  N.  12.  (19)  N.  13.  (20)  N.  211. 

(2i)  Ib.  n.  538.  (22)  Loc.  c.  (2.">)  U.  18.  u.  Ii7, 
"2-5)  C    1.       5.K4.  (2o)  D.  c.  '.:. 


m 


LIB.  III.  TRACT.  in.  DE  III.  PR.iEC.  DEGAL. 


seu  temporis.  Unde  grave  non  videtur 
una  hora  laborare,  ut  habet  Suar.  i 
maxime ,  ut  notat  Laym.  si  labor  non 
sit  nimis  servilis ,  et  fatigans  corpus. 
Imo  durum  videtur  morkilis  damnare 
si  quis  duas  aut  tres  horas  impendat. 
V.  Fill.  2. 

Quaeritur  1 .  quaenamin  hoc  sit  gra- 
vitas  materiae.  Aliqui  canonistae  ap. 
Suar.  ut  aiunt  Salm.  3  ponunt  pro  ma- 
teria  gravi  tertiam  partem  diei:  sed 
haec  opinio  communiter  reiicitur.  Alii 
contra  nimis  rigorose,  ut  Azor.  Bon. 
et  Reg.  ap.  Croix*  ponunt  unam  ho- 
ram,  ethos  impugnant  Suar.  Pal, ;  ma- 
xime,  ut  notat  Bus.  cum  Laym.  si  la- 
bor  non  sit  nimis  fatigans.  Alii  ponunt 
pro  materia  gravi  duas  horas,  ut  Ronc.  ^ 
cum  Sanch.  Trull.  et  Salm.  ^  cum  Pal. 
Elbel  7  Holz.8.  Et  hanc  Spor.  acMazz. 
cum  March.  vocant  oommunem  sen- 
tentiam.  Idem  sentit  Henno  ap.  Cont. 
Tourn.  ^  si  labor  sit  valde  servilis,  ut 
caederelapides,  fodere  terram,  etc;  in 
aliis  autem  requirit  tres  horas.  Alii 
vero,  generice  loquendo,  requirunt  ad 
materiam  gravem  (  et  non  improbabi- 
liter)  duas  saltem,  et  aliquantulo  plus 
quam  duas  horas,  ut  Viva  cum  com- 
muniori ,  ut  asserit  et  Dian.  Gran. 
Heni.  Bassaeus  Leand.  Vall.  IIIs.  ap. 
Salm.  »0  et  ap.  Croix  "  cum  Tamb.  «2, 
qui  dicit  esse  hanc  sententiam  nostra 
aetate  iam  receptam.  Alii  ut  March.  et 
Gob.  ap.  Croixi3  requirunt  tres  horas, 
quod  Viva  et  Mazzott.  etiam  admittunt, 
si  aliqudlis  necessitas,  vel  alia  causa 
concurreret,  per  se  sola  non  sufficiens 
ad  excusandum.  Busemb.  pariter  cum 
Fill.  ait  durum  esse  damnare  peccati 
mortalis  laborem  duarum,  vel  trium 
horarum.Consentit  Croix*^  et  conclu- 
dit  quod  communior,  et  probabilior 
nunc  est  sententia  non  esse  mortale, 
nisi  laboretur  saltem  multo  ultra  duas 
horas,  puta  duas  horas  cum  dimidio. 

306.  Quaeritur  2.  an  peccet  gravi- 
ter,  qui  die  festo  mandat  sex  famulis, 

(1)  L.  2.  de  fest,  c.  32.  (2)  Tr.  29.  c  1.  q.  1. 
n.  lOS.  (3)  C.  1.  n.  319.  (4)  Ibid.  n.  S94. 
(o)  C.  3.  q.  5.  r.  S.  (6)  C.  1.  n.  320.  (7)  N.  393. 
(8)  N.  S4a.  (9)  De  3.  praec.  a.  1.  (10)  N.  319. 
(U)  Ibid.     (12)  Ibid.  c.  3.  S-  3.  n.  1.      (13)  Ibid. 


ut  laborent  perhoram.  Coninch.  '^  af- 
firmat,  et  pariter  non  negat  Arsdek, 
cuius  opinionem  dicit  probabiliorem 
Croix  16  casu  quo  dominus  mandet,  ut 
laborent  successive  ;  nam  si  eodem 
tempore.consentiuntomnescumSanch. 
Bon,  Trull.  etc.i'''  non  esse  mortale.  Ce- 
terum  probabilior  etlonge  communior 
est  sententia,  quod  in  utroque  casu 
non  est  mortale,  ut  Viva  <8  cum  Bon. 
Sanch.<9Ronc.2o  et  Salm.21  cum  Trull. 
Dian.  Pasq.  Ratio  quia  operae  famu- 
lorum  non  uniuntur  in  unum :  nequit 
autem  dominus  peccare  magis,  quam 
ipsi  famuli,  qui  tantum  leviter  in  hoc 
peccarent,  cum  leviter  tantum  unus- 
quisquedeficeret  ab  obligatione  vacan- 
di  Deo,  Secus  certo  esset,  si  dominus 
uni  famulo  mandaret  pluries  laborare 
in  die  festo  usque  ad  materiam  gravem. 
307, « In  forensibusautem  etiudiciali- 
busmateriae  quantitatem  non  exquan- 
titate  temporis,  sed  qualitate  operis  de- 
sumendam  monet  Esc.22  ex  Pal,  23.  Sic 
grave  peccatum  esse  asserit  venditio- 
nem  rei  magni  momenti,  cum  magna 
solemnitate,  licet  brevi  tempore  fiat. 
Quod  intellige  (secundum  praedicta) 
nisi  consuetudo  vel  necessitas  excuset. 
[Vide  dicta  n.  286.  in  fin.)  », 

DuBinu  III.  Quae  opera  festis  praecipiaotur. 

0O8.  Quomodo  praecipiatur  in  festis  auditio  con- 

cionis  el  missae.  El  parochis  concionari.  jRe- 

mlssive. 
509.  An  satisfaciat  recitans  stib  missa  ofjicium 

etc.  An  inserviens  missae. 
olO.  Quaenam  omissio  sit  gravis  /n  audiendo 

sacro. 

511.  An  liceat  audire  successive  duas  missas  di' 
midias. 

512.  £  qiio  loco  possU  audiri  missa. 

513.  An  in  audienda  missa  requiratur  attentio 
internu. 

5\-i.  An  satisfaciat  se  confitetts  tempore  m,issae, 

313.  An  extasim  patiens. 

516.  An  dormitans. 

5n.  An  confabulans,  se  vertens^  autcalceansy 

aut  deambulans,  aut  colligens  eleemosynas , 

canens  elc. 
518.  In  qua  ecclesia  audienda  sit  missa. 
319,  Quinam  salisfaciant  audiendo  missam  in 

oraloriis  privatis.  An  satisfaciant  audienles 

in  litorcy  aut  castris. 

(14)  L.  3.  p.  1.  n.  S94.       (IS)  In  clyp.  t.  5.  a.  3. 
(16)  Ibid.  n.  881.  (17)  Ibid.  n.  B80. 

(18)  A.  2.  n.  11.  (19)  Dec.  1. 1.  c.  4.  n.  12 

(20)  C.  3.  q.  o.  in  fui,        (21)  C.  1.  n.  324. 
(22)  E.  S,  e.  5.  u-.  14,      (25)  Ti.  9,  p.  5.  u.  3. 


CAP.  i.  nu«.  ni.  D 
308.  «.  Resp.  Praecipitur  1.  audi- 
tio  concionis,  non  tamen  sub  mortali, 
nisi  quatenus  quisque  tenetur  discere 
necessariaadsalutem.  V.  Trid.i  Fill.  2 
Bon.  3  Suar.  etc.  Dixi,  nisi  quatenus  etc. 
quia  homines  rudiores  ignorantes  prae- 
cipua  mysteria  fidei,  ea  piaesertim, 
quae  sub  gravl  obllgatione  eos  scire 
teneri  dictum  est  supra  l.  2.  fr.  1 .  c.  1 . 
teuentur  lege  cbaritatis  (si  alias  ea 
commode  addiscere  non  possint )  sub 
gravi  peccato  concioni,  vel  potius  ca- 
techesi  interesse.  Bon.  *  addens  eo  casu 
concionem  etiam  missae  praeferendam 
esse.  Trull.5  Fag.  etc.  (Quando  autem 
episcopi  teneantur  concionem  facere : 
vide  dicta  n.  269.  ).  Praecipitur  2. , 
speciali  praecepto  obligante  sub  mor- 
tali,  audire  missam,  hoc  est  morali  et 
humana  assistentia  sive  praesentia  ei 
interesse.  Est  communis  ^  contra  Ang. 
et  Rosellam,  qui  semel,  vel  iterum  ne- 
gligere,  dicunt  esse  veniale.  (Est  prae- 
terea  damnata  haec  propos.  ab  Innoc. 
XI.  propos.  52.).  Obligat  hoc  praece- 
ptum  omnibus  festis  omnes  baptizatos 
usum  rationis  habentes:  non  autem 
infantes,  amentes,  vel  catechumenos. 
Ratio  primae  partis  est,  quia  est  uni- 
versale.  Ratio  secundae  est,  quia  assi- 
stentiam  humanam  habere  non  pos- 
sunt.  Ratio  tertiae  est  quia  non  sunt 
ecclesiae  subiecti.  C.  Lugo  '  ex  Navar. 
Sanch.  et  Conin. 

Unde  resolves: 
»  1 .  Non  est  obligatio  audiendi  con- 
cionem  in  parochia  propria  :  tum  quia 
dd.  multi  nullum  hac  de  re  praece- 
ptum  agnoscunt ;  cum  Tridentin.  8  di- 
cat,  teneri,  ubi  id  commode  fieri  potest; 
tum  quia,  si  qua  obligatio  fuit,  ei 
derogatum  est  per  privilegia  regula- 
rium ,  et  generalem  consuetudinem 
contrariam.  Suar.  9  Azor.  Navar.  Ce- 
ned.  Zerol.  i»  Trull.  »  V.  Barb.  «.  Imo 
fratres  praedicatores  et  minores,  et 
qui  cum  ipsis  privilegiis  commuuicant, 

(1)  Scss.  24.  c.  4.  (le  rerorm.         (2)  Hic  c.  8. 
(5)  T.l.il.S.q.l.  p.27.     (4)D.  2.iupiaec.2.D.  28. 
(S)  L.  1.  c.  1.  a.  4.  n.  12.       (6)  Ex  c.  62.  Omnes 
liilcles,  el  ex  c.  64.  Missas,  ilc  conseciat.  dist.  1, 
(7)  D.  22.  sess.  1.  ei  2,     (8)  Scss.  24.  c.  4.  de  rer. 
tV)  T)c  rel.  t.  1.  1.2.  c.l6.     (lO)P.l.  verl».  Pracd. 


E  M1S3.V  AUDIENDA  395 

concionantes  in  suis  ecclesiis  quovis 
tempore  possunt  auditoribus  suis  con- 
cedere  18.  annos  et  220.  dies  indul- 
gent.  nomine  papae.  Dian.  13  ex  Rodr. 
etc.  {Vide  dicta  sup.  n.  269.  et  dicenda 
ap.  Busemb.  n.  323.). 

»2.  Non  est  obligatio  ad  audiendam 
missam  feria  quinta  et  sexta  et  sab- 
bato  maioris  hebdomadae,  neque  die- 
bus  rogationum:  Azor.  Henr.  Suar.  ^*. 

»  3.  In  die  nativitatis  Christi  tantum 
teneris  audire  unam  missam.  Nav. 
Suar.  Fill. 

:  309.  »  4.  Satisfacit,  qui  recitat  sub 
missa  (ex  obligatione)  horas  canonicas, 
vel  poenitentiam  iniunctam  in  confes- 
sione,utcontraCai.  Sylv.  Ang.  Armill, 
docent  Suar.  SaRodrig.Fill.elc.  Ratio 
est,  quia  duobus  praeceptis  potest  si- 
mul  satisfieri.  (Idera  sentiunt  Spor.  15 
Elbel  16  Salm.  "  cum  Pal.  Bon.  Sanch. 
et communissima), ut supra  l.\.n.  266. 
Idem  de  eo ,  qui  confitetur  tempore 
missae,  affirmat  Regin.i»,  dummodo  in- 
tentionem  habuerit  audiendi  missam. 
Negat  autem  Suar.  19  Az.  20  Gordonus 
card.  Lug.  21  si  quidem  possit  differre 
confessionem,  nec  adsit  necessitas  prae- 
cepti confessionis.  ItemdicitBon.22  qui 
contrariam  praxim  quorundam  excu- 
sat,  vel  ob  necessitatem  communican- 
di ,  vel  intentionem  audiendi  missam 
aliam,  vel  denique  ob  bonam  fidem. 
[Vide  infra  n.  314.). 

»  5.  Satisfaciunt  etiam  inservientes 
missae,  si  recedant  allaturi  necessaria, 
V.  gr.  vinum,  hostiam,  thus,  etc.  quia 
cum  haec  ordinentur  ad  officium,  non 
censentur  abesse ,  dummodo  non  rece- 
dant  ab  ecclesia,  vel  saltem  non  longe. 
V.  Con.  (Ita  etiam  Lugo  23  et  Salm.  24 
cum  Sa  Nav.  Sylv.  Dic.  etc.  Et  sic  te- 
nendum  cum  Elb.  25  Pal.  et  Bon.  si  sit 
per  breve  tempus,  vel  non  exeatur  ab 
ecclesia  contra  Dic.  Leand.  et  Dian.  a- 
pud  Salm.  26.) 

(11)  L.  2.  c.  1.  d.  4.  (12)  In  Trid.  sess.  24.  c.  4. 
(15)P.4.t.4.r.22.  (14)  D.88.  secL  4.  (1S)C.4. 
n.  16.  (16)N.3S9.  (17)  Desacrir.  inis.  c.6.  m.2J. 
(18)L.19.n.l4.  (19)D.88.scct.6.  (20)0.7.  ((.6. 
(21)  Loc.  c.  (22)  Disp.  4.  a.  nlt.  p.  I.  (23)  Disp, 
22.  secl.  1.  n.  24.  (24)  De  sacrir.  miss.  6.  n.  2t. 
(2o)  N.  530.  (26)  Dict.  n.  21. 


396  LIB.  III.  TEACT.  III. 

310.  »  6.  Peccat,  qui  non  auditinte- 
gram  missam;  et  quidem  venialiter, 
si  omittatur  parva  pars :  mortaliter  si 
notabilis,  v.  gr.  media,  vel  tertia  pars. 
Laym.  tamen  et  alii  durum  putant, 
mortalis  damnare  eum,  qui  ab  oflFerto- 
rio  usque  ad  finem  adsit.  Additque 
communiter  excusari  a  mortali ,  qui 
audiunt  a  principio  epistolae,  vel  se- 
cundum  alios  evangelii  usque  ad  finem; 
vel  ab  initio  usque  ad  communionem. 
V.  Bon.  1  card.  Lugo^.  » 

Quaer.  1.  quaenam  omissio  in  au- 
diendo  sacro  sit  peccatum  grave.  Di- 
versae  sunt  sententiae.  Prima  dicit 
esse  grave  omittere  ab  initio  usque  ad 
epistolam  exclusive;itaTol.Bon.  Nav. 
Torr.  ap.  Croix^.  Secunda  dicit  esse 
grave,  si  omittatur  inclusive  usque  ad 
epistolam ;  ita  tenent  Viva  ^  Croix  et 
Salm.  5  cum  Soto  Suarez  Tab.  Azor. 
Fag.  Con.  Henr.  Dic.  etc.  cum  com- 
muniori,  ut  asserunt  Salm.  Tertia  sen- 
tentia  dicit  non  esse  grave,  si  omitta- 
tur  ab  initio  usque  ad  evangelium  in- 
clusive,  modo  audiatur  usque  ad  ul- 
timum  evangelium.  Ita  Dicast.  Pal. 
Lug.  Tamb.  Sa  apudSalm.etap.Croix. 
Et  probabilem  hanc  censent  Holzm.  ^ 
Elbel'  et  apud  Salm.s  Suar.  Azor.  Bo- 
nac.  Laym.  Henr.  Rodr.  etc.  Etiamsi 
omittatur  Credo^  ut  Lug.  Henr.  Burg. 
apud  Croix  ^,  quia  Credo  non  est  pars 
regularis.  Hinc  dicunt  uon  peccare  gra- 
viter,  qui  veniat  ante  ofiertorium ,  ex 
quo,  teste  Isidoro,  olim  missa  incipie- 
bat.  Secunda  sententia  mihi  est  pro- 
babilior  ;  sed  hanc  ultimam  (recte  di- 
cunt  Salm.)  quis  neget  esse  probabi- 
lem  in  re,  quae  pendet  ab  aestimatio- 
ne  hominum,  cum  sit  fulcita  tot  et  ta- 
libus  auctoribus? 

Qui  autem  omiltit  omnia  post  sum- 
ptionem,  non  peccat  graviter,  est  com- 
mune  cum  Croix  <o.  Neque  si  omittat 
orania  ante  epistolam  simul  et  omnia 
post  sumptionem,  ut  Suar.  Ills.  Fag. 
upud  Croix.  Quid  si  omitteret  etiam 

(l)  L.  1.  d.  4.  q.  ult.       (2)  D.  22.  sect.  1.  n.  5, 
[r,)  h.  3.  p.  1.  n.  66S.         (4)  Q.  9.  a.  5.  n.  2. 
jo)  De  miss.  saciif.  c.  6.  ii.  2.        [Qi)  Dij  o.  praec. 
».  S2o.         (7)  N.  2r,8.         (8)  Ibid.       (9)  Loc.  c. 
m)  lliid.  n.  iiiiG.     (IJ)  Ibid.  n,  6G7.     (12)  N.  3. 


DE  ni.  PRAEC. DECAL. 

epistolam?  Baun.  et  Laraas  etiani  ex- 
cusant,  sed  contradicu  nt  Pal .  Suar .  Coti . 
etc.  communius  apud  Croix.  Omittere 
autem  solum  ofl"ertorium  sive  ante  , 
sive  post  consecrationem  non  est  gra- 
ve,  aitPasq.  ap.  Croix**. 

Quoad  canonem  autem  certum  est 
minorem  omissionem  esse  grave.  Qua- 
re  grave  quidem  est  omissio  consecra- 
tionis  et  sumptionis  simul,  ut  commu- 
niter  ap.  Salm.  12  et  Croix  i^.  Idem  si 
omittatur  a  consecratione  usque  ad  Pa- 
ter  noster  exclusive.  Salm.  ^^  Croix  *5 
Leand.  et  alii  apud  Croix.  Sed  dubita- 
tur,  an  omitteretantum  communionem, 
vel  consecrationem  sit  grave.  Affir- 
mant  ex  communiori  Reg.  Bon.  Con. 
Avers.  etc.  cum  Croixi^  Ronc.^''  Pal.is 
Holz.  19  Salm.  20.  Immo  Pasq.  dicit  esse 
grave,  etsi  una  consecratio  omittatur, 
quia  probabilius  sacrificium  in  conse- 
cratione  consistit.  Alii  tamen ,  ut  Lu- 
go  21  Tamb.  22  Diana  23  Esc.  24  a  gravi 
excusant,  etiamsi  tota  consecratio  0- 
mittatur:  cum  satis  non  constet,  utrum 
essentia  sacrificii  sit  vere  in  sumptio- 
ne,  vel  consecratione ;  et  probabile 
putatElb.2s  cumSuar.  Hurt.  Fag.  Bur- 
ghaber  etc.  valdeque  adhaerent  Spor. 
Viva  Laym.  et  Mazz,  Prima  sententia 
videtur  probabilior,  quia  (ut  aiunt 
Salm.  et  Holzm.)  licet  non  constet,  an 
essentia  sacrificii  consistat  in  conse- 
cratione,  vel  sumptione ,  constat  ta- 
men  utramquead  integritatem  substan- 
tialem  missae  pertiuere.  At  quia  con- 
tra  non  constat,  an  ecclesia  praecipiafc 
sub  gravi  audientibus  utrique  parti 
interesse,  ideo  secunda  sententia  non 
videtur  improbabilis.  In  die  autem  pa- 
rasceve  non  est  obligatio  audiendi  mis- 
sam,  si  in  eo  occurrat  festum  annun- 
tiationis,  ut  ait  Mazzott.  26  cum  com- 
rauni,  contra  Vasquez. 

Quaeritur  2.  an  qui  veniret  ante  con- 
secrationem,  nec  posset  aliam  missam 
audire,  teneatur  saltem  illam  partem 

vi3)  lb.n.687.  (14)Ibid.  (IS)  Ibid.  (16)  Ibid, 
(l7)C.2.q.i.     (18)  Tr.22  p.l6.  n.6.     (19)0.1. 

.    t.  S2.     (20)  Ibid.  n.  4.     (2!)  Decncli.  d.  22.  n.4. 

j    22)  Dec.  1.  4.  c.  2.  §.  1.  m.  3.       (25)  P.  S.  t.  1.3. 

I   r.  16.  (24)  D.  17.  n.  126.  (2o)  N.  S.-n 

1  (261  Dc  3,  praec,  c.  3.  §.  1. 


CAP.  t.  nuB.  III.  rs 
audire.  Negaf.  Sancius  ;  at  omnino  af- 
firmandum  cum  Sanch.  *  Salm.  2  cum 
Lug.  Suar.  et  communi,  quia  rema- 
nent  ea,  in  quibus  consistit  sacriflcium. 
Sed  si  veniret  post  consecrationem, 
tunc  non  teneri  reliqua  audire  dicunt 
Henr,  et  alii  ap.  Salm.  3  iuxta  dicenda 
de  sacr.  miss.  lib.  6.  n.  303.  ubi  dice- 
mus  valde  probabiliter  essentiam  sa- 
crificii  in  sola  consecratione  specie- 
rum  consistere.  Sed  contradicit  Cont, 
Tourn.  ^  inquiens,  obligationem  mis- 
sae  se  habere  instar  officii,  quod  reci- 
tari  debet  in  parte,  si  nequit  integre. 
Sed  hoc  non  suadet,  quia  in  officio 
praecipitur  oratio,  unde  qui  nequit 
integrae  orationi  satisfacere,  tenetur 
parti  cui  potest;  sed  ubi  deficit  essen- 
tia  missae,  cessat  omnino  obligatio, 
cum  praeceptum  sit  de  audienda  missa, 
non  autem  de  audienda  eius  parte, 
quae  non  est  missa.  Caeterum  senten- 
tia  haec  affirmativa  est  valde  proba-^ 
bilis,  et  in  praxi  tenenda  (ut  ait  p. 
Zachar.  5 )  ex  alia  ratione,  scil.  quia 
audiri  potest  pars  uotabilis  caeremo- 
niae  ab  ecclesia  praeceptae  6. 

Quaeritur  3.an  omittens  levem  par- 
tem  raissae ,  teneatur  supplere  si  pos- 
sit.  Negat  Fill.,  quia  si  omisit  cum  cau- 
sa,  tunc  non  peccavit;  si  siue  causa, 
tunc  iam  veniale  commisit.  Sed  pro- 
babilius  contradicunt  Salmant.  '  cum 
Leand.,  quia,  cum  potest,  tenetur  mis- 
sam  inlegram  audire. 

314 . «  7 ,  Non peccat,  saltem  mortaliter, 
qui  a  duobus  sacerdotibus  successive 
duas  dimidias  missas  audit,  ut  habet 
Nav.  8  Sa  Sot,  Henr,  Dian,  9  Bonac.  10 
Hurt,  contra  Suar,  Conc.  Fag.  quia  au- 
dit  integrammissam.Ob  quam  causam 
cst  probabile  (Nunc  improbabile,  ob 
damnatam  ab  Innoc.  xi,  propos,  53,) 
etsi  simul  audiat,  uthabet  Bon,"  Hurt. 


MISSA  ADDIKNBA  307 

et  Dian,  contraRegin.  Gonc.  card.Lugo 
etc.  quorum  sententia  videtur  proba- 
bilior.  » 

Qnaeritur  igitur,  an  satisfaciat  prae- 
cepto  missae  audiens  duas  illius  dimi- 
dias  partes  successive  a  duobus  sacer- 
dotibus.  Ad  hoc  praenotanda  est  pro- 
positio  53.  damnata  ab  Innoc.xi.  quae 
dicebat:  Satisfcicit  praecepto  ecclesiae  de 
audiendo  sacro ,  qui  eius  duas  partes, 
immo  quatuor  simul  a  diversis  celebran- 
tibus  audit.  Sed  dubium  est,  si  audiat 
successive.  Prima  sententia,  quam  te- 
nent  Nav.12  Sa  13  Laym.i^  Cabas.i^  Za- 
char.i6Marc.i7  item  Sot.  Bon.  Pal.  etc. 
apud  Salm.is  Card.  ap.  Croixi9,etpro- 
babilem  putant  Salm.  et  Croix^o  Viva^t 
cum  Diana  Pasq.  et  Tambur.  22  Mazz.  23 
affirmat  satisfacere,  etiamsi  audiantur 
duae  partes  dimidiae  inverso  ordine,  et 
etiam  cum  aliquainterpositionetempo- 
ris,  nimirum  iiorae,  ut  sentit  Mazzotta. 
Ratio  huius  sententiae  tum  quia  audi- 
tio  tunc  bene  terminatur  ad  unammis- 
sam  integram,  si  non  physice,  saltem 
moraliter;  tum  quia,  cum  Christus  sit 
principalis  ofFereus  missae,  iam  illae 
duae  partes  ab  ipso  integrantur;  tum 
quia  illae  duae  medietates,  licet  non 
sufficiant  ad  unitatem  sacrificii,  suffi- 
ciunt  tamen  ad  unitatem  obsequii  ab 
ecclesia  praecepti,  cum  iam  praestetur 
assistentia  partibus  sacrificium  compo- 
nentibus.  Hanc  sententiam  dicimus  non 
esse  satis  probabilem,  Si  quis  autem  au- 
diat  missam  ab  uno  sacerdote  usque  ad 
consecrationem  exclusive,  et  ab  altero 
a  consecratione  usque  ad  finem,  puta- 
mus  probabilem.  Si  vero  audiat  ab  uno 
usque  ad  consecrationem  inclusive,  et 
ab  altero  usque  ad  finem,  probabiliorem 
<;^nsemus  secundam  sententiam,  quod 
non  satisfaciat,  ut  tenent  Suar.24  Cont. 


(1)  Dec.  1.  1.  c.  19.  n.  6.  (2)  De  sacrif.  miss. 
c.  6.  n.  13.  (5)  Ibid.  (4)  De  5.  pr.  a.  2.  sect.  1. 
(5)  L.  3.  p.  1.  n.  668.  (6)  Ratio,  quia  cum  sit  satis 
cliam  proLabilc  quod  cssentia  sacriGcii  in  sumptione 
coMsistat,  dicimus  illum  beue  obligari  ad  reliquara 
niissao  partem  audicndam:  qui  enim  impl^re  nequit 
praeceplum  impositum  ccrte,  tenetursallem,si  polest, 
implere  probabiliter;  uaiii  huiusinodi  onus  salisfa- 
cieudi  praeceplo  probaliiliter,  cum  iioii  possit  satis- 
fcuri  certe,  iuclusum  osl  iu  uracccplo  cifrle  satisfa- 


ciendi;  cum  enim  praeceptum  stet  ia  possessiouc, 
debetipsum  impleri  ut  melius  implcri  potest.  Honi. 
Ap.  tr.  6.  n.  33.  (7)N.1S.  (8)0.21.  (9)T.l. 
tr.  3.  r.  18.  (10)  D.  4.  q.  ult.  p.  2.  (11)  L.  c. 
(12)  C.  22  n.  2.  '  (15)  V.  Missae  audiiio,  n.  2. 
(14)  Ibid.  c.  3.  D.  4.  (iS)  T.  1. 1.  2.  c.  32.  n.  S. 
(16)  L.  3.  p.  1.  n.  611.  (17)  Tr.4.  tit.  2.  q.  l.d.2. 
(18)  De  sacr.  miss.  c.  6.  n.  7.  (19)L.3.p.l.n.  611. 
(20)  Loc.  c.  (21)  De  3.  praec.  q  9,  a.  3.  n.  1 
(22)  Dec.  I.  4.  c.  2.  u.  10.  (25)  C.  3.  S   1 

(243  DcVestis.  seci.  2. 


398  -   LIB.  III.  TRACT.  III 

Tour.i  Spor.2  Tamb.3  Lug.''  cum  Az.  et 
Coninch.  Ratio  potissima,  quia  eccle- 
sia  praescribit  audire  et  assistere  rais- 
sae,  quae  sit  unum  integrum  sacrifi- 
cium;  sed  sicut  non  dicitur  unum  sa- 
crificium  illa  missa,  quae  ab  uno  sa- 
cerdote  celebratur  usque  ad  consecra- 
tionem,  et  ab  altero  usque  ad  finem: 
ita  nec  dici  debet  assistere  uni  sacrifi- 
cio,  qui  duas  missae  dimidias  partes  a 
diversis  sacerdotibus  audit. 

Nec  obstat  dicere  1 .  ut  ait  Viva,  quod 
si  dicatur  missa  ab  uno,  et  eo  deficien- 
te,  ab  altero  perficiatur,  unum  dicitur 
sacrificium-,  nam  respondetur  tunc  ve- 
re  unum  sacrificium  perfici,  sed  aliter 
res  se  habet  in  casu  nostro,  ubi  duae 
dimidiae  partes  minime  unum  sacrifi- 
cium  integrant.  Non  obstat  2.  dicere 
cum  Croix,  quod  cum  Christus  sit  prin- 
cipalis  offerens,  bene  ex  illis  duabus 
partibus  unum  conficitur  sacrificium ; 
quia  respondetur,  quod  licet  Christus 
in  illisduabusmissis  situnus  offerens, 
tamen  quia  Christus  tunc  bis  offert, 
ideo  non  iam  conficitur  unum  sacrifi- 
cium;  sed  vere  sunt  duo  sacrificia  di- 
versa,  quibus  assistens  quis  per  dimi- 
dias  partes,  non  potest  dici  quod  uni 
sacrificio  assistat,  sed  duobus  sacrifi- 
ciis  imperfectis.  Ceterum  omnes  con- 
veniunt  et  dicunt,  quod  qui  sine  iusta 
causa  duas  medias  missas  sic  audiret, 
nullo  modo  excusaretur  saltem  a  pec- 
oato  veniali;  ut  aiunt  Salm.  Viva  et  a- 
lii  communiter. 

312.  «  8.  Non  satisfacit,  qui  sub  sa- 
rro  dormit,  [Vide  infra  n.  316.)  prngit, 
docet;  vel  qui  est  post  murum  aut  aliam 
rem  tali  loco,  unde  nihil  audiri,  vide- 
ri,  vel  notari  possit  quid  fiat,  quia  non 
censetur  moraliter  praesens.  Satisfa- 
cit  tamen  surdus,  caecus,  et  quicum- 
que  (licet  sit  post  ostium,  aut  colu- 
ninam,  vel  in  fenestra,  vel  procul  a 
lemplo)  ita  est  praesens,  ut  ex  signis 
externis  colligere  possit,  quid  a  cele- 
brante  agatur,  spectata  loci  natura  (et- 
iamsi  per  accidens  nihil  audiat,  videat 

(I)  De  3.  piacc.  a.  2.  scct.  1.  (2)  Dc  3.  pracc. 
c.  4.  n.  2.-5.  (3)  Ibid.  (4)  Disp.  22.  n.  8. 

(iJ)  L.  c.  (6)  Dc  sacr.  c.  6.  n.  23.  (7)  11).  n.  641. 
(8)  hee.  c.         (9)  Ibia.  u.  642.         (10)  N.  534. 


DE  III.  PRAEC.  DECAt. 

aut  intelligat) ,  sitque  pars  per  mora- 
lem  coniunctionem  eius  multitudinis, 
quae  dicitur  praesens,  et  est  in  con- 
spectu  altaris.  Bon.  5.  » 

Idem  quod  Bus.  asserit,  docent  Lug. 
Reg.  Dic.Leand.  Bord.  ap.Salm.  6.  Suf- 
ficit  enim  audire  missam  in  choro  post 
altare,  vel  per  fenestram,  quae  fertiu 
templum,  etsi  non  cernatur  sacerdos; 
modo  per  alios  assistens  advertere  pos- 
sit  quid  fiat.  Ita  Croix'etMazzot.  8  qui 
subdit  bene  posse  audiri  missam  post 
altare;  et  etiam  post  parietem,  autco- 
lumnam,  modo  assistens  uniatur  aliis 
audientibus.Et  adhuc  e  loco  extra  tem- 
plum,  si  iunctus  sit  multitudini  pro- 
tensae  usque  ad  altare;  ut  admittunt 
etiam  Croix^  et  Elbel'Ocum  commuui. 
Dicit  autem  Mazzotta  non  satisfacere 
qui  in  magna  basilica  esset  in  aliqua 
capella,  et  in  altera  distantissima  fieret 
sacrum,  sed  hoc  non  videtur  probabi- 
le,  si  is  bene  possit  respicere  celebran- 
tem,  et  quid  agat;  quisqueenim  qui  ad- 
est  in  templo,  quamvis  procul  ab  al- 
tari,  satis  praestat  missae  moralem  as- 
sistentiam,  ut  bene  ait  Spor.  n. 

An  autem  possit  audiri  missa  ab  eo, 
qui  e  domo  sua,  interiecta  via,  respi- 
citaItare.AfBrmantSpor.i2acLug.Dic. 
Gob.  etc.  apud  Croix*'.  Idque  non  im- 
probabiliter  admittunt  Mazz.  i*  et  El- 
bel  15  cum  Escobar  et  pluribus,  si  di- 
stantia  sit  parva;  quia  ille  iam  satis 
moraliter  assistit.  Et  huic  non  dissen- 
tit  Continuat.  Tourn.  is.  Dicunt  autera 
Lugo,  et  Escob.  non  obstare  distan- 
tiara  30.  passuum:  sed  Tarab.  et  Gobat, 
apud  Croix  "  id  non  admittunt. 

«  9.  Audiens  debet  esse  attentus,  sal- 
tem  virtuaIiter,etinconfuso,  ut  aliquo 
modo  advertat  quid  fiat.  Hinc  si  quis 
nunc  attendat,  nunc  fabuletur,  at  ta- 
meu  semper  advertere  possit  quid  fiat, 
licet  peccet  irreverentia ,  non  tamen 
damnandus  est  mortalis.  Imo  Con.  ^^ 
cum  Sylv.  Rosel.  et  Med.  docet  euni 
satisfacere,  qui  voluntarie  toto  sacro 
estdistractus,  modosibi  sitpraesens,  et 

(11)  Dc  3.  praec.  c.  4.  n.  8.         (12)  N.  9.  el  211. 
(13)  Ibid.  n.  643,       (14)  Loc.  c.       (IS)  N.  5;iS. 
(IG)  Di-  3.  praec.  a.  2.  scct.  1.  (17)  Ibid. 

(18~i  5.  p.  q   83. 


CAP.  I.  DUB.  III. 

cum  Teverentia  externa  assistat.  Quod 
probabile  esse  docet  Lay.  contraSuar. 
Bon.  etalios.  Vide  Con.ietcard.Lug.  2. 
Plura  de  tota  hac  materia  vide  supra  l. 
4.  n.  463.  eM65.  « 

313.  Circa  debitam  attentionem  ad 
missam  quaeritur  1 .  an  ad  satisfacien- 
dum  praecepto  missae  requiratur  et- 
iam  attentio  interna.  Adest  duplex  sen- 
tentia.  Prima  negat,  quia  ecclesia  actus 
internos  non  praecipit;  itaque  sufficit 
assistere  attentione  externa  morali,  ita 
ut  possimus  testari  quae  jBunt.ItaLug.3 
et  Con.  Dic.PelLHenr.Syl.  Med.  Hurt. 
et  alii  multi  apud  Salm.  ■*  et  probabi- 
lem  vocant  Laym.  Less.  Mazzott.  5  Za- 
char.6  (cum  communi,  ut  asserit)  ac 
Spor.  '  etc. 

Secundo  tamen  sententia  communior 
et  probabilior,  quam  tenent  s.  Thom.s 
Elbel  9  Spor.  10  Laym.  Bonac.  Dian.  et 
alii  cum  Salm.  *•  affirmat  requiri  at- 
tentionem  internam;  quia  ecclesia,  li- 
cet  non  possit  praecipere  directe  actus 
internos,  potest  tamen  indirecte.  luxta 
autem  sententiam  hanc,  suflScit  (ut  di- 
cuntSaIm.i2  cum  Cai.  Sot.  Suar.  Nav.i^) 
ad  satisfaciendum,  sicut  in  ofacio,  at- 
tentio  virtualis,  scilicet  quod  quis  sub 
initio  habeat  intentionem  attendendi, 
et  illam  nou  mutet;  nam  si  postea  di- 
strahatur,  etiam  advertenter,  sed  non 
advertat  se  distrahi  a  missa,  vel  ab  of- 
ficio,  etiam  satisfacit;  quia  iste,  licet 
voluntarie  se  distrahat,  non  tamen  di- 
«trahitur  voluntariea  missa.  ItaSalm.i^ 
mm  Cai.  Sot.  Suar.  Nav.  et  Sanc.  cum 
pluribus.  Attentio  autem  sufiiciens  ad 
missamduplex  est,  1 .  adverbaet  actio- 
nes  celebrantis,  animo  colendi  Deum: 
2.  ad  mysteria,  vel  ad  Deum,  scil.  ad 
contemplanda  eius  attributa,  amorem 
etc.  modo  attendatur  ad  principaliores 
partes  missae,  et  praecise  ad  consecra- 
tionem,  et  sumptionem;  at  post  factum, 
bene  advertit  Elbel  ^s  cum  Tambur.  et 

(1)  L.  c.      (2)  N.  26.  ct  27.      (5)  De  euchar.  d. 
12.  g.  2.  n.  71.  (4)  De  sacr.  miss.  c.  6.  n.  38. 

(3)  C.  3.  §.  1.     (6)  L.  3.  1).  1.  u.  6S8.     (7)  N.  18. 
(8)  In  4.  d.  13.  q.  4.  a.  2.  q.  4.  (9)  N.  43U. 

(10)  N.  14.       (11)  D.  c.  6.  11.  51).      (12)  N.  41. 
(15)  L.  c.  D.  10.  5)  N.  42.        (IS)  N.  357. 

(IGj  N.  16.         im        1.  n.  l.-ll.         (18)  L.  3 


DE  MISSA  AUDIENDA  399 

Spor.<6qtiodnemoanxiusessedebetob 
scrupulum  huius  attentionis  non  prae- 
stitae,  quia  sufficit  habuisse  intentio- 
nem  generalem  colendi  Deum. 

Ceterum  primam  seutentiam,  quam 
Croix  1'  vocat  spectata  ratione  proba- 
biliorem,  et  alibi  is  vocat  communem, 
negari  non  potest  esse  satis  probabi- 
lem,  iuxta  dicenda  de  hor.  canon.  lib.  4. 
n.  177.  Et  a  fortiori  quoad  missam  au- 
diendam,  cui  sufficitpraestare  assisten- 
tiam  moralem,  ut  dicunt  aa.  citati  cum 
Renzi  i9  quin  expresse  requiratur  ora- 
tio.  Saltem  (dico),  stante  auctoritate  tot 
tantorumque  dd.  hanc  sententiamtuen- 
tium,  sat  dubia  videtur  ecclesiae  lex  (ab 
aa.contrariis  supposita),  quae  etiam  ad 
attentionem  internam,  ac  ad  orationem 
audientes  obliget,  cum  plures  graves 
dd.  ut  Less.  Suar.  Med.  etc.  doceantad 
missam  audiendam  non  esse  opus  ora- 
re,  sed  tantum  intendere  Deum  colere. 
Hi  nc  Croix  20  poni  t  con  trariam  inter  sen- 
tentias  rigidas  periculosas  in  praxi,  ra- 
tione  scrupulorum,  quibus  illa  semper 
est  obnoxia.  Intelligitur  tamen,  nisi  di- 
stractio  sit  talis  ut  audiens  nuUo  modo 
attendat  ad  missam,  ut  notat  Trull.  21, 
314.  Quaeritur  2.  an  satisfaciat,  qui 
tempore  missae  peccata  sua  confitetur. 
Resp.  negative  cum  sententia  commu- 
ni,  quam  tenentCont.  Tour.22  cum  Tab. 
etPontas.  SaIm.23Tamb.24  Esc.25  Con.26 
qui  a  contraria  sententia  se  retractavit) 
Holz.  27  qui  oppositam  vocat  improba- 
bilem)item  cum  aliisLug.28,  qui  docefc 
hanc  nostram  omnino  tenendam.  Utun- 
tur  autem  diversis  rationibus;  Bonac. 
enim  et  Bass.  negant,  quia  non  oraret; 
sed  huic  obstat  id,  quod  docent  Suar. 
Less.  Med.  Gob.  ap.  Croix^Sut  mox  su- 
pra  diximus,  scilicet  quod  sufficit  au- 
dire  missam  colendo  Deum,  pro  quo 
cultu  oratio  non  est  absolute  necessa- 
ria.  Melius  Tamb.  Dic.  Pasq.  etc.  ne- 
gant,  quia  nec  externa  praestaretur  at- 

[>.  1.  11.  608.  (19)  De  3.  praec.  c.  3.  q.  5. 

('.:0)  L.  6.  p.  2.  n.  1740.  (21)  L.  5.  p.  1.  u.  6ii9, 
(22)  T.  3.  p.  3S1.  (25)  De  sacr.  miss.  c.  6.  n.  46. 
(24)  Dec.  1.  4.  c.  2.  §.  1.  ii.  13.  (23)  C.  9.  n.  183, 
(26)  Dc  euch.  q.  ult.  p.  2.  u.  20.  (27)  De  3.  praec, 
0   1.  n.  327.  (28)  Df  cucU.  d.  22.  n.  22. 

(29)  L.  3.  p    1.  n.6,54 


400  LIB.  III    TRACT.  III 

tentio,  dum  confitens  tunc  adesset  ut 
reus,  non  iam  ut  offerens  sacrificium 
cum  sacerdote. 

Secunda  vero  sententia  alfirmat  sa- 
tisfacere,  si  confitens  aliquo  modo  at- 
tenderet  simul  ad  missam.  Hanc  tenent 
Pal.  <  cum  Reg.  et  Molf.  Gob.  2  Less.  3 
(sed  Less.  requirit  audiri  saltem  bo- 
nam  partem  sacri  extra  confessionem): 
itemHurt.^et  probabilem  putantCroix^ 
Zachar.  6  et  Elbel  '  cumPicliler  et  Pel- 
lizzario.  Ratio,  quia  bene  assisteret  mo- 
raliter,  dum  per  piam  actionem  con- 
fessionis  satis  Deum  directe  coleret.  I- 
tem  (dicunt  Gob.  et  Elb.)  confessio  fa- 
cta  sacerdoti  est  ac  si  fieret  Christo; 
quis  autem  negabit  confitentem  Chri- 
sto  peccata  sua,  missae  non  satisfacere? 
Et  idem  dicunt  Elbel  »  Zachar.9  (cum 
communi,  ut  asserit)  et  PaJ.  ac  Gob. 
ap.  Croixio  de  sacerdote  excipiente  con- 
fessiones.  Haec  secunda  sententia  non 
videtur  omnino  probabilitate  destitu- 
ta,et  olim  probabilem  ipsemet  censui: 
sed  quia  postmodum  observavi  eam  a 
pluribus  gravibus  dd.  reiici,  modo  non 
audeo  probabilem  dicere.Absoluteau- 
tem  illam  tenet,  et  consulit  Croix  »  cum 
Less.  casu,  quo  obligati  ad  missara  es- 
sent  famuli,quialiter  non  confiterentur; 
tunc  enim  (ut  ait)  saltem  praesumitur 
quod  ecclesia  consentiat.  Vide  dicenda 
n.  332.  V.  Non  excusatur.  Commune  ve- 
ro  est,  quod  satifacit  qui  inter  missam 
examinat  suam  conscientiam;  sicut  qui 
legit  librum  spiritualem  12;  nisi  legeret 
historiam  sacram  animo  discendi  sty- 
lum,  ut  Suar.  Croixis  etc.  Sicut  etiam 
celebrans  potest  audire  missam  alie- 
nam,  ut  probabilius  putant  Croix  i^  Za- 
char.  15  et  Sporer  16  quia  hic  dum  cele- 
brat,  iam  orat. 

315.  Quaeritur  3.  an  satisfaciat  prae- 
cepto  qui,  dum  sacrum  audit,  extasim 
palitur.  Negant  Lug.  Torr.  Leand.  apud 
Salmant.  Lug.i^^itemTorre*^,  quia  tunc, 

{i)  Tr.  22.  punct.  16.  n.  4,  (2)  Tr.  S.  n,  238. 
{i>j  Cons.  mor.  1.  missa  cas.  2.  (4)  De  resid.  p,  1. 
V.  8.  u.  26.  (S)  h.  3.  p.  1.  n.  6SS.  (6)  h.  5.  p.  1. 
n.  6SS.  (7)  De  3.  praec.  n.  54S.  (8)  N.  342. 
(9)  N.  6S6.  (10)  N.  6S6.  (11)  Loc.  cit. 

(12)  In  Hom.  Ap.  tr.  6.  c.  3.  n.  29.  ait:  Satisfacit 
mi-  Tp  qui  conscieuliam  examinat  ulcooliluatiir;  aut 
aliqueui   lihruiit  spiritualcoi  legit  (  nou  autom  hi- 


DE  III.  PRAEC.  DEOA.L, 

cum  sit  alienatus  ab  usu  sensuum,  non 
assistit  praesentia  humana,  et  morali. 
Sed  satisfacere  affirmant  Salm.  19  cura 
Suar.  Trull.Led.  et  aliis:quia  tuncad- 
est  attentio  ad  Deum,  quae  perfectior 
est  prae  aliis,  ut  corarauaiter  docent  dd . 
cura  s.  Thora,  20.  Utraque  est  probabi- 
lis.  Sed  probabilior  est  secunda  cura 
Cont.  Tour.2i,  quia  in  extasi  non  amit- 
titur  liberum  arbitrium,  ul  docet  d. 
Thom.  22. 

316.  Quaeritur  4.  an  dormilans  inter 
auditionem  sacri,  vel  recitationera  of- 
ticii,  satisfaciat.Respondetur  curaSan- 
chez2^Nav.  etSalra.^-f  quod  si  post  de- 
bitara  intentionera  audiat  sacrura,  vel 
recitet  horas  ea  attentione,  qua  saltera 
advertat  uon  omittere,  audire,  vel  di- 
cere  uUum  verbum,  licet  vexatus  a  so- 
moononattendatadsignificationem,sa- 
tisfacit,  et  saltem  non  peccat  graviter. 

317.  Quaer.  5.  an  satisfaciat,  qui  au- 
dit  sacrum  confabulando,  Bus,  hic  af- 
firmat,  si  confabulatio  eum  non  impe- 
diat  advertere,  saltem  in  confuso,  quid 
fiat.  Sed  verius  contradicunt  Salra,  25 
cum  Suar.  Dicast.  et  Fill.  eteis  adhae- 
rent  Laym.  Bon.  Trull.  cum  Sot.  Med. 
et  aliis  ap.  Croix  26  qui  dicunt  non  sa- 
tisfacere,  si  confabulatio  esset  per  ma- 
gnam  missae  partem,  et  de  re  seria;  se- 
cus,  si  esset  per  parvam  partem,  vel 
discontinuatiraderelevi,  quae  omnem 
attentionera  non  impediret:  et  sic  sen- 
tit  etiam  Elbel  27.  Sed  huic  ultimo  ne- 
que  omnino  acquiesco ;  dum  confabu- 
latio  etiam  de  re  levi  potest  impedire 
attentionem  externam. 

Qui  autem,  dum  audit  missam,  se 
vestit  aut  calceat,  probabiliter  satlsfa- 
cit,utdicuntDic.LeaQd.Nav.  Cai.Bon. 
etc.  cum  Salm.28,  Qui  tamen  deambu- 
laret  audiendo  missam,  dubitat  Bon.an 
peccet  graviter;  sed  dicunt  bene  satis- 
facereDic.  Gob.  cum  aliis  ap.  Croix  23. 
Qui  autemmagnam  sacri  partera  insu- 

storiarum  licet  spirilualium).  (15)  Ibid.  u.  GSS, 
(14)  N,  6S7,  (IS)  N,  6S7.  (16)  N.  16.  (17)  De 
eucli.d.22,n,19,  (18)0,1. u.20S.  (19)Exn,20(;, 
(20)  2.  2.  q.  83.  n,  13.  (21)  De  3.  i.raec.  a.  2 
sect.  1,  (22)  1,  2,  q.  113.  a,  3.  ad  2.  (23)  Cons. 
1.  7.  c,  2,  d,  33.  (24)  D,  c,  6.  n.  48.  (2S)  D,  c. 
6.  n.  SO.  (26)  II)id.  n.  633.  in  (in.  (27)  N.  ;i53 
(28)  N.  32.  (20)  ll)id.  n.  («2. 


CAI'.  1.  DUB.  in.  t)E  MISSA  AUDIEITDA 


rnit  in  colligendis  eleemosynis,  a  plu- 
ribas  excusatur,  si  sit  in  ecclesia  par- 
va,  secus  in  magna:  ita  Henr.  cum  a- 
liis  ap.  Salm.*  Sed  Lessius  ap.  Croix  2 
indistincte  eos  excusat,  si  simul  atten- 
dant  ad  missam ;  et  vere  talis  distra- 
ctio  non  videtur  esse  incompossibilis. 
Musici,  organoedi,  et  alii  etiam  satis- 
faciunt,  si  dumcanunt,  vel  pulsantin- 
strumenta,  simul  ad  missam  attendunt; 
dum  id  etiam  refertur  ad  eumdem  Dei 
cultum,  ut  Croix3  et  Spor.  *. 

31 8. « 1 0.  Praeceptum  audiendae  mis- 
sae  impletur  quocumque  in  loco;  sive 
in  parochiali,  aut  cathedrali,  sive  in 
regularium  ecclesia,  sive  in  oratoriis 
privatis,  sive  extra  ecclesiam  audiatur. 
Ratio  est,  quia  ecclesia  tantum  auditio- 
nem  missae  praecipit,  non  autem  lo- 
cum:  ergo  quovis  loco  impletur  ( Ita 
Salmantic.  ^  cum  Lugo  Dic.  etc.  com- 
muniter.  Sed  quoad  oratoria  privata , 
vide  num.  seq.  349.)  ToL  ^  Azor. 'Ro- 
driq.  Nav.  Fill.  Lug.  Suar.  Conc.  Bon.s 
etplures.  Quae  doctrina,  licet  certasa- 
tis  sit,  nihilominus  quia  post  omnes  su- 
pra  citatos  auctores  a  quodam  moder- 
no,  viro  alias  docto,  in  dubium  voca- 
tur,  peculiari  dubio  examinanda  est, 
ne  cui  (quia  liber  obvius  est)  scrupu- 
lus,  aut  conscientia  nascatur  erronea. » 

319.  Hic  operae  pretium  est  plura 
ad  trutinam  revocare  circa  privilegium 
oratorii  privati :  et  ante  omnia  refert 
adnotare  verba  brevis  pontificii,  quo 
solet  huiusmodi  indultum  concedi. 

Clemens  xiii.  tibi  N.  N.  dioecesis  nea- 
■politanae,  qui  [ut  asseris)  ex  nobili  ge- 
nere  procreatus  existis^  ut  in  privato 
ilomus  tuae  solitae  habitationis  orato- 
rio  existente  in  civitate  N.  et  dioecesi  N. 
ad  hoc  decenter  muro  extructo  et  ornato, 
seu  extruendo  etornando^  ab  omnibus  do- 
mesticisusibus  liberoperordinarium  loci 
prius  visitando  et  approbando,  de  ipsius 
ordinarii  licentia  eius  arbitrio  duratura, 
unam  missam  pro  unoquoque  die^  dum- 
modo  in  eadem  domo  celebrandi  licentia, 
quae  adhuc  duret,  alteri  concessa  non 

(1)  N.  82.  (2)  Ibid.  (3)  Ibid.  (4)  N.  16. 
(8)  De  sacrif.  missae  c.  6.  d.  1.  (G)  L.  6.  c.  7. 

(7)  C.  6.  (8)  D.  4.  q.  ult.  e.  32.  n.  4. 

(O)  Dc  iure  ecclesiasl.  1.  2.  c.  8.  u.  16. 

M  IR.    i. 


fuerit,  per  quemcumque  sacerdotem  ah 
eodem  ordinario  approbatum  saecula- 
rem,  seu  de  superiorum  suorum  licentia 
regularem,  sine  tamen  quorumcumque 
iurium  parochialium  praeiudicio ,  ac 
paschatis  resurrectionis ,  pentecostes  et 
nativitatis  Domini  nostri  lesu  Christi, 
nec  non  aliis  solemnioribus  anni  festis 
diebus  exceptis^  in  tua,  et  natorum^  ac 
familiae  tuae,  nec  non  hospitum  tuorum 
nobilium  praesentia  celebrari  facere  li' 
bere  et  licite  possis  et  valeas ,  indulge- 
mus.  Non  obstantibus  etc.  Volumus  au- 
tem  quod  familiares  servitio  tuo  tempore 
dicto  actu  non  necessarii  ibidem  missae 
huiusmodi  interessentes,  ab  obligatione 
audiendi  missam  in  ecclesia  diebus  festis 
de  praecepto  minime  liberi  censeantur. 

Oportet  nunc  unamquamque  indulti 
clausulam  breviter  ad  examen  ponere, 
ut  difficultatibus  occurratur. 

Clausula  1 .  Tibi  N.  N.  dioecesis  nea- 
politanae. 

Hic  quaeritur,  anprivilegiatustrans' 
ferendo  domicilium  in  aliam  dioecesim, 
poterit  ibi  illo  uti.  Affirmant  commu- 
nissime  Barbosa  9  Salas  lo  Pasqual.  i' 
Pellizz.  12  Tambur.  '3  La-Croix  i^  cum 
Sylv.  Bon.  etc.  et  Diana  i5  cum  aliis 
pluribus.  Ratio  horum  est ,  quia  hoc 
privilegium  est  personale,  cum  non 
concedatur  loco,  sed  personae  ob  illius 
nobilitatem;  quapropter,  sicut  cessan- 
te  causa  privilegii,  privilegium  cessat, 
ita  perseverante  eius  causa,  nempe 
nobilitate  personae,  privilegium  perse- 
verat.  Nec  obstare  dicebantillud,  Tibi 
N.  N.  dioecesis  neapolitanae\  id  enim 
non  apponitur  taxative,  sed  tantum  de- 
monstrative,  nimirum,  tibi  qui  nunc  es 
dioecesis  neapolitanae,  et  hoc,  ne  privi- 
legium  usurpari  possit  ab  alio  alterius 
dioecesis,  qui  forte  sit  eiusdem  nomi- 
nis.  Advertunt  tamen  praefati  aa.  quod 
semper  requiritur  inspectio  loci,  ac 
approbatio  ab  ordiuario  illius  alterius 
dioecesis.  Sed  his  nonobstantibus,  sen- 
tio  cum  p.  Fortuualo  a  Brixia  '<>  et  p. 

(10)  De  leg.  d.  20.  sect.  IS.  n.  125.     (11)  T.  1.  de 
sacr.  miss.  q.  629.     (12)  Man.  t.  2.  Ir.  8.  c.  2.  scct 
2.n.l52.     (15)  Mclh.celebr.raiss.l.l.c.4.§.4.n.2. 
(14)  L.  C.  [,.  2.  11.  269.     (13)  P.  «.  u.  4.  rcg.  21)8. 
(IG)  De  oiat.  aoi.iobl.  p.  62. 

2B 


m 


IIB.  III.  TRACT.  III.  nE  III.  PRAEC.  DEGAL. 


Gattico  1  ac  Morella  ap.  Dian.  2  quod 
translato  domicilio  in  aliam  dioecesim 
privilegium  cessat.  Ratio  quia  in  ex- 
emplaribus  hodiernis  huiusmodi  in- 
dulti  nomen  civitatis  et  dioecesis  non 
solum  applicatur  personae,  nempe  tibi 
dioecesis  N.,  sed  etiam  ipsi  oratorio, 
cum  ibi  dicatur :  Inprivato  domus  tuae 
solitae  hahitationis  oratorio,  in  civitate 
N.  existente;  et  aliquando  additur  et- 
iam  nomen  dioecesis;  ergo  sicut  limi- 
tatur  privilegium  circa  personam,  sic 
etiam  circa  locum.  Et  ideo  puto  aucto- 
res  pro  prima  opinione  citatos  olim 
fere  communiter  illam  tenuisse,  quia 
olim  nomen  dioecesis  apponebatur  tan- 
tum  personae,  non  autem  loco;  sic  e- 
nim  habetur  in  exemplari  relato  a 
Tamb.'.  Tibi  dioecesis  N...  ut  in  pri- 
vato  domus  tuae  solitae  habitationis  0- 
ratorio,  ad  hoc  decenter  muro  extructo 
etc.  Sed  hodie,  posito  quod  nomea  ci- 
vitatis,  aut  etiam  dioecesis  apponitur 
adhuc  loco,  non  dubitandum  quin,  non 
demonstrative,  sed  taxative  appona- 
tur.  Praeterquamquod,  etiamsi  hoc  du- 
bium  esset,  huiusmodi  privilegium  in 
dubio  stricte  est  interpretandum.  Scio 
Tamb.  ^  citando  pro  se  Pelliz.  mihi  ad- 
versari  dicentem,  quod  tale  indultum 
oratorii  late  interpretari  debet,  cum  sit 
privilegium  principis,  quo  nulli  prae- 
iudicium  inducitur.  Sed  oppositum 
mihi  verius  apparet ,  et  p.  a  Brixia  5 
asserit  id  commune  esse  apud  omnes. 
Ratio  ,  quia  alias  communiter  docent 
Sanchez  ^  Bon.  '  Suar.  8  Sahn.  9  cum 
Palao  Laym.  Bass.  Tamb.  et  aliis  pas- 
sim  quod  licet  privilegia,  prout  sunt 
favorabjlia,  late,  imo  latissime  sint 
interpretanda ;  tamen  privilegia  illa 
quae  iuri  communi  derogant  (sicut  est 
hoc)  regulariter  stricte  interpretari  de- 
bent;  quia  privilegium  contra  ius  com- 
mune  continet  et  importat  dispensa- 
tionem,  quae  semper  est  odiosa.  Idque 
confirmatur  ex  r.  15.  iuris  in  6.  ubi 
dicitur :  Quae  a  iure  communi  exorbi- 
tant,  nequaquam  ad  consequentiam  sunt 

(l)Eod.  tit.  c.a2.  U.20.  (2)L.c.  (5)L.  c.  n.  1. 
(■4)  In  cit.  S.  •*.  n.  31.  (S)  L.  cit.  c.  5.  animadv.  1. 
p.  91.  (6)  De  matr.  i.  8.  d.  1.  n.  1.  et  S. 

'71  r^"  — ivil.  d.  1.  ^.  S.  p.  ?.  §.  1.  u.  3. 


trahenda.  Dixi  regulariter,  nam  exci- 
piuntur  casus  quos  recensuimus  in 
appendice  de  privilegiis  posita  lib.  1 . 
post  tractat.  2.  de  legibus.  Vide  ibi 
num.  7. 

Dicunt  autem  Pignatellus  et  Pasqua- 
b'gus,  possedominum,  etiamsi  per  bre- 
ve  tempus  maneret  ruri,  uti  ibi  pri- 
vilegio  oratorii,  cum  privilegium  hoc 
sit  personale.  Sed  etiam  hoc  negan- 
dum  cum  Ronc.***  iuxta  verba  ut  supra 
relata  indulti,  ubi  dicitur:  In  privato 
domus  tuae  solitae  habitationis  oratorio, 
domus  autem  rusticana,  ubi  per  breve 
tempus  dominus  degit,  nequit  dici  so- 
litae  habitationis. 

Clausula  2.  Qui  {ut  asseris)  de  no- 
bili  genere  procreatus  existis. 

Primo  loco  hic  advertendum  cum 
Tamb.ii,  quod  non  verificata  hac  con- 
ditione  nobilitatis,  omnino  corruit  hoc 
privilegium ;  quia  ex  communi  doctri- 
na  tradita  a  Sanch.  '2  cum  non  verifi- 
catur  conditio,  qua  non  existente,  pri- 
vilegium  non  concederetur,  privile- 
gium  cessat,  eo  quod  conditio  illa  tunc 
requiritur  ut  causa  finalis  et  principa- 
lis  concessionis.  Dicunt  autem  Pigna- 
tell.*3  et  Pasqual.  ac  Clericat.  apud  p. 
a  Brixia**  sufficere  ad  id  quamcumque 
ncbilitatem  sive  ex  genere,  sive  ex 
privilegio,  sive  ex  dignitate  aut  gradu, 
vel  alio  modo.  Sed  hoc  negat  praefa- 
tus  p.  aBrixia,  dicens  pontificem  prin- 
cipaliter  ob  nobilitatem  moveri  ad  hoc 
privilegium  alicui  impertiendum,  et 
ideo  non  praesumi,  quod  velit  illud 
participari  ab  eo  qui  non  sit  realiter 
nobilis.  De  cetero  ait  Tamb.  *5  iHuni 
hic  censeri  nobilem,  qui  per  aliquot 
generationes  artem  mechanicam  non 
exercuerit.  Hinc  censeo  semper  distin- 
guenda  esse  loca ;  nam  qui  forte  nobi- 
lis  aestimabitur  in  aliqua  civitate,  non 
aestimabitur  talis  in  alia. 

Clausula  3.  Ut  in  privato  domus 
tuae  solitae  habitationis  oratorio,  in  ci- 
vitate  N.    existente,   ad   hoc   decenter 

(8)  De  leg.  lib.  8.  c.  27.      (9)  Tr.  18.  c.  1.  n.  79. 

(10)  De  sacrif.  missae  c.  8.  q.  3.  vers.  Quartis. 

(11)  Metb.  celehr.  miss.  1.  1.  c.  4.  $.  4.  n.  S. 

(12)  Do  matr.  l,  8.  d.  21.  n.  8.  (15)  Con     G8 
u.  100.     (14)  Id  cit.  OD.  de  or.  dom.     (13^  i,.  ,-. 


CAP.  I.  DUB.  iir. 
muro  extructo,  ornato^  ab  omnibus  do- 
mesticis  usibus  libero. 

Nota  1 .  verba,  muro  extructo.  Di- 
cunt  hic  La-Croix  i  et  Tambur.  2  non 
esse  opus  quatuor  muris  cum  ianua, 
qui  oratorium  ab  aliis  dividant  ^locis, 
sed  posse  pro  quarto  muro  aptari  ta- 
petem,  aut  telam,  quae  reseretur,  ve! 
claudatur  ad  commoditatem  audien- 
tium  missam.  Censet  autem  p.  Fortu- 
natus  a  Brixia  noo  suflBcere  amplos 
armarios  intra  cavitatem  parietis,  qui 
lignea  tabula  post  absolutum  sacrifi- 
cium  claudantur.  NuUi  dubium  quod 
huiusmodi  oratoria  decentius  intra 
quatuor,  vel  saltem  tres  parietes  in 
separato  cubiculo  construerentur ;  sed 
ego  novi  praefatos  armarios  in  usu  esse 
Neapoli,  novique  ab  archiepiscopo  ap- 
probari.  Et  revera  huiusmodi  oratoria 
sic  formata  non  videntur  iuxta  teno- 
rem  iudulti,  ut  supponit  p.  a  Brixia, 
esse  vetita ,  quia  tabulae  laterales  sa- 
tis  gerunt  vices  parietum*,  modo  ta- 
men  altare  ligneum  ita  sit  parieti  col- 
ligatum,  ut  non  sit  amovibile,  iuxta 
decretum  s.  c.  rituum,  emanato  die 
3.  decemb.  1661.,  quo  dictum  fuit : 
Habens  indultum  eligendi  oratorium  in 
propria  domo^  si  quis  voluerit  ibi  aedi- 
ficare  altare  ligneum  non  indiget  fa- 
cultate  apostolica,  dummodo  altare  li- 
gneum  cum  sacro  lapide  parieti  colli- 
gatum  amovibile  non  sit^  et  altaris  por- 
tatilis  imaginem  non  praeseferat. 

Nota  2.  verbum,  ornato.  Omnescon- 
veniunt,  locum  oratorii  debere  ita  esse 
constructum,  ut  diversus  discernatur 
ab  aliis  ad  profanos  usus  designatis, 
ut  ex  ornatu  sacer  appareat ;  imo  Pa- 
squaligus  ait  3 ,  quod  in  his  oraloriis 
splendidior  requiritur  ornatus,  quam 
in  ecclesiis ;  in  quibus,  cum  adsit  io- 
cus  iam  permanenter  divino  cultui  di- 
catus,  per  se  locus  venerationem  sibi 
advocat ;  sed  cum  id  cesset  in  orato- 
riis  privatis,  ideo  nitor  ornatus  vene- 
rationem  supplere  debet. 

Nota  3.  verba  Ab  omnibus  domesticis 

(1)  L.  6.  p.  2.  n.  266.  (2)  Loc.  c.  n.  8. 

(5;  Q.  618.  n.  3.  (4)  De  sacr.  miss.  q.  618. 

(3)  Loc.  c.  n.  9.      (6)  V.  Ecclesia  n.  5.      (7)  L.  6. 
l>.2.n.26G.    (8)D»ircl.l.5.c.i>.    C9)Cii.<j.6i8.B.8. 


DE  MISSA  AUDIENDA  .l()3 

«sj6MsK6ero.DicuntPasqual.'*  et  Tam- 
bur.  *  ex  Sa  6  quod  occurrente  neces- 
sitate,  sicut  permittitur  etiam  in  ec- 
clesia  consecrata  comedere,  dormire 
et  similia  agere,  tanto  magis  ea  per- 
mittenda  in  oratorio,  quod  solum  ad 
tempus  est  ad  sacrum  usum  deputa- 
tum.  Addit  La-Croix '  quod  huiusmodi 
actiones,  licet  absque  necessitate  fie- 
rent,  non  excedunt  culpam  venialem; 
docent  enim  dd.  apud  Bonac.  et  Suar.  » 
quod  illae  etiamsi  fierent  in  ecclesia 
consecrata  non  suntmortalia,  nisi  fie- 
rent  constanter  et  per  modum  habi- 
tus,  utendo  ecclesia  vel  oratorio  tan- 
quam  quocumque  loco  profano;  quo 
tamen  casu  censet  PasquaL  9  cum  aliis, 
locum  effici  ineptum,  et  ideo  cessare 
privilegium ;  saltem,  ait  Tamb.  ex  Ca- 
strop.,  tunc  locum  indigere  nova  ap- 
[  probatione  episcopi. 

An  autem  sit  illicitum  supra  tectum 
oratorii  vel  ecclesiae  ponere  iectos,  aut 
alia  profana  exercere.  Negat  Ronca- 
glia  ^o  cum  Pignatel.  et  Croix  "  cum 
Quarti  et  Tamb.12  ex  Sanch.is  et  GIos- 
sa''5  dicentes  quod  abstinere  ab  his 
erit  quidem  de  congruentia,  non  vero 
de  praecepto  ;  qui  enim  supra  tectum 
ecclesiae  dormit,  extra  ecclesiam  dor- 
mit.  De  caetero  s.  Carolus  Borromaeus 
in  concil.  4.  Mediol.  prohibuit  ne  su- 
pra  ecclesiam,  capellam,  aut  orato- 
rium,  ubi  missa  peragitur,  locus  sit 
in  quo  dormiatur,  aut  habitetur,  aut 
quidquam  profani  fiat.  Sed  p.  Gattico  i* 
censet  quod  si  alicubi  aliter  provideri 
uequeat  ob  angustiam  domus  privile- 
giati ,  in  hac  re  aliquid  indulgendura 
sit. 

Clausola  i.Per  ordinarium  lociprius 
visitando  et  approbando ;  ac  le  ipsius 
ordinarii  licentia.,  eius  arbitrio  dura- 
tura. 

Oratorium  debet  quidem  ab  ordina- 
rio  visitari^  et  approbari,  ut  aptetur 
in  loco  decenti ;  id  vero  non  nisi  se- 
mel  et  gratis.  Approbato  autem  orato- 
rio,  nequit  deinde  ordinarius  impedire, 

(10)  De  sacr.  miss.  c.  S.  q.  3.  v.  Primo,  iu  line. 
(_11)  Ib.      (12)  N.  9.  vers.  Uluil.     (13)  L.  1.  n.  26 
(14)  lu  c.  uuic.  <\e  coasccr.  ccclcs.  iu  6. 
(13)  C.  S».  n.  6. 


404  tiB.  ni.  THACT.  m. 

ne  ia  eo  celebretur  ,  prout  decisum 
refert  Barbosl  *.  Nomine  ordinarii  ve- 
niunt  tam  vicarius  generalis  episco- 
pi,  quam  capituli  sede  vacante,  ex 
Sanch.  2.  Potest  autem  episcopus  et- 
iam  alteri  hanc  visitandi  facultatem 
committere,  cum  haec  facultas  officio 
episcopali  perpetuo  sit  adnexa.  San- 
chez  3  et  alii  passim. 

Verba  illa,  ac  de  ipsius  ordinarii  li- 
centia ,  eius  arbitrio  duratura ,  asserit 
Tambur.  *  non  in  omnibusindultis  ap- 
poni,  sed  ubi  apponuntur,  si  ordina- 
rius  revocet  licentiam,  non  potest  qui- 
dem  in  oratorio  celebrari,  tantum  pot- 
erit  ipse  cogi  ut  concedat,  si  neget 
iniuste.  Advertit  tamen  5  ex  Sanch.  6 
quod  verbum  arbitrio  differt  a  libera 
voluntate,  unde  ait  non  posse  ordina- 
rium  huiusmodi  licentiam  revocare  si- 
ne  iusta  causa.  lusta  causa  tamen  exi- 
stente,  bene  poterit  celebrationem  su- 
spendere,  et  non  solum  vi  praefatae 
clausulae ,  sed  etiam  vi  Tridentini  ^, 
ubi  universe  episcopis  tanquam  dele- 
gatis  apostolicis,  data  est  potestas  sta- 
tuendi  aut  prohibendi  quae  ipsis  visa 
fuerint  circa  celebrationem  missarum. 

Clausula  5.  Unam  missam  pro  uno~ 
quoque  die^  dummodo  in  eadem  domo 
celebrandi  licentia,  quae  adhuc  duret, 
alteri  concessa  non  fuerit. 

Nota,  unam  missam,  idest  unicam, 
ut  declaravit  (quicquid  aUi  dixerint) 
Bened.  xiv.  in  buUa  Magno;  vide  di- 
cenda  super  hoc  punctum  lib.  6  num. 
359.  vers.  notandum  3.  Per  verba  au- 
tem,  dummodo  in  eadem  domo  etc.  et- 
iamsi  unus  ex  duobus  dominis  habe- 
ret  proprium  oratorium  in  sua  habita- 
tione  separata  (vulgo  appartamento) 
eiusdem  domus,  nuUiter  alter  domi- 
nus  privilegium  impetraret. 

Clausula  6.  Per  quemcumque  sa- 
cerdotem  ab  eodem  ordinario  approba- 
tum  secularem,  seu  de  superiorum  suo- 
rum  licentia  regularcm. 

Quidam  auctor  apud  Tambur.  8  pu- 
tavit  per  hanc  clausulam,  sacerdotes 

(1)  lu  Trid.  sess.  22.  dccr.  de  ohseiv.  elc.  n.  19. 
(2  De  uialr.  1.  u.  d.  29.  v.  3.  cl  S.  (3)  Ibid.  d. 
31.  i,.  1.  (4)  Ibid.  n.  14.  et  iS.  (o)  Tliid.  n  Ifi. 
fa)Cn..>.  1.  7.  e.  1.  diili.  6o.  n.  7. 


DE  ni.  PRAEC.  DECAL. 

indigere  speciaU  approbatione  ad  ce- 
lebrandum  in  oratorio  privato;  sed 
recte  id  negatTambur.,quia  passim  sa- 
cerdotes  solent  tantum  ex  universaU 
approbatione  celebrandi,  in  praedictis 
oratoriis  sacra  facere. 

Clausula  7.  Sine  tamen  quorum- 
cumque  iurium  parochialium  praeiu- 
dicio. 

Clausula  haec  importat,  ut  celebran- 
tes  nequeant  in  privatis  oratoriis  an- 
nunciare  matrimonia,  ieiunia  et  simi- 
lia  ad  parochos  spectantia.  Importat 
etiam,  ut  non  possint  ministrare  (quic- 
quid  dicat  Tambur.  9)  eucharistiae  sa- 
cramentum,  sicut  expresse  prohibuit 
Bened.  xiv.  in  quadam  encycUca  ad  e- 
piscopos  Poloniae;  videdicenda  lib.  6. 
n.  359.  in  fine,  vers.  Quaeres  hic.  Sa- 
cramentum  autem  poenitentiae  uni- 
verse  praescribitur  in  rituaU  romano 
a  nemine  posse  ministrari  domi,  nisi 
ex  rationabiU  causa. 

Clacsula  8.  Paschatis  resurrectio- 
nis,  pentecostes,  et  nativitatis  Domini 
nostri  lesu  Christi,  nec  non  aliis  so- 
lemnioribus  festis  diebus  exceptis. ' 

Advertit  Tamb.  lo  ex  Gav.i^  nomine 
paschatis  et  pentecostes  tantum  primam 
diem  inteUigi,  in  qua  revera  solem- 
nitas  est.  Quinam  autem  dies  subin- 
teUigantur  pro  t6  solemnioribus  vide 
lib.  6.  n.  359.  v.  Ex  quo  deducitur  4. 
ubi  aflfertur  decretum  S.  C.  iUos  expU- 
cans. 

Clausula  9.  Jn  tua  et  natorum  ac 
familiae  tuae,  nec  non  hospitum  tuo- 
rum  nobilium  praesentia  celebrari  fa- 
cere. 

Nomine  tua  omnino  requiritur  prae- 
sentia  domini.  OUm  RoncagUa  12  cum 
Barbosa  probabilemputavit  opinionem, 
posse  celebrari  missam  assistente  fa- 
miUa,  quamvis  dominus  abesset,  di- 
ceus  particulam  ac  {in  tua  praesentia 
et  natorum  ac  familiae)  intelUgi  pro 
vel:  aUas  (ait)  non  sufficeret  praesen- 
tia  domini,  si  abesset  familia.  Sed  ho- 
die  sancitum  habemus  a  Bened.  xiv. 

(7)  Cit.  decr.  in  sess.  22.  de  observ.  etc.     -^r. 

{&)  Ib.  u.  23.     (9)  Ibid.  n.  26.     (10)  Ibid.  d.  27. 

(11)  P.  1.  tit.  10.  S.  Sciendum. 

(12)  De  saci'.  iinss.  c.  8,  a.  5.  vo—   Ouiiiln 


CAP.  I.  DUB.  ni.  DE  MISSA    ADDIEISDa 


in  decreto  incipiente,  Cum  duo  nobi- 
les  1  non  posse  celebrari  in  privato  o- 
ratorio,  nisi  actu  intersit  aliqua  per- 
sona  ex  iis,  quibus  indultum  princi- 
paliter  concessum  et  directum  est. 

Npmine  natorum^  dicunt  Pignatell.  2 
et  Pasqual.3  venire  etiam  filios  ille- 
gitimos,  modo  sint  nati  ex  certo  patre, 
et  de  ipso  constet.  Sed  p.  Gattico  ^  et 
p.  Fortun.  a  Brixia  5  cum  Barb.  te- 
nent  venire  tantum  legitimos,  non  ve- 
ro  spuribs  nec  naturales,  donec  hi  le- 
gitimentur  per  subsequens  matrimo- 
nium,  vel  per  auctoritatem  principis; 
atque  huius  sententiae  ego  magis  ad- 
haereo,  cum  huiusmodi  privilegium 
stricte  sit  interpretandum  prout  pro- 
bavimus  in  explicando  clausulam  1 . 

Nomine  familiae  veniunt  quidem 
tam  consauguinei,quamaffines.  Utrum 
autem  veniant  omnes  propinqui  cuius- 
cumque  gradus.  Affirmant  Pignatell.  ^ 
et  Pasqual. '.  Verum  tamen  p.  Gattico  s 
sentit  privilegium  non  extendi  nisi  ad 
quartum  gradum;  quia  (ut  ait)  prae- 
sens  disciplina,  postquam  impedimen- 
tum  matrimonii  ex  carnali  cognatione 
restrinxit  ad  quartum  gradum,  non  re- 
spicit  amplius  ad  gradus  iuferiores. 
Praeterea,  dicit  Tamburinus  cum  Pel- 
lizzario  gaudere  privilegio  propinquos, 
etiamsi  vivant  propriis  expensis,  et  in 
separatis  partibus,  modo  habitent  in 
eadera  domo.  Sed  communius  et  ve- 
rius  id  negant  Pignat.^  Pasqual.i"  Ron- 
cag.iiCroixi2  et  p.  a  Brixia^^^  quia  ex 
indulto  requiritur,  ut  cognati  non  so- 
lum  degant  in  eadem  domo,  sed  etiam 
ut  sint  de  eius  familia. 

Nomine  tandem  hospitum,  dicit  p. 
a  Brixiai'5  cumPell.  et  Gattico  admitti 
posse  etiam  hospitem  (modo  sil  nobilis 
iuxta  indultum)unius  diei:  et  adhuc  qui 
ad  prandium  invitatur  a  privilegiato,  ut 
de  privilegio  participet.  Non  possunt 
tamen  de  eo  gaudere  hospitis  famuli , 
cnm  non  sint  de  privilegiati  familia. 

(1)  V.  coDStit.  Bened.  xiv.  in  extensum  relatas  in 
Jiss.  proleg.  sub  init.  t.  1.  p.  2.  c.  5.  decr.  S. 
(2)  T.  6.  cons.  58.  n.  lOo.  (3)  Dc  sacr.  tniss.  <(. 
6S4.n.l.  (4)  Door.anm.c.23.  n.aS.  (o)Eod.lit. 
(6)  Cons.  94.  n.  102.  (7)  Q.  634.  (8)  L.c.  n.7G. 
(9)  L.  c.  u.  93.     (10)  Q.  G49.     (11)  Dc  sacr.  miss. 


Clausula  10.  Vot^mus  aiitem  quod 
familiares  servitio  tuo  ttmpore  dicto  a- 
ctu  non  necessarii  ibidem  missae  huius' 
modi  interessentes ,  ab  obligatione  au- 
diendi  missam  in  ecclesia  diebus  festis 
de  praecepto  minime  liberi  censeantur. 

Ut  ergo  familiares  privilegio  oratorii 
gaudeant,  requiritur  1.  ut  vivant  ex- 
pensis  domini,  et  eius  servitio  incum- 
bant*5.  Requiritur2.  ut  actu  ipsi  sint 
necessarii  servitio  domini.  Requiritur 
3.  ut  actu  sint  necessarii,  non  solum 
aliquando  intra  diem,  sed  tempore  quo 
missa  celebratur;  ita  recte  p.  a  Brixiai^ 
cum  Gattico,  idque  patet  ex  verbis  in- 
dulti.  Censet  autem  Pignatell.  "  quod 
familiares  utiles  servitio  habendi  sunt 
pro  necessariis;  idque  admittit  p.  Gat- 
tico  18  saltem  casu  quo  famuli  sint  ne- 
cessarii  convenienti  decori  domini.  Sed 
neutrum  concedit  p.  a  Brixia  ex  prin- 
cipio  pluries  repetito;  quia  privilegium 
hoc  stricte  et  iuxta  rigorosam  proprie- 
tatem  verborum  est  interpretandum ; 
tantum  admittit  cum  Gattico  unicum 
famulum,  qui  reputetur  moraliter  ne- 
cessarius  ut  assistat  domino  in  iis  quae 
tempore  missae  ei  occurrere  possunt. 
Familiares  autem  cognatorum  non  gau- 
dent  hoc  privilegio ,  nisi  assumantur 
ab  ipso  privilegiato  ut  assistant,  et  sint 
necessarii  modo  praedicto  cognatis  qui 
sunt  sub  cura  privilegiati. 

319.  Dubitatur  1.  An  gaudeant  fa- 
muli  viventes  quidem  expensis  domi- 
ni ,  sed  habitantes  extra  eius  domum. 
Negant  Bon.  Barb.  Lezana  et  Gobat. 
apud  Croix  i^.  Sed  affirmant  p.  Maz- 
zotta  20  Pellizz.  21  p,  Gatlico  ap.  p.  a 
Brixia  22  et  Palaus  Diana  Quarti  et  alii 
apud  Croix  23  ^  quorum  sententia  non 
videtur  reprobanda,  si  familiares  illi 
assistant  continuo  servitio  domini ,  et 
revera  ( ut  diximus)  sint  domino  ne- 
cessarii  tempore  missae. 

Dubitatur  2.  An  omnes  extranei  au- 
dientes  missam  in  oratorio  privato , 

c.  S.  q.  5.  V.  Sexlo.  (12)  L.  5.  p.  1.  n.  627, 

(13)  P.  85.  (14)  P.  93.  I JS)  Ex  c.  Sicul  nobis, 
dc  verb.  sign.  in  6.  (IG)  P.  96.  (17)  Coiis.  98, 
n.  107.  (18)  C.  2a.  n.  19.  (19)  L.  6.  p.  2.  n.272. 
(20)  T.  5.  pag.  183.  (21)  Man.  tr.  8.  c.  2.  scct,2. 
q.  22.  (22)  P.  98.  (23)  Loc.  c. 


40B  i>iT<-  1".  TRACT.  m 

satisfacianl  praecepto.  Affirmant  Bus. 
cum  Azor.  et  aliis.  Sed  merito  opinio- 
nem  hanc  reiiciunt  Tarab,  *  Sporer  2 
Mazz.  3  et  alii,  ex  verbis  indulti  ubi 
dicitur:  Volumus  autem  ut  qui  non  sunt 
de  familia^  non  censeardur  liberi  ah  ob~ 
ligatione  audiendi  missam  in  ecclesia. 
Nec  obstat  dicere,  quod  extranei  illi 
iam  missam  audiunt ,  et  de  loco  non 
adest  praeceptum ;  verba  enim  illa,  vo- 
lumus  etc.  aiunt  apponi  de  stylo  curiae, 
pro  tempore  quo  olim  missa  audienda 
erat  in  parochia.  Sed  recte  respondet 
Tamburinus  quod  pontifex  dicendo  vo- 
lumus  etc.  satis  clare  imponit  praece- 
ptum  etiam  deloco,  iubendo  ut  qui  non 
sunt  de  familia  teneantur  audire  mis- 
sam ,  non  iam  in  parochia ,  sed  in  ec- 
clesia  publica  excluso  oratorio  privato. 

Dubitatur  3.  An  aliquando  teneatur 
dominus  uti  privilegio  oratorii,  si  non 
possit  ecclesiam  adire.  Videtur  negan- 
dum,  quia  si  tenetur  uti  suo  privilegio, 
privilegium  redderetur  onerosum.  At 
merito  affirmant  teneri  dominum,  si 
commode  sacerdotem  habere  potest  Pa- 
squal.  <  Gattico  5  et  p.  Fortunat.  a  Bri- 
xia  6  non  quidem  ex  vi  privilegii,  sed 
ex  vi  praecepti ,  quod  obligat  ad  mis- 
sam  audiendam  omnes  qui  illud  sine 
gravi  incommodo  implere  valent.  Hinc 
( ut  etiam  recte  ait  p.  a  Brixia  '  cum 
Nugnez  Pasqual.  et  Gattico)  tenetur 
privilegiatus,  si  comnaode  potest,  pro- 
videre  de  sacerdote ,  non  solum  sibi , 
sed  etiam  aliis  de  familia,  si  quis  eo- 
rum  nequit  ad  ccclesiam  accedere. 

Probabile  autem  est,  quod  satisfaciat 
quicumque  audit  missam  in  iittore,  aut 
in  castris,  Croix  8  cum  Bon.  et  dd.  cit. 
Notandum  hic,  quod  oratoria  in  domi- 
bus  episcoporum ,  religiosorum ,  vel 
missionariorum  privilegiatorum,  vel  a- 
libi  erecta  et  benedicta  ab  episcopo , 
cum  ianua  in  via  (intellige  hoc  pro  do- 
mibus  laicorum)  illa  non  sunt  iam  0- 
ratoria  privata ,  sed  verae  ecclesiae ; 
quare  in  iis  audientes  missam  bene  sa- 
tisfaciunt,  et  in  quibuscumque  festis. 

(1)  Metb.  celebr.  miss.  i.  1.  c.  4.  §.  4.  n.  54. 
(2j  De  3.  praec.  c.  4.  n.  14.        (5)  De  sacrif.  miss. 
c.  3.  p.  185.     (4)  Q.  662.  n.  4.     {S)  C.  2S.  n.  33. 
(61  P,  101.       (7)  P.  fii!»       W  L.  3.  p.  1.  D.  629. 


O^  III.  PaAEC.  DECAL. 

1  Vid.  Croix  9.  Et  vide  Tract.  de  euch.  l. 
6.  ex  n.  357. 

DuBiuM  IV.  An  sit  obligatio  audiendi  missam 
in  parochia  dominicis  et  festis  maioribus. 

320.  «  Resp.  Etsi  id  quidem  decens 
sit,  non  tamen  est  obligatio.  Est  com- 
munis  auctorum  (quos  vide  superiore 
dub.  cas.  ult.),  et,  ut  ait  card.  Lugoio, 
certa;  etsi  Marchant.  *'  in  dubium  vo- 
cet,  scrupulumque  movere  conetur. 
Ratio  est  \ .  quia  nuUum  extat  ea  de  re 
praeceptum.  2.  Quia  c.  Ut  Dominus  , 
iubetur  parochus  ante  missam  eiicere 
eos,  qui,  proprio  parocho  contempto  , 
istic  missam  audire  vellent :  ergo  sine 
contemptu  (formali)  licet.  3.  Quia  c.  Si 
quis ,  de  consecr.  iubentur  ii ,  qui  ha- 
bent  oritoriura  domi,  in  maioribus  fe- 
stivitatibus  audire  sacrum  in  parochia, 
vel  in  civitatibus.  4.  Quia  universalis 
fidelium,  et  ipsorummet  etiam  paro- 
chorum  doctorum ,  et  confessariorum 
( qui  poenitentes  de  hac  re  non  inter- 
rogant)  consuetudo  id  non  tantum,  ut 
loquitur  Marchant.i*  insinuat,  sed  ma- 
nifeste  docet.  5.  Quia  Trid.  <3  tantum 
dicit,  populum  debere  moneri  ( uon  au- 
tem  teneri),  ut  frequenter  adeat  paro- 
chias,  saltem  dominicis,  et  festis  maio- 
ribus.  V.  Fagund.  Lug.  Barb.  Zened. 
TruU.  14. 

321.  »  Neque  obstant,  quae  March. 
obiicit,  ut  \ .  Quod  iura  antiqua  decer- 
nant  contrarium,  eo  quod  Sixtus  iv.'5 
praecipiat ,  ne  mendicantes  praedicent 
non  teneri  audire  missam  in  parochia 
dominicis  et  festis.  Nam  imprimis  ex 
illo  Sixti  decreto  nihil  sequitur,  cum 
is  non  dicat  teneri,  sed  tantum  prohi- 
beat,  ne  publice  praedicetur  non  teneri. 
Cum  enim  honestissimum  sit  populura 
audire  missam  in  parochia,  idque  sua- 
dere  deceat,  minime  deceretid  (publi- 
ce  praesertim)  dissuadere:  nam  inde 
scandala  et  proprii  parochi  contemptus 
sequi  possent ;  et  hoc  est,  quod  Sixtus 
cavere  voluit.  Deinde,  esto  antiqua  for- 
san  aliqua  iura  id  habeant ,  eis  poste- 

(9)  Ibid.  (10)  Disp.  25.  sect.  1.  n.  2. 

(11)  In  candelabro  myst.  t.  1.  c.  7.  et  in  resolut. 
moral.  in  form.  manual.  edil.  c.  8.        (12)  Loc  c. 
(13)  Sess.  22.  decr.  de  obs.     (14)  Ii.  3.  c.  1.  dub.6. 
(iS)  De  ti-ecua  et  pace. 


CAP.  I.  DUB.  IV.  »E  MISSA  AUDIENDA 


107 


rioribus  teraporibus  per  varia  privile-  j 
gia  recepfamque  consuetudinem  uni-  1 
versalem  est  derogatum ,  Caiet.  Lugo 
et  caeteri  aa.  cit, 

»  Nec  obstat  2.  Quod  multos  cano- 
nistas  eam  opmionem  secutos  asserit. 
Esto  enim  olim  quidem  sic  senserint : 
hoc  tamen  lempore,  post  tot  et  tam  am- 
pla  privilegia,  post  tam  claram  et  diu- 
turnam  consuetudinem ,  post  eminen- 
tiss.  cardinalium  declarationes ,  et  i- 
psorum  etiam  pontificum  nota  decreta 
contraria  {ut  vid.  seq.  resp.),  an  aliqui 
id  doceant,  nescio. 

322.  »  Nec  3.  locus  Trid.  paulo  ante 
in  resp.  citatus,  quem  obiicit,  ut  patet 
ex  ipsis  verbis,  et  declaratione  emi- 
nentiss.cardin.  auctorumque  communi 
explicatione. 

»  Resp.  2.  Episcopus  non  potest  cen- 
suris ,  mulctis ,  aliisque  poenis  cogere 
ad  audiendam  missam  in  parochia.  Est 
contra  March. '  qui  ait :  Regulares  ita 
communiter  respondere,  ut  privilegio- 
rum  suorum  fimbrias  magnificent  ^  et 
dilatent  phylacteria:  et  contra  auctorem 
parochiani  obedientis.  Ratio  autem  est 
quia,  ut  ait  Navarr.,  episcopus  non  pot- 
est  toUere  (nec  restringere)  ius  com- 
mune  et  geueralem  totius  orbis  con- 
suetudinem.  Ita  docent  praeter  auct. 
sup.  cit.  s.  Antonin.  2  Sylv.  3  Tolet. 
Laym.<  et  commun.  omnes  theologi  et 
canonistae  moderni:  afferuntque  Az.  5 
et  card.  Lugo  6  pro  hac  sententia  de- 
clarationem  card.  inTrid.  quae  expres- 
se  habet:  Nonposse  ordinarium  mulctis 
et  poenis  cogere  ad  audiendafn  missam 
vel  concionem  in  propria  parochia ,  et- 
iam  in  casu  negligentiae  et  contuma- 
ciae.  Et  si  quis  his  duobus  tanquam 
regularibus  minus  fidat ,  legere  potest 
eamdem  declarationem  apud  Barb.  in 
Trid.  '.  Item  tract.  de  offic.  et  potest. 
parochi ,  ubi  eapadem  sententiam  Bar- 
bos.  ipse  sequitur,  et  pro  ea  supra  vi- 
ginti  auctores  celebres  partim  theolo- 
gos,  partim  cauonistas,  qua  regulares, 
qua  non  regulares  citat.  Vid.  eiusdem 
remissiones  in  Trident.  impress.  An- 

(1)  Loc.  c.  (2)  P.  2.  tit.  9.  c.  10.  S.  1.  d.  4 

(3)  V.  Missa.      (4)  h.  4,  t,  7.  c.  3.  l.  2. 


tuerpiae  anno  1644.  et  Zerolam  inpra* 
xi  episcopali^.  Idem  disertis  verbis  con- 
flrmat  Clemens  vin.  anno  1592. 22.  de- 
cembr.  decreto  suo ,  circa  hanc  ipsam 
controversiam  Duaci  excitatam,  quo 
eam  dirimit,  his  verbis :  Praesenti  no- 
stro  decreto  sancimus^  licere  seculari- 
bus  Christique  fidelibus  universis  missas 
diebus  dominicis  et  festis  aliis  maioribm 
audirein  ecclesiis  tam  fratrumpraedica- 
torumy  quam  aliorum  mendicantium  ^ 
nec  non  etiam  collegii  societatis  lesu  , 
iuxta  eorum  privilegia  et  antiquas  con- 
suetudines^  dummodo  id  in  contemptum 
parochialium  ecclesiarum  non  faciant : 
et  tam  dictis  fratribus  praedicatoribus, 
ac  presbyteris  dictae  societatis^  quam  a- 
liis  privilegiatiSj  quibus  id  a  sede  apo- 
stolica  indultum  est,  idoneis  tamen  et 
ab  ordinario  approbatis^  peccatasua,  et- 
iam  quadragesimali  et  paschali  et  quo- 
vis  alio  tempore  confiteri  liciteposse,  etc. 
Quod  si  vero  dicta  privilegia  et  alia 
similia  clarius  cognoscere  lubet,  inspi- 
ciatur  (ut  alia  taceam)  compendiura 
privilegiorum  societatis  lesu,  ubi  prae^ 
ter  Leonis  x,,  clara  sunt  verba  Pauli 
ni.  in  extrav.  data  anno  1549.  kalend. 
novemb.  quae  incipit,  Licet  debitum; 
qua  omnibus  Christi  fidelibus  cuius- 
cumque  conditionis,  qui  verbi  Dei  prae* 
dicationibus  in  templis  eiusdem  societO' 
tis  interfuerint,  concedit,  ut  ibidem  mis- 
sas  audire ,  et  sacramenta  recipere  li- 
bere  et  licite  valeant,  neque  ad  id  ad  pa* 
rochiales  ecclesias  accedere  teneantur, 
Porro,  ne  quis  miretur  tam  ampla  pri- 
vilegia  regularibus  concessa  a  variif 
pontificibus ,  placebit  inspicere  eorum 
bullas,  in  quibus  reperiet  motiva  gra- 
vissima:  aut  si  nec  inspicere  lubet, 
recogitet  saltem,  Deum  ipsum  Inno« 
centio  iii.  (dum  vidit  ecclesiam  late- 
ranensem  iam  iam  ruituram)  osten- 
disse  eam  sustentari  a  s.  Dominico,  et 
s.  Francisco.  Consideret  quod,  sicut 
olim  in  varias  orbis  plagas  et  in  ipsara 
Germaniam  doctrina  Christi  translata 
est  opera  regulariura,  ita  ^ne  eorum 

(S)  T.  i.  I.  7.  c.  8.  q.  6.         /■! ,  iMsp.  22.  1.  l. 
(7)  Sess.  22.  c.  8.  Ae  sacr.  m'      «t  sess.  24.  de  lof. 
C.4.D.42.     (8  P.2.».Par«ciUa  "  ^ •''.Missi.,;;.^. 


403  LiB.  m.  risACT.  iii. 

subsidio  coDservata  diu  non  fuisset , 
vel  saltem  minus  floruisset.  Et  deni- 
que,  ne  regularibus  succenseat  quis- 
quam ,  quod  privilegia  sua  tueantur , 
sciendum  est,  quod  sine  consensu  se- 
dis  apostolicae  iis  renunciare  aut  ce- 
dere  non  possunt*;imo,  etsi  faciant, 
irritum  fore,  et  peccaturos :  quia  iniu- 
riam  inferrent  ordini  et  ecclesiae  toti. 
Nuuc  ad  argumenta  Marchantii  brevi- 
ter  respondeo. 

»  1 .  Affert  auctoritatem  cuiusdam  p. 
Capucini ,  qui  parochianum  obedientem 
scripsit.  Et  huic  quidem  me  paulo  ante 
sat  multas,  gravesque  auctoritates  op- 
posuisse  existimo. 

»  2.  Ait,  quorumdam  episcoporum 
praxim  esse  cpntrariam,  eamque  fun- 
dari  in  iure  antiquo  et  novo  Trid.  2, 
ubi  dicit  teneri  unumquemque  paro- 
chiae  suae  interesse  ad  audiendum  ver- 
bum  Dei  et  rudimenta  fidei :  haec  au- 
tem  in  plerisque  locis  ruralibus  docen- 
tur  in  missa:  ergo  etiam  ad  missam 
possunt  compelli. 

323.  »  Resp.  4.  Praxim  istam  (sicubi 
est)  paucorum  esse  et  contrariam  pra- 
xi  communi  episcoporum  iu  omnibus 
regnis  et  provinciis,  et  insuper  prae- 
sulis  summi. 

»  2.  Praxim  istam  nec  fundari  in  iu- 
re  antiquo,  cum  illi  (si  quod  fuit)  per 
privilegia  sit  derogatum,  et  abrogave- 
rit  consuetudo  ;  nec  in  novo,  tum  quia 
Trid.  3  loquendo  de  concionibus  et  ca- 
techesi,  nullam  fecil  mentionem  mis- 
sae,  et  in  poenalibus  non  valet  illatio; 
tum  quia  Trid.  expresse  addit  (quod 
Marchantius  in  sua  citatione  omittit , 
cum  tamen  ad  rem  plurimum  faciat), 
ubi  commode  fieri  potest;  tum  quia  nec 
illam  quidem  obligationem,  quoad  con- 
ciones  esse  receptam  ostendit  univer- 
salis  ecclesiae  consuetudo,  eo  quod  for- 
te  regulariter  commode  fieri  non  pot- 
craty  ut  notat  card.  Lugo  ''.  Neque  ca- 
techesis  communiter  docetur  in  missa, 
1  j  i  si  forte  i  n  pagis ,  ubi  rari  us  con  tendunt 
regulares  cum  parochis  de  re  praesen- 
ti.  Denique  nescio,  an  non  episcopi  , 

(1)  V.  ).  1.  decret.  tjt.  45.  de  arl).  c.  o, 

(2)  Loc.  c.  sess.  22-  <>t  ses«.*  24.  c.  4, 


DS  iH.  PRAEC.  DECAt. 

de  quibus  loquitur ,  cx  numero  forte 
sint  eorum,  de  quibusPius  v.  in  bulla 
Etsi  mendicantium  quaeritur,  quod  , 
etsi  episcopi  ordines  mendicantes  me- 
rito  colere ,  et  adiuvare  deberent,  non 
solum  id  negligaut.  verum  etiam  con-. 
cihi  tridentini  verbis  in  pravum  sen- 
sum  detortis,  eos  iucommodis  et  per- 
turbationibus  afficiant. 

»  3.  Citat  decreta  synod»  ieodiensis, 
et  namurcensis,  subiungitque :  Quis 
vero  audeat  haec  contemnere,  et  patres 
istius  synodi ,  inter  quos  multi  theologi 
fuerunt ? 

»  Resp.  Decreta  ista  (et  si  quae  forte 
punt  similia )  intelligenda  esse,  ne  cum 
contemptu  proprii  parochi  audiant  sa- 
crum  extra  parochiam:  aut,  si  quem 
sensum  alium  habent,  non  esse  rece- 
pta  vel  usu  abrogata.  Ita  auct.  cit. 
communit.  Videri  potest  card.  Lugo  5 
Barb.  et  ZeroL  6  et  dignissimus  lectu 
libellus  Francisci  Pontaui  concionato- 
ris  regii,  cuiiis  titulus:  B.esponsa  ad 
quaesita  cuiusdamprimarii  praelati  etc. 
excusus  primum  gallice  Nancei  anno 
1625.,  postea  vero  latinitate  donatus, 
et  recusus  Viennae  Austriae,  typis  Mi- 
cbaelis  Rictii,  anno  \  634.  Mitto  rationes 
ceteras,  quibus  frequentationem  paro- 
chiae  (sine  obligatione  tamen)  persua- 
dere  conatur :  cum  eam ,  utpote  hone- 
stam  imprimis  atque  decentem  mini- 
me  improbare,  sed  erroneam  tantura 
conscientiam  impedire  intendam:  ne 
videlicet  cum  persuasione  obligationis 
parochialia,veIcumapprehensionepec- 
cati  regulariumtemplafrequententur. » 

Bened.  xiv.'  ostendit  (contra  luenin. 
et  Van-Esp.)  nunc  non  esse  obligatio- 
nem  audiendi  missam  in  parochia. 

DcBiuM  V.  Quae  excusent  ab  auditionc  sacii. 

524.  Quae  si/it  causae  excusanles,  An  habens 
privilegium  oralorii  teneatur  conducere  sa- 
cerdotem. 

525.  Quomodo  excmentur  navigantes ,  vel  car- 
cerati,  vel  inprmi,  aul  excommunicati. 

526.  An  excusentur  custodienles  domus  elc.  vel 
timentes  carcerari,  aut  assistentes  inprmis. 

327.  An  uxores,  filii,  et  famuli  timentes  offen- 

sionem  dominorum. 
528.  An  aliquando  viatores. 

(5)  Loc.  c.     (4)  Loc.  c.     (S)  Loc.  c.     (G)  Loc.  c 
(7)  De  syn.  1.  7.  c.  04.  n.  7. 


CAP.  I.  DUB,         QVAE  EXCDSENT  AB  AUDIT.    SACRI 


»09 


T/Z^.  Qme  dlstttntia  ab  ecelesia  excuset  ab  au- 

dienda  missa. 
530.  y^n  excusentur  foeminae  ratione  luctus,  vel 

partus,  vel  quia  non  habent  vestes  convenien- 

tes.  Et  an  puellae  praegnantes ,  vel  tempore 

quo  faciendae  sunt  proclamationes  pro  ipsis. 
vo\.  An  possit  omittere  sacrum  puella  sciens 

ab  aliquo  turpiter  concupisci. 
532.  j4n  excuset  amissio  magni  htcri.  An  aliud 

bonum  spiriluale  maius. 
An  peregrini  ad  breve  tempus  commoran- 

tes  teneantur  audire  missam  in  loco,  ubi  est 

de  praecepto. 

324.  «  Resp.  Duae  sunt  causae,  qua- 
rum  altera  si  adsit,  non  teneris  curare 
celebrari  privatim  in  portatili  cum  pri- 
vilegio,  neque  ( etsi  id  consiiii  sit)  pre- 
ces  interim  uUas  loco  missae  dicere  , 
uthabetNav.  <  Suar.  Fill.  2. 

»  Prima  causa  est  impotentia,  vel 
simpliciter,  vel  moralis;  aut  diflScultas 
ex  notabi],i  incommodo  proprio  vel 
proximi;  corporis  vel  bonorum,  vel 
etiam  honoris,  quia  haec  est  mens  ec- 
clesiae  praecipientis  instar  discretae  et 
benevolae  matris.  Bon.  3  Nav.  Fill.  ^ 
Suar.  5. 

«Secunda  causa  est  quodcumque  mo- 
tivum  rationabile,  quo  quis  bona  fide 
putat  se  excusari.  Vid.  Suar.  ^  Laym. 
et  Bon.  '.  » 

Excusat  igitur  ab  audienda  missa 
quaevis  causa  mediocriter  gravis,  sci- 
licet,  quae  involvit  notabile  aliquod 
incommodum,  aut  damnum  in  bonis 
animae  ,  vel  corporis  proprii  vel  pro- 
ximi.  Ita  communiter  cum  Bus.  dd.  ap. 
Croix  8  Salm.  9  Mazz.  lo  et  Zach. "  cura 
Suar.  Azor.  Pal.  Fill.  Tann.  etc. 

Recte  autem  docet  hic  Bus.  et  est 
commune  cumDian.ap.  Croix'2  et  Sal- 
mant.  <3  quodhabeus  privilegium  ora- 
torii  non  tenetur  sacerdotem  conduce- 
re  Tit  mlssam  ipse  audiat.  Sed  quid,  si 
missa  iam  dicatur  gratis,  vel  facile  gra- 
tis  haberi  possit.  Suarez  Meroll.  Escob. 
PcUiz.  etc.  ap.  Croix^*  et  Salm.  is  cum 
Fill.  Pal.  TruU.  putant  adhnc  non  te- 
neri  missam  aiidire,  si  alias  erat  excu- 
satus,  quia  privilegium  datur  ut  favor, 

(1)  C.  13.      (2)  T.  S.  c.  S.  q.  11.      (3)  D.  4.  q. 
ull.  p.  ult.        (4)  T.  S.  c.  7.  q.  11.        (S)  D.  8S. 
(6)  In  5.  p.  sccl.  6.  c.  S.      (7)  Loc.  c.      (8)  h.  3. 
p.  1.  n.  67S.  (9)  De  sacrif.  miss.  c.  6.  n.  63. 

(10)  Do  3.  praec.  c.  3.  $.2.     (11)  L.  5.  p.l.  n.57S. 
(«2)Il..n.676.     (13)D.c.9.n.62.     (14)  II). b. S76. 


non  ut  onus,  et  ideo  nemo  tenetur  uti 
privilegio  suo;  nam  aliter  privilegium 
redderetur  gravosum.  Probabilius  ta- 
men  teneri  dicunt  Cont.  Tournely  is  et 
Croix  "  cum  Lugo  Tamb.  et  commun., 
ut  asserit.  Ratio,  quia  licet  non  tenea- 
tur  quisque  uti  privilegio  suo,  tenetur 
tamen  satisfacere  praecepto,  dum  pot- 
est  sine  notabili  incommodo.  Et  idem 
dicendum  puto  cum  Tournely,  si  cum 
modico  stipendio  possis  conducere  sa- 
cerdotem,quia  quisque  tenetur  leve  pati 
incommodum,  ut  praecepto  satisfaciat. 
Unde  resolves: 

325. «  1 .  Excusantur,  qui  sunt  in  na- 
vigatione,  vel  carcere.  Item  in  morbo, 
veIconvaIescentia,in  qua  obsit  prodire 
foras.  Item  qui  sunt  in  excommunica- 
tione  vel  interdicto,  de  quo  suo  loco.» 

Infirmi  excusantur,  quando  pruden- 
ter  timent  non  leve  damnum,  vel  mo- 
ram  notabilemad  convalescendum.Ita 
communiter  dd.  Caiet.  Sot.  Suar.Nav. 
et  alii  cum  Salm.  *8  etElb.  19  ap.  quem 
Gob.  cum  Sanch.  excusat  etiam  eum 
qui  aegra  valetudine  laborans  timeret 
exeundo  notabile  gravamen  capitis,  vi- 
rium  lassitudinem,  cruditatem  etc.  Sed 
quid,  si  dubium  sit,  an  incommodum 
sit  leve  vel  sufficienter  grave?  Stan- 
dum  est  consilio  medici,  aut  superio- 
ris,  aut  parochi ,  vel  alius  viri  pru- 
dentis;  et  etiam  suo  iudicio  potest  ac- 
quiescere  infirmus,  si  prudenter  ita  iu- 
dicet.  Sed  quid,  si  adhuc,  consilio  pe- 
tito,  maneat  dubius?  Suarez  dicit  tunc 
petendamesse  dispensationem;  sedPa- 
laus  Gob.  Bon.  ap.  Croix^o  et  Salm.21 
dicunt  absolute  non  teneri  ad  missam; 
quia,  stante  periculo  gravis  damni, 
praeceptum  ecclesiae  tunc  non  possi- 
det  adversus  infirmum^^;  et  idem  sen- 
tit  Lugo;  saltem-  (ait  Gob.)  tunc  iudi- 
caudum  est  matrem  ecclesiam  in  tali 
casu  non  obligare.  Vide  Croix  23.  Est 
valde  probabile  cum  Maz>.otta  24. 

Excommunicatus  vel  interdictus  non 

(lS)Ib.n.61.  (i6)De5.piaec.a.2.sect.i.con(-'.4 
(17)  Ib.  n.  676.  (18)  De  sacrif.  miss.  c.  6.  i;.  S8. 
(19)  De  3.  prarccpl.  n.  366.  (20)  Ihid.  u.  I?79. 

(21)  U.id.  n.  S9.       (22)  In  tali  dnbio  pracvalcl  iiis 
natiiralc  conservandi  salulein.  Hom.Ap.  Ir. 6.n,5i>. 
(251  Ibid.  (24)  Loc.  c. 


4)!0  t,IB.  III.  TUACT.  III 

peccat  omittendo  missam,  et  sic  pari- 
ter  carceratus,  etiamsi  neglie;ant  ab- 
solutionem  vel  libertatem,  quia  isti  non 
obligantur  auferre  impedimenta  remo- 
ta.  Est  commune  contra  paucos  apud 
Salm.  *  cum  Nav.  Suar.  Azor.  Bon.  Sa 
Pal.  etc;  modo,  bene  advertunt  Spor.2 
et  Elb.  3,  ipsi  non  ideo  ex  proposito  ne- 
gligant  liberationem  ne  teneantur  ad 
missam.  Imo  probabilius  dicunt  Bon. 
et  TruU.  ac  Cont.  Tournely  ^  ipsos  non 
excusari,si  de  facili  possent  absolutio- 
nem  aut  libertatem  obtinere,  et  negli- 
gunt;  quia  quisque  tenetur  cum  levi  in- 
commodo  toUere  impedimenta,  ut  gra- 
vi  praecepto  satisfaciat. 

326.  «  2.  Item  qui  custodiunt  castra, 
urbem,  gregem,  domum,  infantes  vel 
puerum  (qui  in  templo  quietus  et  si- 
ne  perturbatione  alionim  contineri  non 
potest),  aut  aegris  solatio  sunt  aut  co- 
quere  debent,  et  similia  curare  quae 
omitti  non  possunt,  Bonac.  Con.  5.  » 

Excusantur  igitur  custodientes  do- 
mus  vel  gregesex  communi  cum  Lay.  ^ 
Pal.'  Cont.Tourn.8  Bon.^et  Salm.io.  At 
si  sint  plures  custodes,  et  uua  dicatur 
missa,  debent  alternatim  eam  audire. 
Ita  Salm.ii  cum  Suar.  Nav.  Con.  Laym. 
Cov.  etc.  Et  ita  pariter,  si  a  viro  vel 
uxore  manendum  sit  domi  ad  custo- 
diam,  non  potest  vir  cogere  illam  ut 
semper  domi  maneat,  cum  sit  socia ,  non 
famula,  quae  converso  cogi  posset:  sed 
etiam  posset  dominus  manere  domi 
quandoque  ut  famula  audiret  missam, 
nam  istius  utilitas  dominum  excusaret. 
Ita  Croix  12  cum  Steph.  et  Gob.Pari  mo- 
do  excusantur  ab  audiendo  sacro  ma- 
tres,  quae  non  habent  domi  cui  relin- 
quere  parvulos  sine  periculo,  et  con- 
tra  non  possent  eos  adducere  in  eccle- 
siam  sine  notabili  adstantium  pertur- 
batione.Ita  Bon.i^  et  Salm.<^  cum  Suar. 
TruU.  etElb.15  cumLaym.  etc.  commu- 
niter.  Probabiliter  excusatur  etiam  qui 
timet  carcerari,  si   ecclesiam  adeat. 

(1)  De  sacrif.  miss.  c.  6.  n.  S5.  (2)  Tr.  3.  c.  4. 
n.26.  (3)N.26S.  (4)L.c.  (S)N.86.el314. 
(G)  li.  4.  tr.  7.  c.  4.  n.  3.  (7)  Tr.  22.  j..  ult.  n.  6. 
(8)  De3.  praec.  a.2.C0Dcl.4.  (9)D.  4.  q.ult.  ii.3. 
(10)  C.  6.  n.  68.  (11)  D.  n.^.  (12)  Ib.  n  686. 
(13)  Loc.  c.  n.  2.        (14)  N.  73.         (18)  N.  389. 


»E  in.  PRAEC.  DECAL. 

Croixi^cumHenr.  Dic.  et  Gob.  ac  Za- 
char.  1'. 

Excusatur  etiam  qui  nequit  missara 
audire,  quin  relinquat  infirmum  sine 
assistentia  ad  cibum  sive  ad  remedia 
praestanda;  vel  quin  infirmus  relictus 
ab  illo  gravem  turbationem  patiatur. 
Ita  Palaus  Dic.  Fill.  Suarez  Soto  etc. 
cum  Salm.<8.  Et  hoc,  etsi  adesset  alius 
assistens,  sed  infirmusputaret  illius  as- 
sistentiam  esse  sibi  necessariam,  et  a- 
liasgravem  patereturtristitiam.  ItaPa- 
squal.  ap.  Croix  19  et  Mazzot.  20, 

327.  «  S.ltem,  cui  periculum  est  gra- 
vis  ofiFensionis  mariti,  parentum  vel 
dominorum.  Henr.  Suar.  Fill.21.  Sita- 
men  id  fere  semper  fieret,  de  alio  me- 
dio  laborandum  esset.  » 

Excusantur  famuli,  quando  eorum 
ministerium  est  communiter  necessa- 
rium  et  omittere  nequeant  sine  gravi 
incommodo  dominorum;  debent  tamen 
mediocrem  diligentiam  adhibereutmis- 
sam  non  omittant :  ita  Suar.  22  Pal.  23 
Touru.24  et  Salm.  25  cum  Con.  et  Dic. 
Imo  notat  Croix  26  cum  Pal.  eos  teneri 
ad  hoc  adhuc  cum  mediocri  molestia 
seu  vigilia,  non  autem  cum  notabili  di- 
minutione  somni.  At  si  ministerium  nou 
sit  ita  necessarium,  domini  proculdu- 
bio  peccant,  si  famulos  impediant  sa- 
crum  audire.  Ipsi  autem  famuli  tenen- 
tur  tunc  audire,  adhuc  contra  domini 
iussum,  nisi  gravem  indignationem  ti- 
meant;  vel  nisi  statim  et  de  facili  non 
possent  alium  dominum  invenire,  ut 
bene  ait  Croix27  cumPal.23.  Quicquid 
dicant  Spor.29  etSalm.30  etc.  senlientes 
famuios  per  aliquot  vices  semper  excu- 
sari.Notat  autem  Mazz.  3i,  quod  mini- 
me  peccant  domini,  si  tempore  missae 
praecipiant  famulis,  quae  nequeant 
diflerri  iuxta  communem  vivendi  mo- 
dum  ( intelligendum  sine  notabili  ipso- 
rum  dominorum  incommodo).  Et  tunc 
sane  excusantur  etiam  famuli,  si  tem- 

(16)  Ibid.  n.  689.         (17)  L.  5.  p.  1.  n.  689. 
(18)  D.  c.  6.  n.  76.      (19)  Ib.  u.  680.     (20)  L,  c. 
(21)  N.  226.  (22)D.B8.secl.6.  n.8.   (23)L.c.u.6, 
(24)  De  3.  praec.  a.  2.  coiicl.  4.  (25)  N.  74. 

(26)  Ib.  n.  683.  iu  )in.  (27)  L.  3.  p.  1.  n.  68S. 
(28)  Tr.22.  p.ult.  n.  6,  (S9)Dc5.piaec.c.S.  n.73 
(30)  K.  73.  (51)  D.  S.  2. 


CAP.  I.  DUB.  V,  QUAE  EX.CUSENT  A»  AUDIT,  SACRI 


&n 


pore  niissarum  siiit  occupati  in  obse- 
qiiio  actuali  et  necessario,  ut  ait  Spo- 
rer  i  cum  Salm.  etc.  ut  supra. 

Sic  pariter  excusatur  uxor,si  ex  ac- 
cessu  ad  ecclesiam  timeat  gravem  in- 
dignationem  viri  iracundi  vel  zeloty- 
pi;  secus,  si  levem,  Communiter  Pal. 
Suar.  Bon.  Azor.  cum  Salm.  2  Mazz. ' 
et  Elbel  *.  Sed  boc  raro  admittendum. 
Ex  iusta  causa,  notat  CroixS  cumTamb, 
et  Fag,posse  patrem  detinere  filiumdo- 
mi  clausumin  poenam,etsimissam  non 
audiat.  Idera  ait  Elbel  6.  Recte  etiam 
excusatur  cum  Cont,  Tourn.  '  qui  0- 
mitteret  missam  ad  reparandas  rixas  a- 
liorum  aut  furta  alienorum  bonorum. 

328.  «  4,  Item,  si  quis  alioqui  amis- 
surus  esset  occasionem  commodam  iti- 
Leris,  v.  gr.  socios,  cum  viam  ignoret 
vel  pericula  metuat.  Alias  vero  tene- 
tur  ad  missam  ante  iter  vel  in  itinere. 
Suar.  8  Rodriq.  Bon.  9.  » 

Excusatur  etiam  viator,  si  alias  per- 
deret  expensas  itineris,  quas  faceret 
socius,  ut  Suar.  Dic.  Gob.  ap.  Croix  10 
et  Salm."  cum  Bon.  etc.  acEIb.<2,  Vel 
si  graviores  expensas  subire  deberet, 
si  relinqueret  occasionem  illam  ob  sa- 
cnxn  audiendum,  ut  addit  ElbeI*5,Vel 
si  non  esset  securus  in  itinere  sine  co- 
mitiva.  Elb.i*.  Vel  si  societas  illius  mul- 
tum  eum  sublevaret  et  longae  viae  au- 
ferret  taedium,  quod  certe  videtur  gra- 
ve  incommodum,  vel  saltem  estconiun- 
ctum  cum  periculo  gravis  incoramodi, 
ut  Tamb.  Suar.  Dic.  Gob.  Henr.  apud 
Croix  15. 

329.  «  5.  Si  sit  gravis  difficultaseun- 
di  ad  ecclesiam  ob  distantiam,  v.  gr. 
unius  vel  alterius  milliarii  germauici, 
vel  etiam  minorisspatiirmaxime  si  via 
sit  molesta,  coelum  pluvium.  Ubi  ha- 
benda  est  ratio  personarum,  loci,  tem- 
poris  et  consuetudinis.  Bonac.  Suarez 
Fill.  «6  March.  Hor.  Past.  17. » 

Fro  distantia  excusante,  alii  assi- 
gnant  tria  railliaria  nostralia,  alii  duo, 

'i)  D.  24.  (2)  Dict.  c.  6.  n.  68.  (3)  Loc.  c. 
(4  >f.569.  (5)ll).n.688.  (6)N.380.  (7)  Loc.  c. 
^,8j  Sccl.6.  (9)L.c.  (10)lb.n.682.  (H)N.69. 
(12)  N.  583.  (15)  Loc.  c.  (14)  Ibid.  (IS)  Ibid. 
(16)  Loc.  c.  (17)  T.4.C.  6.  n.7.  (10)  Ib.  n.687. 
(19)Ib.    (20)D.  c.  6,n.6S.    (21)  L.3,p.l.  n  687. 


alii  unum.  Sed  hoc  iudicandura  ex  cir- 
cumstantiis  personae,  temporis,  etc,  ut 
Bus,  Viv.  Salra,  ex  corarauni.  Ordina- 
rie  taraen  railliarii  distantia  non  excu- 
sat,  ut  bene  ait  Croix  13.  Sed  Dicastil- 
lus  apud  ipsurai9  non  obligat  raulieres 
nobiles  et  teneras  ad  1 500.  passus;  ob- 
ligat  vero  alias  raediae  sortis  et  rusti- 
cas  adlongius  spatium.E  converso  Sal- 
raant.2o;cura  Suar.  Pal.  Trull.  Fill.  etc. 
(quibus  adhaerentZach.2iac  Croixcum 
Dian.  Gob.  et  Fag.)  dicunt,  quod  regu- 
lariter  excusat  distantia  leucae,  sivo 
trium  milliarium:  idest  (ut  Croix)  unius 
bonaehorae  seu  5.  quadrantium  iter  pe- 
dibus  agentes,  et  minus  si  esset  mole- 
stia  nivis,  irabris  vel  alia  causa.  Et  idem 
tenetMazz.dicens  absolute  quoddistan- 
tia  trium  milliariura  omnes  excusat. 

330.  «  6.  Si  ex  consuetudine  patriae 
feminae  egredi  non  solent  terapore  lu- 
ctus  vel  etiara  post  partum.  Sylv.  Cai. 
et  Fill.  22.  » 

Excusantur  igitur  viduae  ratione  lu- 
ctus,  ut  Spor.  23  etEIb.  2-1,  ac  etiam  fi- 
liae  et  sorores,  ut  addit  Mazzotta  cum 
Suar.  Sed  talem  consuetudinem  (aiunt 
Fill.  Villal.  et  alii)  non  esse  extenden- 
dam  usque  ad  mensera  a  raorte  viri. 
Mensera  tantura  perraisit  s.CaroIus  Bor- 
romaeus  in  concilio  1 .  mediol.  Quam- 
vis,  si  alia  esset  consuetudo  in  aliquo 
loco,  non  esse  damnandara  de  peccato 
gravi  docentPal.  Dic.  et  Fill.  cura  ce- 
teris  ap.  Salra.  25.  iHae  taraen,  quae  e 
doraoiam  egrediuntur  ad  alia,non  sunt 
excusandae,  ut  recte  notant  Salra.  25 
cura  Pal.  Alicubi  etiara  ex  consuetudi- 
ne  virgines  excusantur  a  raissa  ne  in 
publicura  exeant,  Salraant.^?  cum  Fill: 
Pal.  et  Suar.  qui  taraen  cuin  Azor.  et 
ceteris  merito  advertit  talem  consue- 
tudinem  moderandam  esse,  quoad  fie- 
ri  potest28. 

«  7.  Si  quis  non  habet  vestes  statui 
suo  convenientes,  Nav.  Henr.  Sa  Azor. 
Bonac,29. 

(22)  N.  227.  (23)  N.3S.  (24)  N.  584.  (2S)  N.  82. 
(26)  Ibid.  (27)  N.  81.  (28)  Nulla  aiitem  ratioue 
potcst  licita  repiitari  illa  consdctudo  (ut  melius  di- 
cam  aliiisus)  qua  puellae,  ne  iu  publicnm  cxeant, 
ab  auditione  sacri  se.abstinent,  Ex  Hom.  Ap,  tr.  6 
n.  42.  (29)  Loc,  c. 


4i'2  LIB.  III.TRACT.  III.  D 

»  8.  Si  quae  ex  occulta  fornicatione  i 
praegnans  metuat,  ne  id  advertatur,  si 
prodeat.  Laym.  *.  » 

Bene  excusantur  cum  Bus.  et  Elb.  2 
mulieres  non  habentes  vestes  decentes 
iuxta  suum  statum,  vel  famulum  aut 
sociam,  sine  quibus  magno  rubore  suf- 
funderentur,  ut  ait  Mazz.  3,  Sed  merito 
advertunt  Salm.  ^  Led.  Suar.  Fill.  Dic. 
Pal.  etc.  non  esse  excusandas  ab  au- 
dienda  missa  valde  mane,  si  possunt: 
aut  in  ecclesia  remota,  ubi  populus  non 
concurrit.  Idem  dicitur  de  puella  inbo- 
neste  praegnante,  si  posset  in  aliquo 
loco  occulte  et  sine  nota  missam  au- 
dire.  Ita  communiter  cum  Bus.  infr. 
Elb.  5  Cont.  Tourn. «  etPal.  Laym.  Re- 
gin.  etc.  cum  Salm.  '.  Sic  etiam  pos- 
sunt  aliquando  excusari  puellae,  quae 
ab  ecclesia  exeunt,  quando  fiunt  pro- 
clamationes  pro  earum  matrimoniis,  et- 
si  ideo  omittant  sacrum,  si  ob  id  nota- 
bilem  verecundiam  pati  debeant.  Ita  El- 
bel  8  idemque  sentit  Spor.  »  de  mulie- 
ribus  nobilibus.  Hoc  autem  raro  et  dif- 
ficile  puto  admitti  posse;  at  si  revera 
puella  ex  hoc  tantum  ruborem  patere- 
tur,  ut  magnum  incommodutn  subiret, 
eo  casu  non  improbo.  Croix  vero^o  ab- 
solute  tales  puellas  excusat,  ubi  adest 
huiusmodi  consuetudo.  Pariter  consue- 
tudo  excusat  puerperas,  domi  se  conti- 
nentes  post  partum  per  aliquod  tempus  * 
(v.  g.  per  sex  hebdomadas  ex  communi 
usu,  ut  testantur  Spor.  et  Elb.),  etiam 
postquam  convaluerint.  Spor.^i  Elb.  12 
et  Salm.  13  cum  PaL  <<.  Non  vero  excu- 
santurmulieresobmenstruum.Salm.i5. 

331.  «  9.  Si  quae  sciret  alteri,  a  quo 
perdite  amaretur,  secuturam  occasio- 
nem  peccati,  si  prodiret,  Sa  Fill.  ^^.  » 

Quaestio  magna  est,  an  puella  sciens 
ab  aliquo  turpiter  concupisci  possit  o- 
mittere  missam.  Tres  sunt  sententiae. 
Prima,  quam  tenent  Laym.  i7  Sporer  ^s 
Val.  Lop.  apud  Salm.  *9  dicit  posse;  et 

(1)  L.  4.  t.  7.  c.  4.  n.  5.  (2)  N.  367.  (5)  L.  c. 
(4)  De  sacrif.  miss.  c.  S.  n.  64.  (S)  N.  567. 

(6)  De  3.  praec.  a.  2.  sect.  1.  concl.  4.  (7)  Ibid. 
(8)  N.  584.  (9)  C.  4.  n.  33.  (10)  Ibiil.  n.  690. 
(11)  N.  5S,  (12)  N.  .184.  (15)  C.  6.  n.  79. 
(14)  Ex  c.  un,  (lc  piirif.  post  part.  (13)  N.  80. 

(IG)  N.  227.  (17^  h.  2.  tr.  5.  c.  13.  n.  10. 


E  III.  PRAEC.  DECAIi. 

bis,  vel  ter  etiam  teneri  omittere.  Se- 
cunda  cum  Pal.  et  Henr.  dicit  teneri 
audire  missam,  non  obstante  ruina  al- 
terius  quae  illi  voluntarie  evenit.  Ter- 
tia  cum  Mazz.20qui  asserit  communera 
cum  Suar.  Sa  Fill.  Bon.  Sanch.  etc.  ap. 
Salm.  docet  posse  quidem  omittere  ad 
evitandum  proximi  damnum:  sed  non 
teneri,  quia  utitur  iure  suo,  et  da- 
mnum  ille  sua  culpa  patitur.  Hae  sen- 
tentiae  omnes  sunt  probabiles,  sed  pri- 
maprobabilior.Ratio,  quia  praeceptum 
naturale  de  vitando  scandalo  praefe- 
rendum  est  positivo  de  audienda  mis- 
sa.  E  converso,  quia  caritas  non  obli- 
gat  cum  gravi  incommodo,  non  tene- 
tur  puella  abstinere  a  missa  plus  quam 
semel  vel  iterum.  Vide  dict.  de  cari-' 
tate  h  2.  n.  51 .  et  53. 

332.  Quaeritur  hic  in  fine:  an  amis- 
sio  notabilis  lucri  excuset  ab  auditio- 
ne  sacri.  Negant  Salm.2>.  Sed  satis  pro- 
babiliter  affirmant  doctus  p.  Holzm.  22 
Viva23Mazz.24Elb.25cum  Anacl.  Dian. 
etc.  Tamb.26  cum  Az.  Bass.  ap.Croix^' 
ob  eandem  rationem,  qua  diximus  su- 
pra  n.  301.  excusari  qui,  ne  amittat 
extraordinarium  lucrum,  laborat  die 
festivo,  ex  ratione  generali,  quia  prae- 
cepta  ecclesiastica  non  obligant  cum 
gravi  incommodo.Idem  tenet  Gob.  qui 
excusat  pauperem  etiam  ob  lucrum  u- 
niusducati  et  duorum  aliumtenuis  for- 
tunae.Et  iniuste  Salm.^Sreiiciuntprae- 
dictam  secundam  sententiam,  cum  a- 
libi29  cum  Suar.  Pal.  Bon.  etc.  non  ne- 
gent  excusari  viatorem,  qui  ne  amit- 
tat  solas  expensas  quas  sperat  a  so- 
cio,  sacrum  omittit.  Utrum  autem  ex- 
cusetur,  qui  in  sabbato  venatum  iret, 
ubi  missam  audire  nequit.  Vide  num. 
301.  circa  fin.  Verum  Dic.  et  Gob.  ap, 
Croix  30  excusant  aurigas,  qui  non  pos- 
sunt  audire  sacrum,  quin  vecturam  re- 
linquant  cum  notabili  iactura.  Idem  ait 
Mazz.3i  (Je  tabellariis  et  custodibus  ga» 

(18)  De6.praec.c.l.n.29.ct37.  (19)D.c.6.n.77, 
(20)  C.  2.  §.  2.  (21)  De  5.  praec.  c.  1.  n.  332. 
(22)  De  3.  praec.  c.  1.  n.  238.         (23)  A.  3.  n.  7. 

(24)  Loc.  c.  (23)  N.  368.  (26)  Dec.  1.  4.  c.  2, 
§.  2.  n.  7.  (27)  Ibid.  n.  681.  (28)  Loc.  c. 

(29)  De  sacrif.  miss.  c.  6.  n.  69. 
(50)  Ibid.  n.  684.  (51)  D.  §.  2. 


CAP.  I.  DUB.  V.  QUAE  EX.CUSENT  AB  AUDIT.  SACRI 


413 


bellaruoi,  qui  timeant  notabilem  iactu- 
ram:  idemque  dicit  de  nautis,  vectori- 
busmercium,  qui  nequeant  audire  mis- 
sam  sine  magno  incommodo.  lUud  au- 
tem  non  admittimus,  quod  aliqui  aa. 
addunt  ap.  Croix  *  scilicet  quod,  etsi 
quis  possit  sine  tanto  damno  omittere 
vecturam,  adhuc  tamen  is  excusari  pos- 
set  ex  consuetudine  aliorum,  quam  ha- 
beut  vehendi.  Pariter^  dicunt  Suar.  et 
Gob.  excusari  molitores,  si  causa  mis- 
sae  eis  eveniret  iactura  mediocriter 
gravis.  Valde  autem  probabiliter  exca- 
satur,  qui  ob  missam  audiendam  omit- 
tere  deberet  uegotium  cum  damnogra- 
vi,utSuar.Dic.  Cai.  etc.  cum.Salm.''. 

Non  excusatur  autem  ex  communio- 
ri  cum  Pasq.  apud  Croix  ^  qui  omitte- 
ret  sacrum  ob  aliudbonum  spirituale, 
quamvis  maius.Probabiliter  tamenS  ad- 
mittit  IUs.  excusari  qui  omitteret  mis- 
sam  pro  se  confitendo,  si  alias  deberet 
aliquandiu  permanere  in  statu  pecca- 
ti  mortalis;  et  idem  tenet  Croix  cum 
Less.  6.  Item  excusatur  a  missa,  qui  a- 
lias  non  posset  impedire  blasphemias, 
rixas,  furta,  etc.  Elbel '. 

An  autem  peregrini  teneantur  audi- 
re  missam,  quae  audienda  est  peculia- 
ri  praecepto  loci  ubi  sunt,  etiamsi  per 
unum  diem  ibi  commorentur.  Affir- 
mant  Suar.  8  Pont.  9  los.  de  lanuar.  et 
Salas  ap.  Pal.  lo  qui  merito  probabile 
id  vocat  cum  Sanch.  •*  et  Salm.  12.  Ra- 
tio,  quia  peregriui  vere  fiunt  subditi 
superioris  loci  ubi  sunt,  licet  per  bre- 
ve  tempus  ibi  commorentur.  Proba- 
bilius  tamen  negant  Sanch.^'  cum  Tol. 
Azor.  Sayr.  etc.  Bon.i^  Sylv.is  Elb.ie, 
item  s.  Antonin.  Gran.  Vega  etc.  apud 
Salm,  .17  Ratio,  quia  superior  loci  non 
habet  iurisdictionem  in  peregrinos,  ni- 
si  ibi  maneant  vel  saltem  animum  per- 
manendi  habeant  per  maiorem  anni 
partem  iuxta  dicta  de  leg.  l.  \.  n.  \^Q. 

Hic  refert  adnotare,  quod  Benedict. 
XIV.  in  brevi  Cum  sicut  etc.  dato  die 
a2.  dec.  1748.  quoad  regoa  Neapolis 

(1)  Loc.  c.  (2)  Ibid.  (5)  N.  70.  (4)  Ib.  n.  683. 
(S)Ibid.  (6)N.66o.  (7)N.  591.  (3)Derel.l.l. 
c.l4.n.9.  (9)Deinalr.  I.8.C.4.  n.  7.  (10)Ti-.3. 
J.  1.  p.  24.  §.  3.n.l2.  (ll)Dcc.  1. 1.  c.12.d.."7. 
^12}  Dc  leg.  c.  3.  u.  S«.  (13)  Loc.  cil.  b.  £8. 


eic  Siciliarum  indulsit  ab  absistentia 
operum  servilium  in  diebus  festis,  ex- 
ceptis  dominicis  paschatis  et  penteco- 
stis  ac  omHibusaliisdominicisinanno: 
item  die  circumcisionis,  epiphaniae,  a- 
scensionis,  corporis  Christi,  nativitatis 
Domini :  item  purificationis ,  annun- 
ciationis,  assumptionis,  nativitatis  et 
conceptionis  B.  M.  V.  immaculatae: 
item  die  ss.  Petri  et  Pauli,  omnium 
sanctorum  et  patroni  priocipalis  cuius- 
cumque  civitatis  aut  pagi  illius  dioece- 
sis .  In  aliis  vero  festis  praescripsit  fideles 
teneri  tantum  ad  missam  audiendam. 

CaP.   II.    De   QDARTO    PKiECEPTO: 
UONORA    PATaEM    ETC. 

BnBiDU  I.  Ad  quid  teneantur  liberi  erga  parentes. 

535.  Quae  teneanlur  filii  praestare  jparenlibus 

circa  amorem. 
5o4.  Quae  circa  reverentiam. 
335.  Quae  circa  obedientiam.  Vide  alia  ibid. 

333.  «  Resp.  Tenenturvi  huiusprae- 
cepti  tum  genitoribus,  tum  superiori- 
bus  in  iis  rebus  in  quibus  quisque  et 
quamdiu  subiectus  iis  est  atnorem,  re~ 
verentiam  et  obedientiam  praestare,  ita 
ut,  si  notabilis  horum  defectus  sit  in 
re  gravi,  graviter  peccetur :  quod  fa- 
cilius  fiet  respectu  parentum,  quam  a- 
liorum.  Ita  commun.  V.  Fill.  is.  etc. 

Unde  resolves: 

»  1.  Contra  amorem  graviter  peccat 
filius.  1 .  Si  signa  odii  parentibus  o- 
stendat  et  aspere  tractet.  2.  Si  torvo 
oculo  fere  semper  intueatur,  ac  ita  a- 
spere  loquatur  ac  si  odio  haberet.  3. 
Si  non  subveniat  in  gravi  necessitate 
spirituali  vel  corporali.  (  Hinc  etiam 
graviter  peccant  filii  negligentes  pre- 
ces  et  sacrificia  oflferri  pro  parentibus. 
Salmant.  i^. )  4.  Si  non  impleat  eorum 
testamenta  et  legata,  modo  haeres  sit. 
5.  Si  grave  malum,  v.  gr.  mortemillis 
optet.  Nav.  Reg.  20  Fill.  21.  » 

Graviter  ideo  peccant  filii ,  si  non 
curent  ut  parentes  iu  articulo  mortis 
constituti  suscipiant  sacramentum  poe- 
niientiae  et  alia.  Bon.22  FiII.23  Salm.  24 

(14)  D.  1.  q.  1.  p.  6.  n.  6.  et  45.  (IS)  V.  ieiunium, 
q.  2.  u.  7.  (16)  De  5.  praec.  u.  385.  (17)  Loc.  c. 
(18)  T.  28.  p.  2.  c.  i.  (19)  Tr.  24.  c.  un.  n.  4. 
(20)  L.  20.  n.  8.  (21)  T.  28.  c.  1 .  <|.  3.  el  7. 

(22)  Di^  4.  praec.  p.  4.  a.  6.  (23)  N.  3, 

[ii]  Di'  i.  iu-aec.  tr.  24.  c.  uii.  D.  4. 


4U  LIB.  ni.  TRACT.  III» 

cum  Az.  Nav.  TruU.  Ilem  si  impediant 
parentes,  ne  facianttestamentum.Bon.i 
Tamb.2.  Quodtamen  intelligitur,sima- 
lis  artibus  impediant;  secus  vero,  si 
modis  permissis  id  faciant,  tanc  ab  o- 
mni  culpa  immunes  erunt. 

334.  «  2.  Contra  reverentiam  peccat 
graviter  filius.  1 .  Si  percutiat  etiam 
leviter,  secundum  Reg.  2.  Si  manum 
ad  percutiendum  deliberate  attoUat. 
(Itaomnescommuniter;  etrecte  adver- 
tit  Spor.  3  quod  in  his  filius  dupliciter 
peccaret,  contra  iustitiam  et  contra  pie- 
tatem).  3.  Si  graviter  parentes  contri- 
stet.  Reg.  *  Fill.  *.  (Etiamsi  verba  non 
sint  graviter  contumeliosa  ut  probabi- 
lius  ait  Busemb.  moxinfra^  et  Bonac^ 
contra  Elbel  '<'  dicentem  non  esse  mor- 
tale,  si  iracundia  parentum  non  oria- 
lur  ex  ipso  verbo  aut  facto,  cum  hoc 
sit  leviter  iniuriosum,  sed  ex  sinistra 
apprehensione ,  vel  eorum  indisposi- 
tione;  nam  si  tunc  non  laeditur  gravi- 
ler  reverentia,  saltem  graviter  viola- 
tur  amor  erga  parentes,  eos  sine  iusta 
causa  graviter  et  deliberate  contri- 
stando.)  4.  Si  animo  deliberato  ad  gra- 
vem  iram  provocet  verbis  contume- 
liosis  vel  talibus,  quibus  sciat  gravi- 
ler  ofFendendos.  (Hinc  bene  ait  Ronc. » 
non  excusari  a  mortali,  qui  matrem 
vocet  pazza^  ubbriaca^  bestia,  strega, 
ladra  et  similia.  Qui  vero  diceret  tan- 
tum  vecchia,  stordita,  ignorante  et  si- 
railia,  puto  non  posse  de  se  absolute 
damnari  de  mortali,  nisi  parens  gravi- 
ler  de  his  verbis  offendatur.  Peccat  au- 
tem  graviter  filius,  qui  parentes  fre- 
qUentertorvisoculis  aspicit,  autverbis 
asperis  alloquitur,  ita  ut  videatur  eos 
odio  habere,  Bus.  ut  supra  et  Bon.  ^ 
cum  Sylv.  Graff.  etc.  Elb.»o  Ronc.  "). 
5.  Si  maledictat  aut  couvicia  in  eos 
coniiciat.  (Cum  Cont.  Tourn.  ^2  jntel- 
lige  in  praesentia,  ut  videbimus  in 
subsequenti  adnotatione.  Item  si  pa- 
rentes  deliberale  gestu  vel  risu  sub- 

(1)  Ibid.  (2)  Dec.  lib.  8.  c.  2,  §.  2.  n.  S. 
(5)  De  4.  pracc.  c.  S.  u.  52.  (4)  L.  20.  d.  24. 
(S)  C.  17.  n.  17.  (6)  De  4.  praec.  p.  3.  n.  4. 
(7)Eod.lil.n.S57.  (8)  Dc  4.praec.c.  l.r.l.iuprax. 
(9)  N.  3.  (10)  N.  S30.  (11)  R.  2.  (12)  De  4. 
pracc.  c.  i.  a.  1.  »ccl.  2.  (15)  K  51.  (14)  N.  4. 


DE  IV.  PRAEC.  DECAIi. 

sannet,  ut  Spor.  '3  et  alii.  Dicitur  de- 
liberate,  nam  iu  his  et  similibus  ut  su- 
pra,  saepe  excusantur  filii  a  mortali 
propter  indeliberationem  actus,  ut  no- 
taut  Bon.  et  Elb.).  6.  Si  parentes  paupe- 
res  despiciat,  vel  noiit  agnoscererquod 
si  tamen  exterius  tantum  dissimulet 
senosse  et  nolitapudsehabereexiusta 
causa,  dummodo  eos  provideat  de  ne- 
cessariis,Bon.i<  excusat  eum  a  peccato 
gravi,  60  quod  rationabiliter  non  sunt 
inviti.  (Hinc  probabiliter  apudSalm.Js 
Az.  Nav.  Tol.  etTruU.  excusant  eo  casu 
filium  a  mortali,  \.  si  grave  damnum 
passurus  esset:  'i.si  parentes  infami  cri- 
mine  essent  notati:  3.  si  solum  exterius 
dissimularet^  sine  interno  contemptu^ 
quia  tunc  (ut  ait  Bon.)  ipsi  parentes 
non  censentur  graviter  aut  rationabi- 
liter  inviti).  7.  Si  in  foro  externo  filius 
etiam  de  vero  crimine  parentes  accu- 
set;  extra  crimen  hneresis,  proditio- 
nis  vel  coniurationis  in  principem, 
cum  non  sit  alius  corrigendi  modus. 
Vid.  Bon.  »6.  » 

Absolute  dicit  Sporer  *'  filium  male- 
dicentem  parentibus  sive  eos  subsan- 
nantem  non  excusari  a  peccato  mor- 
tali,  sive  faciat  in  eorum  praesentia, 
sive  in  absentia.  Nescio  quomodo  hic 
auctor,  quamvis  in  aliis  suis  senten- 
tiis  satis  aequus,  et  forte  aliquando 
plus  quam  par  est  benignus ,  hoc  po- 
tuerit  absolute  asserere:  nam,  ut  ipse- 
met  fatetur  is  et  omnes  docent,  reve- 
rentia  sive  honor  non  laeditur,  nisi 
per  contumeliam  illatam  in  praesentia 
offensi;  vel  in  absentia,  sed  eo  fine,  ut 
alter  resciat.  Praeterea  accedit  id  quod 
dicunt  plures  graves  dd.  ut  Coninch.  i^ 
Pontius20  (et  asserit  commune)  Tol.  21 
Nav.  22.  Item  Azor.  Vasq.  Sa  etc.  apud 
Salm.23.  Aiunt  enim  praefati  aa.  per  co- 
pulam  fornicariam  occultam  in  ecclesia 
non  committi  sacriiegium,  nec  pollui 
ecclesiam;  ratio,  quam  IraditConinch. 
ap.  Salm.  ,  quia  reverentia  ecclesiae 

(15) De  4.  praec.  n.  S.     (16)  Loc.  c.     (17)  D.  c.  5. 
n.  30.  etSl.  (18)  De  8.  praec.  c.  6.  ii.  135. 

(19)  De  ritu  v.  sacr.  a.  3.  dub.  1.  u.  251). 

(20)  De  malr.  1.  10.  c.  lU.  n.  15.     (21)  L.  5.  c.  8. 
V.  Secunda  causa.  (22)  C.  27.  n.  256   in  fm. 
(23)  D.-  malr.  e.  15.  b.  C4. 


CAP.  n 
debita  consistit  in  opinione  hominum, 
sicut  fama :  ergo  sicut  homines  non 
fiuntinfames,  nisi  crimina  innotescant, 
ita  reverentia  loci  sacri  non  violatur, 
nisi  publice  pateat  de  crimine.  Quid- 
quid  sit  de  hac  sententia,  quae  satis 
est  probabilis,  ut  dicunt  Salm.  ',  licet 
opposita  mihi  sit  probabilior,  quia  ir- 
reverentia  tunc  irrogatur  Deo,  qui  in 
ecclesia  speciali  modo  assistit  et  omnia 
occulta  respicit  (V.  infrade  &.  praec. 
n.  458.) :  quod  mea  interest  hic,  est 
ratio  adducta,  nempe  quod  reverentia 
non  laeditur  nisi  per  manifestationem 
contumeliae.  Quomodo  igitur  pecca- 
bit  graviter  filius  clam  maledicens  pa- 
renti,  aut  subsannans  ineius  absentia, 
cum  non  adsit  tunc  neque  contumelia 
neque  irreverentia?  Et  hoc  puto  di- 
cendum,  etiamsi  hoc  faciat  coram  aliis. 
Attamen  non  nego  in  hoc  adesse  quam- 
dam  vilipensionem  exercitam,  repu- 
gnantem  reverentiae  parentibus  de- 
bitae,  specialemque  maUtiam  contra 
pietatem  continentem,  sed  quae  non 
pertingit  ad  peccatum  mortale;  nisi 
casu  quo  filius  eis  malediceret  animo 
malevolo,  aut  cum  magno  contemptu, 
nempe  si  malediceret  coram  aliis  eo 
fine  utilli  deinde  parentibus  deferant, 
vel  forte  saltempraesumendoquodde- 
ferrent. 

Dicunt  autem  Viva  Elbel  Tamb.  Maz- 
zott.  et  Bon.  cum  aliis,  filium  paren- 
tibus  maledicentem  graviter  peccare, 
sive  illi  sint  vivi  sive  defuncti;  sed 
praefatiaa.  (aliquantulum  nimisincon- 
siderate)  non  explicant,  ajx  maledictio 
fiat  cum  animo  vel  sine  animo  male- 
volo.  Verumtamen  omnino  intelligen- 
dum  non  peccare  graviter,  si  sine  tali 
animo  maledicat.  Et  revera  Nav.  et 
Fill.  quos  citat  Bon.  pro  hac  doctrina, 
sic  intelligunt;  Nav.  enim^  dicit  pec~ 
care  filium,  qui  ex  animo  parenti  ma- 
ledicit,  sive  vivo  sive  defuncto;  si  ta- 
men  oretenus  tantum  maledixerit^  non 
amplius  quamvenialiter  offendit.  Idque 
quasi  eisdem  verbis  confirmat  Fill.  3, 

(1)  N.  6S.  (2)  Man.  c.  14.  n.  12.  v.  Sexto. 

(5)C.  i.u.  17.     (4)N.  20.     (5)  L.  2.  C.40U.43. 
'«)  li.  A.  c.  IS.        (7)  Q.  10.  u.  20.        (8)  De  4, 


DUB.  I.  4l5 

335.  «  3.  Contra  obedientiam  gravi- 
ter  filius  peccat.  4 .  Si  in  re  gravi  sit 
inobediens  circa  ea  quae  pertinent  ad 
gubernationem  domus,  bonos  mores 
vel  animae  salutem.  Fill.  ^.  2.  Si  con- 
tra  voluntatem  parentis  ducat  uxorem 
se  indignam.  Indigna  autem  dicitur, 
cum  qua  non  potest  contrahere  sine 
dedecore  iuxta  suae  regionis  usum 
[Vide  dicenda  de  matr.  l.  6.  n.  851.) : 
non  tamen  potest  exhaeredari  idcirco 
{Vide  l.  3.  n.  949.).  3.  Si  sine  iusta  causa 
nolit  eam  ducere,  quam  vult  parens, 
maxime  si  inde  sopirentur  odia  aut 
parentum  necessitas  levaretur :  erit 
autem  iusta  causa,  v.  gr.  si  sit  impar 
familia,  si  infirma,  deformis,  fatua  vel 
immorigerata.  4.  Si,  inconsultis  pareu- 
tibus  nubat  (De  hoc  vide  de  matr.  lib. 
6.n.  849.),  ut  habet  Sanch.  Potest  ta- 
men,  ubi  consuluit,  ipsis  invitis,  pru- 
denter  coutrahere  cum  se  indigna; 
cum  circa  electionem  status  sit  sui  iu- 
ris.  Less.  ^  Sanch.  ^  Fill.  '.  An  et  quo- 
modo  peccent  liberi  furando  a  paren- 
tibus.  Vide  infra  l.  3.  n.  543.  Item  an 
alienare  possint  bona.  Vide  infra  l.  3. 
ir.  5.c.3.d.1.m^ra.L.  3.tr.5.c.4.d.1.» 

Tenetur  igitur  fiUus  obedire.parenti 
in  iis  quae  mox  dicta  sunt,  et  peccat 
graviter  peccato  speciali  in  confessione 
explicando,  si  materia  sit  gravis,  et 
parens  praecepto  expresso  et  serio  id 
mandaverit,  secus  si  tantum  monuerit, 
ut  Spor.  8  Ronc.  9  et  Holzm.  w,  Addit- 
que  Lug.i*  et  Bon.i2  cum  Nav.  et  Rodr. 
filium  tunc  specialiter  hoc  peccatum 
committere,  cum  parens  imperat  ali- 
quid,  intendens  obligare  ad  obedien- 
dum  obedientia  sibi  debita.  Imo  dicunt 
Sporer  i3  et  Elbel  i<  cum  March.  tunc 
filium  graviter  peccare ,  quando  ordi- 
narie  praeceptum  transgreditur;  secus 
si  aliquoties  ex  negligentia. 

Praeterea  hic  advertendum  ,  filium 
non  teneri  obedire  in  iis  quae  perti- 
nent  ad  statum  eligendum.  Hinc  gra- 
viter  peccant  parentes  qui  eos  cogunt,, 
etiam  indirecte ,  invitos  ad  vitae  sta  > 

praec.  c.  S.  n.  14.  (9)  C.  1.  q.  3.  (10)  N.  S6S. 
(ll)Depoenit.d.lG.n.  226.  (12)  Eod.tit.p.G.u.a. 
(15)  Bf.  16.  (14)  De  4.  pracc.  u.  Soa. 


416 
tum  eligendum  sive  religiosum ,  sive 
clericalem,  sive  coniugalem;  vel  con- 
tra,  si  eosiniuste  retrahunt,  etiam  sine 
vi  vel  fraude,  a  statu  religioso,  cleri- 
cali  vel  coniugali  sine  iusta  causa; 
quia  parentibus  specialiter  incumbit 
consulere  bono  spirituali  filiorum.  Ita 
Mol.  1  Elb.  2  et  Spor.  3  cum  communi. 
Unde  si  filius  se  sentiat  a  Deo  voca- 
tum  ad  religiosum  vel  clericalem  sta- 
tum,  et  advertat  parentes  iniuste  im- 
pedituros,  consultius  aget  rem  eos  ce- 
lando  divinamque  voluntatem  exe- 
quendo.  Ita  Elbel  *  Bon.  5  cum  Sayr. 
Molf.  Fill.  et  aliis.  Dictum  est  autem 
iniuste ;  nam  secus  dicendum ,  si  pa- 
rentes  ob  iustam  causam  contradice- 
rent,  putasiremanerent  in  necessitate; 
vel  si  alias  extingueretur  nobilissima 
famiiia,  ut  ait  Elbel  6.  In  hoc  tamen  se- 
cundo  casu  puto  non  teneri  filium  ob  id 
suam  vocationem  deserere.V.  alia  quae 
de  hac  materia  fuse  dicenturi.4.n.66. 

«  4.  Tenetur  proles  alere  parentes 
egentes,  adeo  ut,  si  In  gravi  necessi- 
tate  aliter  iuvari  non  possint,  teneatur 
manere  in  seculo,  nisi  tamen  in  hoc 
illi  certum,  vel  certe  valde  probabile 
periculum  salutis  immineret  ( vide  in- 
fra  de  statu  relig.  l.  4.  n.  66.  ubi  etiam 
de  fratribus  n.  70.),  et,  si  religionem 
sit  ingressus,  teneatur  egredi  et  iuva- 
re  parentes:  dummodo  eorum  neces- 
sitas  eius  professionem  antecesserit. 
Fill.  7  Bon.  8  {vide  l.  4.  n.  67.). 

»  5.  Si  vero  necessitas  post  profes- 
sionem  superveniat,  si  extrema  sit, 
tenetur  egredi,  petita  prius,  licet  non 
obtenta,  venia.  Si  autem  sit  gravis 
tantum,  In  qua  utcumque  possint  vi- 
vere,  non  tenetur  quidem ;  potest  ta- 
men  egredi ,  si  praelatus  permittat. 
Quo  casu  tenetur,  in  quantum  uon  ob- 
stat  suo  intentui ,  deferre  habitum  et 
observare  substantialia  religionis;  at 
postquam  parehtibus  subventum  est, 
redire  tenetur.  V.Less.  ^.{Vide  et  infra 
de  staturelig.  l.  4.  n.  67.)  » 

(1)  Tr.  4.  (Ji=p.  Sl.  n.  2  (2)  N.  S38.  (3)  N.  21. 
(4)  Loc.  c.  (5)  Loc.  c.  u.  2.  (CjK.SoO. 

(7)Q.o.n.9.     (8)Q.l.i-,6.     (9)  L.2.c.  41.club.5. 
(10)  Dis)).  S.  q.  I.  (11)  P.  2.  I.  2.  (|.  17. 

112)  Ti.  28.  c.  2.      (13)  T.  21 .  p.  2.  c.  2.  n  infu 


DuBitM  II.  Ad  quid  teneantur  parentei  erga  Alioi. 

336.  Quae  teneantur  parenles  praestare  filiii 
quoad  alimenta  et  educationem. 

537.  An  teneatur  pater  dotare  filiam  nuplani 
contra  eius  consensum. 

ooS.  Sanctio  neapolitanacirca  alimenta  filiorum. 

539.  Ad  quid  aliud  teneantur  parentes. 

540.  Ad  quid  teneantur  fratres. 

341.  An  possint  aliquando  parentes  filios  ex- 
haeredare.  Et  quae  sint  causae  iustae  ex/iae- 
redandi.  (Vide  etiam  de  hoc  num.  948). 

336.  «  Parentes ,  quo  nomine  etiam 
intelliguntur  ascendentes,  v.  gr.  avus, 
proavus,  etc.  tenentur  gravi  obligatio- 
ne  iuris  naturalis  conservationem  et 
educationem  liberorum  curare.  Circa 
quod  ex  Bon,  *<»  Az.  "  Fill.  12. 

Resolvuntur  hi  casus: 

»  1.  Graviter  peccant  parentes,  qui 
sine  iusta  causa  prolem  hospitali  vel 
locis  publicis  exponunt.  Vid.  Bon.  hic 
et  Fill.  *3  ( lusta  autem  causa  est,  si 
proles  sit  illegitima  ,  ut  probabiliter 
Laym.  Dian.  Henriq.  et  Salm.  **.) 

»  2.  Mater  tenetur  (sub  veniali  ta- 
men)  lactare  proprio  lacte,  nisi  habeat 
iustam  excusationem  (v.  gr.  sit  debi- 
lis  aut  nobilis  ob  consuetudinem,  Sal- 
mant.15  cum  Nav.  Az.  Trull.  etc.):  tunc 
vero  tenetur  sub  gravi  peccato  bonam 
nutricem  quaerere:  Bon.*6  Laym.  Item 
tenetur  secundum  iura  prolem  alere 
ad  finem  anoi  tertii.  (Si  vero  mater 
non  possit  lactare,  tenetur  pater  ad 
expensas  lactationis,  Croixi^^etSalm.'» 
cum  communi).  Postea  educatio  usque 
ad  emancipationem  spectat  ad  patrem. 
Excipe,  nisi  hic  esset  pauper  et  ma- 
ter  dives.  Fill.  Laym.  i^  Regin.  20. 

»  3.  Pater  tenetur  proli,  uoq  tan- 
tum  legitimae,  sed  etiam  (in  quo  ius 
civile  a  canonico  correctum  est  iuxta 
c.  Cum  haberet)  spuriae  carare  ali- 
menta,  hoc  est  cibum,  potum,  vesti- 
tum  et  honestas  artes,  iuxta  suum 
statum,  nisi  tamen  aliunde  se  alere 
possit  et  nou  iiidigeat;  deinde  etiam 
dotem  filiae.  (Respectu  autem  fiUorum 
dicunt  Sanch.  21  Boss.  22  cum  Glossa  23 

tr.  6.  c.  1.     (14)  De  4.  praec.  n.  36.  in  lin.  de  rcst. 
11.  6o6.         (IS)  N.  53.  (16)  D.  6.  q.  1.  p.  6. 

(17)  h.  3.  p.  i.  n.  697.    (18) De  4.  piaec.  c.  uu. n.  34, 
(19)  L.  3.  i.  10.  p.  3.  c.  S.        (20)  L.  20.  n.  31. 
(21;Do  malr.  1.4.a.  26.  n.21.     (22)  De  cnccl.inalr, 
p  2.  Ci5)  lu  c  Aduionerc  53.  (j.  2. 


CAP.  11. 

ac  Surdo  et  Megala,  qnod  pater  tene- 
tur  alimenta  praestare  non  tantum  fi- 
Jio,  sed  etiam  uxori  illius ,  quamvis 
eam  duxerit  sine  dote  et  contra  ipsius 
patris  voluntatem.  Praeterea  tenent 
Aj  *  etMerenda  2  cum  Baldo  et  lasone, 
quod  pater  debet  filium  alere,  etiamsi 
filius  consummasset  vitiose  portiouem 
iam  prius  sibi  traditam).  Et  quidem 
clerici,  etiam  ex  fructibus  ecclesiasti- 
cis  possunthaec  suis  spuriis  praestare. 
Fill.  3  Laym.  ^.  Vide  infra  tr.  5.  c.  4. 
d.  5.  Hinc  peccant  1 .  Si  non  adhibeant 
diligentiam  saltem  mediocrem ,  ut  ac- 
quirant  bona,  quibus  filii  alantur  ha- 
beantquehaereditatemsecundumsuum 
statum.  2.  Si  bona  dilapidando  impo- 
tentes  se  reddant  ad  liberos  honeste 
secundum  statum  suum  educandos  ac 
dotandos,  Bonac.  5  ex  Az.  Fill.  etc.  3. 
Si  sine  legitima  causa  filiae  dotem  ne- 
gent  (  vel  filium  exhaeredent) ,  v.  gr. 
quia  vult  ingredi  vel  est  ingressa  re- 
ligionem,  vel  quia  ipsis  invitis  nupsit, 
licet  se  indigno.  Bon.  6  ex  Az.  Regi- 
nald.  etc.  vel  quia  filius  ordinem  sa- 
crum  suscepit,  sicut  enim  pater  tene- 
tur  dotare  suas  proles  pro  matrimonio 
vel  ingressu  religionis :  ita  etiam  ad 
suscipie  ndos  sacros  ordines .  Neque  haec 
donatio  est  revocabilis :  imo  sic  donata 
non  posse  computari  in  legitimam,  aut 
divisionemcumfratribus,  docetBarb.  7. 
Contrarium  tamen  tenet  Mol.  etc.  cum 
Dian.  «  (Et  Salra.  9.  At  vide  dicenda 
de  contr.  num.  956.  Ubi  etiam  vide  de 
aliis  bonis  a  filiis  in  coUationem  addu- 
cendis.)» 

337.  QuaestiOdest,  an  pater  teneatur 
dotare  filiam  contra  eius  A^oluntatem 
nuptam.  Distingue:  afiirraa,  si  filia  sit 
nupta  raaior  25,  annis,  etiamsi  indigno, 
utSanch.i^^Saim.ii  cumBon.  TruII.  etc. 
Sed  dubium  maius  est,  si  nupta  sitmi- 
nor  25.  annis.  Alii  etiam  afTirmant  ab- 
solute :  alii  tanlum  si  nupserit  digno  : 
alii  dicunt  patrem  ei  teneri  tantum  ad 
alimenta,  si  tamen  ipsa  egeat,  et  hoc, 
etsi  nupserit  indigno,  ut  Sanch.<2  Sal- 

(1)  P.  2.  1.  2.  c.  4.  q.  12.  (2)  Coiuiov.  1.  4. 
t.  34.  1).  6.  (5)  Loc.  cit.  l.  28.  c.  2.  n.  2». 

(4)L.  4.tr.  2.  c.  5.  n.  4.     (3)  D.  G.  *;.  2.     (O)L.c. 
(7)  C.  17.    (»)  P.  0.  l.  6.  t.  «I .  ci  Wi.     (0)  Do  4. 

aiou.  i. 


DUB.  n.  C!T 

mant.  "  cum  Mol.  Trull.  Cor.  Et  hoc 
probabilius.  Hinc  infert  Sanch.  ^  cum 
Trull.  et  Bann.  ap.  Salm.iSquod  si  et- 
iam  filius  nuptias  ineat,  patre  invito, 
tenetur  pater  alere  eum  indigentem  , 
et  uxorem  eius.  Vide  dicenda  n.  949. 
338.  Notandum  obiter  hic  est,  nu- 
perrima  S.  R.  neapolitani  consilii,  iun- 
ctis  quatuor  aulis,  sanctione,  cui  regia 
maiestasannuiti5.decemb.  1742.,  san- 
citum  fuisse  non  licere  parentibus  sine 
iusta  causa  aiureprobata  vel  aiudice 
approbanda,  liberos  et  filios  seu  ali- 
quem  illorum  immerito  e  domo  sua  ex- 
pellere,  eisque  extradomum  praestare 
alimenta.  Et  e  converso  filiis  et  libe- 
ris,  seu  alicui  ipsorum  facultatem  non 
esse  discedendi  ab  obsequio  patris  pro 
libito  et  aliraenta  habendi  extra  do- 
mum  paternam.  Sed  voluntatem  non 
morandi  cum  parente  tunc  filiis  prod- 
esse  ad  exigenda  ab  illo  extra  domum 
alimenta,  cum  filiorum  voluntas  est 
causa  virtutis ,  non  causa  vitii ,  qua- 
cumque  alia  interpretatione  et  rerum 
forsan  iudicatarura  auctoritate  subla- 
ta,  deinceps  perpetua  lege  inviolabi- 
liter  hoc  observandum  definitum  est. 
339..«  4.  Parens  tenetur  proli  sub- 
venire,  relicta  religione,  iisdem  casi- 
bus ,  quibus  proles  parenti ,  quos  vide 
superiore  dubio  cas.  4.  et  5. 

»  5.  Parentes  gravi  obligatione  tenen» 
tur  instruere  liberos  per  se  vel  alios  in 
necessariis  ad  salutem.  Hinc  graviter 
peccant:  1 .  si  quantum  inipsis  est,  non 
curent  ut  bonis  moribus  imbuantur, 
doctrinam  christianam  seu  fidei  rudi- 
menta  addiscant,  pravorum  consortia 
vitent,  mandata  Dei  et  ecclesiae  ob- 
servent ,  sacramenta  frequentent ,  a 
peccatis  abstineant,  Az.  Fill.  Bon.  <6:  2. 
Si  occasiones  peccandi  ab  iisnon  aver- 
tant,  vel  in  locis  aut  domibus  suspectis 
iiabitare  permittant,TruII.i':  3.  si  con- 
silio  vel  exemplo  raalo  depravent :  4. 
si  non  obiurgent  puniantque  dissolu- 
tos,  raoderale  tamen;  nam  peccanl  et- 
iam  verberando  immoderate,  v.  gr.  ut 

l.racc.  11.  7!!.  (10)  De  matr.  I.  4.  d.  .2(5.' n.  II. 

(II)  Dc  4.  iM-aec.  n.  40.  (12)  N.  18.  iil  19. 

;lo)  N.  41.     (14)  N.  20.     (IS)  N.  42.     (I«)  U.  2 

;i7)  T.  1.  a.  5.  M,  4. 

27 


Ii»»  MB.  III.  TftACT.  m. 

notabiliter  laedantur.  Sot.  Sylv.  Bo- 
nac.  '. 

»  6.  Tenentur  etiam  proli  relinquere 
libertatem  circa  electionem  statiis.  Un- 
de  peccant  invitos  ad  matrimoniura  , 
vel  religionera  cogendo  vel  abstrahen- 
do  ( Vide  d.  n.  335.  v.  Praeterea^  et  di- 
cenda  l.  6.  n.  850.  in  fin.  v.  Dicit).  Et 
quidem  Trid.  2  excommunicat  cogen- 
tes  ad  monasterium  filias. 

340  »  7.  Etsi  frater  fralri  vel  sorori, 
saltem  in  extrema  vel  quasi  extreraa 
necessitate  teneatur  subvenirelege  tum 
charitatis,  tum  pietatis;  non  tamen  est 
ea  obligatio,  quae  inter  parentes  etli- 
beros,  cum  non  sit  ista  dependentia. 
V.  Less.  3.  Unde,  si  professus  est  in  re- 
ligione  non  lenetur  egredi  ut  eis  suc- 
currat.  Trull.  'S  ex  Suar.  etc.  [Vide  lib. 
4.  n.  67.).  » 

Notandum  tameu  hic  quemvis  in  u- 
Iroque  foro  teneri ,  si  possit,  alimenta 
et  dotes  praestare  fratribus  vel  soro- 
ribus  in  eorum  non  solum  extrema  , 
sad  etiam  gravi  necessitate.  Ita  Salm.  s 
cum  Azor.  Trull.  Fag.  Barbos.  Menn. 
etc.  Extendunt  dd.  doctrinam  hanc  ad 
fratres  ex  eodera  patre  natos ,  licet  ex 
diversa  matre;  nam  isti  nt  utrinque 
coniuncti  in  iure  reputantur  6.  Si  vero 
fratres,  sicutsi  sorores,  sinttantum  u- 
lerini  ex  parte  matris ;  tunc  est  obli- 
gatio  eos  alendi ,  sed  non  sorores  do- 
tandi. 

341.  0  Quaeres,  an  filius  aliquando 
possit  a  patre  privari  haereditate. 

»  Resp.  Potest  ex  iusta  causa ,  a- 
lias  non:  eaque  in  testamento  debet 
exprimi '.  Talis  autera  censetur  \.  in- 
gratitudo  (nisi  in  gratiam  patrisredie- 
rit  ipsumque  poenituerit  ante  testa- 
mentum  conditum ) ,  ut  si  afFecit  pa- 
trem  gravi  iniuria,  vel  eius  vitae  insi- 
diatus  est,  vel  manus  iniecit,  vel  raa- 
leficiis  se  iramiscuit.  Bon.  s  ex  Cov. 
Sanch.  Az.  Mol.  etc.  2.  Si  novercam 
seu  patris  uxorera  cognoverit  carnali- 
ler ;  si  parenti  furioso  vel  carcere  de- 
tenlo  noluerit  succurrere,  fideiubendo: 

(l)  Loc.  cit.  cl  (1.  3.  de  couliact.  q,  ull.  p.  3. 
(ii;  Scss.  2;;.  de  rog.  c.  18.      (5)  L.  2.  c.  31.  n.  54. 
(4)  L.  2.  c.  2.  d.  24.  n.  8.     (o)  De  ^.praec.  u.  6». 
Ifi)  Ex  I.  Cuui  i)lurM,  J.  Ciiio  tulor,  11,  dc  admiuisli'. 


DE  IV.  PRABC.  DECAL 

si  impedierit  patrem  testari :  si  bona 
parentum  dilapidaverit  cum  gravi ipso- 
rum dispendio.  3.  Si  filia  minor  25 annis 
Uixuriosam  vitam  elegerit  etc.  Circa 
quas  nota  valere  has  causas ,  quando 
filius  aliunde  habet  unde  vivat;  nam 
aliraentis  ad  vitam  necessariis  privari 
non  potest,  cura  debeantur  iure  ua- 
turae,  quod  a  iure  civili  toUi  non  pot- 
est.  Bon.  ^  ex  Sanchez  Mol.  Az.  Reg. 
Fill.  Trull.  10  (Secus  de  necessariis  ad 
statura.  Salm.  **  cum  communi.  Circa 
autera  exhaeredationem  filiorum,  vide 
de  contract.  n.  948.  et  949).  » 

DuBicM  III.  Ad  quid  teneantur  tulores, 
curatores,  qui  parentum  sunt  loco. 

«  Tutor  (idem  est  de  curatore)  te- 
netur  curam  gerere  pupilli,  eiusque 
bona  rite  et  fideliter  adrainistrare.  Ra- 
tio  est :  quia  in  hunc  finem  constitui- 
tur  et  assignatur  pupillo  patris  loco. 
Quare  si  delinquat  vel  notabiliter  sit 
negligens  hac  in  re,  peccat  graviter,  et 
ad  compensationem  damni ,  quod  pu- 
pillus  ex  eo  accepit,  obligatur ,  saltem 
de  dolo  et  culpa  lata  :  imo  etiamsi  tu- 
loris  ollicium  exercet  pretio  (quod  ta- 
men  si  ab  initio  non  est  constitutura  , 
censetur  suscepisse  gratis),  tenetur  et- 
iam  de  levi  culpa.  Bonac.  12. 

Unde  resolves: 

y>  1.  Tutor  tenetur  tueri  personara 
pupilli,  dum  opus  est,  eumque  bonis 
moribus  imbuere  et  bene  educare  per 
se  vel  per  alios".  Bon.  ^^. 

»  2.  Tenetur  bona  pupilli  fideliter 
administrare ,  ideoque  (officium  tuto- 
ris  suscipiens)  inventarium  conficere, 
alioqui  damna  ex  erus  defectu  secutu 
resarcire;  nec  licet  illi  pupillo  pecuniae 
niraiura  ad  usus  inutiles  concedere. 

»  3.  Tutor  (uti  et  curator)  tenetur 
conservare  omnia  iura,  bona  et  actio- 
nes  pupilli  (vel  minoris),  et  bona  a- 
lias  peritura  vendere ,  pecuniamque 
convertere  in  emptionem  bonorum  sla- 
bilium  vel  in  censum  etc.  prout  fuerit 
utilius  *■*;  ex  Rebell.  »5. 

tulorum.  (7)  Aulb.  Sed  si  post.  c.  de  iiioll'.  tisl. 
(8)  D.  3.  q.  7.  p.  4.  (9)  D.  6.  q.  1.  p.  6.  5.  .1, 

(10)  L.  4.  c.  2.  d.  3.  el  til.2. 1.7.  ct  c.  17.  (1 1)  Ib.  n.  45, 
(12)  Do  coutracl.  d.  3.  q.  19.  p,  4.       (15)  Loc.c. 
i  (14)  Ibi-i.  fi«)  p.  a.  1.  22.  (j.  17. 


OAP.  II 

»  4.  Si  tutor  vel  curalor  pecuniam 
pupilli  convertil  in  suos  usus,  tenetur 
ad  restitutionem  totius  lucri  cessantis 
vel  damni  emergentis,  quod  inde  ac- 
cepit  pupillus  vel  minor  '.  Rebell.  2. 

»  5.  Tenetur  item  ad  restituendos 
fructus  (deductis  expensis) ,  quos  ex 
bonis  pupilli  percipere  poterat,  et  sua 
culpa  non  percepit.  Sylv.3  Reb. ''. 

»  6.  Tenetur  nomina  debitorum  exi- 
gere  et  debita  pupilli  persolvere;  ita 
tamen,  ut,  quantum  fieri  potest,  bono 
pupilli  consulat.  Sylv.  Reb.  5  Tab.  6. 

»  7.  Tutor  vel  curator  non  potest 
donationes  vel  remissiones  gratiosas 
facere  de  bonis  pupilli,  quia  non  ad 
destruendum,  sed  ad  tuendum  est  con- 
stitutus '.  Excipe  donationem  remune- 
ratoriam :  sic  enim  potest ,  v.  gr.  sti- 
pendio  debito  pro  liberali  servitio  ali- 
quid  addere  ex  liberali  donatione.  Mol. 
Lugos  Sanch.  Trullench.9  Vid.  Dian.io. 

j>  8.  Denique  tenentur  (officio  finito) 
reddere  rationes,  quia  hoc  onus  est 
commune  eorum  qui  bona  aliena  ad- 
ministrant.  Vid.  Bonac.  n  et  infra  hoc 
libro  n.  917.  et  seq.  » 

DnBinn  IV.  Quae  obligatio  domiDorum 
tt  famulorum  aliorumque  superiorum  et  iuferiorum 

erga  se  iavicem. 
512.  Quid  teneantur  superiores  praestare  sub- 

ditis.  An  principes  teneantur  eligere  dignio- 

res  ad  officia. 
54o.  Qiiid  teneantur  faniuli  praestare  dominis. 
oU.  An  famuli  non  impedientes  furta  rerum 

domini,  teneantur  ad  restitutionem. 
545.  An  famulus  conductus  adannum,  disceden- 

do  possit  petere  slipendium. 
346.  An  aegrotans  teneatur  postea  famulafum 

supplere. 
547.  An  elapso  triennio  possit  salarium  exigere. 
3^8,  Quando  famulus  inserviens,  nulla  staluta 
^    mercede,  possit  exigere  slipendium. 
o49.  Quando  possit  mercedem  sibi  compensare. 
ooO.  An  servi  capti  in  bellopossintfugereadsuos. 

342.  «  Resp.  A .  Domini  et  superio- 
res  tenentur  habere  curam  famulorum 
aliorumque  suorum  subditorum.  Patet 
ex  1 .  ad  Timoth.i2  Si  quis  suorum^  ete. 
Et  ratio  est,  quia  sunt  ipsorum  caput 
et  vices  parentum  gerunt,  ideoque  te- 
nentur  quodammodo  ad   eadem ,   ad 

(1)  Loc.  c.         (2)  Q.  17,         (3)  V.  Tutor.  S.  4. 

(»)  D.2o.  sect.  10.  (9)  h.T  c  17  ,1   8 

(10)P8t.6....n.    (11)  DecoU.d.  3.^19.    -J 

fia^c.s.,  ft        (i3)Dub.  16. .,.  i.p.a. 


(12)  C.  5.  T  8.' 


DU3.  Iir.  4,g 

quae  parentes.  la  primis  vero  curaro 
tenentur,  quantum  in  ipsis  est,  ul  ser- 
vent  praeceptaDei  etecclesiae.  Bon.is.» 
Quaer.  hic  obiter,  an  principes  sae- 
culares  teneantur  eligere  digniores  ad 
officiasecularia.  AffirmantSalm.  n  cum 
Sot.  Bann.  Less.  TruII.  etc.  Negant  ve- 
ro  Cai.  Vasq.  Lugo  etc.  is  modo  offlcia 
non  indignis  distribuantur;  quia,  ut  i- 
sti  dicunt,  haec  offlcia  non  pertinent  ad 
iustitiam  distributivam,  nec  sunt  bona 
communia,  sed  potius  regis,  qui  satis- 
facit,  si  digne,  non  autem  dignissime 
rempublicam  regat.  Utraque  est  pro- 
babilis ,  sed  prima  sententia  probabi- 
lior,  quia  alias  respublica  grave  pa- 
teretur  nocumentum;  ob  quod  moti- 
vum  Lugo  16,  licet  oppositum  susti- 
nuerit,  tandem  "  concludit  regulari- 
ter  teneri  principes  digniores  elige- 
re,  excepto  udo  vei  altero  ministro. 
An  autem  reges  possint  offlcia  saecu- 
laria  vendere.  Negant  Adrian.  Ang. 
Turr.  et  Med.  ap.  Salm.  is  ubi  hoc  ex- 
presse  prohibetur.  Afflrmant  vero  Nav. 
Cai.  Sot.  Sanch.  Azor.  etc.  cum  d.  Tho- 
^  mai9ap.  Salm.20.  Modo  venditio  sit  0- 
mnino  uecessaria  ad  utilitatem  reipub. 
et  modo  vendatur  moderato  pretio  ac 
dignis,  et  quantum  fieri  potest  dignio- 
ribus.  Ceterum  omnes  cum  d.  Th.  con- 
veniunt  hanc  venditionem  non  expe- 
dire;  intellige  de  offlciis  maioribus  ma- 
gistratuum,  quibus  datur  iustitiam  mi- 
nistrare ;  non  autem  de  minoribus , 
quibus  competit  tantum  eam  exequi 
Vide  Salm.  21. 

«  4.  Peccant  domini  graviter  4,  Si 
sine  iusta  causa  impediant  famulos  ne 
festis  missam  audiant ;  vei  si  festis  o- 
pera  servilia  imponant :  vel  si  iubeant 
ea,  quae  sine  peccato  fieri  non  possunt. 
Nav.22,  2.  Si  peccandi  occasionem  per- 
mittant,  cum  possint  impedire;  aut  si 
graviter  dehnquentes  non  corrigant , 
vel  negligentes  necessaria  ad  salutem 
non  moneant  et  corripiant.  Bonac.  23 
(Communiler  cum  Salm.  24 ). 

(14)  De  4.  piaecepi.  u.  103.  (13)  jyj 

(16)  D.  34.  u.  19.  (17)  N.  21.  (t$)  L   « 

n.  94.  ex  1.  Haec  lex  IT.  ad  lug.  lul,  do  a«L')it. 
(I9)Op.21.         (20)  Ta  ,..  9i>.         (21)  L  ,.  c. 
(22)0.14.     ;2r.)L.c.     iUi)  'j*  4.  |,iiif«.  1    140. 


420  LIB.  III.  TRACT.  ni. 

»  2.  Peccant  item  graviter  1 .  Si  gra- 
vibus  iuiuriis  afficiant,  diabolos,  canes 
etc.  appellent.  Bon.  <  et  TruU.  2  licet 
Diana^  excuset  a  peccato  talem  contume- 
liam,  quod  ex  ira  et  indeliberatione  so- 
leatproferri.(Etreveracommuniterhae 
uon  habentur  ut  graves  iniuriae).  2. 
Si  alimenta  convenieotia  non  praebeant, 
mercedem  iustam  (dummodo  fideliter 
servierint)  non  solvant  vel  differant 
sine  rationabili  causa  ^.  3.  Si  ante  ela- 
psum  terminum  temere  domo  expel- 
lant ;  in  quo  casu  ( nisi  gravissima  ex 
causa  id  fecerint)  tenenturad  solutio- 
nom  integrae  mercedis(Ut  Salm.s  cum 
communi.  Nec  famulus  iniuste  expul- 
susteneturredire  adcomplendum  tem- 
pus ;  intellige ,  si  tempus  conventionis 
sit  iam  transactum  et  per  ipsum  non 
defuit  ut  compleret ;  tunc  enim  tene- 
tur  dominus  ad  salarium  promissum. 
Sed  dubium  est ,  si  famulus  causa  ex- 
pulsionis  nullum  damnum  passus  fuis- 
set,  au  totum  salarium  ei  deberetur.  In 
hoc  probabiliter  opiuari  possumus , 
iuxta  dicenda  n.  345.'  quod  dominus  in 
poenam  iniustitiae  teneretur  in  con- 
scientia  solvere  ei  saltem  maiorem 
quam  dimidiam  partem  salarii ;  imo  ut 
notat  Less.  *  teneretur '  totam  merce- 
dem  tribuere;  sed  hoc  dicimus,  iion- 
nisi  post  sententiam,  iuxta  regulam  o- 
mnium  poenalium).  Less.  Azor.s  Fill.^ 
Reg.MoI.etc.Esc.<o.4.Si  eum  quilibe- 
ros  aliosve  domesticos  verbis,  exeraplo 
vel  moribus  pravis  corrumpit ,  et  re- 
prehensione  non  emendatur,  e  domo 
non  dimittant.  Nav.  "  Azor.  Trull.  12. 

»  3.  Herus  non  tenetur  famulo  in- 
firmo  (quamdiu  aegrotat)  dare  sala- 
rium ;  nisi  in  extrema  vel  gravi  ne- 
cessitate  (tunc  enim  debet  ex  caritate) ; 
imo  sumptus  in  eius  curationem  im- 
pensos  potest  repetere.  Mol.*'  Escob.''* 
(Salm.*5  cumMol.  Azor.  Less.  commu- 
niter*6.  Vide  dicenda  lioc  lib.  n.  864). 

(1)  t.  c.  (2)  L.  4.  c.  1.  d.  6.  (,i)  P.  7.  lii. 
7.r.47.     (4)Ibid.    (S)N.lSl.    (6)  L.2.c.24.n.8. 

(7)  Ex  1.  Qui  operas  58.  ct  1.  16.  IV.  locali. 

(8)  C.  14.  <].  1.  (9)  N.  117.  (10)  T.5.c.9.q.35. 
(11)  C.  14.  (12)  D.  Sl.  n.  2.  (13)  L.  1.  t.  28. 
c.  4.  u.  8.  (14)  T.  5.  C.9.  (18)  II).  (16)  N.  149. 
117)2.2.1^.103,  (18^  L  ao.n.  39     a9)L.l.c.24. 


DE  IV.  PRAEC.  OECAt-. 

343.  »  Resp.  2.  Famuli  ceterique 
subditi  tenentur,  suis  dominis ,  et  su- 
perioribus  aliquo  modo  eadem,quae 
fllii  parentibus,  nimirum  amorem,  re- 
verentiam  et  obedientiam  praestare. 
Ratio  patet  ex  dictis,  quia  sunt  illis 
quasi  loco  parentum.  S.  Thom.  ^i  Re- 
ginald.  18. » 

Unde  resolves: 
»  1 .  Peccant  famuli  graviter :  1 .  Si 
non  laborent  vel  serviant  fldeliter  : 
tenenturque  ad  compensationem  da- 
mni.  Mol.  Less.*^.  2.  Si  grave  damnum 
inferaut  vel  inferri  permittant,  cum 
possint  impedire.  Nav.20FiII.2iRegin.22 
(Cum  Mol.  Less.  Azor.  etSaIm.23ac 
communi).  Et  quidem,  si  damnum  il- 
lud  inferatur  sive  a  confamulis  sive 
ab  extraneis  in  rebus,  quarum  cura  i- 
psis  commissa  est ,  a  restitutione  nou 
possunt  excusari.  Mol.  Less.  2i  FiII.25. 

3.  Si  sine  gravissima  causa  discedanta 
domino  ante  terminum  elapsum;  ultra 
hunc  vero  manere  non  tenentur,  etiam- 
si  morbo  impediti  servire  aliquandia 
non  potuerint.  Mol.  26  Reg.  27  Escob.  28. 

4.  Si  domino  in  rebus  magni  momenti 
non  obediant.  Bon.  29.  » 

344.  Quaeritur  1 .  an  famuli  non  im- 
pedientes  furta  rerum  domini,  tenean- 
tur  ad  restitutionem.  Alii  universe  af- 
flrmant,  ut  Renzi^o  cum  Pont;  et  Dian. 
(contra  Reb.  Mol.  Bon.)  quia  (ut  di- 
cunt)  ex  ipsa  ratione  famulatus  uni- 
cuique  famulorum  videtur  dominus  in 
custodiam  res  suas  committere.  Alii 
vero,  utLess.3i  Lugo32  Holz.33  Salm.34 
cum  Mol.  Az.  etc.  communius  etproba- 
bilius  distinguunt  et  dicunt,  quod  si 
damnum  flt  a  domesticis,  et  res  non 
sit  famulis  specialiter  commissa  ad  cu- 
ram  (ut  tenendum  omnino  cum  Bus.  efc 
communi)  nou  tenentur  famuli  ad  re- 
stitutionem;  tunc  enim  ipsi  peccant 
tantum  contra  charitatem,  non  autem 
contra  iustitiam;  quia  non  obligantur  ex 

(20)  C.  14.  D.  22.  (21)  Tr.  28.  c.  3.  q.  10. 

(22)  Ib.  (25)  N.  158.  (24)  L.  2.  c.  23.  p.  50. 
n.  6S.  (2S)  Tr.  56.  c.  9.  q.  9.  n.  114.  (26)  L.  c. 
(27)  L.  23.  u.  S17.  (28)  C.  7.  n.  SO.  (29)  L.  c. 
(50)  Oe  4.  praec.  c.l.q.2i.  et  de7.  praec.s..^.ii  "^ii. 
(31)  L.  2.  c.  13.  u.  7S.  (32)  Og  imt.  j,  19.  - 
(35\  _437.      f^/A  x>o  4.  •m-acc.   n.  138. 


CAP.  11 

iustitia  res  domini  a  domesticis  tueri. 
Secus  tamen ,  si  furtunrfiat  ab  extra- 
neis,  ut  Salm.  <  cun^communi  et  Tam- 
bur.2.  Qui  additineocasuunumquem- 
que  famulum  teneri  ad  restitutionem 
in  solidum;  quisque  enim  ipsorum , 
cum  posset,  tenebatur  totum  damnum 
impedire ;  et  si  nequibat  solus  impe- 
dire ,  debebat  saltem  alios  confamulos 
advocare  ad  furtum  impediendum. 

345.  Quaer.  2.  An  famulus  locans  o- 
peras  suas  ad  annum ,  si  ante  annuna 
culpa  sua  discedat ,  possit  stipendium 
petere  pro  tempore  quo  inservivit. 
Affirmat  communior  sententia ,  contra 
Mol.  { nisi  grave  damnum  inde  domino 
evenerit) ;  quia  servitus  exhibita  me- 
retur  utique  mercedem  suam,  quamvis 
non  totam  conventam;  unde  tenetur 
dominus  solvere  saltem  parum  minus 
dimidiae  partis  stipendii.  Ita  Az.3  Fill.'* 
Sylv.  5  et  Trull.  Dian.  Fag.  cum  Salm.  6. 

346.  Quaeres  3.  an  famulus  locans 
operas  suas  ad  annum,  si  per  menses 
aegrotet  teneatur  operas  suas  supplere. 
Minime  ex  comm.  cum  Salm.  '  cum 
Az.  Bon.  etc.  quia  promissio  tempori 
determinato  alligata  est.  Salarium  vero 
pro  tempore  aegrotationis  petere  ne- 
quit,  ut  dictum  est  supra  cum  Bus.  n. 
342.  in  fine,  v.  Herus. 

347.  Quaer.  4.  an  famulus,  elapso 
triennio  postquam  discessit  a  domino, 
salarium  petere  possit,  et  occulte  sibi 
compensare.  Affirmant  Sanchez  s  et 
Salm.  9  cum  Mol.  Fag.  Vill.  et  aliis, 
quia,  licet  in  foro  externo  famuluspost 
praescriptionem  triennii  amittat  actio- 
nem  petendi  salarium,  ut  dicunt  Cov. 
Med.  et  Lamas  lo  (contra  Mol.)  iuxta 
legem  hispanicam,  sive  bullam  33.  s. 
Pii  V.  qua  post  biennium  a  servitio 
praestito  adimitur  famulo  actio  peten- 
di  salarium ;  sive  iuxta  sanctionem  S. 
R.  consilii  neapolitani,  iunctis  quatuor 
aulis,  relatum  inf.  n.  516.  qua  elapsis 
duobus  mensibus,  postquam  famulus 
a  domino  discesserit,  negatur  ei  facul- 
tas  mercedem  in  iudicio  petendi ;  at- 

(1)  Loc.  c.  (2)  Dec.  1.  8,  tr.  4.  c.  2.  J.  6.  ii.  8 
(5)  P.  2.  1.  2.  c.  3.  q.  6.  (4)  Tr.  28.  p.  2.  c.  3. 
0.68.    (S)  V.  famulus,  q. 6.    (6)  De  i.  prace.  n.  132. 


r.UB.  IV.  '(21 

tamenin  foro  conscientiae  famulus  ius 
ad  salarium  semper  retinet ;  et  domi- 
nus,  si  certus  sit  non  solvisse,  semper 
ad  solutionem  teneri  videtur;  tanto 
magis,  quod  in  diota  decisione  ( pro 
nostro  regno  emanata)  dicitur,  actio- 
nem  denegandam  essefamulo  nonprae- 
scriplionis  ope,  sed  vi  praesumptae 
solutionis.  Hoc  vero  intelligendum,  si 
famulo  moraliterconstet  dominum  non 
legitime  praescripsisse ;  nam  si  alias 
dominuspraescripsisset  solutionem  per 
triennium  cum  titulo  et  bona  fide,  eo 
casu  nec  dominus  teneretur  solvere, 
nec  famulus  posset  salariuui  sibi  com- 
pensare,  etiamsi  certus  esset  de  solu- 
tione  non  facta;  quia  dominus  tunc 
ratione  praescriptionis  acquisivit  ius 
non  solvendi,iuxta  dicendain/.  n.517. 

348.  Quaer.  5.  an  famulus  nullasta- 
tuta  mercede  inserviens  possit  iustum 
stipendium  (saltem  infimum)  petere 
vel  occulte  surripere.  Distingue ;  si  do- 
minus  buiuscemodi  famulorum  ope- 
ras  conducere  solebat,  affirma.  Secus, 
si  non:  quemadmodum  accidit  cum 
pueris,  quos  nobiles  aut  episcopi  ro- 
gantur  in  suam  familiam  admittere; 
tunc  enim  sufficit,  si  domini  tribuant 
eis  victum,  vestes  et  habitationem , 
cum  talis  sit  consuetudo.  Ita  Salm.  » 
cum  Mol.  Azor.  TruII.  Villal.  Fag.  etc. 
Famulis  autem,  qui  inserviunt  magi- 
stris  ut  artes  ab  ipsis  apprehendant, 
certe  nullum  salariumdebetur.Salm.12 
cum  Azor.  Mol.  Reb.  Fag.  Nisi  aliter 
sit  in  usu  quoad  aliquam  artem;  ex 
nobilitate  enim  artis  quandoque  ali- 
quid  a  discipulo  magister  exposcit,  ut 
est  ars  horologia  construendi.  Ex  igno- 
bilitate  vero  artis  saepe  discipulus  de- 
bet  aliquid  a  magistro  recipere,  ut  est 
ars  malleatoris,  etc.  Videndum  igitur 
est  iuxta  prudentum  arbitrium ,  quid 
ex  usu  in  qualibet  arte  observetur. 

349.  «  2.  Famuli  non  peccant,  si  su- 
stentationem  vel  mercedem  iustam  do- 
mino  negante,  utantur  compensatione 
occuIta,Mol.i3  Fill.i^,  dummodo  tamen 

(7)  Ib.  n.  135.  (8)  De  matr.  1.  7.  tl.  37.  n.  17. 

(3)!N.i5/i.     (lO)Ib.    (ll)Ib.u.l3S.     (12)N.i3G, 
(13)  JL,»e.  6.  (1-4)  Tr.  35.  c.  6.  q.  3. 


422  l-IB.  111.  TKACT.  III.  I 

nlius  modus  non  sit  impetrandi;  nec 
plus  accipiatur  quam  debetur :  neque 
scandalum  aut  aliud  incommodum 
grave  timealur.  Y.  Bon.  '.  (Hac  tamen 
inreanimadverteprop.  37.  interdamn. 
ab  Innoc.  xi.). 

»  3.  Similiter  pro  obsequiis,ad  quae 
non  tenebanfeur,  praestitis  (si  quidem 
illa  non  gratis  et  liberaliter ,  sed  ani- 
mo  mercedis  exbibuerint)  licere  ex  re- 
bus  domini  accipere  compensationem, 
quae  aliter  obtineri  non  possit  docet 
Nav.2Less.3.Plura  de  his  v.inf.n.  524. 
etBon.'*  (Nisi  sponte  suas  operas  auxis- 
sent,Salm.5  cumMol.Sot.  Dian.  etc.).» 

An  autem  famuli  possint  compen- 
sare  sibi  salarium  pro  maiori  opera 
praestita.  Vide  dicenda  n.  522. 

350.  Notanda  esthic  obiterilla  quae- 
stio  ad  praximutilis,  anservi  iusto  bel- 
lo  capti,  licite  possintad  suos  fugere. 
Negant  Mol.  Sylv.  Panorm.  et  alii  ap. 
Salm.6,  quia  tales  servi  censentur  tan- 
quam  perpetuo  ad  servitutem  damnati,  | 
cum  dominus  iuste  eos  possideat.  Con-  i 
trarium  tamen  communius  et  proba-  I 
bilius  tenent  Less.'  Sot.  Lug.  Pal.  Fill. 
Vasq.  et  quam  plures  cum  Salm.s.  Ra- 
tio,  quia  tale  ius  gentium  faciendi  ser- 
vos  homines  in  iusto  bello  captos  tali- 
ter  acceptatum  est,  ut  ipsis  relicta  sit 
fugiendi  libertas.  Et  patet  ex  instit.  l. 
2.  tit.  \.  de  rer.  divis.  ubi  n.  17.  de 
istis  dicitur :  Qui  tamen ,  si  evaserint 
nostram  potestatem  et  ad  suos  reversi 
fuerint,  pristinum  statum  recipiunt. 

DnsiuM  V.  Ad  quid  teneantur  coniuges 
erga  se  mutuo  vi  huius  praecepti. 
531.  Jd  quid  teneatur  uxor  erga  virum. 
552.  An  uxor  nobilis  teneatur  oipcia  viliaprae' 
slare. 

533.  Jn  teneat  pactum  pro  uxore  non  mutandi 
domicilium.  An  autem  uxor  lenmtur  sequi 
virum  in  exilium. 

534.  An  mortuo  viro  teneatur  uxor  solvere  de- 
bita  contracta  ad  alendam  familiam. 

ooo.'  Quid  teneatur  uivor  reslituere  filiis  primi 

matrimonii. 
35Q.  Quomodo  peccet  vir  in  uxorem. 

351 .  a  Resp.  Uxor  in  iis  quae  spe- 
ctant  ad  domus  gubernationem  et  bo- 
nos  mores,  tenetur  obedire  marito; 

(1)  Dc  rest.  d.  2.  q,  ult.  p.  2.  d.  16. 
(2)  C.17.  u.  108.     (T>)  Loc.  c.    (4)  D.  S.  q.  1.  p.  8. 
(o)  N.  156.      (6)  De  4.  piaoc.  n.  IIS.       (7)  L.  2. 
c.  S.  u   24.  (8)  N.  116.  (9)  C.  14.  n.  20. 


■;  IV.  PRAEC.  T>EC.VL. 

hic  vero  uxorem,  non  ut  servam  ,  sed 
ut  sociam  traclaj^.  Ratio  est  quia  ma- 
ritus  estcaput  et  uxor  commerabrum, 
Nav.  9  Trull.  Filliuc.  ^o  et  comm.» 
Unde  resolves: 
»  1 .  Coniuges  peccant.  1 .  Si  debita 
intentione  non  contrahant  matrimo- 
nium.  2.  Si  sine  dispensatione  prae- 
termittant  proclamationes.  3.  Si  sacra- 
mentum  matrimonii  in  statu  peccati 
mortalis  recipiant.  4.  Si  utantur  ma- 
trimonio  contra  naturam  vel  modo  in- 
debito,  vel  cum  periculo  abortus.  5. 
Si  debitum  sine  iusta  causa  negent.  6. 
Si  cum  periculo  poUutionis  tactus  ha- 
beant  impudicos. 

»  2.  Peccat  graviter  uxor.  1 .  Si  ma- 
ritum  rixis  vel  aliter  verbis  ad  gra- 
vem  iram  vel  blasphemiam  provocet. 
Fill.  11  et  Bon.  2.  Si  quid  notabile  ex- 
pendat  contra  voluntatem  viri  et  con- 
suetudinem  foeminarum  similis  status, 
nisi  tamen  ex  paraphernalibus,  sihabet. 
3.  Si,  spreto  viro,  sibi  imperium  vin- 
dicet.  4.  Si  nolit  sequi  virum  domici- 
lium  mutantem,  dummodo  possit  sine 
periculo  vitae  et  salutis  et  contrarium 
non  sint  pacti ;  et  maritus  post  nuptias 
non  sit  factus  vagus.  Navarr.  Tolet. 
Bon.i2.  V.  infra  n.  353.  5.  Si  sine  suffi- 
cientiindiciomale  iudicetde  mariticon- 
tinentia.  6.  Si  sineiustacausa-debitum 
neget:  vide  infra  lib.  6.  n.  940.  Si  se 
ingerat  administrationi  domus  sine  iu- 
sta  causa,  qualis  est,  si  v.  gr,  maritus 
prodigus  bona  familiae  dilapidet,  Sylv. 
Trull.  13  (Vel  si  sit  iucnrius,  vel  mi- 
nus  aptus  ad  familiam  gubernandam. 
Elbel  i<  cum  Fill.  Gob.  et  Henno).  » 

352.  Quaer.  1.  an  uxor  nobilis  te- 
neatur  praestare  viro  praecipienti  of- 
ficia  vilia,  v.  gr.  ciboscondire,  verrere 
domum  etc.  Affirmant  Ang.  Tiraq.  etc. 
Sed  probabilius  negant  Sanch.  15  Sal- 
mant.  i^cumSylv.Garc.  Fag.  etc.  quia 
uxor  est  socia,  et  ideo  non  tenetur 
praestare  famulae  opera ,  quae  ipsani 
dedecent.  Et  si  ipsa  praestaret,  posset 
sibi  compensare,  ut  aiunt. 

[iO)  T.  28.  c.  9.  n.  144.  (11)  Loc.  c.  n.  14S, 

(12)  P.  7.       (15)  C.  1.  d.  4.  n.  18.         (14)  T.  2, 
cour.  21.  (IS)  De  malr.  1.  6.  d,  6,  n.  14. 

(16)  Dc  4.  praec,  n,  39. 


CAP.  n. 

353.  Probabilius  valet,  pactum  non 
mutandidomicilium,  nolente uxore,  ut 
Sanch.i  cum  Lop.  pal.  etc. contra  alios. 
Sed  hoc  intelligenflum,  nisi  nova  et 
gravis  causa  superveniat.  Sanch.2  Sal- 
mant.  3  cum  Nav.  Sylv.  Fag.  etc. 

Quaer.  2.  an  teneatur  mulier  sequi 
virum  missum  in  exilium.  Negant  Henr. 
etBartol.apud  Salm.  <  quia  non  tenetur 
uxorinnocens  viri  poenam  subire.  Sed 
probabilius  aflSrmant  Salm.  5  et  San- 
chez  6  cum  aliis ;  quia  tenetur  uxor 
sufferre  non  poenam,  sed  infortunium 
viri.  Et  idem  dicunt  Salm.  et  Pal.  si 
vir  alicubi  excommunicetur.  E  con- 
verso  dicunt  Salm.  cum  eisdem  dd. 
quod  si  mulier  necessitate  coacta  mu- 
tet  domicilium,  vircomitari  eam  debet. 

354.Quaer.  3.  an  uxor,  mortuoviro, 
teneatur  ex  bonis  dotalibus  solvere 
debita  contracta  ad  alendam  familiam. 
Prima  sententia  afiirmat,  si  vir  erat 
pauper,  dum  debita  contraxit ;  secus 
silocuples:  quia  pauper  non  teneba- 
tur  alere  uxorem,  ergo  tenetur  ipsa 
solvere  quod  conversumestin  sui  uti- 
litatem.  Ita  Fag.  Bart.  Lupus  et  alii 
apud  Sanch.  '.  Secunda  vero  probabi- 
lior  sententia  negat,  sive  vir  fuerit 
pauper  sive  Iocuples;ratio,  quia  actio 
creditorum  repetendi  mutui  facti  est 
personalis,  scil.  tantum  contra  virum; 
et  licet  in  viro  ratione  inopiae  suspen- 
sa  erat  obligatio  uxorem  alendi,  non 
erat  tamen  extincta ;  quare  si  ex  mu- 
tuo  aluit,  suum  debitum  praestavit. 
ItaSanch.8  Salm.  »  cum  Mol.  Trull.  et 
Bon.,  qui  tamen  limitat,  si  vir  contra- 
xerit  debita  nomine  uxoris  vel  ipsa 
scieute ;  vel  si  vir  protestatus  sit  noUe, 
stante  sua  inopla,  gratis  eam  alere.  Et 
quod  dictum  est  hic  de  alimentis  uxo- 
ris,  dicitur  etiam  de  alimentis  filiorum, 
ut  Salm.io. 

355.  Quaer.  4.  an  uxor  ad  secundas 
Iransiens  nuptias  debeat  filiis  primi 
matrimoniireservare  quicquid  a  primo 

(1)  De  matiini.  1.  1.  d.  40.  ii.  2.  (2)  N.  23. 

,^)  De  4.  pi-acc.  ii.  61.     (4)  Ibid.  n.  62.     (S)  Ibid. 
;*!)  h.  1.  l1.  41.  n.  11.  (7)  L.  9.  d.  4.  n.  o. 

:«)  N.  29.  (9)  De  4.  prapc.  n.  64.  (10)  Loc.  c. 
H)  Ex  aiilh.  E\  lestam.  u:o,  et  aiuh.  In  douat.  c. 
If  sec.  nup.         (12)  L.  6   d.  41.         (ir,')  n.  6i>. 


)UB.  V.  423 

viroaccepit,  retcnto  tantum  usufructu 
Aifirma  '<,  si  accepit  titulo  lucrativo, 
secus  tameh,  si  oneroso,  vel  si  acce- 
pit  ab  extraneo.  Et  idem  dicitur  re- 
spectu  viri  de  rebus  donatis  a  prima 
uxore.  Sanch.  12  Salm.  *3  cum  aliis. 
356.  «  3.   Peccat  graviter  maritus. 

1.  Si  verbis  contumeliosis  vel  infa- 
matoriis  afficiat  uxorem  (Et  tale  pecca- 
tum  esset  duplicis  malitiae, utSalm.i^^). 

2.  Si  impediat  illam  circa  praecepta 
Dei,  vel  ecclesiae  sine  iusta  causa. 
Sayr.  '5  Navar.  <6.  gj  vero  impediat 
etiam  sine  causa  circa  ea  bona  ,  quae 
consilii  tantum  sunt,  ut  est  confessio, 
communio ,  etc.  communiter  tantum 
peccat  venialiter,  nisi  constet,  quod 
illa  magnam  ex  iis  utilitatem  perci- 
piat.Sayr.  Fill.  Bon.<7  TruII.  3.  Si  cae- 
dat  graviter :  moderate  taraen  castiga- 
re  verbis  ,  vel  etiam  ex  gravi  causa 
moderatis  verberibus,  habita  ratione 
conditioniset  status,  quandoque  potest 
(Consentit  huicEIbel  I8  cum  Gob.).  4. 
Si  alimenta  neget,  nisi  tamen  uxor  a 
consortio  fnariti  propria  culpa  disces- 
serit  (Vel  nisi  adulterium  commiserit, 
ut  Sanch.  i9  Pal.  20  et  Croix2t.  Nequit 
autem  vir  retinere  dotem  uxoris  adul- 
terae,  si  discedat  ab  ea  ante  sententiam 
propria  auctoritate:  quamvis  ipse  pos- 
sit  uxori  repetenti  dotem  opponere 
exceptionem  adulterii ,  et  petere  ut 
sibi  applicetur,  prout  probabilius  dicit 
Croix^22  cum  Abb.  et  Pal.  contra  San- 
chez).  5.  Si  negligit  gubernationem  do- 
raus  et  rem  familiarem.  6.  Si  cum  u- 
xore  non  cohabitet,  vel  sine  iusla  cau- 
sa  diu  absit.  7.  Si,  cum  possit,  alimenta 
non  procuret.  V.  Fill.  23  Nav.2<  Tol.  25 
Sanch.  26  Bon.  27.  » 

DuBicM  VI.  Qiiac  obligatio  parochorum  crga  suos, 
ol>7.  Ad  quid  teneanliir  parocJd  circa  residen- 

liam. 
'.hiS.  Ad  quid  circa  sacramerda  ministranda , 

praesertim  tempore  peslis. 
'"j'\  An  teneantur  celebrare  pro  populo. 
'>^'.  An  concionari,  et  populum  inslruere,  elc. 

fde  quo  vide  eliain  dicta  n.  2(i9.y.  Quomodo 
(l'i)  N.  46.  (IS)  L.  7.  e.  7.  (16)  C.  14. 

(.J7)  Q.  1.  p.  7.  (115)  Couf.  21.  n.  S88.  (19)  Dc 
irnar.  1.  10.  d.8.  n.  23.  (20)  Tr.  28.  de  spous. 

.'..5.  p.6.§.S.  (2I)L.3.  p.l.n.71-i.  (22)N.716, 
(::;-)  N.  140.01141.  (24)0. 14.  n.  19.  (2.>i)  L.S.c.2. 
(2;;)  L.  10.  de  malr.  disp.  IB.  ii.  16.     Cl':^   P.  7. 


i2i  L!B.   in.  TRAf.T.   iU. 

parochi  teneantur  eorri^ere  suhditos.  Diib.  \ . 
An  ad  id  tcneantur  ex  charitale,  vel  ex  iU' 
stitia.  Dub.  2.  Jn  teneantur  inquirere  mo- 
res  subditorum.  Dub.  3.  An  teneantur  non 
deserere  ovcs  etiam  cum  periculo  mortis, 

357.  «  Resp.  Curatus  sive  parochus 
iure  divino  tenetur  1 .  residere  in  sua 
parochia,  Trid.  i  Barb.  2;  alioqui in con- 
scientia  fructus  non  facit  suos,  tene- 
turque  pro  rata  absentiae  restituere 
fabricae  ecclesiae  vel  causae  piae: 
potest  tamen  ex  iusta  causa  et  licentia 
episcopi  ad  breve  tempus  abesse.  V. 
Nav.  3  Az.  4  Possev.  Barb.  TruU.  5 
(Quoad  residentiam ,  vide  dicenda  de 
heneLl.  i.n.  m.  etm.). 

358.  »2.  Tenetur  administrare  sacra- 
menta  (Non  solum  in  necessitate  extre- 
ma,  sed  etiam  gravi,  Salm.6  cum  s.Th. 
et  comm.Et  ibi  additBon.  teneri  paro- 
chum  etiam  inquirere  graviter  indigen- 
tes).  Quoties  et  quanto  cum  periculo,  v. 
infra  et  Bon.'  Possev.Barb.8.  (Quoad  sa- 
cramentumpoenitentiae,vid.rfepoemt, 
lib.  6.  n.  623.  resp.  2.  et  3.  Quoad  eu- 
charistiam  autem  ,  tenetur  ministrare 
quoties  oves  rationabiliter  petunt.  Vi- 
de  de  euch.  lib.  6.  num.  253.  et  234. 
Terapore  autem  pestis  probabile  est 
non  teneriministrareeucharistiam  cnm 
periculo  vitae.  Vide  de  euchar.  eod.  lib. 
6.  n.  233.). 

359.  »3.  Orarepro  populo  etcelebra- 
re,  ut  populus  audiat  missam :  quam 
etiam  teneri  eum  eidem  applicare  die- 
bus  saltem  festis  et  aliquot  aliis,  do- 
cet  Tol.9.  Sed  negat  Suar.  Con.io  cum 
nuUo  iure  id  cautum  sit.  Vide  Bon.  ii 
Barb.  <2.  « 

Nota  hic  ,  quod  a  ss.  pontifice  Be- 
nedicto  xiv.  in  epistola  encyclica  e- 
dita  anno  1744.  statutum  est,  quem- 
cumqueparochum,sive  habentem  sive 
non  congruos  reditus ,  teneri  omnibus 
dominicis  et  festis  diebus  applicare 
missam  pro  populo.  Et  quamvis  con- 
cessum  sit  alicui  parocho,  si  aliter  vi- 
vere  nequeat    applicare  missam  pro 

(1)  Sess.  25.  c.  1.  dc  rcf.  (2)  De  ofT.  paroch. 
e.  8.  n.  1.  (3)  C.  S.  (-S)  T.  2. 1.  2.  c.  4. 

(i>)  L.  4.  c.  1.(1.8.  (G)Tr.21.dechar.  c.6.  n  33. 
(7)  Tr.  1.  d.  2.  <).  5.  p.  2.  (8)L.c.  (9)L.d.  c.S. 
(10)  Iii  .'5.  p.  q.  83.  a.  1.  (11)  Q.  iilt.  (12)  L.  c. 
fI3)  L.  S,  c.  .^.     (14)  L.  c.     (lo)Conr.21.ii.S«l. 


m  IV.   PRAEC.  DECAL. 

eleemosynam  praebente  in  diebus  fe- 
stis ;  sancitum  est  tamen  ut  debeant 
ipsiin  aliisdiebus  ferialibusmissaspro 
populo  supplere.  Et  quoad  vicarios  seu 
oeconomos  ecclesiarum  vacantium,  da- 
ta  est  facultas  episcopis  assignandi  eis 
congruam  fructuum  portionem,  ut  pa- 
riter  possint  diebus  festis  pro  populo 
celebrare.  Yid.lib.  6.  num.  323. 

360.  «  4.  Docere  populum  concio- 
nando,  arguendo,  etc.  per  se  vel  per 
alios.  Tol.  13  Possev.  Barbos.  Trull.  14 
{Vide  dicta  de  3.  praecept.  num.  269, 
Pariter  superiores  religionum  etiam 
tenentur  praedicatione  pascere  sub- 
ditos,  tanquam  eorum  pastores,  Elb.<5 
cum  Henno). 

»  5.  Tenentur  singulis  diebus  domi- 
nicis  et  festis  solemnibus  populo  do- 
ctrinam  christianam  explicare  per  se 
vel  per  alium,  ut  constat  ex  Trid.  *6j 
idque  sub  gravi  obligatione  etiam  iu- 
ris  divini,  ob  summam  necessitatem, 
propter  quam  eos  ab  episcopis  aliis- 
que  praelatis  ad  id  cogi  posse  sub 
poena  excommunicationis  (omnesque 
alios,  uteam  audiant,  discant  et  sciant) 
docentTrull."Bald.i8Sanch.Pal.Barb. 
etc.  (Bene  autem  potest  huic  obliga- 
iioni  doctrinam  christianam  explicandi 
per  alium  satisfacere.  Trull.  et  Led. 
ap.  Salm,  19.) 

»  6.-,Tenetur  infirmos  visitare,  pau- 
perum  curam  habere,  peccata  corrige- 
re,  etc.  de  quibus  Poss.Reg.20  Barb.2i 
vide  supra.  » 

Parochi  et  tanto  magis  episcopi  te- 
nentur  sub  gravi  corrigere  oves  ia 
peccato  mortali  vel  eius  proximo  pe- 
riculo  existentes ,  etiam  cum  discri- 
mine  vitae  (et  non  solum  in  extreraa, 
sed  etiam  in  earum  gravi  necessitate, 
seraper  ac  adest  spes  emendationis. 
Ita  communiter  Bon.22  cum  Val.  Mald. 
etReg.:  item  Viva  23  Mazz.  24  Salm.  25 
cum  Suar.  Con.  et  Trull.  Vide  etiam 
dicta  lib.  2.  num.  40.  Praeterea  paro- 

(16)  Sess.  24.  c.  4.  de  rcf.  (17)  L.  1.  c.  1.  d.  3. 
n.  7.  et  8.  (18)  T.  2.  1.  1.  d.  48.  (19)  Tr.  21. 
c.  2.  n.  SS.         (20)  L.  20.  n.  68.         (21)  C.  7. 

(22)  D.  3.  q.  4.  p.  4.  n.  S.  (25)  Dc  4.  praec, 
(].  21.  a.  6.  n.  12.                 (24)  T.  1.  p.  4o3, 

(23)  Tr.  21.  c.  6.  n.  33. 


CAP.  II. 

chi  teneotur  cum  quocumque  incom- 
modo  auferre  scandala ;  unde  si  ali- 
quis  subditorum  sit  incorrigibilis,  sed 
suo  pravo  exemplo  sit  aliis  occasio 
ruiuae,  tenetur  parochus  tale  damnum 
impedire ,  saltem  episcopum  certio- 
rando,non  tantum  semel,  sed  quousque 
scandalum  perseverat  et  spes  afifulget, 
ut  illi  occurri  possit  i . 

Sed  dubitatur  1 .  an  ad  id  pastores 
teneantur  ex  charitate  vel  iustitia. 
Suar.  et  Tapia  apud  Salm.2  censent 
teneri  solum  ex  charitate.  Sed  proba- 
bilius  tenentur  ex  iustitia,ut  seutiunt 
Ronc.  3  Holz.  4  Pal.  ^  cum  Cai.  et  Con. 
Salm.  cum  Sanch.  Val.  Dian.  et  Trull. 
Ratio,  quia  ad  hoc  utique  a  communi- 
tate  stipendium  pastoribus  tribuitur, 
ut  singulorum  procurent  salutem  et 
proinde  vitia  corrigant. 

Dubitatur  2.  An  pastores  teneantur 
inquirere  mores  subditorum.  Respon- 
detnr  affirmative  ex  communi  senten- 
tia,  ut  docent  d.  Thom.SetSalm.  cum 
Laym.  Cai.  Soto  Led.  Vill.  etc.  Ratio, 
quam  tradit  d.  Thomas,  est,  quia  iUi 
qui  specialem  obligationem  habent  in- 
cumbendi  saluti  alicuius  certae  perso- 
nae,  sicut  habent  pastores  erga  singu- 
las  suas  oves,  tenentur  non  solum  cor- 
rigere  delinquentes,  sed  etiam  prospi- 
cere,  an  obligationi  suae  satisfaciant. 
Secus  vero  dicendum  de  aliis,  qui  ge- 
neralem  obligationem  habent  erga  pro- 
ximos,  istis  enim  sufficit  corrigere  eos 
ta  ntum  quos  lapsos  vel  in  proximo  pe- 
riculo  labendi  animadverterint. 

Dubitatur  3.  An  episcopi  et  parochi 
teneautur  non  deserere  oves  etiam  cum 
periculo  mortis.  Respondetur  cum  d. 
Thom.  7  qui  sic  docet:  Ubi  subditorum 
salus  exigit  personae  pastoris  praesen- 
tiam^  non  debet  pastur  personaliter  suum 
gregem  deserere,  neque  propter  aUquod 
commodum  temporale  neque  propter  a- 
liquod  personale  periculum  imminens, 

{l)  In  lloni.  Ap.  tr.  7.  n.  41.  inquit:  Quum  in  re- 
gione  reperiuutui'  notabiles  inorum  dissolutiones, 
(|nibus  uullum  occurril  remediuiu,  parochus  tenetur 
curare  ut  missio  eo  adveniat  (Ille  paroclius  qui  mis- 
sioiiem  non  curat  suspicionem  ingerlt  suorum  mo- 
ruin:  Loui  cnim  parochi  nou  praetcrmillunl  quailo 
aut  quiuto  qiioque  anno  raissionem  arccsscre). 

£1  n.  46.  Tandcm  a  bonis  parochis  pendcut  boui 


DUB.  VI.  425 

cum  bonus  pastor  animam  suam  ponera 

teneatur  pro  ovibus  suis.  Sic  enim  ha- 

betur  in  lo.  c.  1 0.  et  haec  verba  non  so- 

lum  consilium,  sed  etiam  praeceptum 

coutinent,  ut  recte  probant  Salm.s  ex  c. 

sciscitaris  7.  q.  \.  ubi  clare  hoc  expri- 

mitur.  Sivero  (subdit  s.  Th.)  subditorum 

saluti  possit  sufficienter  per  alium  pro^ 

videri,  tunc  licet  velpropteraliquod  com~- 

modum  ecclesiaevelpropter  personaepe- 

riculum  gregem  deserere.  Quaenam  au- 

tem  sint  causae  excusantes  parochos  a 

residentia,  vid.  lib.  4.  n.  125.  Insuper 

notandum  1 .  quod  episcopus,  cum  su- 

scipit  regimen  sui  episcopatus,  debet 

(ut  praecipit  concil.  Trid.9  )  rationem 

exigere  a  vicario  capitulari  de  omni- 

bus  ab  eo  gestis  tempore  vacationis. 

Notandum  2.  teneri  episcopum  ex  eo- 

dem  Trid.  ^^  quam  celeriter  potest  suam 

dioecesim  visitare;  et  in  visitatione 

nihil  posse  accipere,  nisi  victualia.  Ibi 

sic  dicitur:  Episcopi  propriam  dioece- 

sim  per  seipsos,  aut  si  legitime  impediti 

fuerint,  per  suum  generalem  vicarium^ 

aut  visitatorem,  si  quotannis  totam  pro~ 

pter  eius  latitudinem  visitare  non  pote- 

runt^  saltem  maiorem  eius  partem^  ita 

tamen  ut  tota  biennio  per  se  vel  per  vi- 

sitatores  suos  compleatur,  visitare  non 

praetermittant.  Deinde  additur:  Stu- 

deant  quam  celerrime^  debita  tamen  cum 

diligentia.,  visitationem  absolvere.  Inte- 

rimque  caveant,  ne  inutilibus  sumpti- 

bus  cuiquam  graves  onerosive  sint;  ne- 

ve  ipsi,  aut  quisquam  suorum  procura- 

tionis  causa  pro  visitatione,  etc.  nec  pe- 

cuniam,  nec  munus  quodcumque  sit^  et- 

iam  qualitercumque  offeratur^  accipiant; 

non  obstante  quacumque  consuetudine  ei- 

tiam  immemorabili;  exceptis  tamen  vi- 

ctualibus.,  quae  sibi  ac  suis  frugaliter 

moderateque  pro  temporis  tantum  neces- 

sitate  et  non  ultra  erunt  ministranda. 

Sit  tamen  in  optione  eorum  qui  visitan- 

mores  et  salus  populorum.  Si  in  regione  bonus  pa- 
rochus  adest,  ibi  videbitur  florere  dcvotio,  sacra- 
mentorum  frequeulia  et  bonum  exempluin;  sio  aii- 
tem  parochus  erit  pravus,  tota  regio  vitiis  et  so  - 
(lalis  redundabit.  (2)  Loc.  cit.  c.  7.  n.   >ii. 

(3)  De  char.  qu.  4.  q.  1.  (4)  Eod.  tit.  n    l\i'i. 

^S)  Tr.  6.  d.  3.  p.7.  n.  8.  (6)  2.  2.  q.  33.  a.  2.  ad  5. 
^7)  2.  2.  q.  18S.  arl.  S.  (8)  Tr.  21.  c.  2.  n.  70. 
(9)  Sess.  'i4.  c.  16.  de  ref.    (10)  Ibid.  c.  3.  dii  roi 


436  MB.  111.  TRACT.  III. 

tur,  si  maJint  solvere  id,  quod  erat  ab 
ipsis  antea  solvi^  certa  pecunia  taxata, 
consuetum^  an  ver  praedicta  victualia 
suhministrare:  salvo  item  iure  conven- 
tionum  antiquarum  cum  monasteriis,  a- 
liisve  piis  locis  aut  ecclesiis  non  paro- 
chialibus  inito^  quod  illaesum  perma- 
neat...,  Quod  si  quisquam  aliquid  am- 
plius....accipere  praesumpserit^  is  prae- 
ter  dupli  restitutionem  intra  mensem  fa- 
ciendam,  aliis  etiam  poenis  etc. 

DnBiuu  VTI.  Quae  obligatio  praeceptnrum 
et  discipulorum. 

361 . «  Resp.  Inter  praeceptores  (idem 
estdepaedagogis)  etdiscipulos  est  quo- 
dammodo  eadem  obligatio  quae  inter 
parentes  et  liberos. 

Unde  resolves.' 

»  1.  Discipuli  peccant  \.  Si  praece- 
ptoribus  et  paedagogis  non  exhibeant 
honorem  et  reverentiam.  2.  Si  non  o- 
bediant  in  rebus  pertinentibus  ad  stu- 
dia  et  bonos  mores.  3.  Si  eos  convi- 
ciis  vel  contumeliosis  verbis  traducant. 
4.  Si  negligenter  studeant;  scholarum, 
aut  studiorum  terapore  lusui vacent  vel 
•  olio.  5.  Si  pecunias  parentum  dilapi- 
dent  vel  inutiliter  expendant.  6.Si  ma- 
lo  fine  studeant.  7.  Si  gymnasii  sui  le- 
ges,  vel  academiae  statuta  ( si  quidem 
ea  ad  peccatum  obligent)  non  servent. 
8.  Si  scientias  superstitiosas  aut  veti- 
tas  addiscant,  vel  libros  prohibitos  le- 
gant.  9.  Si  stipendium  debitum  doctori 
suo  non  solvant,  cum  possint.  V.  NavJ 
Fill.  2. 

362.  »  2.  Magistri  et  paedagogi  pec- 
cant  4 .  Si  peccata  discipulorum  dissi- 
mulent  et  non  corrigant,  quando  pos- 
sunt.  2.  Si  profectum  eorum  in  literis 
non  sedulo  promoveant.  3.  Si  non  do- 
ceant  bonos  mores.  4.  Si  ex  proposito 
falsa  doceant  ut  vera,  vel  superstitio- 
sa  et  saluti  noxia.  5.  Si  non  studeant 
ipsi  ut  officio  satisfaciant.  6.  Si  stipen- 
dium  exigant  maius  iusto,  vel  quam 
gymnasii  leges  aut  consuetudo  permit- 
tant.  7.  Si  doctoratus  insignia  negent 
dignis,  indignis  conferant,  quod  Nov. 
(licit  esse  mortale;  praesertini  ia  theo- 
logia,  iurecanonico, civili  et  medicina: 

(I)  C   23.  pt  2.>5.     (2)  Tr.  28.  p  2.  c.  10.  q.  1. 


PE  IV.  PRAEC.  DECA,L. 

nam  in  philosophia  forte  veniale  lan- 
tum  esse  censet  Cai.  3.  8.  Si  discipulis 
malo  sint  exemplo.  9.  Si  malis  moribus 
imbutos,  et  qui  aliis  perniciosi  suot,  ad 
scholas  admittant  vel  ex  iis  non  di- 
mittant.  V.  TruU.  f    » 


tractatus  quautus 

DE  QUINTO  ET  SEXTO  PRAEGEPTO 

CaP.  I.   QniD  (jniNTO  FHAECEPTO  PaOHIBEAIDtt: 
NON    OCCIDES. 

o03.  Quae  sint  poenae  mandantium  homicidia 

per  assassinos. 
."04.  j4n  easdem  incurrant  ipsi  assassini. 
365.  De  agitationibus  taurorum. 

363.  «  Prohibetur  homiuis  occisio, 
mutilatio,verberatio  aliaque  similis  af- 
flictio  iniusta,  de  qua  quaeritur,  quae 
et  quando  sit  iniusta.  » 

Adnotandum  hic  obiter  ex  c.  Pro  hu- 
mani,  de  homicidio^  in  6.  quod  man- 
dantes  occidi  christianum  per  assassi- 
nos,  sive  eos  recipientes,  defendentes 
aut  occultantesipso  facto  incurrunt  ex- 
communicationem  ac  depositionem  ab 
omni  dignitate,  officio  et  beneticio.  lu- 
super  per  dict.  c.  Pro  humani  tales  ha- 
bentur  tanquam  banniti,  ita  ut  amil- 
tant  omnia  sua  bona,  et  detur  facul- 
tas  cuilibet  eos  necandi.  Intelligendum 
hoc  tamen  est  post  sententiam  decla- 
ratoriam,  ad  quam  autem  emanandam 
sufficiunt  tantum  probabilia  argumen- 
ta.  Ita  enim  habetur  in  fine  d.  c,  ubi 
dicitur :  Et  postquam  probabilibus  con- 
stiterit  argumentis  aliquem  scelus  iam 
execrabile  commisisse,  nullatenus  alia 
sententia  adversus  eum  requiratur.  In- 
tellige  non  requiri  aliam  sententiam 
decisoriam-,  ita  Molina  Bann.  Gom.  Fa- 
rin.  et  alii  apud  Salm.  5. 

Advertendum  vero  hic  esl  1 .  quod  i- 
sti  post  sententiam  declaratoriam,  ut 
dictum  est  supra,  ipso  facto  excomrau- 
nicationem  incurrunt,  et  privantur  di- 
ynitatibus  et  beneficiis,  quae  ipso  iu- 
re  vacant,  ut  Azor.  et  Gonzal.  ap.  Sal- 
mantic.  ^.  Advertendum  2.  quod  solo 
mandato  praedictae  poenae  incurrun- 

(3)  Verl).  Doclor.  (4)  L.  4.  c.  1.  d.  1!. 

(i>)  Dc  8.  praoc.  s.  i.  n.  190.      (6)  lWn\.  n.  1'.>f 


CAP.  !•  i^^UB.  I.  DE 

.tiir.  cnm  in  cf.  cap.  dicatur:  Quam- 
quara  mQrs  ex  hoc  forsan  non  sequatur. 
Et  ita  Mol.  Cov.  etc.  ap.  Salm.  i, 

364.  Dubium  tamen  est,  an  etiam  as- 
sassini  incurrant  praefataspoenas,  cum 
textus  tantum  mandantibus  eas  impo- 
nat.  Prima  sententia  affirmat,  quia  as- 
sassini  proximius  ad  homicidium  con- 
currunt,  unde  ex  identitate  motivi  isti 
etiam  comprehenduntur.  Tanto  magis, 
quia  pontifex  ideo  expresse  ipsos  non 
comprehendit,  quia  ibi  loquebatur  de 
assassinis  infidelibus,  quibus  non  po- 
terat  poenas  imponere.Ita  Salm.  2  cum 
Farinac.  Barbos.  Gom,  et  aliis.  Notant 
nutem  Salm.  3  cum  Alciat.  Gabr.  Faria. 
etc.  non  censeri  assassinos,  nisi  qui  ho- 
micidium  patrant  cum  pacto,  ut  man- 
dans  aliquid  temporale  eis  persolvat. 
Secunda  tarijen  sententia  cum  Cai.Nav. 
Suar.  Az.  Fag.  Sylv.  etc.  ap.  Salm.  ^ 
probabilius  negat,  tum  quia  poenae  non 
sunt  extendendae,  tum  quia  textus  lo- 
quitur  de  iis ,  qui  per  assassinos  infi- 
deles  occidebant  christianos;  unde  mo- 
tivum  legis  formaliter  diversum  ap- 
paret. 

365.  Notandum  hic  quod  s.  Pius  v. 
sub  excommunicatione  ipso  factoprohi- 
buit  principibus,  ne  permitterent  a- 
gitationes  taurorum  sive  ferarum  in 
foro;  et  singulis  christianis,  ne  cum  il- 
lis  congrederentur;  item  clericis,  ne  ta- 
libus  spectaculis  assisterent.  Clemens 
tamen  vni.  postea  has  poenas  abstulit 
pro  regnis  tantum  Hispaniarum  quoad 
omnes,  exceptis  religiosis.  V.  Salm.  5. 

Dhbidm  I.  An  aliquando  liceat  occidere 
vel  mutilare  semetipsum. 

066.  Jn  liceat  directe  occidere  seipsum,  et  an 

indirecle. 
5(i7.  An  liceat  se  exponere  periculo  mortis  acl 

vilandam  mortem  duriorem  etc.  An  liceat 

navim  incendere  cum  periculo  morlis. 
568.  An  virrjo  teneatur  pati  potius  mortem  , 

quam  violari. 
5G9.  An  liceat  reo  ex  praecepto  itidicis  se  oc- 

cidere.  An  haurire  venenum  ad  experien- 

dum  antidotum. 

570.  An  liceal  carthusiano  abslinere  a  canii- 
bus  etiam  in  necessitate  extrema. 

57 1 .  An  liceat macerationibus  vitam  sibiminuere. 
(1)D.  n.  191.       (2)  ll,id.  n.  188.      (5)  N.  195 

(4)  N.  187.  (o)  Dc  S.  pracc.  c.  1.  n.  200.  et201. 
(G)  De  S.  praec,  c.  1.  n.  11.  (7)  ll,iil.  „.  IJO 

(8)  2.  2.  „.  G4.  a.  S.  ad  4.     (9)  Tr.  29.  c.  4.  (,.  s' 


OCCISrONE  SDI    IPSIUS 


4i7 


572.  An  sit  obligalio  ad  strvandam  vilam  uli 
remediis  exlraordinariis,  vel  nimis  duris. 

575.  An  aliquando  liceat  se  mutilare. 
574.  An  liceat  pueros  castrare. 

573.  An  qui  occidit  seipsum  possit  sepeliri  in 
loco  sacro. 

366.  «  Resp.  Absque  divina  auctori- 
tate  non  licet  seipsum  directe,  et  ex 
intentione  occidere.  Ratio  est  quia  est 
contra  caritatem  sui,  et  fit  iniuria  reip. 
et  Deo,  qui  est  solus  directus,  et  abso- 
lutus  dominus  humanae  vitae.  (An  oc- 
cidens  seipsum  peccet  etiam  contra  iu- 
stitiam.  Affirmant  Salm.  ^  cum  Lessio 
Bann.  Sed  negant'  Lug.  Nav.Fagn.  etc), 

»  Dixi  1 .  absque  auctoritate  divina' 
propter  Sampsonem  et  quosdam  marty- 
res,  qui  seipsos  occiderunt  vel  ex  divi- 
na  inspiratione  vel  inculpata  ignoran- 
tia.  Dixi  2.  direcie,  quia  indirecte  quan- 
doque  licet  se  occidere,  hoc  est,  aliquid 
facere  vel  omittere,  ex  quo  praeter  in- 
tentionem  mors  certo  sequatur:  quia 
praeceptum  conservandi  vitam,  utpory 
te  affirmativura,  non  semper  obligat, 
sed  potest  omitti  propter  bonum  finem, 
necessitatem  vel  maguam  utilitatem. 
S.  Thom.8.  Vide  Fill.  hic^  et  Becc.  «>. 

Unde  resolves: 

»  \ .  Miles  potest,  imo  tenetur  persi- 
stere  iu  slatione,  etsi  moraliter  certus 
sit  se  occidendum;  c.  Lugo".  (Ob  ma- 
gnum  bonum  commune,  vel  ob  specia- 
lem  obligationem  ex  pacto  vel  officio, 
quam  habet  miles,  gubernator,  episco- 
pus,  parochus,  licite  possunt  et  tenen- 
tur  mortem  perferre.  Elbel  12  Salm.is). 
Item  potest  ad  evertendam  turrim  ho- 
stilem  aut  perdendos  hostes,  pulverem 
incendere,  etsi  sciat  se  obruendum ; 
uti  et  navem  mergere  vel  incendere, 
ne  hostis  ea  potiatur  cum  gravi  reipub. 
damno,  ut  docent  Less.^'»  Fagund.>5  (Et 
Salm.iscum  Bon.TruII.  etc).  Similiter 
licet  se  obiicere  telo  vel  ictui  ad  ser- 
vandam  vitam  principis,  amici  ad  mor- 
tem  iniuste  damnati  vices  subire:  Les- 
siusi';vel  in  naufragiotabulam  cedere, 
ex  Tol.  Less.  «s  Lopez  19.  (Etiamsi  tabu- 

(10)  2.2.  t.  5  c.  7.  f|.8.        (11)D.  10.  0. 1. 
(12)  N.  10.  (15)  D.>  ,...sl.  c.  2.  n.  55 

(14)  L.  2.  c.  9.  n.  32.        (15)  T.  1.  I.  3.  c.  1 1. 
,16)  Dc  ».  praec.  c.  1.  n.l23.   (17)  L.  2.  c.  9.  n.  oQ 
(18)  Loc^  ri9)  P.  1.  c.  93. 


428  LIB.  111.  TRACT.  IV. 

la  iam  sit  capta,  ul  cotitra  Sot.  Rodr. 
elc.  docent  Sylv.  ap.  Cont.  Tourn.i  et 
Salm.  2  cum  aliis,  quos  infra  reperies 
citatos n.  971  .v.Hoc  ex  d.  Th.  qui 3  dicit, 
quod  tradere  seipsum  morti  propter  a- 
micum,  est  perfectissimus  actus  virtu- 
tis;  unde  hunc  actum  magis  appetit  vir- 
tuosus  quam  vitam  propriam  corpo- 
ralem.  Recte  autem  advertit  Sylvius, 
eum  non  posse,  ad  tabulam  cedendam, 
se  proiicere  in  mare,  quia  nerao  pot- 
est  positive  se  occidere  *.  Hinc  neque 
ad  baptizandum  puerum  potest  quis  se 
in  flumen  proiicere,  ut  Cont.Tourn.s). 
Item  servire  peste  infectis,  vel  ad  fu- 
giendum  incendium  ex  alto  se  praeci- 
pitem  dare  cum  certo  periculo  mortis. 
Less.  et  Fill.6  Lay.'  card.  Lugo  s  (Cum 
Salm.  9).  Ubi  tamen  eversionem  illam 
turris  et  combustionem  navis  (si  qui- 
dem  nuUa  sit  spes  evadendi)  timide  et 
nonnisi  ex  gravissima,  v.  gr.  bonipu- 
blici,  causa,  videtur  concedere.V.Mal- 
derum  lo  Dian.  »  Fag.  «2. 

»  2.  Etsi  virgini  non  liceat  ad  casti- 
tatem  servandam  directe  se  occidere, 
licet  tamen  ei  certo  periculo  mortis  se 
exponere  etiam  pro  sola  integritate  cor- 
porali,  licet  rationabiliter  praesumeret, 
se  non  consensuram,  quia  integritas  i- 
sta  magni  aestimatur.Vid.  Laym.  13.  » 

367.  Hinc  quaer.  4 .  an  liceat  se  oc- 
cidere  ad  vitandam  mortem  duriorem. 
Resp.  Directe  se  occidere  nunquam  li- 
cet;  et  si  homlnes  veneranlur  aliquos 
qui  hoc  fecerunt,  dicendum  eos  fecis- 
se  ex  divino  instinctu.  Ita  communiter 
dd.,  quicquid  dixerit  s.  Hieronymus  in 
c.  \.  lo.  relatus  in  c.  21 .  caus.  23.  q.  5. 
ubi  legitur :  In  persecutionibus  non  U- 
cet  propria  perire  manu,  absque  eo  ubi 
castitas  periclitatur.  Verum  illud  abs- 
que  eo  explicariposset,  scil.  neque  ex- 

(1)  De  1.  praec.  c.  1.  a.  5.  sect.  5.  (2)Derest. 
c.  2.  n.  54,  (S)  In  5.  d.  29.  a.  S.  ad  3. 

(4)  Sjlvius  ait  2.  2.  qu.  26.  a.  4.  q.  5.  coucl.  S.: 
Si  iam  coepU  tabula  uti  non  videtur  possc  illam  re- 
linquerc,  ita  ut  seipsum  in  mare  proiiciat,  nisi  pro- 
jiler  periculum  natandi  aLsit  pcriculum  mortis.  Talis 
onim  sui  ipsius  praccipitatio  vidctur  ad  occisionem 
sui  pcrtinere:  etsl  non  desint  qui  aliter  sentiant.  81 
vero  necdum  cuepit  illa  uti,  vel  cocpit  quidem,  scd 
cedere  potesl  absque  eo  quod  seipsum  in  mare  prae- 
cipitet,  po^est  pcrroilterc  ul  ab  allero  occupetur. 


DE  V.  miiiC.  DECAL. 

cepto  casu  quo  castitas  periclitatur,  ut 
Gxplicat  Laym.  Licet  vero  se  indirecte 
occidere,  puta  si  quis  se  eiiciat  per  fe- 
nestram,  ut  effugiat  incendiura,  prae- 
sertira  si  adsit  aliqua  spes  mortera  e- 
vadendi;  ita  cura  Bus.  ut  supra  docent 
Lugo  '^  cura  Less.  Contin.  Tourn.is  et 
Sporer<6.  Ac  Elbel  i''  hoc  permittit  et- 
iam  reis  detentis  in  carcere  ad  eva- 
dendam  certam  sententiam  raortis,  vel 
etlara  carcerera  perpetuura  is. 

Quaer.  2.  An  autem  liceatnavimin- 
cendere  cum  evidenti  periculo  vitae, 
ne  illa  veniat  in  manus  hostium.  Ne- 
gatRenz.o  cum  Diana  ex  d.  Thom.20. 
Sed  affirmat  Lugo  21  cum  Less.  licere, 
si  sit  aliqua  spes  saltem  modicissima 
vitandi  mortera,  vel  etsi  raors  sit  cer- 
ta,  vitari  taraen  expediatdaranum  pu- 
blicum.  Dicit  autera  Mazz.  22  cura  Bus. 
hic  cas.  2.  posse  virginera  «id  servan- 
dara  castitatera  ab  invasore,  seconiice- 
re  in  certura  periculum  vitae,  sed  non 
mortem  certara:  quod  non  iraprobabi- 
le  videtur,  cum  ob  bonum  virtutis  non 
dubitentdd.comrauniterasserere,quod 
liceat  vitara  periculo  exponere,  v.  gr. 
rederetabulam  in  naufragio araico  nau- 
li-aganti,  ut  n.  antec.  366.  dicit Bus.  cum 
Less.  Tol.  et  Salm.  cura  aliis.  Tanto 
magis,  quia  in  casu  praedicto  stupri 
semper  adest  periculum  consensus. 

368.  Sed  hic  magis  urget  quaest.  3 .  an 
virgo  teneatur  potius  permittere  se  oc- 
cidi,  quam  violari;  puta,  si  invasor  rai- 
netur  ei  mortem  si  copulae  non  acquie- 
scat.  Adest  daplex  sententia.  Prima^ 
quaratenentNav.23Sot.24itemTol.Lop. 
et  alii  ap.Salm.25dicunt  quod,  licetpos- 
sit,  non  tenetur  tamen  femina  mortera 
pati,  sed  potest  tunc  permissive  se  ha- 
bere,  dum  accidit  copula;  modo  volun- 
tate  positive  resistat  et  consensus  pe- 

(B)  Loc.  c.  (6)  Loc.  c.  (7)  h.  2.  tr.  3.  c.  5.  n.  4, 
(8)  Disp.  10.  sccl.  i.  (9)  N.  33.  (10)  Tr.  3. 
c.  1.  d.  19.  (11)  r.  S.  tr.  4.  r.  26. 

(12)  P.  8.  c.  11.  n.  6.  ct  seq.  (13)  L.  5.  li.  5. 
p.  3.  c.  1.  n.  3.  (14)  D.  10.  n.  SO.  (13)  De  8. 
praecepl.  a.  1.  concl.  2.  (16)  Dc  3.  praecept. 

c.  3.  n.  24.  (17)  N.  13.  (18)  N.  16. 

(19)  De  S.  pracc.  c.2.  q.  5.  (20)  2.  2.  q.  6'i.  a.  S. 
(21)  N.  32.  (22)  Dc  rest.  ob  homic.  c.  1. 

(23)  Sum.  c.  16.  n.l.  (24)  De  iust.  1.  S.  q.l.a.S. 
(2.-.)  Do  3.  praec.  c.  1.  n.  127. 


CAP.  1.  DUB.  I.  DE 

riculum  absit:  quia,  ut  dicunt,  illa  per- 
missio  non  est  tunc  cooperatio  moralis, 
sed  tantum  materialis,  et  ideo  ob  pe- 
riculum  mortis  satis  excusatur.  Secun- 
da  sententia,  quam  teuent  Salm.icum 
Lugo  Azor.  Bonac.  Fill.  Pal.  etc.  docet 
hoc  omnino  illicitum  esse,  quia,  cum 
femina  possit  copulam  impedire,  si  ti- 
more  inducta  quiescit,  sua  tunc  coope- 
ratio  vere  moralis  et  voluntaria  fit;  in 
femina  enim  illa  quies  iu  copula  repu- 
tatur  ut  actio.  Haec  ratio  tamen  non  con- 
vincit,  quia  illa  quies  feminae  revera 
non  potest  dici  actio,  dum  nullo  modo 
est  positiva;  ideo  prima  sententia  (spe- 
culative  loquendo)  sua  probabilitate  ca- 
rere  non  videtur.  Non  tamen  negandum 
secundam  sententiam  in  praxi  omnino 
suadendam  esse,  saltem  ob  periculum 
consensus,  quod  in  illa  permissione  fa- 
cile  adesse  potest. 

369.  «  3.  Reo  licet  non  fugere,  imo 
etiam  sponte  se  sistere  iudici  plecten- 
dum,  licet  positive  seipsum  perimere 
non  possit,  etiamsi  a  iudice  id  ei  com- 
mittatur.V.Less.2Lug.3contraVasq.''.» 
Quaer.  hic,  an  possit  reus  ex  prae- 
cepto  iudicis  ipse  se  occidere.  AflBr- 
mant  Vasq.  Bon.  Vid.  Arag.  et  Cord. 
apud  Salm.  5.  Si  enim,  dicunt,  posset 
reus  os  aperire  ut  venenum  in  eo  In- 
fundatur,  sic  etiam  potest  manibus  il- 
lud  haurire,  et  sic  etiam  gladio  se 
transfigere.  Tunc  enimiudex  constituit 
reum  carnificem  suiipslus,  quod  pro- 
babiliter  posse  fieri  videtur  cum  EI- 
bel  6  qui  citat  Haunold.  Ills.  etc.  Ve- 
rum  Salm. '  cum  s.  Th.  Bus.  Suar.  Soto 
Laym.  et  communius  negant,  quia  oc- 
cisio  sui  ipsius,  ut  intrinsece  maia,  nec 
a  iudice  potest  praecipi,  nec  a  reo  pa- 
trari.  Concedunt  tamen  communiter 
posse  reum  scalam  ascendere,  collum 
gladio  adaptare  etc.  cum  hae  actiones 
tantum  remote  ad  mortem  tendant. 

Notandum  vero  cum  Salm.  s  Nav. 
Lop.  Salon.  etc.  graviter  utique  pec- 
care,  qui  venenum  hauriunt  vel  a  vi- 

(1)  lioc.  c.  n.  128.  (2)  C.  9.  d.  G.  (3)  D.  10. 
de  iust.  sect.  1.  u.  38.  (4)  1.  2.  J.  173.  c.  3. 

(S)  De  S.  pracc.  c.  1.  n.ll8.  (6)  Doliomic.  ii.  9. 
(7)  N.  117.  (8)  N.  120.  (9)  Ibid.  (10)  1-e  le», 
«.2.  „.137.     (ll^P.  8.  •-^    ^         li^\U^l. 


OCGISIONE  SUI  IPSIUS  429 

pera  morderi  patiuntur  ad  experien- 
dum  antidotum;  nisi  eis  constet  ex 
experimento  vel  iudicio  peritorum 
nullo  probabili  periculo  raortis  se  com- 
mittere;  quod  approbat  Henno.  Et  i- 
dem  dicendum  de  funambulis  luden- 
tibus  per  funem  in  locis  altis  cumpro- 
babili  periculo  vitae  Salm.  ^  cum  eis- 
dem  et  Sylv. 

370.  «4.  Etsi  carthusianus  in  extre- 
ma  aegritudine  possit  servare  vitam 
vescendo  carnibus  (Etiam  in  probabili 
periculo  mortis,  ut  Az.  Med.  Vict,  con- 
tra  Vasq.  Gran.  etSalm.io,  qui  tamen 
primam  sententiam  sat  probabilem  vo- 
cant);  idque  probabiliter  ei  tum  liceat, 
atque  adeo  non  peccet,  qui  inscio  prae- 
beret  cibosexcarnibus,  Sanch.  Dian.*' 
licite  tamen  et  laudabiliter  etiam  tum 
omittit  cum  certo  periculo  mortis  (Et 
hoc  certum  esse  censent  Salm.  '2)^  ^i 
contra  Vasq.  et  Gran,  docet  Dian,i3  ex 
Victor.  Lor,  etc, ,  quia  rationabiliter 
negligit  vitam  pro  bono  communi  or- 
dinis.  C.  de  Lugo  i<  contra  Azor.  et  E- 
scob.  15  qui  docet,  teneri  carnibus  ve- 
sci,  si  exigit  necessitas ,  ita  ut  aliter 
vitam  conservare   non  possit:   quod 
Sanch.16  cum  aliis  sex  ita  distinguit,  si 
necessitas  vescendi  sit  ab  intrinseco 
V.  gr.  morbo,  ex  quo  iudicio  medico- 
rum  convalescere  non  possit,i  nisi  usu 
carnium,  ait  probabilius  esse  eum  non 
teneri  vesci  (tametsi  licite  possit);  quia 
morietur  naturaliter  ex  morbo,  cuius 
ipse  non  est  causa :  si  vero  sit  ab  ex- 
trinseco,  v.  gr.  si  ob  inopiam  aliorum 
ciborum  fame  morieudum  esset,  te- 
neri  vesci,  quia  mors  illa,  cum  sit  vio- 
lenta,   ipsi  imputaretur  (Et  hoc  me- 
rito  ut  certissimum  iudicant  Salm.»'). 
371.  »  5.  Licet  carnem  vigiliis  et  i- 
nedia  moderate  affligere:  qui  autem 
advertens  vitam  iis  notabiliter  minui, 
nihilominus  continuaret,  peccaret  gra- 
viter,  ut  notat  Laym.  18  ex  Caiet.  Etsi 
hic  multi  ob  bonam  fidem  et  zelum 
Deo  placendi  excusentur.  Vide  Bon.  o 

n.  136.     (13)  P.  S.  d.  4.  r.  33.     (14)  D.  10.  n.  55. 
(13)  T.  6.  c.  7.     (16)  P.  2.  cous.  1.  S.  c.  1.  d.  3«. 

(17)  De  rest.  c.  2.  n.  27.  et  de  leg.  loc.  c.  n.  ISS. 

(18)  L.  3.  ir.  3.  p.  3.  c.  1.  n.  S. 

(19)  D.  2.  n.  ult.  scct.  1.  part  7.  n.  9. 


43u"-  l^lB-  "l-  TRACT.  IV. 

Fill.  1  cixrd.  Lugo2  etc.  Qui  recte  no- 
tat,  aliud  esse  procurare  abbrevia- 
tionem  vitae  seu  mortem  positive  sibi 
aflferre:  aliud  permittere  vel  pericu- 
lum  eius  subire,  vel  non  adhibere  me- 
dia  ad  avertendam.  Prius  ait  esse  il- 
licitum;  v.  gr.  poenitentiis  indiscretis 
carnisquemacerationibusvitamnotabi- 
liter  abbreviare;  posterius  vero  saepe 
licere.  (Ita  etiam  Lugo  '  Cout.  Tourn.  ■« 
etSalm.  ^cumGran.Vill.Sayr.  etc.  Si 
macerationes  fiant  consilio  prudentis 
praelati  vel  confessarii ,  esto  vita  et- 
iam  per  13.  annos  esset  abbrevianda, 
ut  alii  ibi  dicunt.  Et  revera,  si  licebit 
fabris  ferrariis  (dicebat  abbas  Ranse 
fundator  Reformationis  trappensis)  vi- 
tam  sibi  minuere,  laborando  quotidie 
pene  in  medio  ignis,  a  quo  nequit  non 
notabiliter  consummari  humidum  ra- 
dicale,  quo  tam  indiget  vita  humana, 
si  licebit  studiosis  sanitatem  labefacta- 
re  ad  scientias  addiscendas ;  si  licebit 
mililibus  expouere  vitam  tot  aerumnis 
et  periculis  mortis;  cur  non  licebit  viro 
religioso  austeritates  corporales  am- 
plecti,  ut  rebellem  carnem  in  servi- 
tutem  redigat?)  Ideoque  non  teneri  car- 
thusianum  carnibus  vesci  nec  aliquem 
alium  uti  pretiosa  et  exquisita  medici- 
ua  admortem  vitandam;  nec  secularem, 
rehcto  domicilio,  quaerere  salubriorem 
aerem  extra  patriam  (Ut  Lugo  Bonac. 
Trull.  cum  Salm.  6.  Sufficit  enim  uti 
mediis  ordinariis). 

372.  »  6.  Excusantur  aegri,  qui  paulo 
ante  mortem ,  causa  humilitatis  vel 
boni  exempli,  petunt  humi  collocari, 
quia  non  intendunt  vitam  abbreviare. 
Vide  Vasquez  '.  Addit  Laym.s  non  te- 
neri  quemquam  mediis  extraordinariis 
et  nimis  duris,  v.  gr.  abscissione  cru- 
risetc.  vitam  conservare;  nisi  tamen 
ea  communi  bono  sit  necessaria.  (Ita 
communiterLugo  Sot.  Bann.Ben.  cum 
Salra.  9.  Idem  docet  Tournely  <»  cum 

(1)  lioc.  e.  (2)  De  iust.  d.  10.  sect.  1.  n.  32. 
35.  et  36.  (5)  De  iust.  d.  10.  n.  32.  (4)  De  H. 
piaec.  a.  1.  q.  3.  r.  2.  (S)  De  rest.  c.  2.  n.  30. 
(6)  lliid.  n.  26.  (7)  Loc.  c.  (8)  Ibid.  n,  4. 
(9)  Ibid,  n.  SO.  (10)  Loc.  c.  concl.  2.  (11)  Loc.  c. 
(12)  In  op.  t.  1.  l.  3.  c.  1.  d.  34.  (13)  E.7.  0.«. 
(14)  Sum.  p.  1.  c.  263.  d.  S.  (IS)  Do  rost. c. 2.  n. 28. 
(161  L.  2.  c.  9.  d.  14.  (17)  2.  2.  q.  6S.  a.  1. 


DE  V.  PSAEC.  DECAl 

Sylvio.  Addit  tamen  quod  pater,  tuior 
aut  alius  superior  potest  iubere  ab- 
scindi  membrum  subditi,  si  hic  mode- 
ratos  dolores  tantum  sit  passurus,  con- 
tra  Henn.).  Vide  Less.  *i  Sanch.  12.  Qui 
dicit  infirmum  io  periculo  mortis,  si 
sit  spes  salutis,  non  posse  medicamina 
respuere.  Non  videturtamen  virgo  ae- 
grotans  (  per  se  loquendo)  teneri  sub- 
ire  manus  medici  vel  chirurgi,  quan- 
do  id  ei  gravissimum  est,  et  magis 
quam  mortem  ipsam  horret.  Esc.  ^^  ex 
Turrian.i^.  (Ita  Salm.^s  cum  Less.  San- 
chez  Dian.  etc.  Posset  tamen  virgo  per- 
mittere  tangi;  imo  teneretur  sinere,  ut 
ab  alia  foemina  curetur,  ut  recte  ait 
Diana). 

373;  »  Resp.  2.  Non  licet  se  mutilare 
nisi  sit  necessarium  ad  conservatio- 
nem  corporis  totius,  quia  nemo  est 
suorum  membrorum  absolute  domi- 
nus.  Less.  ^6.  » 

Unde  resolves: 

»  1 .  Non  licet  se  castrare  ad  con- 
servandam  castitatem,  vel  sedandas 
tentationes,  quia  hoc  ad  eumfinem  non 
est  necessarium.  S.  Th.  i^  Less.  M*)l. 
Fill.  18  etc. 

»  Peccant  parentes,  qui  filios  etiam 
consentientes  castrant  ut  sint  utiles 
cantui.  Vid.  Laym.  i».  » 

374.  Quaeritur  an  liceat  pueros  ca- 
strare  ad  vocem  in  eis  conservandam. 
Prima  sententia  probabilior  20  negat 
cum  Busemb.  hic,  Spor.  21  et  Salman- 
tic.  22  Lugo  Bonac.  Dian.  Villal.  etc. 
Si  enirn,  dicunt,  pro  bono  animae  id 
non  licet,  quanto  minus  pro  lucro  tem- 
porali?  Deinde  aiunt,  quod  conservatio 
vocis  non  est  bonum  tanti  momenti, 
ut  liceat  agere  quod  natura  reprobat. 
Secunda  tamen  sententia,  quam  tenent 
Tambur,  23  Trull.  Salon.  Pasqual.  ap. 
Salm.  24  et  probabilem  putant  Mazz.  25 
EIbeI26  (qui  insinuandum  censet  ob 
praxim  toleratam)  aflSrmat  licere,  mo- 

(18)  T.  29.  c.  i.  q.  3.         (19)  Ibid.  n.  2. 

(20)  In  Hom.  Ap.  tr.  8.  n.  3.  hauc  scntenliam  nc- 
gantem  non  dicit  probabiliorem  sed  communiorciii. 

(21)  De  S.  praec,  c.  3.  n.  32.  (22)  De  rsst, 
c.  2.  n.  4S.  et  de  S.  praec.  n.  121.  in  line. 

(23)  L.  6.  c.  2.  §.  5.  n.  4. 

(24)  De  rest.  dict.  n.  43. 
(23)  Dc  rest.  q.  3.  c.  1.  S.  1.         "(26)  N.  29. 


CAP.  I.  DUB.  II.  DE  OCCISiONE  SUI  IPSIUS 


»31 


do  absit  morale  periculum  vitae,  et 
non  fiat  pueris  invitis.  Ratio  istornni 
est,  tura  quia  eunuchi  utiles  sunt  bono 
communi  ad  divinas  laudes  in  ecclesiis 
suaviuscanendas;  tum  quia  conserva- 
tio  vocis  non  parvi  quidem  momenti 
in  eis  dicendum  est  bonum,  cum  per 
illud  conditionem  notabililer  in  me- 
lius  mutent,  et  per  totam  vitam  nobi- 
lem  et  pinguem  sustentationem  sibi 
coraparent;  et  ideo  tantum  bonum  iu- 
sta  esse  causa  videtur,  ut  cum  illo 
tale  corporis  nocumentum  resarciri  11- 
citepossit;  tanto  magis,  quod  hoc  in 
dies  in  usum  deducitur  et  ab  ecclesia 
toleratur,  ut  ait  Elbel. 

375.  «  Quaeres,  an  sepeliendus  sit 
in  loco  sacro,  qui  seipsum  occidit. 

»  Resp.  Id  vetant  ecclesiae  canones, 
qui  tamen  non  sunt  intelligendi  de  iis 
qui  ex  furore ,  amentia  vel  passione 
gravissimae  tristitiae,  turbata  phauta- 
sia ,  id  facerent ,  vel  qui  ante  mortem 
vere  de  hoc  doluerunt.  Quod  si  con- 
stet,  querapiara  se  ipsum  occidisse  et 
dubitetur,  utrum  deliberate ,  an  ex  a- 
nimo  tvirbato  factum,  ia  praxi  priva- 
tur  sacra  sepultura,  cum  praesumatur 
secundum  opus  externum  voluntarie 
esse  factum:  nisi  tamen  ex  circum- 
stantiis  contrarium  colligatur.  Si  vero 
dubitetur  a  seipso,  an  ab  alio,  v.  gr. 
si  praecipitatus  iu  aquam;  delictum 
tam  atrox  et  contra  uaturam  non  prae- 
sumitur  sine  evidentibus  indiciis.  Mo- 
lin.*  VideLaym.  2.Videetiam  Escob.  3 
qui  dicit,  eum,  qui  moritur  ex  vulnere 
in  duello  accepto,  si  vivus  ex  loco  di- 
scessit,  non  esse  privandum  sepultura 
ecclesiastica.  » 

DuBiDU  n.  Ad  et  quomodo  liceat 
occidere  malefactorem. 

576.  An  liceat  occidere  proscriptos  propria  au- 

ctoritate. 
oll.  An  liceat  principi  occidere  reos  non  prius 

sententia  damnatos. 

578.  An  liceal  unquam  clericis  damnare  reos 
poena  mortis, 

579.  An  teneatur  iudex  concedere  tempus  reo 
pro  sumplione  sacramenU  pocniicnUae^  el 
eucharistiae. 

(1)  Tr.  5.  disp.  20.  n.  11.  (2)  Ibid.  n.  8. 

(5)  E.  7.  q.  8.  (4)  Vide  Hom.  Ap.  tr.  8.  ii.  i.'. 
l;1)  De  S.  praec.  c.  I.  n.  19.  (.5)  Ibul.  c.  2.  n.  2. 
v?)  V.  Homicidium.     (8)  f  r.  2j).  c.  2.  (j.  6.  n.  'i7. 


«  Resp.  Extra  causam  neeessariae  de* 
fensionis,  de  quo  infra ,  nulli  id  licet 
nisi  auctoritate  publica  et  iuris  ordiu© 
servato,  ut  patet  Exod.  c.  22.  et  Rom. 
c.  13. 4. 

Vnde  resolves: 

376.  «  1.  Non  licet  marito  uxorem, 
aut  patri  filiam  occidere  in  adulterio 
deprehensas:  quia  ad  id  nonhabeni  au- 
ctoritatem  publicam;  el  leges  civiles 
id  permittentes  in  iure  canonico  sunt 
correctae  ,  tanquam  iniquae  (  Hinc 
damnata  est  opinio  contraria  ab  Alex. 
VII.  propos.  IST.).  Secus  est  de  proscri- 
ptis,  quos  occidendi  cuivis  auctoritas 
publica  datur;  idque  non  iniuste,  cum 
ad  reip.  defensionem  sit  necessarium 
(Modo  occisio  non  fiat  extra  territo- 
rium  proscribentis :  nisi  praesumatur 
licentia  alterius  principis.  Salm.  s.  Vi- 
de  n.  380.  vers.  Decius).  Peccant  ta- 
men  qui  non  ex  zelo  iustitiae,  sed  odio 
aut  privatae  vindictae  causa  faciunt. 
V.  Laym.  ^. 

377.  »  2.  Peccat  princeps  vel  magi- 
stratus  (regulariter  loquendo)  ut  v.  in- 
fra  l.  4.  n.  193.  qui  occidi  iubet  reos 
non  citatos  vel  non  auditos  vel  non 
damuatos,  etsi  privata  scientia  constet 
esse  noceutes;  quia  ex  iure  naturae 
actus  publicus  fieri  debet  ex  scientia 
et  auctoritate  publica.  V.  Cai.  '  Fill.  * 
Bonac.  9.  Vide  et  infra  l.  4.  n.  192. 
(Excipe  1 .  si  crimen  sit  notorium.  2. 
Si  esset  periculum  seditionis  aut  esset 
dedecus  regis,  si  iuridice  procederetur. 
Salm.  10).» 

378.  Notandum  hic  1.  clericis ,  etsi 
laicalem  potestatem  habentibus,  illici- 
tum  esse  reos  poena  mortisdamnare  i*. 
In  hoc  tamen  potest  papa  dispensare, 
ut  Salm.i2  cum  s.  Th.  etc.  Et  ipsi  epi- 
scopi  vel  similes  habentes  dominium 
temporale  loci  ad'.Caius  ,  possunt  licite 
committere  laicis  potestatem  suam  ad 
causam  sanguinis.  Salm.  i^  cum  s.  Th. 
Bonac.  TruU.  etc.  Vide  dicenda  l.  7. 
num.  468. 

379.  Notandum  2.  quod  iudex  tene- 

(9)  Loc.  c.  p.  I.  n.  7.  (10)  Ibid.  n.  18. 

(11)  E\  c.  Coiiliaeiitia  4.  tit.  2a.  lib.  S.  de  cler 
pcicu&surc.      (12)  De  S.  pracc.  c.  1.  n.  13.  ct  II 

(15)  ibid.  u.  m. 


4Si 
tur  sub  gravi  concedere  reo  tempus 
sufficiens  ad  confessionem ,  etsi  time- 
retur  periculum  direptionis.  Salm.  i 
cum  Navarr.  Sylv.  Trull.  etc.  Tenetur 
etiam  concedere  tempus  pro  sumptio- 
ne  communionis  ( nisi  tamen  grave 
damnum  timeatur);  cum  reus  sit  tunc 
in  articulo  mortis,  in  quo  praeceptum 
communionis  obligat  iure  divino;  Sal- 
mant.2  cum  Suar.  Navarr.  Lug.  etc; 
et  de  hoc  adducunt  motum  proprium 
s.  Pii  V.  Et  tunc  etiam  non  ieiunus 
reus  potest  communicare  ,   quia  tunc 
vere  est  in  articulo  mOrtis,  ut  Salm.  3 
cum  Nav.  Bon.  Lugo  Suar.  etc.  Et  lau- 
dabiliter  potest  communicare  eadem 
die  mortis ,  modo  communio  praece- 
dat  per  horam  executionem  ,  ut  Sa  et 
Fagund.  *. 

Notandum  3.  quod  si  reus  nolit  pec- 
cata  confiteri,  post  adhortationem  lici- 
te  potest  occidi  a  carnifice,  quia  tunc 
sua  damnatio  suae  culpae  tribuitur. 
Salm.  *  cum  Trull.  Bon.  Salm.  et  aliis. 

Ddbidu  IU,  An  et  quomodo  liceat  occidere 
privala  auctoritate  iniquum  aggressorera. 

580.  ^n  liceat  tueri  vitam  cum  morte  invaso- 
ris.  An  autem  veletur  rejs,  et  praecise  ban- 
nitis  armis  se  defendere. 

581.  An  liceat  viro  honorato  occidere  invaso- 
rem  sui  honoris.  An  autem  id  liceat  ple- 
beio ,  vel  ecclesiastico ,  si  fugere  possit  sine 
periculo  vitae.  Et  quid  si  contumelia  sit  iam, 
illata. 

382.  Vide  plures  resolutione»  p.  Bmembai. 

383.  Quaest.  -I .  An  liceat  occidere  furem  rei 
magni  valoris.  Quaest.  2.  Quantus  debeat 
esse  isle  valor.  Et  quid  si  valor  sit  modi- 
cuSj  sed  res  tollalur  cum  violentia.  Quaest.  3. 
Quid  si  fur  rem  iam  dbslulerit^  et  resistat 
domino  volenli  eam  recuperare. 

584.  Quaest.  4.  An  liceat  clericis  et  religiosis 
furem  interficere.  El  utrum  tunc  incurrant 
irregularitatem.. 

585.  Qu<iest.  b.  An  liceat.  cuique  per  famulos 
armis  sua  defendere. 

586.  Quaest.  6.  An  liceat  occidere  invasorem 
pudicitiae. 

887.  An  liceat  praevenire  aggressorem. 

588.  An  liceat  occidere  falsum  accusatorem. 

589.  Anpossis  et  tenearis  tueri  vitam  innocentis. 

590.  An  etiam  cum  morte  invasoris. 
iWI.  An  liceat  occidere  invasorem  honoris,vel 

pudicitiae  allerius.  Et  quid  si  foemina  con- 

senlit. 
592.  An  possimus,  et  leneamur  tueri  bona  pro- 

rimi,  eliam  cum  occisione  furis. 

(1)  C.  UD.  n.  21.  (2)  Ibid.  (3)  IMJ. 

(4)  Ibid.  n.  22.  (3)  N.  25.  (6)  2.  2.  q.  74.  a.  7, 
(7)  Dub.  8.  n.  44.  (8)  Loc.  c.  (9)  Resp.  ad  1. 
(10)  D«  8.  pracc.  n.  8.     (11)  De  iust.  d.lO.ti.  133. 


38o.  «  Resp.  lus  naturae  permittit, 
ut  vim  vi  repellas  et  aggressorem,  qui 
inique  eripere  tibi  conatur  vitam  aut 
quae   ad  eam  honeste  ageadam  tibi 
sunt  necessaria,  ut  bona  temporalia, 
lionores,  pudicitiam,  membrorum  in- 
tegritatem,  praevenias  et  occidas :  ita 
tamen,  ut  id  fiat  animo  te  defendendi 
et  cum  moderamine  tutelae  inculpa- 
tae,  hoc  est,  non  inferendo  maius  da- 
mnum  nec  utendo  maiore  vi  ,  quam 
necessarium  est  adarcendam  iniuriam. 
Ita  comm.  s.  Th.  6  Mol.  etc.  Less.  '. 
(Nota  hic  errare  uuperum  auctorem  li- 
bri,  cui  titulus  Esposizione  della  dot- 
trina  cristiana,  dicendo  quod  s.  Thom. 
cum  s.  Aug.  negat  licitum  esse  occi- 
dere  aggressorem  ob  defensionem  pro- 
priae  vitae ;  nam  Angelicus  expresse 
oppositum  docet  8  inquiens:  Nec  est  ne- 
cessarium  ad  salutem ,  ut  homo  actum 
moderatae  tutelae  praetermittat  ad  evi- 
tandam  occisionem  alterius.  Addit  tan- 
tum  9  et  expUcat  doctrinam  s.  Augu- 
stini ;  et  ait:  quod  in  occidendo  non  pot- 
est  intendi  mors  alterius^  sed  sola  pro- 
pria  defensio).  » 

Et  cumd.  Th.  admittit  catech.  rom.^^i 
ubidicitur:  Licetetiam  salutis  suae  tuen- 
daecausaalterum  occidere;  subdens  sa- 
tis  apparere,  quod  huiusmodi  homici- 
dium  a  lege  divina  non  vetatur.  Et  ita 
Lugo  1*  Less.  ^2  cum  s.  Anton.  Az.  Bon. 
Sot.etc.  communiter,contraGers.  Rich. 
de  s.  Vict.  HugoD.  etc.  apud  Sahii.  <3. 
Id  probat  s.  Thom.  i^  ap.  Bus.  ex  illo 
Exod.  15  ubi  dicitur:  Si  effringens  fur 
domumy  sive  suffodiens  inventus  fuerit 
et  accepto  vulnere  mortuus  fuerit,  per- 
cussor  non  erit  reus  sanguinis.  Hinc 
subdit  s.  doctor:  Sed  multo  magis  li- 
citum  est  defendere  propriam  vitam^ 
quam  propriam  domum.  Idem  docet  s. 
Bon.i6  s.  Anton.i7  Cont.  Tourn.is  cura 
Estio  Sylvio  Pontas  Natal.  Alex.  et  a- 
liis  innumeris  cum  Salonio,  qui  vocat 
oppositamsententiam  teraerariam  cura 
repugnet  communi  dd.  et  pluribus  le- 
xtibus  et  praesertim  in  c.^.et  in  c.  Si- 

(12)  L.  2.  c.  9,  d.  8.  (15)  De  S,  piacc.  c.  1.  n,  SI 
(14)  Loc,  c.  (IS)  C.  22,  V,  2.  (16)  Serni.  0 
Jo  10.  praej.  (17)  P.  2.  l.  7.  c.  8.  S-  E. 

aS)  Dt!  u.  r.^wc.  »,  3.  scM  2.  i>.  1. 


CAP.    I.  DUB.  III.  DE  OCCISIONE  AGGRESSORIS 


433 


gnificasti,  8.  de  homic.  et  c.  Si  vero  3. 
de  sent.  excomm.  ubi  dicitur:  Cum 
vim  vi  repellere  omnes  leges  omniaque 
iura  permittant.  Sed  dices:  qui  iniu- 
stum  invasorem  occidit  ad  suam  vitam 
tuendam,  excedit  moderamen,  praefe- 
rendo  vitam  temporalem  propriam  ae- 
ternae  vitae  proximi  sui.  Respondetur 
cum  Cont.  Tourn.  *  Less.  2  Soto  3  Pe- 
trocor. ''  et  aliis  communiter,  tum  nos 
teneri  praeferre  bonum  altioris  ordinis 
proximi  bono  inferiori  nostro,  cum 
vita  ex  gr.  nostra  absolute  necessaria 
est  ad  salutem  spiritualem  proximi, 
ut  si  infans  alias  esset  decessurus  sine 
baptismo.  Secus  vero,  si  ipse  invasor 
ex  sua  malitia  in  periculum  damna- 
tionis  se  coniicit ;  tunc  enira  cum  quis- 
quis  ius  habeat  ad  vitam  suam  tuen- 
dam,  licite  vim  vi  repellit,  etiam  cum 
damnatione  invasoris.  Eademque  ratio 
valet,  si  timeatur  ab  invasore  vulnus 
grave ,  aut  deformitatem  afiferens ,  ut 
Salm.  5  et  Ronc.  ^.  Et  eadem  ratio  cur- 
rit  pro  defensione  honoris  et  bonorum 
fortunae,ut  infra,  Hiric  etiam  clericus 
aut  religiosus  potest  occidere  invaso- 
rem  suae  vitae ,  neque  tunc  incurrit 
excommunicationem  aut  irregularita- 
tem,  ut  Salm.  '  cum  aliis  8  (Vide  di- 
cenda  de  cens.  l.  7.  n.  388.).  An  autem 
fiat  vel  ne  irregularis  clericus  adulter, 
qui  ob  se  defendendum  a  marito  eum 
occidit:  vide  infra  hic  num.  398.  v. 
In  ordine:  ubi  distinguitur,  si  invasio 
praevideatur  proxima  vel  remota.  Dixi 
autem  potest  occidere;  nemo  enim  te- 
netur  aggressorem  occidere,  sed  licite 
et  laudabiliter  potest  occisionem  pro- 
priam  permittere,  ne  alter  vita  tem- 
porali  et  aeterna  privetur,  ut  dicunt 
communiter  Less.  9  cum  s.  Antonin. 
Sylv.  et  Salm.  lo  cum  Sot.  Bann.  etc. 
(contra  Abul.  et  Fagund.)  qui  non  sunt 
audiendi.  Excipiunt  4 .  Salm.  quando 
vita  invasi  esset  valde  utilis  bono 
communi.  Excipiunt  2.  Less. "  cum  s. 

(1)  Loc.  c.    (2)  L.  2.  c.  9.  n.  81.    (S)  Q.  t.  a.  8. 
(4)  L.  4.  c.  3.  q.  3.  (S)  Tr,  10.  c.  8.  n.  7. 

(6)  De  S.  pracc.  c.  3.  q.  1.  (7)  Loc.  c. 

<8)  Ex  c.  Sigiiificasli,  et  Clem.  81  ruriosiis  de  hom. 
(9)  N.  SS.  (10)  N.  47.  (11)  N.  S6.  (12)  L.  5. 
\.  5  p.  3.  c.  2.  n.  5.     (13)  L.  6.  c.  1.  S-  1.  «•  8. 

WOR.  I. 


Ant.  et  Salm.  cum  aliis ,  quando  ipse 
esset  in.peccato  mortali,  quia  tunc  o- 
mnino  teneretur  se  defendere. 

«  \ .  Non  licet  reo  occidere  ministros 
iustitiae,  aquibus  ad  carcerem  vel  sup- 
plicium  trahitur  (Ftde  l.  4.  n.  279.):  uti 
nec  licetid  proscripto,  ut  notat  ex  com- 
rauni  Laym.i2  quia  non  sunt  iniqui  ag- 
gressores.  » 

Decius  et  Carterius  apud  Tamb.  *3  et 
plures  auctores  ap.  Clarum  et  Nellum, 
ut  refert  Az.i^  tenent  licitum  esse  pro- 
scriptis  se  defendere,  quia  lex  humana 
auferre  nequit  ius  quod  unusquisque 
habet  ad  suam  vitam  tuendam;  et  pro- 
babilem  hanc  opinionem  putatAzor.  i5 
et  idem  videtur  sentire  Tamb.'^.  Sed  o- 
mnino  tenenda  est  opposita  cumRonc. " 
Croix»8  Salm.19  Eib.20  cum  Sa  et  com- 
muni.  Ratio,  quia  lexhumana  bene  pot- 
est  cuilibet  tribuere  ius  necandi  reum, 
et  vice  versa  auferre  ipsi  ius  se  defen- 
dendi;  alias  possent  rei  etiam  a  carni- 
fice  se  tueri,  quod  nuUus  admittit.  Cer- 
tum  est  autem  licere  unicuique  proscri- 
ptos  occidere ;  non  vero  alios  reos,  et- 
iamsi  essent  publici  grassatores,  et  et- 
iam  capite  damnati,  nisi  ipsi  vellenJ  ti- 
bi  rapere  magnam  quantitatem  (iuxta 
infra  dicenda  n.  383.).  Ita  Croix  21  et 
Elb.  22.  Hinc  peccant  satellites  aut  mi- 
lites,  qui  reum,  cuius  captio  ipsisman- 
data  sit,  fugientem  aut  resistentem  in- 
terimunt,  nisi  hoc  auctoritate  publica 
eis  sit  mandatum:  id  vero  tantum  fieri 
poiest,  si  capiendus  sit  reus  sufficien- 
ter  diflFamatus  alicuius  criminis  capi- 
talis,  et  non  possit  alio  modo  capi ;  et 
alias,  eo  dimisso,  graviora  mala  ab  ipso 
timeantur.  ItaCroix^s  EIb.2<  et  Diau.25 
cum  Farinac.  et  Claro. 

381 .  «  2.  Etsi  ob  contumeliam  ali- 
quam,  v.  gr.  si  viro  honorato  dicatur 
mentiris,  non  liceat  alterum  occidere, 
eo  quod  aliter  repelli  possit  ac  soleat 
(Less.  Azor.  Hurt.  etc.  Dian.  26)^  licere 
tamen,  si  aggressor  fustem  vel  alapara 

(14)  P,  3.  c.  1.  q.  11.  (IS)  L.  c.  (16)  Ibid. 
(17)  De  S.  praec.  c.  3.  q.  3.  (18)  L.  3.  p.  1.  u.  816. 
(19)  Tr.  23.  c.  1.  n.  19.  (20)  Dc  homic.  n.  33. 
(21)  L.  5.  p.  1.  n.  796.  (2i2)  N.  SS.  el  S6. 
(23)  N.  797.  (24)  N.  34.  (2o)  P.  8.  ir.  7.  r.  44. 
(26)  P.  S.  t.  4.  r.  12.  et  IH 

^8 


434  tlB.  III.  TRACT.  IV. 

viro  valde  liouorato  impingere  conare- 
tur,  quara  aliter  avertere  non  posset, 
docent  cura  Diana  <  Less.  Hurt.  et  alii 
42.  (Sed  io  praxi  rarissime  uti  licet 
praedicta  opinione,  nam  Sylvius^  recte 
sic  ait;  Etiamsi  honor  sit  bonum  prae- 
stantius^  quam  divitiae^aut  nullumaut 
rarissimum  arbitramur  esse  casum^  quo 
pro  defensione  solius  honoris  liceat  ag- 
gressorem  interficere  ). 

»3.  Si  fuste  vel  solo  vulnere  vel 
amputatione  brachii  vel  aliter  arcere 
iniustam  vim  potest,  non  licetoccidere. 
Unde  si  quis  sit  persona  talis,  cui  non 
sit  dedecus  fugere,  debet  fugere  potius, 
si  potest  et  salvare  se  ( Nisi  sit  peri- 
culum  percussionis  in  fugiendo;  et  ila 
tenendum  cum  Lugo  3  et  Salm.  *  cum 
Tapia  etc.  contra  aliquos  &  qui  dicunt 
iraprobabiliter,  etiam  plebeio  fugam  es- 
se  ignominiosam.  Unde  clerici,  et  reli- 
giosi  tenentur  fugere,  si  possint  sine 
periculo  vitae,  quia  ipsis  fugere  non  est 
probrosum,  sed  honorificum,  ut  Lug.6. 
Sed  etiam  respectu  secularium  et  no- 
biUum  sapienter  advertit  Sylvius  '  di- 
cen?,: Etiamsi  honor  sit  bonum praestan- 
tius^  quam  divitiae,  aut  nullum  aut  ra- 
rissimum  arbitramur  esse  casum,  quo 
pro  defensione  solius  honoris  liceat  ag- 
gressoreminterficere).  Secus  tamen,  si 
turpe  sit  fugere,  v.  gr.  viro  uobili  vel 
oificiali  bellico;  nisi  rursus  hic  et  nunc 
id  tali  turpe  non  esset  ob  praestantiam 
invasoris  vel  alias  eius  qualitates,  v. 
gr.  quia  ebrius  est  vel  araens*,  talem 
enim  occidere  non  licet,  quando  potest 
fugere.  Mald.  Dian.  8.  Vide  Laym.  9. 

382.  »  4.  Non  licet  occidere  furem  ob 
res  exiguas.  Hinc  proscripta  est  opinio 
dicens  posse  occidi  furem  pro  conser- 
vatione  unius  aurei,  ab  Innocentio  xi. 
prop.  31 .  Licet  autem,  si  quis  auferat 
honorem  valde  notabilem  dut  bona 
magni  momenti;  nisi  tamen  alia  via, 
v.  gr.  iuris,  vel  aliter  arceri  aut  re- 
cuperari  possint.  Quare,  quando  iura 
significant  furem  nocturnum  occidi  im- 

(1)  Loc.  c.  r.  4.  (2)  In  2.  2.  q.  G4.  a.  7.  q.  9. 
(5j  D.  10.  n.  166.         (4)  C.  1.  C»)  W.  19. 

(G)  Loc.  c.  (7)  lii  2.  2.  q.  64.  a.  7.  q.  9. 

(8)  1'.  S.  tr.  4.  i.  «)  (9)  lliia.  c.  3.  -.).  2. 

(11)  iLid.  11.  4. 


DE  V.  PRAEC.  DECAt,. 

pune,  non  autem  diuruum,  praesup- 
ponunt,  quod  plerumque  uocturni  non 
possint  aliter  arceri,  diurni  autem  pos- 
sint.  Alioqui  enim,  si  nocturnus  potest 
capi,  non  debet  occidi:  et  si  diurnus 
non  potest  capi  nec  repeti  ab  eo  quod 
aufert,  nisi  occidendo,  id  licet:  ea  ta- 
men  non  debent  esse  parvi  momenti,  et 
minimum  unius  aurei,  secundum  Mo- 
lin.lo.V.Laym.^i.Vel  poftus  secundura 
alios  apud  Dian.i2  duorum:  quamquam 
et  hoc  Dianae  i^  nimis  laxum  videa- 
tur:  imo  Bon.i^  rem  nonmagni  valoris 
hic  censet,  etsi  sit  trium  vel  quatuor 
aureorum.  Si  tamen  talem  rem  fur  v. 
gr.  usurpet,  vidente  ac  resistente  do- 
mino  aut  custode,  aut  huic  vim  faciat, 
V.  gr.  repetefttem  incipiat  ferro  inva- 
dere,  permittunt  caedem  Bon.  Dian.  15 
{Sed  vide  infra  n.  383.  q.  2.  in  fin.).  Ut 
etiam  si  dubium  sit,  an  res  possit  ali- 
ter  salvari  aut  recuperari.  Bon.'6;  quia 
nemo,  inquit,  tenetur  se  exponere  pe- 
riculo  amittendi  res  suas.  V.  Laym.  " 
Nav.  Less.  Dian.is. 

»  5.  Probabilius  est  haec  etiam  lice- 
re  clericis  et  religiosis  ob  bona  tempo- 
ralia.  luraveroiucontrarium  afferri  so- 
litaintellige,  quandonon  servatur  mo- 
deramen  inculpataedefensionis.  Lay.i^ 
(Cura  aliis  infra,  vide  n.  384.)  Tann.2o 
Esc6b.2i  qui  etiam  docet  ex  Tann.22  li- 
cere  virgini  occidere  invasorem  pudi- 
citiae,  si  violantem  nequeat  aliter  eva- 
dere  ( Vid.  infra  n.  386. ). 

»  6.  Cum  tamen  iniquus  aggressor 
sit  in  periculo  salutis,  potest  quis  ex 
caritate  ei  parcere,  et  iniuriara  potius 
pati  {Vid.  dicta  num.  380.);  sed  non  te- 
netur  eo  quod  alter  sua  malitia  sit  in 
isto  periculo.  Laym.  23. 

»  7.  Non  licet  occidere,  si  iniuria  iam 
est  contracta,  vel  aggressor  iam  fugit; 
quia  id  non  esset  se  defendere,  sed  vin- 
dicare:  ut  docet  Tol.  Rodr.;  sed  Henr. 
et  Nav.2i  Fern.25  dicunt,  si  laesus  ma- 
gnam  faceret  iacturam  honoris,  nisi  fu- 
gientemmoxpersequeretur,  posse  eum 

(12)  P.  3.  t.  4.  r.  18.  (13)  L.  c.  (14)  De  rest. 
(IS)Loc.c.  (16)Loc.c.  (17)  Ibid.  (18)  Loc.  c. 
(19)  Ibid.  (20)  T.  3.  d,  4.  q.  8.  d.  4. 

(21)  E.  7.  c.  8.  (22)  T.  3.  d.  4.  n.  68.  (23)  Ili 
(24)  C.  15.  n.  S.  ^o^^  p   i 


CAP.  I.  DUB.  in.  DE 

perseqm,  et  percutere,  quantum  esset 
satis  ad  defensionem  honoris  (Sed  op- 
positum  tenendum  omnino  cum  Lug.  i 
Viva2  cum  Sot.Mol.  Vasq.  et  alii  com- 
muniter  ap.  Lugo.  Ratio,  quia  tunc  uon 
recuperatur  honor  per  se,  sed  per  da- 
mnum  alterius  apud  homines  improbos, 
quod  est  intrinsece  malum.  Et  nequeo 
intelligere,  cur  sententia  coutraria  non 
debeat  dici  proscripta  ex  prop.  30.  da- 
mnata  ab  Innoc.  xi.  quae  permittebat 
repercutere  percutientem  qui  fugit,  si 
aliter  ignominia  vitari  uequibat).  Con- 
cedit  tamen  c.  Lugo  Molin.  Less.  etc. 
cum  Dian.3  licei'e  furem  fugientem,  v. 
gr.  cum  equo  tuo,  conficere  telo  vel 
sagitta,  quia  invasio  adhuc  durat  (  V. 
infra  q.  \.  in  fin.).  Etsi  vero  id  non  li- 
ceat,  postquam  in  tutum  se  recepit;  si 
tamen  per  iudicem  non  possis  recupe- 
rare  rem  tuam,  potes  ingredi  locum , 
ubi  illa  detinetur,  eamque  tibi  vindi- 
care,  et  si  alter  vi  impediat,  vim  vi  re- 
pellere.  Tan.  Less.  Mald.  Hurt.  Dian.  * 
{Vide  infra  q.  3.).  » 

383.  Adverte  hic  quatuor  proposit. 
damnatas:  \.  propos.  31.  ab  Innoc.  xi. 
quae  dicebat :  Regulariter  possum  oc- 
cidere  furem  pro  conservatione  unius 
aurei.  2.  prop.  32.  Non  solum  licitum 
est  defendere  defensione  occisivay  quae 
actu  possidemus^  sed  etiam  ad  quae  ius 
inchoatum  habemus^  et  quae  nos  posses- 
suros  speramus.  3.  prop.  33.  Licitum 
est  tam  haeredi,  quam  legatario  contra 
iniuste  impedientem^  ne  vel  haereditas 
adeatur  vel  legata  solvantur^  se  taliter 
defendere;  sicut  et  ius  habenti  in  cathe- 
dramvel  praebendam  contra  earumpos- 
sessionem  iniuste  impedientem.  4.  prop. 
est  18.  ab  Alex.  vii.  damnala:  Licet  in- 
terficere  falsum  accusatorem^  falsos  te- 
stes  ac  etiam  iudicem^  a  quo  iniqua  cer- 
to  imminet  sententia^si  alia  via  nonpot- 
est  innocens  damnum  evitare.  His  posi- 
tis  quaeritur  1 .  an  liceat  occidere  fu- 

(1)  D.  10.  ex  n.  189.  et  seq.       (2)  Iq  prop.  17. 
Aloxandri  vii.  d.  9.         (3)  P.  8.  tr.  7.  misc.  r.  47. 
(4)  P.  8.  t.  5.  resol.  37.  p.  8.  t.  7.  r.  47. 
^a)  Tr.  «le  euch.  (6)  De  8.  praec.  c.  1.  n.  80. 

(7)  P.  5.  t.  4.  c.  3.  %.  IS.  et  eod.  c.  3.  iii  priiic. 

(8)  L.  lurem,  ff.  ad  1.  Coruel.  (9)  Loc.  c.  §.  2. 
(lO)  In  2.  2.  q.  64.  a.  7.  q.  8.  (11)  De  iusl.  el 
<ur.  1.  3.  q.  1.  a.  S.  (12)  V.  defeuiio  ■.  4. 


OCCISIONE  AGGRESS0RI9  »35 

rem  rei  magni  momenti.  Negat  prima 
sententia,  quam  tenent  Gers.  ^et  Abul. 
Abb.  Cov.  Sylv.  et  Tamb.  apud  Salm  g. 
Ratio,  ut  isti  dicunt,  quia  ex  praece- 
pto  ciiaritatis  debemus  praeferre  vi- 
tam  proximi  rebus  temporalibus.  Eam- 
que  probant  ex  c.  Suscepimus  de  horni- 
cid.  ubi  Pontifex  duos  damnavit  reli- 
giosos,  quia  alter  ipsorum  interfecit 
duos  latrones,  vestes  ei  eripere  conan- 
tes,  quoniam  (verba  textus)  expediebat 
potius  rerum  sustinere  iacturam,  quam 
pro  conservandis  vilibus  rebus  et  tran- 
sitoriis^  tam  acriterin  alios  exardescere. 
Secunda  tamen  probabilissima  et  com- 
munis  sententia  affirmat;  et  hanc  te- 
nent  s.  Anton.  '  ex  lac.  Aret.  et  Petro 
sic  tradit:  Nam  si  possum  occidere  fu- 
rem^  ubi  non  cognosco^  et  non  potest  ei 
rebus  furatis  providen  per  iudicem  8, 
multo  magis  licet  occidere^  ubi  persona 
aliter  salva  esse  non  potest:ldem  docuit 
s.  Antonin.  9  dicens:  Item  licita  est  de- 
fensio  cum  moderamine.,  non  solum  pro 
persona,  sed  etiam  pro  rebus;  et  non  so- 
lum  pro  suis^  sed  etiam  pro  rebus  sibi 
depositis  et  commodatis,  et  etiam  pro  re- 
bus  amicorum  et  propinquorum  suorum 
eos  scilicet  adiuvando.  Idem  tenet  Syl- 
vius'Oinquiens  licitum  esse  occidereag- 
gressorem  rerum,  si  sint  magni  momen- 
ti,  et  non  possint  aliter  aut  defendi  aut 
recuperari,  quam  per  mortem  diripien- 
tis. Ideax  scribitDomiuicus  Soto  ^^-.Dum 
quis  quempiam  aggreditur  ut  trucidet 
vel  sua  eripiat,  potest  ille  vim  vi  repel- 
lendo  eum  interimere.  Idem  tenent  An- 
geLi2  Sylvest.<3  Armillai^.  Idem  docuit 
olim  d.  Raymundus  ^s  sic  dicens :  Non 
possum  repellere  a  possessione,  nisi  illos 
occidam^  et  sic  erit  licita  talis  defensio. 
Idem  docent  Sot.ie  Less.i?  Lug.J?  Cai.w 
Croix  20  Elbel  21  Ronc.22  et  Salm.23  cum 
Bonac.  Suar.  Prado  etc.  et  clare  adhae- 
ret  s.  Thom.2<.  Et  probatur  1.  ex  illo 
Exodi  25j  prout  retulimus  supran.  380. 

(13)  V.  excommuuicatio  iu  6.  n.  8. 

(14)  V.  defeosio.         (IS)  L.  2.  de  raptu,  §.  18. 
(16^  De  iust.  1.  1.  q.  1.  a.  8. 
(IV)  L.  2.  c.  9.  d.  11.  (18)  D.  10.  n.  17S. 
(19)  2.  2.  q.  64.  a.  7.         (20)  L.  3.  p.  1,  n.  808. 

(21)  De  hoiTiic.  ex  n.  64. 

(22)  De  5.  prapc.  c.  S.  q.  S.  (25)  N.  81. 
(24)  %.  2.  ^.  fi4.  a,  7.  v.  Sed  eoutra.     (2.^)  22.  2. 


436  tiB.  in.  TRACT.  IV. 

Ex  quo  textu  s.  Thomas  i  iafert  mullo 
magis  licere  vitam  tueri,  dicens:  Sed 
multo  magis  licitum  est  defendere  pro- 
priam  vitam,,  quam  propriam  domum: 
ergo  supponitpro  certo  textum  permit- 
tere  occidi  invasorem  bonorum.  Nec 
obstant  verba  quae  post  allata  verba 
leguntur  in  eodem  Exodi  textu,  ni- 
mirum :  Quod  si  orto  sole  hoc  fecerit , 
homicidium  perpetravit,  et  ipse  morie- 
tur.  Nam  bene  respondet  Cornelius  a 
Lapide  2  quod  id  non  dicitur  ibi,  quia 
post  lucem  abest  periculum  mortis,  sed 
quia  alto  iam  meridie  fur  melius  agno- 
sci  potest  et  sic  facilius  bona  recupe- 
rari  possunt  in  iudicio;  insuper  quia 
orto  sole  melius  potest  fur  repelli,  in- 
vocato  vicinorum  auxilio.  Probatur  2. 
ex  c.  Dilecto  de  sent.  exc.  in  6.  ubi  di- 
citur:  Licuit  utique  ipsi  deeano,  siprae- 
dictus  Ballivus  eum  bonis  suis  munda- 
nis  iniuriose  expoliare  praesumpserit... 
se  tueri.  Deinde  subditur:  Et  quoniam 
adversus  eius  nimiam  potentiam  suffi- 
ciens  temporalis  defensio  sibi  forte  non 
aderat  etc.  Ex  quo  supponit  papa  po- 
tuisse  armis  secularibus  se  defendere, 
si  vires  suppetebant.  Probatur  3.  ra- 
tione,  quae  inter  alias  mihi  potior  est 
eamque  tradunt  Lugo  et  Salmant.  quia 
praeceptum  caritatis  non  obligat  prae- 
ferre  bona  proximi  altioris  ordinis,  ni- 
si  quando  (ut  supra  diximus)  proximus 
est  in  extrema  necessitate;  non  vero 
quando  ipse  sponte  se  exponit  mortis 
periculo.  Et  sic  omnino  eliditur  ratio 
adversariorum ;  namaliasnec  etiamli- 
citum  esset  occidere  iniustum  vitae  in- 
vasorem,  quod  omnia  iura  admittunt. 
Ad  textum  autem  in  c.  Suscepimus,  op- 
positum  ut  supra,  recte  respondent  Sal- 
mant.  3  ibi  merito  damnatos  fuisse  re- 
ligiosos,  quia  res  non  erat  tanti  mo- 
menti ;  nec  timor  mortis  inferendae  a 
latronibus  ibi  iam  vinctis,  qui  a  vin- 
culis  se  solvere  uitebantur,  potuit  oc- 
cidentem  excusare,  cum  interim  bene 
valebat  fugere,  et  a  periculo  se  libera- 
re.  Hinc  dicimus  cum  Less.  ^  Sot.  5  et 

(1)  Loc.  c.  (2)  Iii  cit.  1.  (5)  N.  84. 

(4)  Dict.  dub.  11.  (S)  Loe,  c.  (6)  N.  88. 

(7)  P.  10.  n.  2.  (8)  In  prop.  17.  Alex.  vii.  n.  10. 
C»]  Loc.  (X       (_10)  Dl-  homic.  a.  Ga.      (11)  TheoL 


DE  V.  PRAEC.  DECAL. 

Salm.  6  cum  Bonac.  Prado  TruU.  Dic- 
Sayr.  et  aliis  communiter,  licere  furem 
eminus  telo  occidere,  si  ipse  rem  aspor- 
tet,etpraemonitusde  suopericulo  eam 
nolit  dimittere,  ut  bene  explicat  Bon.'. 
Quaeritur  2.  quantus  debeat  esse  va- 
lor  rei,  ut  liceat  furem  interficere.  Cer- 
tum  est  ad  furem  occidendum  duo  re- 
quiri:primo,  quod  res  alia  via  nequeat 
recuperari;  secundo,  quod  res  sit  ma- 
gni  momenti,  qualis  utique  non  est  va- 
lor  unius  aurei,  ut  habetur  ex  ipsa  pro- 
pos.  damn.  31 .  Nisi  in  aliquo  casu  ra- 
ro,  quo  cuidam  tale  furtum  ingens  da- 
mnum  afferat,  puta  (ut  ait  Viva  8)  si  ar- 
tifici  toUatur  instrumentum  similisva- 
loris,  quo  sublato  ipse  non  possit  suam 
suorumque  vitam  susteotare.  Hinc  ge- 
neraliter  loquendo  dicunt  Viva  ^  et  EI- 
bel  10  illam  esse  magnam  summam,  qua 
ablata,  deficeret  alicui  sustentatio  pro 
se  et  suis:  et  idem  tenet  Natal.  AIex.*<; 
Salm.  vero  et  Vasq.  ac  Mol.  ap.  Lug.i2 
aiunt  sufficere  iacturam  illam  quae  no- 
tabile  damnum  domino  afferret,  iuxta 
qualitatem  personae;  nam,  ut  bene  ait 
Ronc.i3,furtum  decem  aureorum,  quod 
alicui  grave  damnumpossit  esse,alteri 
opulento  potest  esse  leve.  Ceterum  Car- 
den.i^  censet  respectu  cuiuslibet  sum- 
mam  400:  argenteorum  (apud  nos  40. 
ducatorum)  esse  magnam.  Et  regulari- 
ter  recte  dicunt  Salm.iSsequendam  es* 
se  sententiam  Soti  et  Arag.  (quibus  con- 
sentiunt  Sayr.  Bon.  et  TruII.  et  oppo- 
situm  recte  reiicit  Viva)  non  licere  oc- 
cisionem  pro  furto  quatuor  vel  quin- 
que  aureorum:  necnon  bene  advertunt 
Lugois  etSalm.i''  temporeSoti  quinque 
aureos  sive  ducatos  pluris  aestimari 
quam  nunc  decem,  quia  processu  tem- 
poris  crevit  copia'pecuniae  et  rerum 
pretium.  An  autem  liceat  occidere  fu- 
rem  auferentem  rem  modici  valoris  cum 
resistentia  domini  aut  custodis  illius. 
Affirmant  Molin.**  Bonac.i^  et  videntur 
adhaerere  Lug.2o  Spor.2i  et  Viva22  ac 
Ronc.23  (modo,  ut  isti  duo  aiunt,  resi- 

de  S.  piaec.  a.  2.  prop.  6.  (12)  D.  10.  n.  178- 
(15)  De  3.  piaec.  c.  3,  q.  S.  (14)  Diss.  21.  n.  88- 
(IS)  N.  87.  (16)  N.  178.  (17)  N.  86.  (18)  Tr, 
5.disp.l6.n.7.  (19)P,10.n.l.  (20)  D.  10.  n.  178'. 
(21)Tr.J>.c.2.n.lS7.  f22)L,c.n.lO,    (23)L.(,. 


CAP.  1.  UUB.  111.  UiS  OOCISIOJNE  AGGRESSORIS 


437 


stens  sit  vir  nobilis)  quia  tunc  cumilla 
re  honor  etiam  aufertur.  Hanc  senten- 
tiam  Tamb.  *  non  reprobat:  sed  multo 
magis  mihi  arridet  sententia  contraria, 
quam  tenent  Salm.  2  etDian.  ^  id  non 
admittentes.  Ratio,  quia  licet  talis  ab- 
latio  fiat  cum  speciali  iniuria  domini 
ratione  violentiae ;  attamen  cum  non 
omnis  iniuria  dehonorationem  afferat, 
hic  mihi  videtur  per  illam  ablationem 
non  proprie  aut  graviter  honorem  lae- 
di,  iuxta  aestimationem  hominum;  quis 
enim  graviter  dehonoratus  aestimabi- 
tur,  quia  fur  violenter  ab  eo  rem  ali- 
quam  arripuerit? 

QuaeriturS.  an  liceattibi  interimere 
furem,  si  rem  ablatam  adhuc  extan- 
tem  ille  in  tuto  reposuerit  et  tu  velis 
eam  recuperare.  Negant  s.  Antonin. 
Sot.  Bon.  Sayr.  et  alii  apud  Salm.  * 
qui  hanc  sententiam  probabilem  pu- 
tant.  Ratio,  quia  eo  casu  fur  non  est 
invasor,  sed  tantum  iniustus  rei  de- 
tentor,  et  ideo  non  licet  eum  occidere, 
sed  solum  apud  iudicem  accusare;  a- 
lias  enim  magna  sequeretur  reipubli- 
cae  perturbatio.  Sed  probabilior  mihi 
videtur  sententia  affirmans ,  casu  quo 
uon  sit  spes  rem  alia  via  recuperandi. 
Ratio,  quia  tuuc  latro,  quamvis  non 
sit  invasor  personae,  adhuc  tamen  est 
invasor  rei,  cum  tibi  contendat  rem 
tuam  recipere.  Ita  Less.  ^  Lugo  6  et 
Vasq.  Tann.  Mald.  Dian.  apud  Salm.  ' 
cum  Bus.  ut  supra  n.  382.  v.  7. 

384.  Quaer.  4.  an  liceat  etiam  cleri- 
cis  et  religiosis  occidere  iniustum  ag- 
gressorem  suorum  bonorummagni  mo- 
menti.  Affirmant  probabilius  cum  Bus. 
Lugo  8  Elbel  9  et  Salm.  cum  Less.  Bec. 
et  aliis  communius.  Ratio,  quia  ius  de- 
fensiouis  est  de  lege  naturali,  et  ideo 
unicuique  competit.  An  autem  hoc  ca- 
su  incurrant  irregularitatem.  Vide  de 
irreg.  lib.  7.  n.  389.  ubi  probatur  sen- 
tentia  negativa. 

385.  Quaer.  5.  an  liceat  alicui  sua 

(1)  Dec.  1.  6.  c.  1.  S.  2.  n.  S.  (2)  N.  88. 

(3)  P.  S.  tr.  4.  r.  18.  (4)  D.  c.'l.  n.  92. 

(3)  C.  9.  n.  7S.  (6)  D.  10.  n.  181.  (7)  N.  91 
(8)  D.  10.  u.  17ii.  (9)  N.  83.  (10)  N.  169. 
(11)  N.  66.  (12)  Ibid.  (15)  Dict.  c.  1.  n.  104. 
(14)  P.  2.  t.  S.  c.  6.  in  Dne.     (IS)  P.  2.  i  7.  ^.  8. 


defendere  armis  etiam  per  famulos 
Probabiliter  affirmant  Spor.  «> et  Elb.  " 
cum  Nav.  Lugo  Laym.  etc.  quia  id  quod 
alfquis  potest  facere  per  se,  potest  et- 
iam  per  alium.  Hine  infert  Elbel  12  uni- 
cuique  licere  ratione  caritatis  vi  repel- 
lere  alterum  iniuste  accedentem  ad  ex- 
poliandam  domum  proximi sui.  Et  pro- 
babiliter  consentiunt  Salm.is  cum  aliig 
communiter:  sicut  etiam  dicitur  pro 
defensione  honoris  et  pudicitiae.  Vide 
dicenda  n.  392. 

386.  Quaer.  6.  an  liceat  occidere  in- 
vasorem  pudicitiae.  Si  licitum  est  hoo 
ad  tuendum  honorem  et  facultates, 
multo  magis  dicendum  licere  pro  tuen- 
da  pudicitia :  quando  aliud  non  sup- 
petit  remedium.  Ita  d.  Anton.*''  qui  ait; 
Et  si  licet  non  solum  se  sed  et  bona  sua 
defendere,  quare  etiam  nepudicitiam  a- 
mittat?  Et  ideo  dicit  non  peccare  puel- 
lam,  si  vim  vi  repellendo  aggressorem 
occidit.  Ita  enim  archiepiscopus  alibi  i- 
loquitur:  Quia  mulier  utitur  iuresuona^ 
turali,  quo  licet  vim  vi  repellere;  et  ma- 
gis  tenetur  saluti  suae  providere,  quam 
alienae;  nam  exponit  se  periculo  consen- 
tiendi  actui  peccati,  permittendo  se  op~ 
primi,  propter  difficultatem  voluptatis. 
Idem  docent  p.  Cunil.  I6  L^g^  17  ^q\  is 
Less.i9  Anacl.20  EIb.21  Spor.22  Salm.23 
cum  Bon.  TruII.  Fill.  et  aliis  commu- 
niter.  Et  hic  bene  advertunt  Lugo  24 
etRonc.25  quod  non  solum  licebit  puel- 
lae,  dum  actu  violenter  tangitur  ab  al- 
tero,  sed  etiam  immediate  post,  eum 
percutere  alapis,  pugnis  ,  fuste  et  et- 
iana  ictibus  non  periculosis.  Ratio  quia 
nisi  tali  modo  ipsa  suam  constantiam 
et  displicentiam  ostendat,  non  facile 
ille  discedet.  Hinc  semper  ac  id  non 
fiat  ad  vindictam,  non  tantum  permit- 
tendum,  sed  etiam  mulieri  est  consu- 
lendum,  ut  alter  saltem  resipiscat ,  et 
alia  vice  eam  non  soUicitet. 

387. «  8.  Licet  quoque  occidere  eum, 
de  quo  certo  constat,  quod  de  facto  paret 

ct  p.  3.  t.  4.  c.  3.  §.2.  (16)DcS.  praec.  c.2.§.3 
(17)  N.  19S.  (18)  Tr.  3.  disp.  17.  n.  10.  ct  11. 
(19)  L.2,  c.  9.  dub.l2.  (20)  DeS.praec.q.2.n.l9. 
(21)  Do  hoinic.  n.  61.  (22)  Tr.  S.  in  S.  praec.c.  2. 
n.  263.  (25)  De  S.  pracc.  c.  un.  n.  72.  et  95. 

(2i)  N.  186.  (2a1  D«  S.  nraec.  c.  5.  rec;.  S.  iii  urav 


433  I-JB-   "1-  TRACT.  l\.  D 

insidias  ad  mortem,  ut  si  uxor  v.  gr. 
sciat  se  nocta  occidendam  a  marito,  si 
non  potest  eflfugere,  licet  eum  praeve- 
nire.  Nav.  Less.  <  Fill.  2.  » 

Quaestio  tamen  est  an  liceat  praeve- 
nire  aggressorem.  Prima  sententia  ne- 
gat  cum  Sylvio  Nav.  TruU.  etc.  apud 
Salm.  3  quia  praevenire  inimicum,  so- 
lum  paratum  ad  aggrediendum,  non 
esset  vera  defensio.  Secunda  tamen 
sententia  affirmat  cum  Lugo  Bann. 
Vasq.  MoL  etc.  *  quia,  isti  dicunt,  ad 
occidendum  invasorem  pro  sua  defen- 
sione  non  est  opus  ut  alter  iam  incoe- 
perit  laedere,  sed  sufficit  si  sit  paratus 
ad  laedendum. 

Attamen  Tamburin.  5  et  Roncaglia  6 
ac  Salm.  '  cum  Sot.  Azor.  Cov.  Dian. 
et  aliis  has  sententias  conciliant  et  di- 
stinguunt :  si  quis  ex  aliqua  actione 
noverit  inimicum  esse  determinatum 
ad  invadendum,  puta,  si  certo  mora- 
liter  sciat  illum  iam  ad  hoc  parasse 
arma  vel  mandatum  dedisse  servo; 
tunc  si  aliter  effugere  nequit,  licite 
potest  praevenire.  Alias  ridiculum  es- 
set  (ait  Ronc.  »)  velle  cogere  eum  ad  ex~ 
pectandam  aggressionem^  quando  iuste 
timeret  non  posse  amplius  eam  repel- 
lere.  Secus  vero  dicendum,  si  non  certo 
sciat,  sed  tantum  suspicionem  ,  seu 
dubium  timorem  habeat  de  invasione, 
impium  enim  est  ob  dubiam  violen- 
tiam  proximum  vita  privare.  His  ta- 
men  nou  obstantibus,  censeo  secun- 
dam  sententiam,  hac  etiam  distinctio- 
ne  supposita,  vix  in  praxi  posse  sequi, 
propterhallucinationispericulumquod 
in  huiusmodi  re  adesse  potest. 

388.  «  9.  Hinc  etiam  dicunt  alii,  ut 
Sanch.  9  et  alii,  licere  occidere  eum 
qui  apud  iudicem  falsa  accusatione  aut 
testiraonio  etc.  id  agit,  unde  certo  tibi 
constat,  quod  sis  occidendus  vel  mu- 
tiJandus,  vel  etiam  (quod  alii  diffici- 
lius  concedunt)  amissurus  bona  tem- 
poraHa,  honorem  etc.  quia  haec  non 
est  invasio,  sed  iusta  defensio ;  posito 

(1)N.  45.  (2)  N.  39.  (3)  Do  honiic.  c.  un.  o.  84. 
(4)  Ibid.  n.  SS.  (5)  Dec.  1.  6.  c.  1.  §.  I.  n.  13. 
(6)  C.  3.  q.  2.  (7)  N.  86.  37.  et  38.  (8)  h.  c. 
(9)  2.  mor.  c.  29.  (10)  Ex.  7.  c.  8.  (11)  D.  10. 
icci.  7.    (12)  P.  8.  t.  7.  r.  32.    (13)  T.  5.  d.  3.  q.  4. 


3  V.  PRAEC.  DECAL. 

quod  de  alterius  iniuria  constet,  neo 
sit  alius  evadendi  modus.  Less.  tamea 
FiU.  et  Laym.  non  audent  id  defen- 
dere,  propter  periculum  magnorum 
abusuum.  Vid.  Escob.  1°  Hurt.  Lugo  i* 
Dian.i2  (Imo  praefata  opinio  Sanchezii 
expresse  damnata  est  in  prop.  18.  pro- 
scripta  ab  Alex.  vii.:  Licet  interficere 
falsum  accusatorem^  falsos  testes,  ac 
etiam  iudicem,  a  quo  iniqua  imminet 
sententia,  si  alia  via  non  potest  inno- 
cens  damnum  vitare). 

389.  »  40.  Quandocumque  quis  iuxta 
supradicta  habet  ius  alium  occidendi, 
id  potest  etiam  aUus  pro  eo  praestare 
cum  id  suadeat  caritas.  FilL  Tann.^5 
MoL*'*.  An  autem  et  quando  ad  hoc  te- 
neatur,  vid.  Less.  ^^  Dian.  '^.  » 

390.  Dicendum  igitur  est  1 .  licitum 
esse  defendere  vitam  proximi  cum  oc- 
cisiono  iniusti  invasoris.  Ita  Contin. 
Tourn.  •'  cum  comm.  dd.  et  s.  Th.  ** 
qui  ait:  Vel  potest  dici  quod  Moyses 
occidit  aegyptium,  defendendo  eum  qui 
iniuriam  patiebatur,  cum  moderamine 
inculpatae  tutelae.  JJndie  Ambros.  dicit'^ 
quod  qui  non  repellit  iniuriam  a  socio 
cum  potest ,  tam  est  in  vitio,  quam  ille 
qui  facit :  et  inducit  exemplum  Moysis. 
Et  hoc  currit  etsi  proximus  innocens 
vellet  pati  occidi,  cum  ipse  non  sit  do- 
minus  vitae  suae :  et  ideo  nequit  aliis 
ius  defensionis  adimere.  Less.  20  Lugo 
Bon.  Dic.  et  alii  communiter  cum  Sal- 
mant. 2i.Sed  dices:  si  invasus  cedit 
iuri  suo,  quomodo  poteris  tu  ius  eius 
defendere  cum  morte  aggressons?  Re- 
spondeo :  proximus  ille  invasus  duo 
iura  (ut  sic  dicam)  quodammodo  ad 
vitam  suam  habet,  alterum  ad  vitam, 
alterum  ad  ipsam  defendendam :  iuri 
ad  vitam  non  potest  quidem  cedere, 
cum  non  habeat  illius  domiuium;  unde 
non  posset  alterum  inducere  ad  ipsum 
occidendum,  et  quamvis  permitteret 
occidi,  occisor  sempercontra  iustitiam 
peccabit.  luri  vero  tuendi  suam  vitam 
bene  potest  cedere ,  permittendo  quod 

(14)  Tr.  3.  disp.  18.  (13)  Loc.  cil.  c.  9.  d.  15. 
(16)  P.  3.  t.  4.  res.  6.  14.  20,  (17)  De  6.  praec. 
a.  3.  secl.  2.  q.  3.  (18)  2.  2.  q.  60.  a.  6.  ad  2. 
(19)  In  1.  1.  de  ollic.  c.  56.  (,20)  L.  2.  r.  6.  n.  87, 
(21)  De  bomic.  n   94. 


CAP.  I.  DUB.  III.  DE  OCGISIONE  AGGRESSOIllS 


m 


alter  occiclat,  iuxta  dicta  n.  38(V  Hinc, 
curn  tu  occidis  aggressorem  innocei- 
tis,  non  defendis  ius  quod  ille  habet 
ad  se  defendendum  cui  ipse  iam  cessit; 
sed  defendis  ius  quod  habet  ad  vitam, 
cui  ille  cedere  non  potest.  Nec  occi- 
dens  eo  casu  irregularitatem  incurre- 
res,  Salmantic.  *  cum  Suar.  et  Bon. 
Spor.  2  cum  communissima ;  vide  l.  7. 
n.  388. 

Sed  hic  quaerituransitobligatio  de- 
fendere  vitam  innocentis  ab  invasore. 
Resp.  quod  magistratus  et  priucipes 
utique  ex  iustitia  ad  hoc  tenentur,  et 
quando  agitur  de  bouo  reip.  tenentur 
etiam  cum  periculo  vitae,  utpote  la- 
trones  publicos  de  medio  toUere  etc. 
Et  pariter  ad  hoc  tenentur  milites  spe- 
cialiter  conducti  ad  civitatem  defen- 
dendam :  vitam  vero  privati  hominis 
non  tenentur  ii  cum  tanto  periculo 
tueri.  Salm.  ^  cum  Less.  Hic  autem  o- 
biter  adverte,  quod  episcopi  et  parochi 
in  ordine  ad  spiritualia  tenentur  adiu- 
vare  singulas  suas  oves  adhuc  cum 
periculo  vitae,  ut  Salm.  ^*.  Hinc  paro- 
chi  etiam  cum  periculo  vitae  tenentur 
ministrare  ovibus  sacramentum  bapti- 
smi  aut  poenitentiae ;  non  autem  eu- 
charistiae,  neque  tempore  pestis,  ut 
tenent  Dicast,  et  ahi  ap.  Salm.  ^  quod 
ipsi  probabile  putant.  Vid.  d.  l.  2.  n.  27. 
v.dic^.  et  V,  infra  deeuch.l.  6.  n.  233. 

Sed  dubium  maius  est  an,  si  inno- 
centem  positive  nolentem  occidi  de- 
fendere  non  possis  sine  occisione  in- 
vasoris,  tenearis,  si  possis  sine  peri- 
culo  tuae  vitae,  invasorem  occidere. 
Affirraant  Salm.6  cum  Nav.  Bon.  Sa 
etc.  quia,  dicunt,  ex  praecepto  divino 
caritatis  quisque  tenetur  defendere  vi- 
tam  innocentis,  cum  commode  possit. 
Probabilius  tamen  negant  Less.  '^  et 
Lugo  8  cui  adhaeret  Tourn.  9  Ralio  1 . 
quia  praeceptum  caritatis  eo  casu  uon 
obligat,  cum  praestet  evitare  tunc  mor- 
tem  aeteruam  aggressoris,  quam  mor- 
tem  temporalem  innocentis.  Ratio  2. 
quia  in  occisione  alterius  nunquam 

(1)  Ibid.  u.  93.  (2)  Dc  o.  praec.  c.  2.  n.  179. 
(3)  D.  n.  98.  (4)  Il.iil.  (S)  De  eucli.  c.  9.  n.  30. 
(6)  T.  2o  c.  un,  n.  100.  (7)  L.  2.  c.  8.  n.  92. 

(8)  Dis.  10.  n.  208.     [9)  L.  c.     CIO)  !<•  c.  n.  170. 


evitari  potest  magnum  iucommodum 
oh  timorem  inimicitiarum ,  publicae 
iustitiae,  etc.  Saltem  quis  non  dicet, 
horrorem  inquinandi  manus  humano 
sanguine  magnum  afferre  incommo- 
dum,  ad  quod  quidem  praeceptum  ca- 
ritatis  non  censetur  obligare?  Excipe 
casum  quo  persona  invasa  esset  per- 
sona  necessaria  ad  bonum  publicum. 
Excipit  etiam  Spor.  'o  cum  communi, 
ut  asserit,  si  invasus  sit  parens,  Qlius, 
uxor  aut  frater,  quia  tunc  obligat  pie- 
tas  ad  eos  tutandos.  Recte  etiam  exci- 
pit  Cont.  Tourn.  "  cum  Raynaudo  si 
occidendus  sit  ebrius  et  in  statu  pec- 
cati  mortalis,  quia  is  est  vere  in  extre- 
ma  necessitate  animae. 

391.  Dicendum  2.  fas  esse  pariter 
occidere  invasorem  pudicitiaie  vel  ho- 
noris  proximi ,  si  invasio  fiat  facto, 
scil.  percussione  etc.  Secus,  si  tantum 
per  verba  (ut  dictum  est  supra  n.  381 .) 
Ita  Lugo  12  Less.i3  et  Salm.i''  cumBon. 
FilL  Dic.  TruU.  etc.  contraSpor.is  qui 
id  negat  (sed  minus  probabiliter)  esse 
licitum,  nisi  persona  contumeliis  affe- 
cta  sit  coniuncta  ut  supra ,  vel  prin- 
ceps  aut  dominus. 

Quando  aulem  foemina  consentit  vel 
saltem  si  positive  non  resistit,  non  li- 
cet  eius  pudicitiae  iuvasorem  interfi- 
cere  ,  quia  tunc  non  esset  vim  vi  re- 
pellere.  Salm.  i^.  Si  vero  foeraina  sit 
tibi  consanguinitate  valde  propinqua. 
dicuntLess.Spor."etcumaliisSalm.<3 
quodposses,  etiam  foemina  ad  copulam 
consentiente,  eius  invasorem  occidere, 
si  aliter  tuam  infamiam  evitare  ue- 
queas.  Haec  autem  intelligenda  ante 
factum;  nam  inipso  facto  vel  post  certe 
non licet  occidere,  utpatet  ex  prop.  19. 
damn.  ab  Alex.  vii.  quae  dicebat:  Non 
peccat  maritus  occidens  propria  aucto- 
ritate  uxorem  in  adulterio  dsprehensam. 
Notant  etiam  Less.  i^  et  Salm.  20  quod 
non  ideo  licebit  viro  uxorem  necare, 
si  ipsa  audacter  velit  adulterari :  quia 
vir  potest  aliis  mediis  iniuriam  repa- 
rare,  eam  baculo  perculiendo  vel  a- 

(11)  De  praec.  char.  sect.  4.  (12)  D.  10.  u.  205, 
(15)C.9.il.  15.  (14)N.96.  (lS)N.lfi9.  (ir>)N.97 
(17)  N.  173.  (18)  Loc.  c.  (19)  L.  2.  c.  9.  a.  m 
(20)  Dict.  c.  1.  n.  97. 


440  tlB.  111.  TRAGT.  IV.  BE  V 

dulterum  minis  abigeudo.  Adverte  hic  397, 
autem  illud  quod  liabetur  in  c.  Sivero, 
3.  de  sententia  excommunicationis ;  ubi 
definitur,  quod  percutiens  clericum 
turpiter  agentem  cum  matre,  filia,  so- 
rore  et  uxore,  immunis  est  ab  excom- 
municatione,  sed  non  a  culpa. 

392.  Dicendum  3.  nos  teneri  ex  ca- 

ritate  defendere  etiam  bona  proximi, 

quando  commode  possumus,  aut  cum 

levi  nostra  iactura,  non  vero  cum  gravi. 

Bon.  Trull.  Dic.  etc.  communiter  apud 

Salm.  1.  At  si  aliquid  expendimus  pro 

defensione  bonorum  alicuius,  possu- 

mus  etiam  occulte  compensare.  DD.2. 

Sed  quaeritur,  an  quis  ob  tuenda 

bona  proximi  magni  momenti ,  possit 

etiam  occidere  furem,  si  oporteat.  DD. 

qui  id  negant  ob  defendenda  bona  pro- 

pria,  tanto  magis  negant  ob  defenden- 

da  aliena,  ut  Gers.  Sylvest.  etc.  apud 

Salm.  3.   Quia,  dicunt,  caritas  magis 

obligat  ad  tuendam  vitam  unius,  quam 

bona  alterius.  Sed  contrarium  tenent 

s.  Anton.  *  Less.  5  Lugo  6  et  Nav.  Mol. 

Bon.  cum  Salm.  '.  Batio,  quia  vitam 

proximi  praeferre  debemus  bonis  al- 

terius,  quando  ille  est  in  necessitate 

involuntaria;  non  autem  quando  in 

necessitate  sponte  se  constituit,  ut  plu- 

ries  repetivimus  in  praesenti  dubio. 

An  autem  liceat  expellere  foetum  pro 

tuenda  vita  matris ,  vide  dicenda  dub. 

seq.  num.  394.  Qu.  \.  et%. 

DuBHjM  IV.  An  aliquando  liceat  occidere  innoceutem. 

393.  An  unquam  liceat  occidere  innocentem  di- 
recte. 

394.  An  aliquando  procurare  aborlum.  Quaesl. 
\.  An  liceat  matri  sumere  pkarmacum  di- 
recte  ad  foelum  inanimatum  expellendum. 
An  autem  liceat  midieri  oppressae  statim 
expellere  semen  viri  aggressoris.  Quaest.  2. 
An  liceat  matri  sumere  medicamentum  di- 
recte  ad  expellendum  morbum,  cum  peri- 
culo  abortus  foetus  animati.  Quaest.  3.  Quan- 
do  censeatur  proles  anhna  informata. 

39b.  Quaest.  4.  Quibus  poenis  subiiciantur  pro- 
curantes  abortum.  Quaest.  5.  An  incurrant 
excommunicationem  mulieres  praegnctntes , 
qiiae  aborlum  faclunt. 

39G.  Quaest.  6.  An  procuralores  aborttu  in  du- 
bio  de  animatione  foetus  iueurrant  irregu- 
laritatem. 

(1)  De  homic.  c.  un.  n.  102.  ,   (2)  Ibid. 

(3)  N.  79.  90.  105.  (4)  P.  5.  tit.  S.  c.  5.  §.  1 " 
(S)  L,  2.  0.  9. 11. 88.  (6)  D.  SO.  n.  202.  (7)  ly,  104 
(8)  Tr.  3.  disp.  10.  (9)  2.  2.  q.  64, 


'II' 


PRAEC,  DECAL. 

Qjfaest.  7.  Quipossit  relaxare  poenas  prd 
abortu  inflictas, 
598.  Quando  imputetur  alicui  ad  peccatum  ho» 
micidium  casuale.  An  aduUer  occidens  aduU 
terae  maritum  aggressorem  incurrat  irre- 
gularitatem.  Et  an  incurrat^  si,  ipso  praevi' 
dente,  adultera  occidatur. 

393.  «  Besp.  Directa  intentione  et 
scienter  nunquam  licet,  nisi  Deus  o- 
mnis  vitae  dominus  concedat:  indire- 
cte  autem  et  per  accidens  aliquando 
licet  utendo  nimirum  suo  iure  et  dan- 
do  operam  rei  licitae  et  necessariae, 
ac  tanti  momenti,  ut  vitae  aequivaleat; 
s.  Th.  et  doctores  communiter. 
Unde  resolves: 
1 .  «  Si  tyrannus  minetur  urbi  exci- 
dium,  nisi  innocens  occidatur,  id  non 
licet  directe.  Neque  valet,  sicut  mem- 
brum  licet  abscindere  pro  salute  cor- 
poris,  ita  et  civem  pro  republica:  quia 
homo  esl  tantum  pars  moraiis  reipu- 
blicae,  a  qua  non  accipit  esse  et  vivere 
sicut  membrum  corporis  a  corpore, 
Mol.8  Less.  Fill.  etc.  (S.  Thom.  9  Sal- 
mant.  lo), 

»  2.  Potest  tamen  respublica  eo  casu 
talem  cogere  ut  tyrannum  adeat,  et  si 
nolit,  tradere ;  cum  ex  charitate  et  iu- 
stitia  legali  teneatur  vitam  exponere 
pro  republica.  Unde,  si  id  renuat,  fit 
nocens.  Neque  hoc  erit  cooperari  eius 
morti,  sed  tantum  permittere;  cum  tra- 
ditio  de  se  sit  indififerens  et  mors  tan- 
tum  sequatur  indirecte  et  praeter  in- 
tentionem  reipubl.MoI.n  Less,  i^Fill.  <3 
Laym.  etc.  (Sotus  Aragon.  Turrian.  etc. 
cum  Salm.  '*  dicunt  non  posse  remp. 
tradere  illum  invitum,  quia  coopera- 
retur  ad  eius  mortem,  quod  est  intrin- 
sece  malum.  Sed  probabilior  videtur 
prima  sententiacumLug.^s  et  Busemb. 
Moliu.  Less.  Fill.  ac  Laym.  ut  supra, 
quia  videtur  non  posse  negari ,  quod 
60  casu  innocens  teneatur  se  tradere, 
ut  concedit  idem  Sotus ;  si  ergo  iile  se 
tradere  tenetur,  bene  potest  resp.  eum 
tradere,  si  ipse  culpabiliter  recuset: 
tunc  enim  non  est  amplius  innocens, 
ut  consentit  Cont.  Tourn.  i^  cum  Syl- 

(10)  De  rest.  c.  2.  n.  82.  (11)  Iljid. 

(12)  L.  2.  c.  9.  d.  7.  (13)  T.  29.  n.  11. 

(14)  Ibid.  n.  57.  (IS)  D.  10.  n.  15. 

(16)  De  S.  oraec,  a.  2.  sect,  1. 


CAP.  1.  »UB.  IV.  D£ 

vio  Baon.et  Salon.).  Limitat  tamen  Lu- 
go<  si  innocenssit  subditusvelperegri- 
nus  teneatur  mori  pro  republica  aliena. 

»  3.  Si  fugere  non  possis  mortem, 
persequente  hoste ,  nisi  per  viam  an- 
gustam,  qua  quispiam  istic  sedens  es- 
set  obterendus,  licet  nihilominus  (dum- 
modo  tamen,  si  infans  est,  sit  bapti- 
zatus,  ut  monet  card.Lugo  et  Escob.2) 
fugere  cum  eius  periculo  et  interitu, 
praeter  tuam  intentionem.  Less.3  FiU.  '* 
(Salm.  5  cum  Prado  Vill.  Tapia  Sanch. 
Dic.  etc). 

»  4.  Similiter  ad  expugnandam  ur- 
bem  et  victoriam  reportandam,  si  ne- 
cessarium  sit,  licet  tormenta  in  eum 
iocum  dirigere,  ubi  multi  sunt  inno- 
centes :  quia  horum  mors  praeter  in- 
tentionem  sequitur.  Less. 

»  5.  Non  licet  occidere  obsides,  etsi 
qui  eos  miserunt  non  servent  fidem : 
quia  sunt  innocentes.  Bonac.  ^  Dian. ' 
contra  Az.  etc. 

394. »  Quaeres  quando  liceat  procu- 
rare  abortum. 

»  Resp.  Quicumque  malitiose  iu  se 
vel  altero  procurat  abortumpeccatgra- 
viter,  sive  foetus  sit  animatus,  quia  est 
verum  homicidium,  sive  non,  quia  ten- 
dit  ad  occisionem  hominis,  et  est  con- 
tra  naturam  generationis;  Less.  8.  Si  ta- 
men  ad  vitam  matris  conservandam  o- 
mnino  sit  necessarium,  sequeutes  re- 
gulaetenentur:  1 .  Si  foetusmortem  ma- 
tri  allaturus  sit  probabiliter,  et  necdum 
sit  animatus  anima  rationali  (animari 
autem  communiter  aiunt  mares  die  qua- 
dragesimo,  foemellas  vero  octogesimo 
quae  res  valde  incerta  esl),quidam  per- 
mittunt,etiam  directa  intentione  expel- 
li,  ut  Sanch.9  Henr.  etc.  contra  Less.  ^o 
et  alios,quorum  sententia  in  praxi  sua- 
denda:  quorsum  enim  directe  expellas, 
cum  indirecte  liceat  et  sufficiat?  2.  Si 
•  vero  foetus  sit  animalus,  materque  iu- 
dicetur  moritura  cum  prole,  nisi  me- 
dicinam  sumat;  licei  eam  sumere,  et 

(1)  D.  10.  de  inst.  (2)  E.  7.  c.  8.  (S)  TX.  S8. 
(4)  N.  36.  (S)  De  lest.  c.  2.  n.  «4.  et  63.  (6)  T.  2. 
d.  2,  q.  ult.  sect.  3.  p.  7.  (7)  P.  S.  1.  4.  r.  2o. 
(8)B.10.  n.  «I.  (9)L.9.ae  malr.  d.  20.  n.9.etl0. 
(lO)  L.  2.  c.  9.  d.  10.  (11)  V.  Carilas.  (12)  L.  c. 
ri31C.  29.  q.  1.       (14)  Tr.  8.  a.  3.       (13)  Ex  c 


OGGISIONE  INN0C£NTI3  441 

secundum  quosdam  tenelur,  intenden- 
do  directe  suam  tantum  sanitatem,  et- 
si  indirecte  ac  consequenter  destrua- 
tur  foetus:  quia  ib  pari  necessitate  ma- 
ter  potest  magis  prospicere  sibi,  quam 
proli.  3.Si  vero  cum  morte  matris  spes 
vitae  etbaptismi  proliseffulgeat,  tene- 
tur  mater  secundum  plerosque  sub  mor- 
tali  abstinere  ab  omni  remedio  destru- 
ctivo  prolis,  quia  tenetur  vitam  corpo- 
ralem  exponere  pro  extrema  necessi- 
tate  spirituali  infantis.  Contrarium  ta- 
men  docet  Lud.  Lopez,  quod  Sa  **  di- 
xit  esse  probabile.  V.  Less.  12  Sanchez 
Fill.  13  Bon.  14,  » 

Quaer .  Igitur  1 .  An  liceat  matri  in  mor- 
bo  extremo  constitutae  sumere  phar- 
macum  ad  expellendumdirectefoetum 
inanimatum.  Certum  est  quod  expel- 
lere  foetum,  quamvis  inanimatum,  per 
se  est  peccatum  mortale,  et  expellens 
de  homicidio  teneiMT  15  quia,  licet  vitam 
homini  non  adimat,  proxime  tamen  vi- 
tam  hominis  impedit.  Contra  certum 
est  apud  omnes  licitum  esse  remedium 
praeberepr^egnanti,  directe  ad  eam  cu- 
raudam,  etiam  cum  periculo  abort-us,  si 
morbus  est  mortalis,  secus  si  non  es- 
set  talis,  ut  recte  advertit  Cont.  Tour- 
nely  is.Dubium  fit,  an  tunc  liceat  dare 
ei  pharmacum  directe  ad  foetum  expel- 
lendum.  Prima  sententia  affirmat  eam- 
que  tenent  gravissimi  aa.  Sanchez  " 
Laym.  is  cum  Sylv.  Nav.  etc.  item  Pe- 
troc. wViva20  Mazz.2iHabert.22  et  alii. 
Ratio,  tum  quia,  cum  foetus  ille  sit  pars 
viscerum,  non  tenetur  mater  eum  ser- 
vare  cum  tanto  vitae  suae  discrimine, 
tum  quia  mater  eo  casu  potest  illum 
expellere  tauquam  suae  vitae  aggres- 
sorem,  et  licet  foetus  non  sit  aggressor 
voluntarius,  non  tenetur  tamen  mater 
negligere  suam  vitam  praesentem  ad 
servandam  vitam  futuram  prolis;  ma- 
xime  quia,  pereunte  matre,  foetus  mi- 
nime  animabitur.  Huic  sententiae  favet 
d.  Antonin.23dicens:  Si  autempuerpe^ 

Si  aliquis,  de  homic.  (16)  De  S.  praec.  a.  5.  sect.  1 
(17)  De  matr.  1.  8.  d.  20.  n.  9.  (18)  h.  3.  ir.  3. 
p.  3.  c.  4.  n.  4.     (19)  T.  2,  tr.  2.  I.  4.  c.  5.  q.  1 

(20)  In  pi-op.  34.  Inooc.  xi.  n.  11. 

(21)  T.  2.  p.  470.  (22)  T.  7.  p.  749. 
(23)  P.  3.  lit.  7.  e.  2.  J.  2. 


ii^Z  MB.  III.  TRACT.  IT. 

rium  mndum  est  animatum^  posset  tuno 
et  deberet  (medicus)  talem  dare  medici- 
nam,  quia  licet  impediret  animationem 
talis  foetus,  nm  tamen  esset  causa  mor- 
tis  alicuius  hominis:  et  hoc  honum  se- 
quitur^  quia  liberat  matrem  a  morte. 
Recte  vero  excipitSanch.  *  (idque  as- 
serit  ut  commune  apud  omnes,  contra 
paucos  aliquos),  si  dubium  adsit  an  foe- 
tus  sit  vel  non  animatus,  eo  quod  tunc 
intrinsece  malum  est,  innocentem  po- 
sitive  periculo  necis  exponere. 

Secunda  sententia  communior  docet, 
licere  quidem  matri  sumere  medica- 
mentum  directe  ad  curandum  morbum, 
etsi  foetus  indirecte  expellatur;  non  ve- 
ro  direote  ad  foetum  expelleudum.  Ita 
Less.  2  Lugo  3  Pont.  ^  FiU.  5  Cabass.  e 
Cont.  Tourn.  '  Spor.  »  Carden.^Bon.  <o 
Salm. »  Croixi2  Holzm. «  Elb.  i"  et  alii 
plurimi.  Ratio,  quia,  si  nunquam  lici- 
tum  est  expellere  semen,  etsi  ex  eius 
abuudantia  mors  timeatur,  tanto  minus 
licebit  expellere  foetum  qui  est  propin- 
quior  vitae  humanae.  Non  yalet  dicere 
foetum  inanimatum  esse  partem  matris, 
nam  respondetur  foetum  non  pertinere 
ad  integritatem  corporis  materni,  sed 
esse  inchoative  condistinctum  indivi- 
duum  humanum.  Excipe,  ut  bene  ad- 
vertunt  Spor.^s  et  Holzm.i^  si  foetus  es- 
set  corruptus,  quia  tunc  non  est  iam 
foetus,  sed  massa  putrida  quaeamplius 
non  est  capax  animationis. 

Ulraque  sententia  est  probabilis,  sed 
secundam  tanquam  tutiorem  censeo  in 
casu  nostro  omninoamplecteudam,  cum 
prima  nihil  ad  praxim  possit  deservi- 
re,  et  frustra  videntur  circa  eam  dd. 
desudare;  ad  quid  enim  (bene  ait  no- 
ster  p.  Bus.)  velle  sumere  pharmacum 
directe  ad  expellendum  foetum,  cum 
possit  et  sufficiat  indirecte  expelli?  In 
duobus  dumtaxat  casibus  posset  prima 
sententia  in  praxim  deduci;  primus  ca- 
sus  esset  si  mater  alias  parturiendo  ex- 
perta  fuissetpericulummortis.  At  pro- 

(1)  N.  7.  (2)  L.  2.  c.  9.  n.  61.  (5)  De  iust. 
.1.  10.  n.  131.  (4)  Dc  matr.  1.  10.  c.  15.  h.  2. 

(o)  T.  2.  tr.  29.  c.  6.  n.  140.  (6)  L.S.  c.  20.  n. 8. 
(7)  Loc.  cit.  (8)  De  matr.  c.  4.  n.  704. 

(9)  Diss.  22.  11.  60.  (10)  De  rest.  d.  2.  p.  7,n.  3. 
(11)  De  lett.  c.  2.  n.  G2.      (12)  L.  5.  p.  1.  n.  826. 


DE  V.  PRAEC.  DEGAL. 

pter  hoc  non  licet  foetum  expellere,  ul 
cum  communi  docent  Sanch.  *'  Petro- 
cor.  <8  Az.  19  contra  aliquos.  Ratio  quia 
foetus  eo  casu  non  est  aggressor  prae- 
sens,  cum  periculum  multum  sit  di- 
stans,  et  poterit  mater  ex  alia  causa 
iDterim  obire.Idque  confirmatur  ex  a- 
lia  doctrina  communi  quam  tradunt  s- 
Thom.  N^V.  Cai.  et  alii  apud  Sanch.  20 
scil.  nunquam  licitum  esse  matri  ob 
quodcumque  periculum  sumere  potio- 
nem  ad  conceptionem  impediendam. 
Secundus  casus  esse  posset,  quando 
mater,  nisi  foetum  expelleret,  pericu- 
lum  occisionis  a  coniunctis,  vel  suae 
famae  subiret;  sed  hoc  certe  est  illici- 
tum  ex  prop.  34.  Innoc.  xi.  quae  di- 
cebat:  Licet  procurare  abortum  ante  a~ 
nimationem  foetus^  ne  puella  deprehen- 
sa  gravida  occidatur  aut  infametur.  Ra- 
tio,  quia  aliud  est  quod  foetus  sit  ag- 
gressor  per  se  et  ab  intrinseeo;  aliud 
quod  per  accidens  et  ab  extrinseco:  pot- 
est  enim  quisque  occidere  aggressorem 
ne  ab  illo  occidatur;  nequit  tamen  oc- 
cidere  alterum  ne  occidatur  ab  hoste. 
Dicunt  vero  Sanch.21  et  Viva22  quod 
mulier  vi  oppressa  a  viro  posset  incon- 
tinentersemenreceptumexpellere,tan- 
quam  sui  honoris  aggressorem,  ad  in- 
famiam  vitandam:  pariter  ac  licet  viro 
nobili  occidere  invasorem  actu  volen- 
tem  eum  fuste  percutere  (ut  diximus 
supra  n.  381 .)  quamvis  hoc  non  liceat 
post  percussionem  impactam.  Sedhuic 
opinioni  acquiescere  nequeo;  nam  si 
mulier  posset  tunc  expellere  semen  tan- 
quam  aggressorem  sui  honoris,  posset 
etiam  postea;  quod  ipsimet  aa.  non  con- 
cedunt.  Nec  valet  dicere  cum  Sanchez 
licitum  esse  mulieri  eo  casu  continuo 
semen  expellere,  quia  tunc  semen  non 
est  adhuc  in  pacifica  possessione  uteri; 
nam  ut  bene  docet  Pont.23statimacvir 
semen  effundit,  feminae  matrix  illud  re- 
cipit  et  clauditur.  Et  hoc  negari  noa 
potest  ab  ipso  Sanch.^-s  cum  Salmauti- 

(13)  De  S.  praec.  c.l.n.o79.  (14)  Dematr.n.464. 
(IS)  N.  S06.  (16)  Loc.  c.  (17)  L.  c.  n.  10. 
(18)  D.  q.  1.  (19)  C.  4.  q.  2.  (20)  N.  2.  ex  c. 
Aliquando22.q.2.  (21)  De  matr.  1.  2.  d.  22.  n.l7. 
(22)  Dict.  prop.  34.  n.  17.  (23)  Dc  malr.  I.  10. 
c.  3.  n.  1.  (24)  De  niatr.  v.  13.  n.  7S 


CAP.  I.  DUB.  IV.  DE  OGCISIONE  INNOCENTIS 


443 


cens.'Sporer2  et  aliis  comm.  (vide  de 
matr.  l.  6.  n.  917.)  qui  dicunt  non  pec- 
care  mortaliteruxorem  quae  reddit  de- 
bitum,  ipsa  incuba;  ideo  quidem,  quia 
( ut  mox  dictum  est )  matrix  mulieris 
clauditur  statim  ac  semen  excipit;  a- 
liasillud  statimefFundereturet  frustra- 
retur,  et  idcirco  essetprocul  dubio  pec- 
catum  mortale;  hinc  recte  dicunt  Sal- 
mant.  3  quod  non  peccaret  uxor,  si  ex 
aliqua  iusta  causa  se  erigeret  continuo 
post  receptum  semen,  nisi  hoc  faceret 
pravo  animo  illuddisper(ftndi,ut  dicit 
etiam  Sanch.'*.  Bene  autem  admittimus 
id  quod  dicit  Sanchez  s^  nempe  quod 
mulier  vi  oppressalicite  potest  se  ver- 
tere  et  coitum  interrumpere,  quamvis 
semen  viri  esseteffundendum;  quiahoc 
per  accidens  et  ob  solam  malitiam  viri 
eveniret.  Unde  bene  concludit  Croix  ^ 
cum  Carden.  esse  quidem  licitum  fe- 
minae  invasae  repellere  semen,  ne  im- 
mittatur;  non  autem  eiicere,  si  iam  sit 
immissum.  Vide  dicenda  de  matr.  l.  6. 
n.  954.  V.  dub. 1 . 

Quaeritur  2.  An  liceat  matri  sumere 
pharmacum  directe  ad  expellendum 
morbum,  si  inde  timeatur  iudirecte  a- 
bortus  foetus  animati.  Respondetur;  si 
remedium  directe  tendat  ad  occisionem 
foetus,  ut  esset  dilaceratio  uteri,  per- 
cussio  ventris,  etc.  haec  quidem  nun- 
quam  licent.  Si  autem  tendat  directe 
ad  servandam  vitam  matris,  ut  esset 
purgatio  corporis,  scissio  venae,  bal- 
neum,  etc.  haeccerte  licita  sunt,  quan- 
do  aliter  certo  moraliter  iudicatur  ma- 
ter  cum  prole  moritura.  Ita  Habert  ' 
et  Cont.  Tourn.  8  cum  communi.  Sed 
quaestio  est  an  liceat  matri  sumere  me- 
dicamentum,  quando  dubitatur,  an  pe- 
reunte  matre,prolespossit  supervivere 
et  baptizari.  Affirmant  Holz.  »  Salm.  lo 
cum  Prado;  quia  (ut  dicunt)  obligatio 
mortem  perferendi,ad  procurandamvi- 
tam  aeternam  proximi  in  extrema  ne- 
cessitate  constituti,  tunc  solum  adest 
quando  constat,  iacturam  temporalis 
vitae  esse  absolute  necessariam  ad  vi- 

(1)  De  malr.  c.  IS.  n.  78.  (2)  De  matr.  c.  2. 
11.  493.  (5)  Loc.  0.  n.  7S.  (4)  L.  9.  d.  20.  n.  3. 
(o)  L.  2.  d.  22.  n.  17.  (<")  L.  3.  p.  1.  a.  824. 

7)  T.  7.  p.  748.     (8)Loc.c.r.4.    («»)  De  3.  praec. 


tam  spiritualem  alterius  (ut  etiam  Sot- 
et  alii  apud  Salm.  generaliter  loqueii- 
do);  non  autem  quando  salus  spiritua- 
lis  proximi  est  incerta ,  prout  in  casu 
nostro  de  ea  multipliciter  dubitari  pot- 
est.  Et  huic  opinioni  videntur  favere 
Sanch.  "  et  Ronc.  12  dicentes  tunc  so- 
lum  illicitum  esse  remedium  sumere 
cum  periculo  vitae  prolis,  quando  cer- 
tum,  vel  saltem  probabilius  est  prolem 
vivam  edendam.  Sed  huic  sententiae 
non  valeo  acquiescere:  nam  sicutquan- 
do  certa  est  mors  prolis  si  mater  me- 
dicinam  sumat,  et  alias  est  certa  mors 
matris  si  a  medicina  abstineat,  tenetur 
utique  mater  ex  ordine  caritatis  absti- 
nere  a  medicina,  et  praeferre  suae  vi- 
tae  corporali  vitam  spiritualem  prolis: 
sic  etiam  ex  eadem  caritate  tenetur  abs- 
tinere,  quando  dubitatur  de  salutema- 
trisetprolis,  ut  recte  aitTourn.i^  cum 
Habert.Nisiaequale  sit  periculum  abor- 
tus,  sive  medicina  sumatur  sive  non, 
quia  tunc  sine  maiori  foetus  periculo 
iuste  consulitur  vitae  matris.  Et  etiam- 
si  mors  matris  esset  moraliter  certa,  si 
non  sumat  remedium,  nec  eliam  tunc 
auderem  ei  medicinam  permittere,  si 
aliqua  rationabilis  spes  effulgeret,  quod 
mortua  matre  proles  superviveret  et 
baptizari  posset;  quia  nemini  licet,  ob 
tuendam  suam  vitam  temporalem,  po- 
sitive  exponere  proximum  in  necessi- 
tate  constitutum  periculo  mortis  aeter- 
nae.  Secus  vero  puto  dicendum  cum 
Elbel  Petroc.  1*  et  Cont.  Tourn.  i^  cum 
Sylvio  Hab.  Comit.  et  comm.,  si  nulla 
spes  rationabilis  esset  de  vita  prolis  post 
mortem  matris,  ita  utpossit  illa  deduci 
ad  baptismi  gratiam;  quia  tunc  non  vi- 
detur  caritas  obligare  matrem  in  ex- 
trema  necessitate  positam  vitam  suam 
negligere,  aremediis  abstinendo,  ob  e- 
xiguam  et  remotissimam  spem  vitae 
prolis.  Hinc  rationabiliter  dicunt  Sal- 
mant.  ^^  medicos  iu  hoc  casu  quoad 
pharmaca  praestanda  matribus  non  es- 
se  scrupulose  angendos,  eo  quod  pro- 
babilissimum  est  id  quod  dicunt  iidem 

c.  1.  n.  79.  (10)  De  rest.  c.  2.  u.  6b.  (11)  De 
mair.  1.  9.  d.  20.  n.  17.  (12)  De  8.  praec.  c.  2 
q.  5.  (13)  Loc.  c.  c  ncl.  2.  r.  S.  (14)  T.  2.  d.  4 
IV.  2.  c.  3.  q.  2.    (13)  Loc.  c.  r.  5.    (16)  N.  6:'., 


4-t4  LIB.  III.  TRACT.  IV. 

Salm.  ac  Sanch.  *  L.ugo  2  Ronc.'  raris- 
simum  esse  casum  et  moraliter  impos- 
sibilem,  ut  pene  miraculum  sit,  quod 
pereunte  matre  proles  supervivat,  ut 
baptismum  recipere  possit.  Idque  mihi 
coufirmarunt  plures  artis  medicae  pe- 
riti,  quos  consului ;  quia,  matre  labo- 
rante  lethali  morbo,  humores  corrum- 
puntur  et  inficiunt  foetus  alimentum'*. 
An  autem  mater  teneatur  pati  incisio- 
nem  ventris,  ut  proles  baptizetur.  V. 
dicenda  lib.  6.  n.  106.  v.  Omnino. 

Quaer.  3.  Quandonamcenseaturpro- 
les  auimainformata.  Damnatafuitprop, 
35.  ab  Innoc.  xi.  quae  dicebat:  Videtur 
probabile  omnem  foetum  quamdiu  in  ute- 
ro  est,  carere  anima  rationali^  et  tuncpri- 
mum  incipere  eamdem  habere,  cum  pa- 
ritur;  ac  consequenter  dicendum  erit  in 
nullo  abortu  homicidiw.a  committi.  E 
converso  male  dixerunt  aliqui  foetum 
in  primo  instanti  quo  concipitur,  ani- 
mari,  quia  foetus  certe  non  animatur 
antequam  sit  formatus,  ut  coUigitur  ex 
s.  script.  5  ubi  iuxta  versionem  lxx. 
dicitur:  Qui  percusserit  mulierem  prae- 
gnantem  et  illa  abortum  fecerit,  si  foe- 
tus  erat  formatus,  dabit  animamproa- 
nima ,  si  nondum  erat  formatus ,  mul- 
ctabitur  pecunia.  Certum  est  itaque  foe- 
tum  non  statim  animari :  hinc  Less.  ^ 
censet  ex  Hippocratemasculum  ad  sum- 
mum  animari  die  30.  vel  35.  vel  40. 
vel  45. ;  feminam  vero  die  35.  vel  40. 
vel  45.  aut  50.  Et  idem  sentiunt  Lugo  ' 
et  Bonac.  ac  Fill.  apud  Salm.  8,  Atta- 
men  Bus.  ut  supra  n.  394.  Elbel  ^  et 
Salm.  cum  s.  Th.  Azor.  Sylvest.  etcom- 
muni,  ut  fatetur  idem  p.  Holzm.  dicunt 
masculum  formari  et  animari  spatio  40. 
dierum,  feminamautem  80. Et  hancsen- 
tenliam  sequi  forum  externum  quoad 
poenas  homicidis  inferendas,  testatur 
Anaci.  etc.  apud  Elb.  10.  Imo  s.  Th.  " 
sic  ait :  Maris  conceptio  non  perficitur , 
nisi  usque  ad  40.  diem ,  ut  philosophus 

(1)  D.  n.  17.  (2)  D.  20.  n,  13S.  (3)  Dict.  q.  3, 
(4)  Nihilominus  est  qui  mihi  testatur  non  semel  ac- 
cidissc,  quod  ob  jieritiam  chirurgorum,  statim- ac 
niater  spirilum  exhalaverit,  inciso  uiatris  ulero,  pro- 
lcs  \iva  extracta  fuerit  el  biplizata.  H.  A.tr.8.n.2G. 

Edilor  MechUniensis.-Couitdit  iam  plurimum  in- 
faules  post  morlcm  matris  sectione  caesarea  felici- 
tor  salvaii  ct  ad  baptismum  pcrduci.  Constat  pariter 


t>E  V.  PRAEC.  DECAL. 

in  IX.  de  animalibus  dicit:  feminae  au- 
tem  usque  ad  90.  Sed  in  compositione 
corporis  masculi  videtur  Augustinus  su- 
peraddere  sex  dies.  Verum  Cont.  Tour- 
nely  12  dicit  in  hoc  magis  adhaerendum 
Glossae  et  theologis,  qui  fere  cuncti  (ut 
ait)  censent  mares  die  40.  animari,  et 
die  80.  foeminas :  et  hanc  opinionem 
sequitur  s.  poenitentiaria,  cum  agitur 
de  irregularitate  et  poenis,  ut  ex  Nav. 
tradit  Sylvius  <'. 

395.  Quaer.  4.  Quibus  poenis  subii- 
ciantur  procurantes  abortum?  Sixtus  v. 
anno  1588.  bullam  edidit,  quae  incipit 
Effraenatam  <^,  in  qua  omnes  scienter 
procurantes  abortum  foetus  sive  ani- 
mati  sive  inanimati,  etquocumquo  mo- 
do  in  hoc  consentientes  vel  praebentes 
mulieribus  venena  sterilitatis,  subiecit 
cunctis  poenis,  quae  debentur  homici- 
dis  de  iure  civili  et  canonico ,  ut  sunt 
privatio  omnis  privilegii  clericalis,  di- 
gnitatis,  aut  beneficii  ecclesiastici,  nec- 
non  inhabilitas  ad  ea  in  posterum  ob- 
tinenda:  insuper  praesertim  imposuit 
eis  irregularitatem ,  et  excommunica- 
tionem,  ipso  facto  ( eflectu  secuto )  in~ 
currendas,  quarum  dispensationem,  et 
absolutiouem  romano  pontifici  reser- 
vavit.  Attamen  Gregorius  xiv.  in  buUa, 
Sedes  apostolica.,  edita  ann.  1591.  abs- 
tulit  irregularitatem  et  excommunica- 
tionem  pro  abortufoetus  inanimati;  re- 
liquit  vero  tam  irregularitatem,  quam 
excommunicationem  papae  reservatas 
pro  abortu  foetus  animati ;  sed  quoad 
excommunicationem  concessit  faculta- 
tem  ab  ea  absolvendi  tam  episcopis , 
quam  aliis  abipsis  specialiter  ad  hos  ca- 
sus  deputatis  (Hanc  facultatem  absol- 
vendi  habent  etiam  mendicantes;  vide 
dicenda  lib.  7.  /1.99.).  CumautemSixtus 
excommunicationem  inflixerit  tantum 
scienter  abortum  procurantibus,  excu- 
sat  ab  illa  ignorantia  etiam  crassa,  ut 
docent  communiter  dd.  cum  Sanch.  *5 

animationem  prolis  multo  citius  ac  40.  vel  80.  did 
Ceri:  sunt  recentiorcs  doctores  qui  dicunt,  foetum 
prima  aut  primis  a  conceptione  diebus  animari. 
(S)Exod.21.  (6)L.2.c.9.n.6S,  (7)  D.  10. n.  135. 
(8)  C.  2.  n.  S9.  (9)  De  malr.  n.  470.  (10)  N.  470. 
(11)  In  3.  p'.  dist.  3.  q.  S.  a.  2.  (12)  Loc.  c.  q.  1. 
(15)  2.  2.  q.  64.  a.  7.  p.  419.  in  lin.  (14)  Bullar, 
t.  S.  pag.  mibi  2S.        (iS)  Dc  matr.  I.  S.  d.  52. 


CAP.  I.  DUB.  IV.  Dfi 

^t  aliis,  ut  dicetur  lib.  7.  n.  47.  An  au- 
tem  excuset  ignorantia  affectata.  Vid. 
ibid.  n.  48.  Et  idem  videtur  dicendum 
de  irregularitate  ibi  imposita,  iuxta 
probabilem  sententiam,  quae  adduce- 
tur  eod.  lib.  7.  n.  351 . 

Quaer.  5.  An  incurrant  excommuni- 
cationem  mulieres  praegnantes  quae 
abortum  sibi  procurant.  Prima  senten- 
tia  communissima  affirmat  cum  Viva  * 
Bon.  2  qui  dicit  hanc  esse  usu  rece- 
ptam ,  et  Sporer  3  cum  Fill.  Dic.  qui 
eam  tenet  ut  certam.  Rationes  senten- 
tiae  huius  mox  referentur  in  exposi- 
tione  secundae  sententiaesubsequentis. 

Secunda  autem  sententia  valde  pro- 
;abilisetattentaratione  intrinseca  pro- 
babilior,  negat  cum  Avila  ^  Lezana  5 
Salmanticens.  ^  cum  Naldo  et  Alphons. 
de  Leone :  eamdemque  tenet  Lugo  7 
(ait  tamen  hic  standum  esse  usui  com- 
muni,  si  iste  aliterbullam  explicuit), 
et  non  improbabilem  vocat,  imo  enixe 
tuetur  Ronc.  ».  Tota  huius  dubii  reso- 
lutio  pendet  ex  verbis  bullae  ^'/fmena- 
tam^  in  praecedenti  quaest.  4.  enun- 
ciatae  Sixti  v.  in  qua  praedicta  excom- 
municatio  inflicta  est  contra  procuran- 
tes  abortum.  Dicunt  dd.  contrarii ,  in 
fulminatione  excommunicationis  prae- 
fatae  satis  expresse  comprehendi  etiam 
praegnantes,  quia  in  §.  1.  buUae  dici- 
tur:  Ac  etiam  praegnantes  ipsas  mulie- 
res,  quae  scienter  praemissa  fecerint.  I- 
tem  in  §.  5.  pontifex  loquens  de  vene- 
natis  potionibus  sterilitatis,  inquit :  Ac 
muUeresipsas,  quae  eadempocula  spon- 
te  ac  scienter  sumpserint.  Sed  respon- 
detur  in  utroque  paragrapho  pontifi- 
cem  patenter  loqui  (ut  sedulo  in  bulla 
observatVi)  tantum  de  poenis  tempora- 
libus  contra  homicidas  statutis;  nam 
cum  deinde  papa  gradum  lacere  voluit 
ad  poenas  spirituales,  praesertim  ad 
praefatam  excommunicationem  infli- 
gendam,  in  §.  7.  sic  subdit;  Insuper , 
ut  immanissimi  huius  delicti  gravitati 
non  solum  temporalibus  ^  verum  etiam 
spiritualibus  poenis  prospiciamuset  con~ 

(1)  In  prop,  34.  Iniioc.  ii.  n.  18.  (2)  De  lest. 
il.  2.  q.  ult.  sect.  1.  p.  7.  n.  6.  (3)  De  malr.  c.  4. 
11.  718.  (4)  De  cciis.  p.  2.  c.  S.  d.  3.  dub.  12. 

i»)  T.  5.  V.  Aborlus,  n.il.   (6)  De  re»l,  c,  %  a.70. 


OCCISIONE  INNOCENTIS  445 

sulamus,  omnes  et  singulos  cuiuscum- 
que  gradus,  status  etc.  qui  vel  quae  uti 
principales  vel  ut  sociae  ad  tale  facinus 
committendum ,  opem,  consilium,  favo^ 
rem ,  potionem  vel  alia  medicamenta 
scienter  dederint  etc.  Loquendo  hic  igi- 
tur  pontifex  de  poenis  spiritualibus , 
non  nominat  mulieres  praegnantes,  sed 
tantum  eos  vel  eas,  qui  vel  quae  dant 
opem,  consilium  etc.  Instant  adversarii 
et  dicunt  saltem  in  hoc  §.  7.  comprehen» 
di  praegnantes,  cum  ibi  dicatur:  Qui 
vel  quae  uti  principales  vel  ut  sociae  ad 
tale  facinus  committendum  etc.  Sed  rur- 
sus  respondetur  hic  sub  nomine  prin- 
cipales  non  quidem  intelligi  ipsas  prae- 
gnantes,  sed  principales  cooperatores, 
qui  opem  vel  consilium  aut  medica- 
menta  praebent ,  ad  distinctionem  so- 
ciarum,  quae  ad  abortum  mediate  con- 
currunt.  Et  revera  nullo  modo  hic  in- 
telligi  possunt  praeguantes ;  uam  alias 
pontifex  non  dixisset,  qui  vel  quae  etc. 
Quomodo  enim  masculi  possuut  medica- 
mentum  sumere  ad  procurandum  abor- 
tum  muUerum  ?  Ratio  autem,  cur  papa 
exemisse  praesumitur  praegnantes  ab 
hacexcommunicatione,  verosimiliter  o- 
pinantur  Lugo  et  Salm.  cum  aliis  ut  su- 
pra,  quia  forte  compassus  est  infirmi- 
tati  foeminarum ,  quae  dum  impulsae 
a  vehementi  timore  damni  obventuri 
haec  medicamenta  sumunt,  et  dum  a 
tanto  facinore  non  abhorrent,  facile  et- 
iam  excommunicationem  parvi  pende- 
rent,  et  ideo  pontifex  ad  vitandum  no- 
vum  animae  laqueum  et  alia  pericula, 
praesertim  sacrilegarum  confessiouum, 
eas  noluit  comprehendere.  Saltem  ait 
Ronc.  9  cum  dubium  sit ,  an  haec  ex- 
communicatio  lata  sit  etiam  contra 
praegnantes,  valde  probabiliter  ipsae 
ab  ea  excusantur,  iuxta  ea  quae  dice- 
mus  l.  7.  de  censur.  n.  67. 

396.  Quaer.  6.  An  procurantes  ab- 
ortum  irregularitatem  incurrant,  in 
dubio  an  foetus  sit  vel  ne  animatus. 
Prima  sententia  affirmat,  quam  tenent 
Salm.  10  Viva  <<  cum  Sanch.  Mol.  elc. 

(7)  Resp.  mor,  dub.  4.  n,  4,  (8)  De  5,  praec. 

c.  2.  q.  6.  (9)  Loc.  cit.  (10)  De  censur,  c.  7, 
n.  IS,  et  de  resl.  c.  1.  n.  S9.  (11)  Ir.  prop.  34, 
dama,  alt,  luuoc.  11.  u.  18, 


446  LIB.  m.  TRACT.IV. 

apud  Elbeli.  Ratio,  tum  quia  ia  omni 
homicidio  dubio  incurritur  irregula- 
ritas  2,  tum  quia  in  dubio  foetus  prae- 
sumitur  mascuiinus.  Hinc  dicunt,  quod 
procurans  abortum  post  40.  dies,  ha- 
bendus  est  ul  irregularis ;  sic  enim  a- 
iunt  Fill.  et  alii  apud  Tamb.  '  iudicari 
in  foro  exterao  et  sic  etiam  servari  in 
s.  poenitentiaria. 

Secunda  tamen  verior  sententia  ne- 
gat,  eamque  tenent  Tamb.  *  cum  Prae- 
pos.  et  Giballin.;  item  Moya^  cum 
Pell.  March.  Leand.  et  Verde,  Elbel  6 
cum  Spor.  Diana  Bardi  et  aliis ;  et  i- 
dem  sentit  doctus  auctor  neotericus 
libelli,  cui  titulus  Istruz.  per  li  novelli 
conf. '.  Ratio  convincens,  quia  irregu- 
laritas  non  incurritur ,  nisi  expressa 
sit  in  iure  8.  (Vide  dicenda  lib.  7.  num. 
345.).  In  hoc  autem  casu  irregularitas 
nuUibi  habetur  expressa;  nam  licetin 
citatis  textibus  imposita  fuerit  irregu- 
laritas  aliquibus,  de  quibus  dubitaba- 
tur,  an  ipsi  fuissent  vel  ne  causa  ho- 
micidii ;  homicidium  tamen  erat  certe 
commissum.  At  in  nostro  casu,  cum 
dubia  sit  animatio  foetus ,  dubia  quo- 
que  est  patratio  homicidii ;  hicque  ca- 
sus  nullibi  quidem  est  expressus  in 
iure  et  ideo  procurans  abortum  non 
esthabendus  irregularis.  Quid  vero  di- 
cendum ,  si  dubium  esset,  an  aliquis 
suo  consilio  vel  opera  ad  mortem  cer- 
tam  foetus  iam  certe  animati  coope- 
ratus  fuerit?  Vide  dicenda  lib.  7.  n.  371 . 
Nulla  autem  praesumptio  esse  potest 
(ut  sine  fundamento  asserunt  Salm. ), 
quod  foetus  sit  masculinus ;  imo  po- 
tius  praesumi  potest  foemineus ,  quia 
ex  frequentiori  eventu,  ut  audivi,  am- 
plior  est  numerus  foeminarum ,  quam 
masculorum;  saltem  de  hoc  utrinque 
aeque  dubium  est.  Addit  non  impro- 
babiliter  Tamb.  ^  quodpossessioin  hoc 
casu  stat  pro  priori  statu ,  prius  enim 
foetus  est  inanimatus,  quam  animatus; 
Hinc  valde  probabile  est,  ex  dictis  su- 
pra  in  quaesl.  3.  non  censendum  irre- 

(1)  De  malr.  n.  479.       (2)  Ex  c.  Ad  audieutiam 
ic  iiomic.  el  c.  Sigaificasti.  ac  c.  Petilio  eod.  tit. 
(5)  L.  inf.  cilando.  (4)  Dee.  1.  1.  c.  3.  S-  7.v. 

Incgiilarilas,  ct  de  censur.  1.  10.  c.  S.  u.  18. 
{5}  Tr.  5.  q.  G.  b.  6.     (6)  Loc  c.    (,1)  P.  2.  c.  18. 


DE 

gularera,  saltem  in  foro  intemo,  qul 
intra  80  dies  a  foetus  conceptione  ab- 
ortum  procuravit.  Quod  autem  hic  di- 
citur  de  irregularitate,  dicendum  etiam 
de  excommunicatione ,  iuxta  dicenda 
l.  7.  n.  67.  et  de  aliis  poenis,  ut  bene 
ait  Elbel  <'>. 

397.  Quaer.  7.  Quisnam  poenas  pro 
abortu  commemoratas  valeatrelaxare? 
Quoad  excommunicationem  pro  abortu 
foetus  animati,  iam  diximus  ex  bulla 
Gregorii  xiv.  solos  episcopos  et  alios 
ab  eis  specialiter  ad  hos  casus  depu- 
tatos  posse  ab  ea  absolvere.  Sed  du- 
bium  fit,  an  possint  absolvere  confes- 
sarii,  qui  generalem  facultatem  ab  or- 
dinario  habent  absolvendi  ab  omnibus 
casibus  ipsi  reservatis.  Negant  Salm.n 
Dian.^2Ronc.i3et  alii,  dicentes  requiri 
deputationem  specificam  ad  hunc  ca- 
sum  abortus.  Idque  arguunt  ex  verbis 
praefatae  buIIaeGregor.  relatis  aBon.i* 
ubi  dicitur:  Quilibet  presbyter  tam  se~ 
cularis  quam  cuiusvis  ordinis  regularis, 
ad  Christi  fidelium  confessiones  audien- 
das^  et  ad  hos  casus  specialiter  per  loci 
ordinarium  deputatus,  plenam  et  liberam 
in  foro  conscientiae  tantum  absolvendi 
habeat  facultatem.  Sed  valde  probabi- 
liter  affirmant  posse  absolvere  idem 
Bon.  15  ac  Viva  16  et  adhaeret  Elb."  ao 
non  improbabile  putat  Spor.  is,  Ratio, 
quia  verba  illa,  ad  hos  casus  speciali- 
ter  deputatuSy  non  referunturadcasum 
abortus,  sed  ad  confessarium ;  ita  ut 
non  potest  quidem  quicumque  confes- 
sarius  hunc  casum  absolvere  (ut  falso 
opinati  sunt  aliqui  apud  Dianam),  sed 
bene  potest  is  quem  episcopus  specia- 
liter  deputat  ad  hos  casus  absolven- 
dos,  vel  speciatim  exprimendo  casum 
abortus  vel  generatim  coocedendo  fa- 
cultatem  absolvendi  ab  omnibus  casi- 
bus  sibi  reservatis.  Et  recte  aiunt  Boti. 
et  Vivd  usum  receptum  sic  interpre- 
tasse  praefatam  concessionem  ,  cum 
gratiae  large  interpretentur ,  et  sic  ip- 

n.  464.  et  46S.  (8)  C.  is  qui,  de  seot.  exc.  ia  C. 
(9)Ib.indec.  (10)  L.  c.  (11)  De  rest.  c.  2.U.67, 
(12)  P.  7.  tr.  S.  r.  IS.  et  19.  (15)  De  S.  piaec. 
c.  2.  q.  8.  r.  i.  (14)  T.  5.  d.  2.  q.  2.  p.  10.  n.  13. 
(IS)  L.  e.  n.  16.  (16)  Op.  de  ceu».  q.  7.  a.  2.n.7. 
(17)  De  matr.  n.  -571.    (18)  De  mali .  c.  4.  n.  720. 


CAP.  I.  DUB.  IV.  DE  OCCISIONE  INxXOCENTIS 


447 


semet  firme  testor  uoiverse  practicari 
in  missionibus,  pro  quibus,  ad  hunc 
casum  abortus  absolvendum,  contenti 
sunt  sacerdotes  missionarii,  quod  epi- 
scopi  generaliter  eis  facultatem  imper- 
tiantur  pro  cunctis  casibus  ipsis  reser- 
vatis. 

Pariter  praeterea  dicit  multum  pro- 
babiliter  Elb.  *  ab  hac  excommunicatio- 
ne  posse  etiam  absolvere  omnes  prae- 
latos  maiores  regulariam  iurisdictione 
quasi  episcopali  gaudentes ;  sed  tan- 
tum  subditos  suos,  pro  quibus  possunt 
etiam  alios  deputare.  Item  addunt  Sal- 
mant.  2  cum  Peyrin.  et  Pell.  Spor.  3  et 
Elbel  *  (qui  asserit  in  hoc  satis  com- 
muniter  dd.  convenire),  quod  omnibus 
confessariis  mendicantiJDus  competit  in 
foro  interno  facultas  ab  hac  excommu- 
nicatione  absolvendi,  quia  pontifex, 
etsi  negavit  hanc  facultatem  confessa- 
riis  ab  episcopo  non  specialiter  depu- 
tatis,  non  censetur  tamen  eam  voluisse 
denegare  confessariis  privilegiatis,  qui- 
bus  aliuude  concessa  est  facultas  in 
casus  papae  reservatos.  Caeterum  post 
'prop.  12.  damnatam  ab  Alexandro  vii. 
certum  esse  debet  (ut  consentit  idem 
Elbel  5  et  Cabass.  ^  quod  si  alicubi  e- 
piscopus  sibi  reservavit  casum  abor- 
tus  vel  homicidii  voluntarii,  nuUus  re- 
gularis  poterit  ab  eo  absolvere  sine  e- 
piscopi  licentia.  Vide  dicenda  l.  7.  n. 
99.  in  fin. 

Quod  ad  irregularitatem  autem  per- 
tinet ,  per  se  loquendo  ,  solus  papa 
potest  in  ea  dispensare,  non  vero  epi- 
scopi,  etiamsi  abortus  esset  occultus  ; 
quia  iu  facultate  eis  concessa  a  Triden- 
tino  '  expresse  est  exceptum  homici- 
dium  voluntarium.  Verum  quoad  alias 
poenasinbulla  Sixtiinilictas,  scil.  pri- 
vationis  beneficiorum  et  inhabilitatis 
ad  ea ;  ad  privationem  requirilur  qui- 
dem  sententia  condemnatoria  vel  sal- 
tem  declaratoria  criminis,  cum  sit  pri- 
vatio  iuris  acquisiti ,  ut  diximus  l.  1 . 
num.  148.  utque  dicit  Elbeis.  Quoad 
inhabilitatem  autem  dicimus,  eam  in- 

(1)  Dicl.  u.  471,  (2)  Tr.  6.  c.  15.  n.  S2. 

(oj  P.  4.  c.  -4.  n.  721.  (4)  Ibid.  (S)  Eod.  I. 
(6)  Th.  iur.  1.  1.  c.  11.  n.  S.  (7)  C.  6.  sess.  24. 
(«^  Hic  n.  478.  (9)  De  mair.  c.  6.  n.  722. 


curri  ante  omnem  sententiam,  iuxta 
dicta  n.  148.  et  ut  fusius  dicemus  lih. 
6.  n.  705.  (quidquid  dicant  Sporer  9  et 
Elbel  10);  quia  inhabilitas  non  privat 
iure  acquisito,  sed  acquirendo.  An  vero 
episcopi  possint  iu  hac  inhabilitate  di- 
spensare.  Concedunt  Elb. "  ac  Spor.  12 
et  merito  censet  non  improbabile  Ron- 
cag.  13  (contra  Anacl.).  Ratio  ,  quia  0- 
mnibus  poenis  a  iure  generaliter  latis 
et  non  specialiter  papae  reservatis 
possunt  episcopi  dispensare  ut  gene- 
rice  loquendo  communissime  docent 
ap.  Elb.  s.  Bon.  Scot.  et  alii.  Idque 
colligitur  ex  c.  Nuper,  29.  de  sent.  ex- 
comm.  ubi,  habito  sermone  de  excom- 
municatione,  dicitur:  Quia  tamen  con~ 
ditor  canonis  eius  absolutionem  sibi  spe^ 
cialiter  non  retinuit,  eo  ipso  concessisse 
videtur  facultatem  aliis  relaxandi.  Et 
ibid.  subdit  Glossa :  Et  hic  est  argu-~ 
mentum  episcopos  posse  dispensare,  ubi 
specialiter  dispensatio  non  est  inhibitay 
et  concessum  videtur  quod  non  est  pro^ 
hibitum.  Vid.  dict.  l.  1.  n.  491.  et  vide 
insuper  dicenda  l.  6.  n.  980. 

398.  Ultimo  oportet  hic  aliqua  ad- 
dere  de  homicidio  casuali,  multum  scitu 
necessaria.  Dupliciter  contingere  pot- 
est  homicidium  casuale  vel  dando  0- 
peram  rei  licitae  vel  rei  illicitae.  Unde 
has  regulas  dat  s.  Th.i*  dicens:  Secun- 
dum  iura,  si  aliquis  det  operam  rei  li~ 
citae  debitam  diligentiam  adhibens,  et  ex 
hoc  homicidium  sequatur^  non  incurrit 
homicidii  reatum.  Et  hoc  etiamsi  ( ut 
ex  comm.  notant  Salm.i^)  homicidium 
in  causa  praevisum  fuerit.  Si  vero  (se- 
quitur  s.  doctor)  det  operam  rei  illici- 
tae,  non  evadit  homicidU  reatum.  Duae 
igitur  sunt  regulae  quae  in  hac  mate- 
ria  communiter  assignantur.  4.  Quan- 
do  quis  dat  operam  rei  licitae ,  et  ex 
ea  per  accidens  sequitur  homicidium, 
iste  excusatur,  etiamsi  illud  praevide- 
rit,  modo  non  intenderil  et  sufficien- 
tem  diligentiam  posuerit  ad  illud  vi- 
tandum.  2.  Secus  vero  si  dat  operam 
rei  illicitae  et  homicidium  praevideat; 

(10)  lioc.  cit.  (11)  De  leg.  n.  642.  et  de  matr. 
n.  474.  (12)  P.  4.  c.  4.  u.  722.  (13)  D«  li, 
praec.  c.  2.  q.  6.  (14)  2.  2.  q.  64.  a.  8. 

(IS)  De  S.  praec.  c.  1.  n.  133. 


4.*o 


irB.  111.  TRACT.  IV.  DE  V.  PRAEC.  DECAL. 


quia  lunc,  licet  illud  non  intendat,  et 
diligentiam  adhibeat  ne  sequatur,  non 
excusatur.  Sed  advertendum  quod  ad 
imputandum  huic  homicidium,  non  suf- 
ficit  quod  opus  sit  per  se  illicitum,  sed 
requiritur  amplius,  quod  sit  illicitum 
praecise  respectuad  homicidium.  Hinc 
quaeritur  quodnam  opus  dicendum  sit 
proprie  illicitum  respectu  ad  horaici- 
dium.  Omissis  diversis  sententiis  su- 
per  hoc  dubio,  recte  distinguendum 
cst  cum  Salm.<. 

Et  dicendum  \ .  quod  si  opus  de  se 
est  frequenter  periculosum,  ita  ut  ex 
eo  communiter  mors  accidat;  tunc  ho- 
micidium  ei,  qui  illud  ponit,  semper 
imputatur,  licet  quamcumque  diligen- 
tiam  adhibeat  ad  damnum  praecaven- 
dum.  Unde  rei  homicidii  sunt  qui  calce 
percutiunt  mulierem  praegnantem  vel 
terrefaciunt,  ex  quo  abortus  evenit ; 
parentes  suffocantes  infantem  in  lecto; 
hominem  mactantes,  iaciendo  lapides 
funda,  causa  ludendi.  Vide  Salm.  cum 
ahis  2.  Hinc  sancitum  fuits  irregula- 
rem  effici,  qui  mandarit  aliquem  ver- 
herari,  licet  prohibuerit  occidi,  si  man- 
datarius  occidat. 

Dicendum  2.  Quod  si  opus  illicitum 
sit  quidem  pericalosum,  sed  raro,  ita 
ut  raro  ex  eo  mors  eveniat ;  tunc  suf- 
ficit  ad  excusandum ,  si  diligentia  ap- 
ponatur  ad  eam  vitandam,  saltem  in 
foro  conscientiae.  Hinc  excusatur  ab 
homicidio  clericus,  qui  casu  necaret 
hominem,  dans  operam  venationi  fe- 
rarum  alias  ei  prohibitae,  si  diligen- 
tiam  debitam  adhibuerit.  Ita  Ronc.  ^ 
cum  Pal.  Bon.  Henr.  Medin.  etc. 

Dicendum  3.  Quod  si  opus  non  sit 
de  se  periculosum,  quamvis  sit  iliici- 
tum,  numquam  imputatur  liomicidium 
illud  exercenli,  si  casu  ex  eo  mors  e- 
veniat.  Puta,  si  clericus  tempore  in- 
lerdicli  pulsaret  campanam  et  casu 
tintinnabulum  cadens  viatorem  oppri- 
meret.  Item,  si  ex  fornicatione  com- 
raissa  moriatur  foemina  parlu.  Adde, 

(1)  Loc.  c.       (2)  D.  n.  136.       (5)  In  c.  fui.  de 
lioniic.  iii  6.         (4)  Dc  cens,  c.  5.  (|.  5.  n.  147. 
(5)  h.  2.  c.  9.  A.  13.  u.  13.     (6)  N.  138.     (7)  De 
ceus.  c.  «.  n.  S2.       (8)  De  S.  jiiaec.  c.  2.  n.  181. 
^9)  Man   c.  27.  n.  238.         (iO)  L   3.  Ir.  3.  ji.  3. 


si  adulter  cum  discrimine  inculpatae 
tutelae  virura  adulterae  occidat.  Ita 
Less.  5  Salm.6  cumSuar.  Pal.  Cor.  etc. 
Hoc  tantum  certum  est  in  ordine  ad 
rostitutionem. 

In  ordine  vero  ad  irregularitatera, 
magna  est  inter  dd.  controversia,  an 
evadat  irregularis  adulter  qui  occidit 
maritum  aggressorem  ob  inculpatam 
suae  vitae  defensionem.  Communiter 
dd.  docent,  quod  si  adulter  possit  fu- 
gere  et  non  fugiens  occidit  maritum, 
non  excusatur  ab  irregularitate.  Ita 
Salm.'  et  Sporer  »  qui  asserit  hoc  cer- 
tum  esse  apud  6mnes.  Ratio  (ut  recte 
dicunt  Salmant.)  ,  quia  ipsi  fugere  in 
eo  casu  non  est  probrosum,  et  si  forte 
fuga  aliquam  ignominiam  ei  irrogaret, 
tenetur  eam  pati,  cum  ipse  in  tales 
angustias  sua  culpa  se  imraiserit.  Sed 
quid,  si  non  posset  fugere  sine  peri- 
culo  vitae?Adsunt  tres  sententiae.  Pri- 
ma  sententia  absolute  affirmat  adhuc 
irregularitatem  incurrere.  Ita  Navar.  9 
et  s.  Anton.  Mol.  Gutt.  ap.  Laym.^o  et 
probant  ex  c.  Dilectus^  de  homic.  ubi 
dicitur,  quod  dans  operam  rei  illicitae 
fit  irregularis,  si  mors  inde  sequatur. 

Secunda  sententia  opposita  absolute 
negat  incurrere;  et  hanc  tenent  Syl- 
vest.  11  Bon.  12  Less.  13  cum  Ban.  Med. 
etc.  item  Avila  Sot.  Tab.  Leand.  Dian. 
ac  Henr.  ap.  Salm.i*.  Ratioquia  homi- 
cidium  non  provenit  tunc  ex  adulterio 
nisi  per  accidens;  per  se  autera  prove- 
nittantum  ex  iniustainvasione  mariti, 
cuius  vim  iicite  potest  adultervi  repel- 
lere  ad  suam  vitam  tuendam.  Dicunt 
autem  praefatum  textum  in  c.  Dilectus 
intelligi,  quaudo  res  illicita  cui  datur 
opera  est  proxime  et  per  se  periculosa 
homicidii,  non  vero  quaudo  est  pericu- 
losa  per  accidens  et  remote ,  ut  esset 
in  hoc  casu  adulterium,  quod  esset  po- 
tius  occasioquamcausahomicidii,cum 
ex  illo  raro  homicidium  eveniat. 

Tertia  senlenlia,  quam  tenentSuar.*' 
Layra.  le  Spor.  "  cum  Fill.  Roncag.  1* 

c.  10.  n.  2.  (11)  V.  Homiciilium,  3.  q,  4. 

(12)  D.  7.  q.  4.  (13)  L.  2.  c.  9.  n.  106. 

(14)  Loc.  c.  n.  49.       (15)  D.  46.  scct.  1.  u.  22. 
(16)  Iliid.  (17)  Ul  snpia  n.  182. 

(18)  Dc  cposnr.  c.  3.  (\.  4 


CAP.  I.  DUB.  V.  AKT.   I.  DE  DUELLO 


U9 


et  Salm. '  cum  Pal.  Con.  Vill.  Corneio 
etc.  distingait  et  dicit,  quod  si  adul- 
ter,  praevidendo  invasionem  mariti, 
lemere  accedat  et  illum  occidat,  tunc 
fit  irregularis ;  secus  si  accedat  clam 
et  cum  debita  cautela,  ne  a  marito  in- 
veniatur.  Et  huic  sententiae  me  adii- 
cio,  si  periculum  invasionis  praevidea- 
tur  proximum  et  facillimum ,  ut  bene 
exprimit  Roncaglia-,  quia  eo  casu  adul- 
terium  est  proxime  periculo  obno- 
xium  homicidii:  secus,  si  periculum 
sit  remotum  et  adulter  caute  accedat, 
iuxta  mox  supra  dicta.  Et  ita  videntur 
omnes  praedictae  sententiae  satis  con- 
ciliari.  Quid,  si  vir  cognito  adulterio 
occidat  uxorem ,  erit  ne  adulter  irre- 
gularis?  Alfirmant  Nav.  et  alii,  negant 
vero  communiusdd.  ap.  Sporer^.  Sed 
ipse  Sporer  Laym.  3  eodem  modo  di- 
stinguunt,utinpraecedentiquaestione; 
eodemque  modo  ipsis  consentio,  si  u- 
xoris  occisio  proxima  et  facillima  prae- 
videatur ;  secus  si  remota  et  difficilis. 

DnBiuu  V.  De  duello  et  bello, 
Abt.  I.  Quid  sit  et  an  liceat  duellum. 
599.  Quid  est  duellum,  et  an  unqmm  liceat  ad 
illud  provocare.  Quidsiduellum  essetfictum, 

400.  Quando  liceat  duellum  acceptare.  Et  an  U- 
ceat  illud  indicere  contra  falsum  accusato- 
rem. 

401.  Quae  sintpoenae  duello  impositae. 

399.  «  Resp.  Duellum  est  duorum 
(vel  subinde  plurium)  certamen,  quod 
ex  condicto,  uno  indicente  et  altero 
acceptante  suscipitur,  ita  ut  id  non  sit 
vitam  defendere,  sed  exponere  peri- 
culo.  Quod  etsi  communiter  sit  mor- 
tale  peccatum,  licitum  tamen  est  ex 
iusta  causa  ,  quae  semper  est  atten- 
denda.  Vide  Trid.  *  Sanch.  &  Item  de 
poena  duellantium,  vide  infra  n.  401 . 
Unde  resolves: 

« 1 .  Duellum  non  est  licitum  ad  inda- 
gandam  veritatem  vel  iustitiam  vel 
purgationem  obiecli  criminis,  aut  li- 
tem  terminandam :  quia  est  fallax,  imo 
superstitiosum  medium  ad  eum  finem, 
cum  etiam  innocens  homicidium  et  fa- 

(1)  Loc.  c.  n.  50,  (2)  N.  QSi.  (3)  Ibid. 

'4)  Sess.  2S.  c.  19.  de  reroim.  (S)  2.  mor.  c.  59. 
^6)  L.  S.  ft,  2.  d.  15.  II.  12.  (7)  De  S.  praec.  c. 
an.  n.  181.  (8)  Dec.  l.  6.  c.  1.  §.  5.  n.  17. 

(0)  De  3.  praec.  c.  1.  n.  IIM).  (lOj  N.  15S. 

Mi;r.  i. 


cere  et  pati  possit.  Trull.  «  (Ut  cap.  1 
et  2.  depurg.  vulgari,  cumSalmant.') 

»  2.  Neque  ob  inimicitias,  aut  ad  in- 
iuriam  vindicandam,  neque  ob  solam 
ostentalionem  virium  aut  delectatio- 
nem, 

Hic  quaeritur  an  liceat  suscipere 
duellum  fictum  ad  vitandam  infamiam. 
Affirmant  Tamb.  8  cum  Escob.  et  Boss. 
Sed  omnino  negandum  cum  Bus.  et 
SaIm.9EIb.ioCroix»  HoIz.i2cum  com- 
muni,  Ratio,  tum  ob  vitandum  scanda- 
lumaliorum;  tum  quia  Clemens  viii.i^ 
hoc  prohibuit,  vetando  duella  etiam  non 
fatalia.  Et  ideo  non  licet  ducibus  per- 
mittere  duella  militibus,  etiam  coutra 
hostes,  ad  ostensionem  virium,  San- 
chezi^  Salm.15  cum  Nav.  Bon.  Pal.  Cai. 

«  3.  Nec  item  ad  evitandam  igno- 
miniam :  quia  apud  bonos  et  pruden- 
tes  honorem  non  perdet :  imo  nec  a- 
pud  alios,  si  provocanti  dicat  se  eum 
non  aestimare  dignum  cum  quo  con- 
grediatur  contra  legesdivinas  et  huma- 
nas.  Interim  iturum  se  in  dies  libere 
suas  vias ,  paratumque  semper  fore  et 
nunc  esse  contra  quemvis  invasorem 
se  tueri.  Trull.  16  (Ita  etiam  Sanch.  " 
Salm.  '3  cum  Soto  Navarr.  Azor.  Cai. 
et  aliis.  Damnata  autem  Tait  propos.  2. 
ab  Alexandro  vii.  quae  dicebat:  Vir 
equestris  ad  duellum  provocatus  potest 
illud  acceptare  ,  ne  timiditatis  notam 
apud  alios  incurrat). 

400.  »  4.  Duellum  licet  acceptare  vel 
offerre  ad  conservandam  aestimatio- 
nem  exercitus  apud  hostes,  eosque  de- 
bilitandos  vel  ad  terminandum  bellum 
cum  minore  damno.  Vid.  Sanch.  i^. 

»  5.  Acceptare  item  licet,  si  quis  a- 
lias  te  occisurusconcedattamenarma, 
ut  sic  fortunam  experiaris:  quia  est 
tantum  defensio,  posito  quodaliter  non 
possis  evadere  (Praeterea  p,  Cuniliati 
probabiliter  sentit  20  qaod  si  vir  nobi- 
lis  provocatur  ad  duellum  ,  licite  re- 
spondere  potest:  Ego  ut  christianus 
non  possum  acceptare  duellum ,  tamen 

(li)L.  5.  p.  1.  n.840.  (i2)N.604,  (IS)  Constit. 
Illius  vires,  an.  1S92.  (14)  Dec.  1.  2,  c.  39.  u.  12. 
(lo)  Ibid.  u.  180,  (IG)  Loc.  c.  n.  4,  (17)  Loc.  c, 
(18)  N,  163.  (19)  Loc.  cit. 

(20)  Tr.  4.  c.  9.  S.  S.  n.  «. 


450  1.10.  ni.  TRACT.  IV. 

paratus  sum  ad  me  defendendum  contra 
iniustos  aggressores).  Similiter  si  iu- 
dex  tluos  ad  mortem  damnatos  vellet 
duello  congredi:  quia  alter  alterius 
esset  constitutus  minister  iustitiae. 
TruU.  1. 

»  6.  Denique ,  si  vir  nobilis  in  aula 
regia,  vel  militaris  in  castris  provoca- 
tus  sisteret  se  merae  defensionis  gratia 
cum  spe  praevalendi ,  privandus  alio- 
qui  ob  suspicionem  ignaviae  dignitate, 
olficio  vel  favore  principis;  non  audet 
eum  damnare  Laym.2,  eumdem  excu- 
sant  Hurt.  3  Less.  ^  Fill.  ^  Nav.  6.  » 

Quaeritur  igitur  1.  an  liceat  viro 
nobili  vel  militari  acceptare  duellum 
et  adhuc  illud  oflferre,  si  alias,  honore 
amisso,  certe  privandus  esset  officio, 
quo  se  et  familiam  sustentat.  Affir- 
mant  Holzm.  '  cum  Pichler  et  Anacl. 
item  Spor.  s  ac  Elbel  9  cum  aliis.  Ra- 
tio,  ut  dicunt  auctores  pRaefati ,  quia 
eo  casu  non  solus  honor  defenditur, 
sed  etiam  hona  ad  vitam  necessaria, 
quorum  iactura  certe  supponitur  non 
posse  aliter  reparari.  Et  huic  senten- 
tiae  adhaerent  Less.  ^^  Sanch. "  Pal.  '2 
cum  Con.  et  Val.  dum  dicunt  licite 
posse  acceptari  dueilum  ad  necessa- 
riam  defensiouem  bonorum  magni  mo- 
menti,  hocque  probabile  putant  Ron- 
cag.*3  et  Croix  **  modo  actu  alter  bona 
invadat,  et  actu  pugnandum  sit :  non 
vero  si  in  posterum.  Sed  hodie  hae 
ambae  praedictae  opiniones  amplius 
non  sunt  probabiles,  ex  prima  et  quar- 
ta  inter  quinque  propositiones ,  quas 
ss.  p.  Benedictus  xiv.  nuper  damna- 
vit  iu  constit.  Detestabilem  ed.  die  10. 
nov.  ann.  1752. :  propositiones  enun- 
ciatae  hae  sunt : 

\ .  Vir  militaris^  qui  nisi  offerat  vel  ac- 
ceptet  duellum,  tanquam  formidolosus, 
timidus^  abiectus  et  ad  officia  militaria 
ineptus  haberetur  ^  indeque  officio  quo 
sesuosque  sustentat  privaretur,vel  pro- 
motionis  alias  sibi  debitae  ac  promeri- 
tae  spe  perpetuo  carere  deberet,  culpa 

i'l)  Loc.  cit.  (2)  li.  3.  t.  3.  p.  S.  c.  3. 

If«'2.  2.  d.  170.  st-ct.  8.  §.  73.  (4)  C.  9.  d.  8. 
«)  ■':.  8.  q.  6.  (6)  C.  13.  (7)  De  S.  praec.  c.  3. 
i.«ot}.  (8;Eo(l,ai.c.2.n.204.  (9)  N.il8.etl28. 
(iOj  i..  J.  c.  9.  n.  iSJ»,    ^UJ  D«c  1.  2.  c.  39.  n.  7. 


DE  V.  PRAEC.  DECAL. 

et  poena  vacaret  sive  offeral  sive  ac~ 
ceptet  duellum. 

2.  Excusari  possunt  etiam  honoris 
tuendi  vel  humanae  vilipensionis  vitan- 
dae  gratia,  duellum  acceptantes  vel  ad 
illud  provocantes ,  quando  certo  sciunt 
pugnam  non  esse  sequuturam^  utpote 
ab  aliis  impediendam. 

3.  Non  incurrit  ecclesiasticas  poenas 
contra  duellantes  latas  dux  vel  officia- 
lis  militiae  acceptans  duellum  ex  gravi 
metu  amissionis  famae  et  officii. 

4.  Licitum  est  in  statu  hominis  na~ 
turali  acceptare  et  offerre  duellum  ad 
servandas  cum  honore  fortunas,  quando 
alio  remedio  earum  iactura  propulsari 
nequit. 

5.  Asserta  licentia  pro  statu  naturali 
applicari  etiam  potest  statui  civitatis 
male  ordinatae^  in  qua  nimirum  vel  rae- 
gligentia  vel  malitia  magistratus  ,  iu- 
stitia  aperte  denegatur. 

Quaeritur  2.  an  liceatinnocentiduel- 
lum  indicere  adversus  falsum  accusa- 
torem,  quando  aliud  remedium  non 
suppetit  ad  evitandam  iniustam  sen- 
tentiam  mortis.Affirmant  Lugo^^San- 
chez<6Bann.  Cai.  Azor.  Nav.  Trull.  a- 
pud  Salm.  •'.  Ratio  istorum,  quia  cui- 
libet  licet  vitam  defendere  contra  in- 
iustum  invasorem,  prout  exislimatur 
hic  iniquus  accusator.  Sed  tenendum 
cum  Salm.18  ac  Suar.  Arag.  Hozes  etc. 
apud  eosd.  illicitum  esse.  Ratio,  quia 
defensio  hoc  casu  esset  excessiva,  ut 
probatur  ex  s.  Th.  19  dum  mors  non 
procederet  tunc  directe  ex  omissione 
duelli,  sed  ex  iniusta  sententia  iudicis; 
et  contraria  videtur  sane  fuisse  repro- 
bata  ab  Alex.  vn.  in  prop.  18.  quae  di- 
cebat:  Licet  interficere  falsum  accusa- 
iorem^  falsos  testes  ac  etiam  iudicem,  a 
quo  certo  imminet  iniqua  sententia,  si 
alia  via  non  potest  innocens  damnum  e- 
vitare. 

401 .  Quaer.  hic  3.  quaenam  sint  poe- 
nae  duello  impositae.  Respond.  tres 
esse  exTrid.20.  ] .  Excommunicatio  ipso 

(12)  Tr.  6.  d.  8.  p.  7.  n.  9.  (13)  De  S.  praec.  c.  4. 
q.  2.  r.  3.  (14)  L.  3.  p.  1.  n.  836.  (IS)  D.  10. 
n.  184.  (16)  Iii  dec.  I.  2.  c.  39.  u.7.  (17)  De  '6. 
pracc.  n.  167.  (18)  Ibid.  n.  i£9.  (19)  2.  2.  q. 
64.  a.  7.  (20;  Sess.  2S.  c    19. 


CAP.  I.  nUB.  V. 

focto  incurrenda  et  pontifici  reservata, 
quam  etiam  incurruut  patrini,  cousu- 
lentes  (intellige  efficaciter  * ,  secus  si 
non  persuaserint,  ut  bene  ait  Elbel  2); 
item  favorem  praebentes,  domini  dan- 
tes  locum ;  ac  etiam  spectatores ,  non 
quidem  illi  qui  obiter  transeui^do  ibi 
reperiuntur,  sed  qui  de  industria  spe- 
ctant,  et  sua  praesentia  quodammodo 
approbant  et  animant  duellantes,  pro- 
ut  Gregorius  xiii.  et  Clemens  vin.  ex- 
plicant  Tridentinum,  vide  Elbel  3.  2. 
poena  est  proscriptio  oinnium  bono- 
rum,  cum  perpetua  infamia  ;  haec  ta- 
raen  poena  non  videtur  recepta  in  no- 
stris  partibus.  3.  est  privatio  sepultu- 
rae  ecclesiasticae,  si  duellantes  in  ipso 
conflictu  decedant.  Excipiunt  Elbel'^ 
Tamb.  Dian.  etc.  si  ipsi  alibi  morian- 
tur,  vel  si  ante  mortem  signum  prae- 
beant  poenitentiae.  Sed  in  praefata 
bulla,  Detestabilem,  etiam  isti  privan- 
lur  sepultura  ecclesiastica  ,  quamvis 
(ut  ibi  dicitur)  Sacramentis  muniti  de- 
cesserint.  Istae  autem  poenae  incur- 
runtur  tantum  ob  duellum  stricte  sum- 
ptum,  scil.  convento  loco,  tempore  et 
armisj  non  vero  ob  conflictum  impro- 
visum,  quamvis  pugnantes  ex  eodem 
impetu  rixae  perrexerint  ad-aliquem 
locum  idoneum.  Ita  valde  probabiliter 
Elbel  5  cum  Dian.  Bonaesp.  etc.  com- 
munissime.  Idemque  probabiliter  di- 
cunt  Tambur.  6  Diau.'''  ac  Elbel  8  si 
quis  alleri  dicat,  tecum  pugnabo  prima 
viee  qua  mihi  obviaveris;  nam  eo  casu 
postea,  etiam  habito  conflictu,  isti  non 
incurrunt  poenas,  quia  tunc  deest  de- 
signatio  loci  et  temporis. 

Art.  II.  Ad  et  quousque  liucat  bellum. 

402.  Quando  licilum  sit  bellum, 

403.  Quid  debeat  facere  princeps,  vt  licite  bel- 
lum  inferat. 

404.  ^n  possil  inferri  bellum  cum  sola  opinione 
probabili. 

403.  Ad  quid  teneantur  principes, 

406.  .4n  liceat  eis  vocare  in  auxilium  haereti- 
cos  et  gentiles. 

407.  .4d  quid  leneanlur  duces. 

(1)  Quamquam  ex  verbis  conuilii  videatur  requiri 
ut  duelium  sit  seculum,  lameu  ex  bulla  Clemenlis 
VIII.  lUius  vice,  etiamsi  duclium  uon  sequatur,  U- 
meu  tam  prinuipalcs  quam  omiies  alii  coopeianlus 
nxconimunicatiouum  lucununt,  Hgm.  -Ap.  tr.  8.  u. 
eS.,  et  htic  1.  7. 


ART.  n.  DE  BELtO 


ii>! 


408.  An  milites  possint  bellare  cum-dubio  dt 
iustilia  bclli. 

402.  «  Resp.  Bellum  defensivum,  quo 
scilicet  vis  iniasta  repellitur,  licet  et- 
iam  privata  auctoritate:  offensivura 
vero,  quo  vis  infertur,  ut  liceat ,  tres 
conditiones  requirit :  1 .  ut  geratur  au- 
ctoritate  principis  vel  magistratus  nul- 
him  agnoscentis  superiorem:  quales 
sunt  papa,  imperator ,  reges  et  quae- 
dam  resp.  v.  gr.  venetorum,  genuen- 
sium  etc. ;  2.  ut  adsit  iusta  causa,  ea- 
que  gravis,  v.  gr.  necessitas  boni  com- 
munis  et  quietis  conservandae,  recu- 
peratio  iniuste  ablatorum,  coercltiore- 
belHum  ,  defensio  innocentiuin  ,  etc. 
Vid.  Laym.9  et  Mol.  «>  Dian.  n  (lusta 
etiam  causa  est  bellum  indicendi,  si 
impediatur  praedicatio  evangelii.  Sal- 
mant.  12.)  3.  Ut  fiat  ex  recte  intentio- 
ne,  hoc  est,  non  ex  odio,  sed  ex  amore 
boni  communis,  quamquam .  si  haec 
ultima  sola  desit,  non  sit  obligatio  re- 
stitutionis.  Ita  comraun.  cum  d.  Th.<3 
Laym.  1*. 

Unde  resolves: 

»  1 .  Si  quis  iustum  bellura  gerat , 
non  potest  alter  licite  se  defendere  , 
quia  circa  eamdem  rem  non  possunt 
duo  habere  coutraria  iura.  Fieri  tamen 
potest,  ut  neutra  pars  peccet  ob  igno- 
rantiam  invincibilem.  Fill.  is. 

403.  »2.  Tenetur  rex  antequara  bellura 
incipiat,  omni  diligentiacurare,  utcer- 
tus  sit  de  eius  iustitia  et  gravi  causa. 
Ad  quod  sequentia  conducent.  1.  Ut 
curet  habere  non  tantum  peritos ,  sed 
etiam  bonos  consiliarios.  2.  Ut  atten- 
dat,  an  etiam  a  suis  irapediantur  vel 
intervertantur  litterae  aut  instructio- 
nes  ad  ipsum.  3.  Si  non  tantum  a  suig 
cousiliariis,  sed  etiam  a  diversis  theo- 
logis  curet  iustitiam  belli  secundura 
ieges  evangelicas  examinari  et  libere 
edici.  4.  Si  auditis  omnibus,  ipse  quo- 
quecoramDeo  illamexaminet,  statuat- 
que  id  quod  in  puncto  mortis  se  fecis.S0 

(2)  De  homic.  n.  ISii.    (5)  D.  n.  l'2,%    (4)  N.  Wi. 

(3)  N.  132.  (6'  Doc.  I.  G.  c.  1.  §.  3;  n.  11. 
(7)  P.  S.  ir.  15.  r.  j«.       (8)  N.  137.       (9)  L.  3. 
ir.  3.  c.  i2.  n.  3.        (10)  Tr.  2.  disp.  100.  et  «cq. 
(11)  P.  e.  l.  i.  r.  3.     (12)  Tr.  21.  c.  3.  p.  2.  n.  10. 
(IS)  2.  2.  q.  «0.  a.  S.       (14)  l^id.      (l^)  N.  18i». 


432 


IIB.  III.  TR\CT.  IV.  DE  V.  PAAEO.  DECAt. 


vellet.  Denique,  licet  sufficiat  opiQio 
probabilis  de  iustitla  belli  ,si  tamen  i  usti- 
tia  maneat  aequaliter  dubia  et  alter  sit 
in  possessione,  non  licet  ei  bellum  in- 
dicere,  cum  melior  sit  conditio  possi- 
dentis.  Filliuc.  *  Trull.  2  qui  cum  Dia- 
na3  docetlicere  etiam  principi  conce- 
dere  repressalia ,  servatis  tamen  con- 
ditionibus  certis,  quas  v.  apud  Pal.  ^* 
et  hic  infra  art.  seq.  » 

404.  Quaeritur,  an  princeps  cum  sola 
Dpinione  probabili  pro  se  possit  inferre 
bellum  alteri  regnum  bona  fide  possi- 
denti.  Prima  sententia  affirmat  cum 
Sanch.  »  et  Az.  Fill.  Trull.  Escob.  etc. 
apud  Salm.  6.  Et  hanc  sequitur  Spo- 
rer  '.  Ratio  istorum,  quia  princeps  non 
debet  inferioris  esse  conditionis  perso- 
nae  privatae;  si  enim  privatis  conce- 
ditur  facultas  litem  movendi  super  re 
ab  alio  possessa,  quando  habet  pro  se 
solam  opinionem  probabilem,  quod  sit 
sua ;  cur  non  concedenda  est  principi 
adversus  alterum  facultas  indicendi 
bellum,  saltem  ad  partem  regni  ab  al- 
tero  possessi  vindicandam,  cumnon  ad- 
sit  iudex  superior,  qui  inter  ipsos  va- 
leat  litem  secundum  ius  decidere? 

Secunda  sententia  tenet,  quod  ut 
princeps  non  possidens  possit  bellum 
inferre,  poUere  debeat  opinione  saltem 
probabiliori.  Ita  Suar.  et  Victoria;  sal- 
tem  ad  partem  regni  obtinendam,  ut 
dicunt  Tournely  Banu.  Prado  et  Led. 
apud  Salmantic.  s.  Ratio ,  quia  in  eo 
casu  poHus  est  ius  nou  possidentis,  et 
sicut  ei  si  esset  persona  privata,  res  a 
iudice  adiudicanda  esset,  iuxia  senten- 
tiam  dd>qua  loquemur  l.  4.  n.  210.  v. 
quaer.  1 . ,  ita  princeps ,  cum  non  pos- 
sit  iudicem  competentem  adire,  bene 
potest  bello  rem  sibi  vindic«re.  Hanc 
probabilem  vocat  Croix  ^. 

Sed  tertia  sententia  longe  mihi  pro- 
babilior  docet  non  posse  principem  ad- 
versus  alterum  bona  fide  possidentem 
bellum  indicere,  nid  certitudinem  sui 
iuris  habeat.  Ratio  potissima  est,  quia 

(1)  Tr.  2».  c.  9.  q.  4.  (2)  L.  S.  c.  2.  d.  3. 

(5)  P.  4.  tr.  4.  r.  12.  (4)  Tr.  6.  d.  8.  p.  4.  n.22. 
(3)  Dec.  I.  1.  c.  9.  n.  36.  (6)  Tr.  21.  c.  8.  n.  20. 
(7)  De  S.  praec.  c.  2.  n.  100.  (8)  Loc.  c.  n.  23. 
9^  L.  5.  o.  1.  n.  8*).  (10)  Tr.  1.  d.  2. 


possidens  (cum  possessio  certum  ius 
ipsi  tribuat  rem  retinendi,  iuxta  dicta 
lib.  \ ,  n.  53.  ei  54.)  nequit  unquam  ra 
possessa  expoliari ,  nisi  constet ,  quod 
illam  iniuste  retineat.  Ita  Pal.i*'  Elb.*' 
qui  nostram  sententiara  habet  ut  cer-« 
tam,  ilolz.  12  Salm.  '3  cum  Vasq.  Mon- 
tesin.   Villal.  et  Salas.  Idem  tenent 
Laym.'^  et  Tambur.i^  dicens  hanc  es- 
se  legem  canonicam,  etiam  a  regibus 
observandam,  neminem  posse  expo- 
liare  alterum  bona  fide  possidentem , 
nisi  habeat  certitudinem  sui  iuris ;  et 
putant  opinionem  contrariam  improba- 
bilem  ex  principiis  intrinsecis.  Mihi 
autem,  licet  secunda  sententia  satis 
probabilis,  speculative  loquendo,  et- 
iam  intrinsece  videatur;  tamen  mul- 
tum  arridet  quod  ait  Roncaglia  i^  cui 
adhaerent  Salm.  i'  nimirum  quod  bel- 
lum  communiter  talia  fert  secum  fla- 
gitia  et  damna  religioni,  innocentibus, 
honori  mulierum  etc.  ut  practice  vix 
unquam  iustum  videri  possit,  si  ex  so- 
lis  probabilibus  rationibus  et  non  cer- 
tis  inferatur.  ' 

405.  «S.Perspectaiustitiabelli,  debet 
ea  proponi  parti  adversae:  quae  si  oflfe- 
ratcompetentem  satisfactionem  non  de- 
bet  bellum  inchoari.  Imo,  ut  probabilius 
est,  si  coeptum  sit,  debet  si  non  ex  ri- 
gore  iustitiae,  saltem  plerumque  ex  ca- 
ritate  mox  finiri.  V.  Mol.  is  Trull.  i». 

»  4.  Potest  princeps  pro  satisfactione 
petere  restitutionem  ablatorum  et  ex- 
pensarum,  item  aliquid  in  poenam  illa- 
tae  iniuriae .  Dual .  Hinc  potest  victos  pri- 
vare  bonis,  etiam  innocentes,  tributa 
eis  imperare,  extruere  arces  et  cetera 
quae  ad  securitatem  sunt  necessaria. 
Con.  Dian.  20. 

»  5.  Principes  tenentur  stipendia  sol- 
vere  militibus,  alioqui  tenentur  com- 
pensare  damna,  tum  ipsis  militibus  , 
tum  aliis  qui  ab  iis  damnum  accepe- 
runt.  Con.  Pal.  Dian.  21, 

»  6.  Tenentur  etiam  aliquando  prin- 

punct.  7.  n.  2.  (II)  De  bell.  conf.  6.  n.  149, 

(12)  De  S.  piaec.  n.  60'2.  (13)  h.  c.  n.  24.  et  26, 
(14)  L.  1.  tr.  1.  c,  3.  S.  3.  n.  25.  (13)  Dec.  I.  1. 
c.  3.  §.  4.  n.  30,  (16)  Decar,c,8.q,7.  (17)N.24. 
(18)  Ibid.  disp.  i05.  (19)  L.  &.  c.  2.  d.  3. 

(20)  P.  6.  d,  4  r.  22.        (21)  P.  6.  t.  4.  r.  29. 


CAt>.  I.  DUB.  V.  ART.  11.  nE  BELLO 


553 


clpes  catholici  a  bello  alioqui  per  se 
iusto  abstinere,  si  inde  oriturum  sit 
scandalum  et  spiritualis  ruioa  multo- 
rum  ac  detrimentum  ecclesiae.  V.  Pal. 
Diana  i. 

406.  »  7.  Etsi  per  se  loquendo,  in 
bello  iusto  liceat  advocare  infideles  in 
auxilium,  per  accidens  tamen^ubin- 
de,  imo  plerumque  non  licet,  ratione 
scandali  aut  periculi  in  fide;  v.  gr.  ne 
subditi  pervertantur ,  sacra  profanen- 
tur  etc.  Reg.  2  Fill.  3. 

»  8.  Similiter  b'cet  alteri  principi  , 
etiam  alterius  fidei,  in  bello  iusto  au- 
xilium  ferre;  nisi  tamen  sitpericulum 
scandali ,  incrementi  haereseos  et  da- 
mni  verae  fidei.  Vid.  Con. ''.  » 

Quaeritur ,  an  liceat  regibus  catho- 
licis  in  bello  iusto  contra  alium  catho- 
licum  principem  in  auxilium  vocare 
haereticos  aut  gentiles.  Prima  senten- 
tia  universe  affirmat  cum  Farinac.  The- 
mudo  Salcedo  Aponte  etc.  ap.  Salm.  5. 

Secunda  sententia  tenet  hoc  absolute 
esse  illicitum  ex  Exod.  6  ubi  habetur: 
Cave  ne  unquam  cum  habitatoribus  ter- 
rae  illius  iungas  amicitias,  quae  sint 
tibi  in  ruinam.  Ita  Ramirex  Pizarrus  et 
alii  plures,  quos  congerit  Diana  '. 

Tertia  sententia  vero  dicit,  per  se 
licitum  esse  advocare  haereticos  aut 
gentiies ,  sed  plerumque  per  accidens 
esse  illicitum  ob  damna  religioni  im- 
minentia.  Ita  cum  Bus.  tenent  s.  Anto- 
nin.  Sylvestr.  Suar.  Coninch.  Prado 
Tapia  Pal.  et  Bon.  ap.  Salm.  8.  Haec 
tertia  sententia  speculative  est  quidem 
probabilis,  sed  secunda  in  praxi  vide- 
tur  omnino  tenenda  cumSpor.  9  etSal- 
mant.  10  cum  Molin.  Con.  Diana  Prado 
Lorca  et  ViU  Ratio,  quia  est  moraliter 
impossibile,  quod  contracta  societate 
cum  hostibus  fldei,  praefata  damna  re- 
ligioni  non  obveniant. 

407.  «  9.  Duces,  tribuni,  centuriones 
aljique  officiales  peccant  tenenturque 
ad  restitutionem :  1 .  Si  pauciores  ha- 
beant  milites,  quam  in  solutione  sti- 

(i)  P,  6.  t.  4.  r.  7.  (2)  h.  21.n.l00.  (5)N.71. 
(4)  Tr.  de  cor.  d.  de  bello.  (S)  De  S.  praec.  c.  8. 
n.  32.  (6)  34.  12.  (7)  P.  10.  ir.  2.  addit.  res.  2, 
US^  N.  34.  (9)  N.  107.  (10)  N.  3o.  (11)  P.  G. 
J.  4  r.  0"   ct  20.     (12)  D.  18.  de  iust.  s.  1.  n,  21. 


pendii  exhibent.  2.  Quando  debent  ex 
officio  commeatum  curare,  et  dant  mi- 
litibus  cibam  vel  potum  corruptum,  ex 
quo  morbi  oriantur.  3.  Si  in  transitu 
per  regioues  accipiant  pecunias  a  va- 
riis  pagis,  ne  istic  pernoctent  aut  mo- 
rentur.  4.  Si  uni  railiti  dent  plura  sy- 
nographa  ad  domos  diversas.  Molin. 
Bec.  Dian.  <<.  5.  Si  stipendium  militi- 
bus  subtrahentes  permittant  extorque- 
re  ab  innocentibus  necessaria. 

»  40.  Miles,  qui  in  bello  et  iusto  et 
iniusto  paratas  est  mereri  slipendia, 
est  in  raalo  statuetincapaxabsolutionis 
nisi  mentem  corrigat;  et  quidem,  si 
militet  in  bello  iniusto,  tenetur  ad  re- 
stitutionem  damnorum,  aisi  inculpa- 
bilis  ignorantia  excuset;  tunc  enim  suf- 
ficit  restitutio  eorum  quae  in  specia 
habet,  vel  eorum  in  quibus  factus  est 
ditior.  V.  infr. 

408.  »  11.  Si  vocatus  ad  bellum  si( 
subditus  principis  qui  bellum  gerit, 
aut  ab  eo  ante  conductus,  non  tenetur 
inquirere  de  iustitia  belli,  quamdiu 
nulla  vehemens  suspicio  occurrit  in 
contrarium,  quae  positive  reddat  du- 
bium  •,  quia  potest  praesumere  pro  suo 
principe,  cui  in  dubio  debet  obedire, 
eiusque  auctoritas  plerumque  illi  suf- 
ficit  ad  formandum  etiam  positive  iu- 
dicium  probabiledeiustitia  causae,  ne 
cum  dubia  fide  operetur.  Vide  c.  Lu- 
go'2.  Si  vero  non  sit  subditus,  tenetur 
prius  inquirere  et  postea  saltem  pro- 
babile  formare  iudicium ,  bellum  esse 
iustum.  MoI.i3  Layra.  ^^  Az.  Mald.  Reg. 
contra  quosdam  apud  Dian.i^card.  de 
Lugo  16  Escob.  17.  » 

Quaeritur  an  milites  bellare  possint 
cum  dubio  de  iustitia  belli.  Distinguen- 
dum  cum  Bus.  si  ipsi  sunt  subditi  re- 
gis  bellum  infereatis ,  tunc  nisi  certi 
sint  de  belli  iniustitia,  passunt,  imo 
tenentur  obedire  principi  iubenti.  Ita 
commun.  Sanch.  i^  Spor.  i»  et  Salm.  20 
cum  Suar.  Mol.  Pal.  Bann.  Salas  et  Vil- 
lal.  Et  habetur  expressum  in  iure  ca- 

(13)  Ibid.  disp.  113.  el  114.  (14)  L.  2.  t.  3.  c. 
12.  n.  8.  (IS)  T.  2.  tr.  S.  misc.  r.  96.  et  t.  3.r.7. 
(16)  lioc.  c.  (17)  E.  7.  c.  8.  (18)  Dcc.  1.  6.  c. 
3.  n.  13.  (19)  De  S.  praec.  c.  2,  n.  iOS.     . , 

(20)  De  cod.  praec.  c.  8.  d.  29.  '! 


45  4 


XIB.   !ll.  TRACT.  IV.  I)K   V.  PBaEC. 


nonico  '  ubi  s.  August.  sic  docet:  Vir 
iustus ,  si  forte  sub  rege  homine  etiam 
sacrilego  militet^  recte  potest  illo  iuben- 
te  bellare,  si  quod  sibi  iubetur  vel  non 
esse  contra  Dei  praeceptum  certum  est^ 
vel  utrum  sit ,  certum  non  est.  Ratio  , 
quia  subditi  tenentur  obedire,  ubi  pec- 
catum  non  est  certum;  et  insuper  prae- 
sumere  debent  bellum  esse  iustum  , 
quoties  contrarium  non  constat.  Secus 
vero  dicendum  de  non  subditis,  qui 
uequeunt  militare,  nisi  prius  certi  fiant 
de  iustitia  belli.  Ratio,  quia,  cum  aga- 
tur  de  damno  tertii ,  nequit  illud  in- 
ferri,  nisi  constet  de  iniustitiapossiden- 
tis.  Ita  comm.  Caiet.2  Sanch.  Spor.^et 
Salm.  -s  cum  Led.  Mol.  et  Villal.  con- 
tra  aliquos  apud  Palaum. 

De  militibus  autem  alienigenis  sti- 
pendio  conductis  idem  dicendum  quod 
de  subditis;  intellige  tamen,  si  repe- 
riantur  conducti  ante  bellum  excita- 
tum ;  nam  alioquin,  si  post  bellum  in- 
dictum  conducantur ,  etiam  hi  certiti- 
cari  debent  de  iustitia  belli.  Ita  Sporer 
et  Salm.  5  cum  aa.  citatis. 

«  12.  Miles  intelligens  bellum  esse 
iniustum,  in  quo  est,  non  potest  ab- 
solvi,  nisi  velit,  quam  primum  potest, 
curare  dimissionem  et  interea  absti- 
nere  ab  actibus  hostilitatis,  v.  gr.  cae- 
de,  praeda,  etc.  v.  Laym.  ^.  An  autem 
talis  possit  occidere  militem  hostilem 
se  invadentem,  v.  Escob.  '.  » 

Abt.  in.  Quid  in  bello  iuslo  liceat. 

409.  «Resp.Etsicircahostes  in  bello 
iusto  liceat  ea  omnia  facere  quae  ad  fi- 
nem  belli  sunt  necessaria;  v.  gr.  oc- 
cidere,  spoliare  etc.  innocentes  tamen 
(quo  nomine  intelliguntur  pueri  qui 
arma  gestare  non  possunt ,  mulieres  , 
senes,  religiosi,  clerici,  peregrini,  mer- 
catores  et  rustici)  directe  vita  spoliari 
uon  possunt;  bonis  tamen  externis  pos- 
sunt,  si  sint  pars  reip.  hostilis  aliter- 
que  finis  belli  obtineri  non  possit.  Mol. 
Bec.s  Laym.  Fill.9  etc.  Ratio  est,  quia 
cum  sint  pars  reip.  possunt  propter 

(21)  C.  Quid  culpatur,  disl.  23.  q.  1.  (2)  2.  2. 
i\.  169.  a.  2.  ad  4.  (3)  Loc.  c.         (4)  N.  50. 

(3)  Loc.  c.     (6)  L,  2.  t.  5.  c.  12.     (7)  E.  7.  c.  8. 
(!i)  P.  2.  c.  10.  il.  et  12.  (9)  N.  191. 

[lOj  Dc  o.  liiacc.  n.  122.     /*ii  V.  Bellum,  n.  11. 


huius  delicta  puniri  in  iis  bonis  quas 
reipub.  dominio  subsuot  (Dicit  tamen 
Spor  lOquod  transacto  bello,  restituen- 
da  sunt  ecclesiasticis  omnia  ablata,  nisi 
ea  in  usum  iusti  belli  absumpta  sint). 
Vnde  resolves: 
410.  »  1.  Per  accidens  licet  aliquan- 
do  comburere  etiam  ecclesias  et  hostes 
ex  iis  extrahere ,  io  iis  spoliare  et  oc- 
cidere ,  si  v.  gr.  ecclesia  velut  castro 
ad  repugnandum  utantur.  Sylv.  <*  Sa, 
Bon.  12. 

»  2.  Contra  hostem  licet  uti  insidiis 
et  slratagematibus ,  dummodo  absint 
mendacia:  etsi  etiam  haec,  v.  gr.  quan- 
do  exploratores  se  fingunt  amicos,  non 
sint  mortalia.  Ea  vero,  ad  quae  caven- 
da  nulla  prudentia  datur,  v.  gr. ,  ve- 
neno  inficere  puteos ,  aquas,  glandes  , 
sunt  contra  iura  belli  nec  licent.  Mol.i^. 

)■>  3.  Fides  hosti  data  servanda  est , 
nisi  vel  coactus  dederis  vel  in  grave 
detrimentum  cederet  reipublicae  aut 
religionis ;  aut  si  hostes  eam  non  ser- 
vent;  aut  denique  conditiones  ac  cir- 
cumstantiae  plane  sint  mutatae.  Dual. 
Pal.  Dian.i'',  vide  etiam  Laym.is. 

»  4.  Capti  in  bello  etiam  ex  parte 
capientium  iusto ,  nisi  obstet  scanda- 
lum  aut  specialis  promissio,  possunt 
fugere.  Capti  vero  in  bello  ex  parte 
capientium  iniuslo,  et  fugere  et  bona 
liostium  secum  auferre  possunt.  Lay- 
man  i^.  An  obsides  liceat  occidere,  vi- 
de  supra  n.  393.  cas.  5. 

»  5.  Potest  quidem  aliquando  ( raro 
tamen  et  nonnisi  ob  causas  gravissi- 
mas)  dari  urbs  in  praedam :  milites  ta- 
men  privata  auctoritate  praedas  agere, 
aut  hostibus  damna  inferre  non  pos- 
sunt,  quia  sunt  executores  tantum  e{ 
rainistri.V.  Sai7  Laym.is  Fill.i»  Dian.20. 
Dum  autem  urbs  spoliatur  iniuste,  gre- 
garios  milites  tantum  teneri  ad  da- 
mnum  quod  ipsi  intulerunt,  probabiia 
esse  docet  Dian.  21  ex  Sylv.  Nav.  etc. 
Vide  infra  t.  5.  c.  2.  d.  3. 

»  6.  Milites  peccant  cum  onere  re- 

(12)  P.  iilt.  §.  5.  (13)  Tr.  2.  disp.  111. 

(14)  Loc.  c.  r.  10.      (IS)  L.  2.  t.  3.  c.  12.  u.  IS. 
(16)  L.  2.  t.  3.  c.  12.  n,  16.       (17)  V.  Bellum. 
(18)  Il)id.  n.  13.      (19)  N.  198.      (20)  P.  6.  t.  4. 
(21)  Loc.  c.  r.  31.,  iteni  P.  3.  t.  S.  r.  86. 


OAP.  I.  nrB 
slituendi,  si  a  rasticis  aliisve,  apud 
quos  hospitantur  vel  per  quorum  loca 
transeunt,  auferant,  aut  invitis  extor- 
queant  vel  etiam  donata  accipiant  (nisi 
constet  omniuo  libere  fieri:  siquidem 
donationes  illae  plerumque  non  spon- 
taneae,  sed  coictae  sunt)  praeter  ea 
quae  ex  constitutione  principis  iis  de- 
bent  subminist'are ;  nisi  tamen  sint  in 
extrema  vel  saltem  gravi  necessitate. 
Mol.  Con,  Pal.  lec.  etc.  Dian.<.  (Milites 
tenentur  etiam  restituere  omnia  da- 
mna  quae  inferintur  ab  hostibus  et  i- 
psi  non  impedtmt.  Ita  Elbel  2,  Quia 
ipsi  tenentur  «  iustitia  damna  reip. 
impedire.  Peccait  item  milites,  si  au- 
fugiarit,  victori,  adhuc  non  desperata, 
vel  si  discedatt  a  castris  sine  iusta 
causa ;  secus  si  iiscedant  ex  gravi  ne- 
cessitate  ob  negectum  stipendium.El- 
bel.  3  cum  Pal.  ,.aym.  Sporer  etc. ). 

»  7.  Repressaia  licita  sunt  his  con- 
ditionibus.  1.  t  manifeste  constet  ci- 
ves  alterius  reo.  fecisse  iniuriam.  2. 
Ut  superiores  ilorura  rogati  recusent 
administrare  iutitiam.  3.  Ut  constet 
eosculpabiliterd  recusare.  4.  Utprin- 
ceps  supremus,Dausa  cognita,  id  con- 
cedat.  5.  Ut  noiinferatur  plus  damni, 
quam  iusta  saisfactio  requirit.  6.  Ut 
non  concedantc  in  personas  ecclesia- 
sticas.  Mol.  Dia.  ^  ex  18.  aliis. 

41 1 .  »  Quaers,  ad  quem  pertineant 
bona  hostibus  repta. 

»  Resp.  1 .  Innobilia  cedunt  principi 
aut  reipublicae  mobilia  fiunt  capien- 
tis,  nisi  consueido  habeat,  ut  pars  ce- 
dat  principi  e  communitati.  2.  lure 
caesareo,  nisi  onsuetudo  sit  contraria, 
bona  ablata  iuto  bello  iis  qui  ea  iniu- 
ste  possideban  fiunt  capientium,  post- 
quam  ea  in  sa  praedia  deportarunt. 
Valent.  5  Mol.  et  Hurt.  7  qui  requirit, 
ut  una  saMennocte  possederint.  Vide 
etiam  Sylv.  Riac.s  de  peccatis  in  bel- 
lo  committi  flitis.  Trull.9  Dian.^Oqui 
contra  Durar.  docet  hanc  sententiam 
2sse  in  praxtutam.  » 


(1)  P.  6.  t.  4-.  21.     (2)  N.  1S4.     (3)  N.  180. 
S)  P.  4.  t.  4.  i72.         (o)  T.  5.  d.  4,  q.  5. 


V.  DE  BEIJ.0  lOO 

C*P.    II.   De    SEXTO    MIECEPTO    ET    NONO: 
NotC    M0ECHABERI3    ET    NON    CONCDPISCES    ETO. 

412.  «  Coniungo  haec  duo  praecepta, 
quia  utroque  idem  explicite  vel  irnpli- 
cite  prohibetur,  scilicet  peccata  impu- 
dicitiae  et  luxuriae.  Est  autem  luxuria 
inordinatusappetitus  velusus  delecta- 
tionis  seu  sensus  venerei,  qui  fit  cum 
commotione  spirituum  generationi  ser- 
vientium  circa  partes  corporis  vene- 
reas,  ita  ut  appetitus  vel  delectactiones 
aliae,  etsi  etiam  sensitivae  aut  sensiti- 
vorum,  si  tamen  non  sint  venereae  aut 
venereorum,  nec  ad  ea  ordinentur,  non 
spectent  ad  luxuriam.  Porro  actus  seu 
peccata  luxuriae  distinguuntur  in  im- 
perfectos,  in  quibus  non  intervenit  ul- 
timus  terminus  venereorum,  quae  est 
decisio  seminis,  ut  sunt  actus  interni 
desideriorum  et  oblectationum  morosa- 
rum,  qui  speciem  sumunt  ab  obiectis; 
et  perfectos  ac  consummatos,  qui  ter- 
minum  iam  dictum  habent  adiunctum. 
Qui  rursus  sunt  duplices.  Alii  enim 
sunt  naturales,  qui  naturae  non  repu- 
gnant,  nec  specie  difi^erunt  in  rationn 
luxuriae  (etsi  per  deformitatem  super- 
additam  aliquando  specie  differant)  v. 
gr.  adulterium,  incestus,  etc.  Alii  in- 
naturales  sunt  seu  contra  naturam,  in 
quibus  conditiones  a  natura  institutae, 
V.  gr.  identitas  speciei,  vas  debitum  etc. 
non  servantur.  Et  hi  etiam  in  ratione 
luxuriae  diff^erunt  specie,  quae  in  illis 
variatur  secundum  modos  quibus  com- 
mittuntur  naturae  repugnantes. 

Ddbidm  I.  An  et  quando  peccata  sint 

oscula,  amplexus,  tactus,  verba  obscoena  et  simllia 

extra  matrimonium. 

413.  Qitae  sit  deleclatio  venerea,  quae  sensi' 
iiva. 

414.  Quomodo  sil  malus  omnis  actus  venereus. 
413.  ^n  delur  parvitas  materiae  in  re  venerea. 

416.  An  detur  in  deleclatione  sensiliva. 

417.  An  oscula  aliquando  sini  licita. 

418.  Ei  quando  excusentur  a  mortali. 

419.  De  tactu  et  aspectu  turpi  proprii  corpo- 
ris,  aut  commixtionis ,  brutorum. 

420.  De  taclu  et  aspectu  turpi  corporis  alieni; 
ac  de  taciu  genilalium  briUorum. 

421 .  An  sit  semper  mortale  aspicere  pudendn 
sexus  diversi.  f^el  pulchri  adolescentis.  El 
an  aspeclus  isii  induant  speciem  obiecli. 

(6)  Ibid.  disp.  118.  (7)  T.  2.  d.  169.  scct.  12. 
§.  119.  (8)  Loc.  c.  (9)  L.  2.  d.  10.  et  seq. 
(10)  P.  6.  l.  4.  r.  23. 


456  uiu.  111.  ibAiii.  t>.  um.. 

422.  Jn  Iteeat  aspicere  partea  honestas  divf.rsi 
sexus. 

423.  Jn  sit  mortale  aspicere  pectvs,  crura,  etc. 
mulieris. 

424.  Jn  sit  mortale  aspicere  ptcturas  turpes. 

425.  yin  liccat  viuUeri  se  ornare,  et  faciem  fu- 
care.  Quid  si  detegat  ubera,  vel  utatur  ve- 
ste  virili.  Remissive  ad  lib.  2.  ««7«.  52.  et  54. 

426.  Quando  peccent  graviter  proferentes  verba 
turpia. 

427.  ^71  semper  graviter  peccent  audientes  co- 
moedias  turpes.  An  ad  eas  cooperantes  pe- 
cunia ,  vel  plausu. 

428.  An  illas  repraesentantes  et  componentes. 

429.  An  liceat  choreas  ducere. 

430.  An  peceet.  mulier  permittens  se  tangi.  An 
mulier  ad  vitandos  tactus  impudicos  tenea- 
tur  clamare. 

43^.  An  liceant  tactus  etc.  inter  coniuges  aut 

sponsos. 

413.  «  Resp.  Ad  id  dignoscendum, 
'  distinguenda  est  in  primis  intentio  et 
delectatio  venerea  et  venereorum  ab 
intentione  et  delectatione  sensitiva  et 
sensitivorum  aliorum,  quae  consistit 
in  quadam  proportione  et  conformitate 
rei  tactae  cum  organo  tactus.  Deinde 
sciendum,  intentionem  et  sensum  ve- 
nereorum  esse  mortalem,  et  excludere 
a  regno  coelorum,  secundum  aposto- 
lum*.  » 

Nunc  aegre  materiam  illamtractan- 
dam  aggredimur,  cuius  vel  solum  no- 
nien  hominum  mentes  inficit.  Det  mi- 
hi  veniaqa  quaeso  castus  lector,  si  plu- 
res  quaestiones  ac  circumstantias  apud 
Busembaum  omissas,  hic  discussas  et 
declaratas  ioveniet:  utinam  brevius  aut 
obscurius  explicare  me  potuissem!  Sed 
cum  haec  sit  frequentior  atque  abun- 
dantior  confessionum  materia,  et  pro- 
pter  quam  maior  animarum  numerus 
ad  infernum  delabitur:  imo  non  dubito 
asserere,  ob  hoc  unum  impudicitiae  vi- 
tium,  aut  saltem  non  sine  eo,  omnes 
damnari  quicumque  damnantur,  Hinc 
opus  mihi  fuit  ad  instructionem  eo- 
rum  qui  moralem  scientiam  cupiunt 
addiscere,  ut  clare  (licet  quo  castissi- 
me  fieri  potuit)  me  explicarem,  et  plu- 
rima  particularia  discuterem.  Oro  ta- 
men  studiososqui  admunus  audienda- 
rum  confessionum  se  parant,  ut  hunc 
tractatum  de  sexto  praecepto,  quemad- 
modum  et  alium  de  debito  coniugali 


Vi.  fil    Xa..    ti.&ISQ.  DBtiiu. 

non  legant,  nisi  cum  fuerint  acl  cxci- 
piendas  confessiones  iam  proximi;  le- 
gantque  ob  huuc  unice  finem,  oranem 
prorsus  curiositatem  abiicientes;  af que 
eo  tempore  saepius  mentem  ad  Deura 
elevent  etVirgini  immaculatae  se  com- 
mendent,  oe  dum  aliorum  animas  Deo 
student  acquirere,  ipsi  suarum  detri- 
mentum  patiantur. 

414.  Quamvis  sub  hcc  praecepto  non 
moechaberis  tantum  exjrimatur  adulte- 
rium,  quod  proprie  sigiificat  vox  grae- 
ca  moechia;  nihilomims  omnis  actus 
venereus  extra  matrmonium  eodera 
praecepto  vetatur.  Vid  Salm.2  qui  fu- 
se  hoc  probant  cuni  s  Aug.  et  s.  Am- 
bros.  Nametsi  fornicato  minus  sit  ma- 
lum,  quam  adulteriun,  attamen,  quia 
a  lege  naturae  copulacarnalis  tantum 
ad  matrimonium  est  odinata,  per  quod 
proles  non  solum  gign,  sed  etiam  be- 
ne  educari  possint,  ido  in  hoc  praece- 
pto  Deus  prohibuit  onnera  coituni  ex- 
tra  matrimonium  et  smul  omnem  a- 
ctum  venereum  qui  d  generationem 
ordinatur .  Praeterquaiquod  fornicatio 
iam  alibi  expresse  vdta  a  Deo  inve- 
nitur  3. 

415.  «  1.  Oscula,  aiplexus,  aspe- 
ctus,  tactus,  et  similia  si  extra  matri- 
monium  fiant,  ex  intetione  actus  lu- 
xuriosi  vel  ob  delectatmem  veneream 
etiamsi  non  illam  perfetam,  quae  est  in 
seminatione,  sunt  tamn  semper  pec- 
catamortalia:  quia  eo  aimo,  extra  ma- 
trimonium,  sunt  impilica,  et  natura 
sua  talis  delectatio  tend  ad  perfectam, 
Fill.  4  Less.  5  Sanch.  6., 

Quaeres,  an  in  genet  luxuriae  de- 
tur  parvitas  materiae.  raeuotandum, 
quod  distinguuntdd.  degctationemve- 
neream  sive  carnalem,  ;il.  cum  com- 
motione  spirituum  geniilium,  a  dele- 
ctatione  sensitiva  sive  aturali.  Hino 
duo  dubia  agitantur. 

Dubium  1 .  est,  an  detuparvitas  ma- 
teriae  in  re  venerea.  Sach.  "^  secluso 
periculo  pollutionis  vel  onsensus  in 
actura  carnalem,  sentit  ari  parvita- 
tem  materiae,  prout  esit  attreclare 


(1)  Galat.  8.  (2^  De  6.  praec.  c.  1.  n.  3.  1  (4)  T,  30.  c.  9.  n.  294.  (o)  1  4.  c.  3,  d.  l). 

C5)  Lev.  19.  asi  -  n,ui.  23.  l?.  et  i.  Cor.  6.  9.       j  (6)  L.  9.  d.  46.     (7)  Dc  malr.  l.\  d.  46.  n.  9. 


CAP.  II.  DUB.  1.  DE  ACTIBliS  ET  VERBIS  OBSCOENI» 


457 


manumvel  pedem foeminae, brachium 
premerei,  vellicare  seu  intorquere  di- 
gitos.  Et  idem  tenent  Nav.  Sot.  Salas 
et  plures  apud  Salm.  *.  Idem  videtur 
etiam  tenere  Tamb.  2.  Sed  Tamb.  alia 
via  incedit;  distinguit  enim  cum  Palao 
(qui  vocat  hanc  sententiam  communis- 
siraam),  et  dicit  non  dari  quidem  par- 
vitatem  materiae  in  re  venerea,  in  qua 
quaevis  parva  delectatio  graviter  est 
mala:  sed  dari  tamen  in  materia  luxu- 
riae,  quae  latius  patetad  sensus  tactus. 
Hinc  dicit  tactum  levem  ex  ioco  vel  cum 
delectatione  non  venerea,  culpam  ve- 
nialem  non  excedere.  His  tamen  non  ob- 
stantibus,  omnino  lenendum  est  cum 
Viva3  et  Salmant.''  acMoyaet  Corella, 
quod  omnis  delectatio  carnalis  sive  lu- 
Xuriosacum  advertentia  et  deliberatio- 
ne  capta  sit  mortale  peccatum,  maxime 
post  prop.  40.  damn.  ab  Alex.vii.quae 
dicebat:  Est  probabilis  opinio,  quae  di~ 
cit  esse  tantum  veniale  osculum  habitum 
ob  delectationem  carnalem  et  sensibilem, 
quae  ex  osculo  oritur,  secluso  periculo 
ulterioris  consensus  et  pollutionis.  Si  e- 
nim  in  osculis  nou  datur  materia  levis, 
nec  etiam  danda  est  in  aliis  tactibus 
cum  delectatione  carnali.  Ratio,  quia 
quaevis  carnalis  delectatio,  sive  com- 
motio  spirituum  generationi  deservien- 
tium  est  quaedam  inchoata  pollutio  seu 
motus  ad  poUutionem.  Merito  igitur 
Continuat.  Tourn.s  et  Salm.ScumCai. 
Bon.  Tamb.  Lop.  actus  supra  relatos, 
scil.  vellicare  manumfoeminae,intor- 
queredigitos  etc.  damnant  peccati  mor- 
talis,  ob  delectationem  carnalem  quae 
tunc  habetur,  vel  saltem  ob  istius  pro- 
ximum  periculum.  Et  merito  pariter 
Croix'  reiicit  opinionem  Arriagae,  qui 
dicit  non  graviter  peccare  qui  sponte 
consentit  in  tales  motus  leves  carnales 
sponte  obvenientes. 

416.  Dubium  2.  est,  an  detur  parvi- 
tas  materiae  in  delectatione  sensibili  si- 
ve  naturali,  nempe,  si  quis  delectetur 
de  contactu  manus  feminae,  prout  de 

(1)  C.  3.  n.  79,    (2)  Dec.  1.7.  c.  8.  §.  l.n.  8.el9. 

(5)  In  irut.  sup.  prop.  40.  dGimD.  ab  Alex.  vii. 

(4)  C.  3.  D.  81.        (o)  De  6.  praec.  a.  8.  concl.  2. 

(6)  C.  3.  n.  63.     (7)  L.  3.  p.  1.  n.  911.    (8)  C.  .3. 
II.  36.  (9)  Dc  6  praec.  a.  7.  soct.  2.  caucl.  1. 


contactu  rei  lenis.  puta  rosae,  panni  se- 
rici  et  similis.  Prima  sententia  aflirmat 
cum  s.  Anton.  Sylvio  Salas  Nav.  Fill. 
Hurt.  Moya  et  pluribus  ap.  Salm.  s  et 
adhaeretBusemb.  infra  cas.  4.  et  Cont. 
Tour.9curaComit.Baron.Sylvioetaliis. 
Secunda  tamen  sententia  negat  cum 
Cai.  Diana  et  aliis  apud  Salmantic.  *** 
Ratio,  quia  tactus,secundum  quod  sunt 
delectabiles,  iuxta  sensum  tactus  puel- 
lae  vel  adolescentis,  per  se  ad  poUutio- 
nem  ordinantur.  Et  hanc  puto  omnino 
tenendam,  dum  merito  dicuntSalm.^i 
cum  Fill.  TruU.  Diana  etc.  ac  Ronc.  12 
primam  sententiam  non  esse  practice 
probabilem,  quia  ob  corruptam  natu- 
ram  est  moraliter  impossibile  habera 
illam  naturalem  delectationem,  quia 
delectatio  carnalis  etvenerea  sentiatur, 
maxime  a  personis  ad  copulam  aptis, 
et  maxime  si  actus  isti  habeantur  cum 
aliquo  affectu  et  mora,  ut  ait  Elbel  !•'. 
Hinc  recte  dicunt  Spor.i^  cum  Sanch.'5 
et  communi,  ac  Croix^^  regulariter  pri- 
mam  sententiam  non  esse  practice  pro- 
babilem,  quia  per  se  est  mortale  se  ex- 
ponere  periculoconsentiendi  in  delecta- 
tionem  veneream.  Excipit  tainen  Croix 
aliquem,  a  quo  abesset  tale  proximum 
periculum.  Id  vero  tantum  admitterem 
cum  p.  Holzm.  *'  in  aliquo  casu  raro, 
quo  per  longam  experientiam  quis  es- 
set  moraliter  certus  nuUum  periculum 
consensus  ipsi  imminere;  sed  hic  casus 
quando  erit?  Notandum  vero  aliud  es- 
se  (ut  bene  distinguit  Cbnt.  Tourn.  is  j 
agere  propter  delectationem  capien- 
dam,  aliud  cum  delectatione  quae  con- 
surgit  ex  qualitatibus  corporibus  an- 
nexis,  in  qua  bene  potest  dari  parvi- 
tas  materiae,  si  delectatio  sit  mere  sen- 
sibilis  sive  naturalis;  modo  (addendum) 
non  sistas  in  ea,  sed  in  tactu  delecta- 
tionem  detesteris,  alias  non  ageres  cum 
delectatione ,  sed  propter  delectatio- 
nem ;  quod  non  potest  esse  seiunctum 
a  periculo  incidendi  iu  delectationem 
veneream. 

(10)N.  40.  (11)N.48.  (laJDeG.praec.  c.  l.q.2. 
(13)  De  6.  praec.  u.l86.  (14»  Oe  mati\  c.  3.  u.687 
(13)  L.  9.  d.  49:  (16)  L.  3.  p.  1.  n.  894. 

(17)  De  6.  praec.  c.  2.  n.  706,  . 
fl81  J)e  6.  Draec.  a.  7 


■»Oo  1,1».  ni.  TmACT.  Iv.  DB  VI 

«  2.  Tales  actus  sunt  eiusdem  aa- 
lurae  cum  perfectis  .sive  consum- 
matisj  ideoque  in  confessione  expli- 
candum,  utrum  sint  habiti  cum  simili 
sexu  an  diverso;  cum  libera  an  coniu- 
gala,  cognata,  persona  sacra,  etc.  Les- 
sius  1  Sanch.  ^. 

417. »  3.  Oscula,  amplesus,  compres-  ! 
sionesmanuum  et  similia  non  obscoena, 
si  fiant  tantum  ofEcii  (Ut  s.  Thomas  3) 
aut  moris  patrii  aut  amoris  honesti  vel 
benevolentiae  augeudae  causa,  etiam- 
si  delectatio  venerea  suboriatur  (modo 
in  eam  nou  consentiatur)  nou  sunt  pec- 
cata,  Less.  Fill.  *  (Ita  communiter  s. 
Anton.  6  et  Tourn.  6  cum  Sylvio  ').  » 

Recte  tamen  notatCroixS  quod  oscu- 
la,  etiam  habita  ex  more  patriae,  si  ha- 
beantur  cum  mora  vel  ardore,  ordina- 
rie  sunt  mortalia.  Idem  ait  cum  Spor. 
de  osculis  in  ore  vel  si  quis  ore  exci- 
piat  linguam  alterius.  Advertit  e  con- 
verso  cum  Sanch.  etc.  9  quod  osculari 
pueros  (intelligendum  devaldepueris), 
etiam  cum  sensibili  delectatione,  nou 
est  ordinarie  nisi  veniale,  quia  dele- 
ctatio  illa  ordinarie  non  est  nisi  natu- 
ralis. 

418.  «  4.  Si  vero  ista  fiant  ex  aliqua 
veniali  vanitate,  ioco,  curiositate,  levi- 
tate,  petulantia,  imo  etiam  sensualita- 
te,  sive  affectu  sensuali  ac  naturali 
(dummodo  non  cum  delectatione  vene- 
rea  nec  eius  causa :  et  si  praeter  in- 
tentionem  suboriatur,  ea  repulsa,  ac 
tunc  abstinendo  ab  illis),  venialem  cul- 
pam  non  excedunt.  Vide  Fill.  hic  Less. 
Sanch.io  Dian.H.  Contrarium  tamen  est 
tutius,  v.Trull.<2  (Sedu.  dictan.  416.). 

419.  »  5.  Idem  dicendum  de  tactu  et 
aspectu  inhonestarum  partium  corpo- 
ris  proprii ,  aut  commixtionis  anima- 
lium;  uon  cum  animo  venereo,  sed  ex 
curiositate  tantum  aut  levitaie,  seclu- 
so  scandalo  et  periculo  conbensus  ve- 
nerei  (Taugere  propria  vereuda  ex  le- 
vitate  aut  curiositate  per  se  non  est 

(1)  D.  18.  (2)  L,  1.  c.  2.  (3)  2.  2.  q.  1S4.  a.  4. 
(4)  Loc.  c.  n.  171.  (S)  P.  2.  lii.  S.  c.  1.  §.  10. 
(6)  De  6.  piaec.  a.  7.  «ect.  1.  concl.  1.  (7)  Resp. 
V.  ad  1.  (8)  li.  3.  p.  1.  n.  900:  (9)  N,  902. 
(10)  Loc.  c.  (11)  P.  4.  t.  3.  r.  136.  (12)  L.  6. 
e.  1.  d.  12.  D.  8.     (15)  C.  5.  u.  08.     (14)  Loc.  c. 


.  ST  IX.  PRABC.  DKCAI.. 

mortale,  ut  dicunt  Salm.'*  cum  Sanch. 
et  Bon.  ac  Cont.Tourn."  cum  Sylv.  et 
communi:  modo  absit  torpis  delectatio 
aut  eius  periculum,  et  fiat  obiter  et  non 
repetitis  vicibus  ut  bene  advertit  Cont. 
Tourn.,  quia  alias  iam  aderit  pericu- 
lum.  Hincnon  excusatur  a  mortali,  qui 
cum  commotione  spirituum,  et  sine  iu- 
sta  causa  propria  pudenda  tangeret. 
Hinc  recte  aitCont.  Tourn.iSesse  mor- 
(ale  aspectum  propriorum  genitalium, 
si  fiat  studiose  et  morose  absque  neces- 
sitate  (ut  intelligendum).  Secus  si  bre- 
viter,  ut  Sylvius  et  Sanch.  is.  An  au- 
tem  coniux  seipsum  voluptuose  tan- 
gens,  peccet,  Vide  dicenda  de  matrim. 
/.6.n.936.Morose  autem  aspicere  com- 
mixtionem  animaIium,periculosum  est 
ut  bene  notant  Salm.^^  et  Croix^s.  Ex- 
cusantur  vero  coniungentes  equos,tau- 
ros  et  similes  ad  procreandam  prolem: 
modo  absit  animus  libidinosus,  ut  be- 
ne  aiunt  Cont.  Tourn.19  Tamb.20  Elb.21 
et  HoIzm.22).Imo,  si  tactus  talis  aut  a- 
spectus  proprii  corporis  naturali  ali- 
quo  ac  non  malo  fine  fiat,  ne  veniale 
quidem  erit,  ut  v.  gr.  si  frictione  ex- 
tinguere  velis  pruritum  non  venereum: 
dummodo  tamen  absit  periculum  poi- 
lutionis  aut  consensus  in  eam,  si  im- 
proviso  praeter  intentionem  forte  ob- 
veniret.  Less.  23  Fill.  2«  Sanch.  25. 

420. «  e.Tactus  nudi  et  aspectus  par- 
tium  inhonestarum  alterius  corporis, 
maxime  diversi  sexus,  aut  concubitus 
humani  ex  curiositate  ( nam  de  neces- 
sitate  aliud  est),  etiam  secluso  affectu 
venereo,  videntur  non  posse  excusari 
a  mortali  propter  gravem  indecentiam 
et  periculum  proximum  actus  venerei: 
nisi  tamen  aspectus  fiat  ex  loco  tamre- 
moto,  et  itaobiter,  uthaecabsint.  (San- 
chez26  Fill.27  Laym.  etc.  cum  Tamb.  et 
Salm.  28.  » 

Notandum  1.  quoad  tactus  impudi- 
cos,  quod  eos  sola  necessitas  excusat; 
hinc  medici  tangentes  aut  aspicientes 

sect.  2.  concl.  1.  (13)  Loc,  c,  (16)  Ibul, 

(17)  N.  13,  (18)  N.  903,         (19)  V,  Noslro. 

(20)  L.  7,  c.  8,  §.  2.  D.  o.  (21)  N.  211. 

(22)  N.  711.  (23)  N.  63.         (24)  N.  214. 

23)  L.  9.  d.  51.  (26)  N,  25.  et  23, 

'27)  N.  2ia.  eS)  D.  B.  15. 


CAP.  »*•  *>UB.  l.  uii  AGTIBVS  BT  YBftBIS  OISCOENIS 


459 


ex  necessitate  pudenda  personae,  et- 
iam  diversi  sexus,  non  peccant,  esto 
per  accidens  involuntariam  poUutio- 
nem  patiantur;  Tamb.  i  ex  communi  et 
Salm.  2  s.  Thom.  3  et  Spor.  *.  Vide  di- 
cenda  num.  481 .  Hoc  speculative  verum 
est :  utinam  tamen  practice  medici  in 
his  iugiter  non  peccarent!  Non  excusa- 
tur  autem  a  mortali  qui  sine  tali  ne- 
cessitate  tangit  alterius  pudenda,  etiam 
personae  eiusdem  sexus,  nisi  forte  fiat 
per  iocum  aut  ex  petulantia  vel  curio- 
sitate,  ut  cum  Busemb.  hic  cas.  7.,  te- 
nent  Tamb.  5  et  Croix  ^.  At  recte  Sal- 
mant.  '  hoc  neque  practice  dicunt  ad- 
mittenflum,  sed  tantum  speculative, 
modo  tactus  fiat  leviter  et  non  ex  pro- 
posito,  nequeper  aliquod  notabiletem- 
poris  spatium.Quid  siquis  tangeret  al- 
teriusverendasupervestes?Croix8cum 
Sanch.,  nec  etiam  excusat  a  mortali,  ni- 
si  faciat  ex  quadam  petulantia  vel  cum 
levi  delectatione  non  carnali.  Et  id  me- 
rito  Salm.9  practice  etiam  damnantde 
mortali  si  ita  tangantur  pudendadiver- 
si  sexus,  etiamsi  fiat  per  transennam, 
quia  valde  periculostmi  est.  Croix  au- 
tem  ^^  probabiliter  excusat  a  mortali 
ancillas  tangentes  pudenda  puerorum, 
dum  illos  vestiunt,  nisi  cum  mora  aut 
carnali  delectatione  hoc  agant. 

Notandum  2.  tan^ere  genitaMa  bru- 
torum  non  esse  ordinarie  nisi  veniale, 
ut  dicunt  Croix  >*  Sanch.<2.  Secus  pro- 
babilius  dicendum,  si  fieret  talis  tactus 
usque  ad  pollutionem,  ut  dicunt  Croix<3 
Holz.i^  Elbelis  Cont.  Tour.ie etSpor.n 
cum  Bon.  Salas  et  Tamb.  (contra  Diau. 
et  Sanch.  putantes  hoc  non  esse  mor- 
tale).  Ratio,  quia  licet  hoc  fieret  tan- 
tum  levitatis  causa,  tamen  est  actio  per 
96  vehementissime  excitans  ad  vene- 
rem. 

Notandum  3.  cum  Bus.  hic  cas.  7.  et 
Salm.  <8  quoad  aspectus,  non  *esse  de 
se  mortale,  citra  periculum  consensus 
veiierei ,  aspicere  pudenda  personae 

(1)  Dec.l.7.c.3.§.S,D.49.  (2)C.3.n.l2.et  68. 
(3)2.2.  q.  1S4.  a.  4.  (4)  De  matr.  u.674.  (5)Dec. 
1.  7.  e.  8.  §.  2.  n.  3.  (6)L.3.p.l.n.906.  (7)N.S0. 
(8)  Ibid.  n.904.  (9)C.3.n.  49.  (10)lbi<i.  n.902. 
(H)  L.  3.  p.  1.  B.  903.  (12)  De  malr.  1.  9.  J.  46. 
M.  io.  etc.     (13}  Loc.  e.     (l|jN.7ll.     (IS)De6, 


eiusdem  sexus ,  nisi  aspiciens  esset 
valde  propensus  ad  sodomiam,  ut  no- 
tant  Salmant.  i9  cum  Sanchez  et  Fill,, 
vel  nisi,  adderem,  pulcher  adolesceus 
aspiceretur  nudus. 

421.  Sed  quaeritur  1.  an  aspicere 
pudenda  personae  diversi  sexus  vel 
concubitum  humanum  cum  voluntaria 
delectatione  visus,  sit  de  se  mortale. 
Negant  Cai.  et  Nav.  apud  Sanchez  20. 
Quia,  dicunt,  delectatio  ex  visu  noa 
est  talis  sicut  ex  tactu,  quod  ad  vene- 
rea  inducat;  potest  enim  quis  sistere 
in  delectatione  tantum  naturali.  Sed 
cum  Sanch.  21  et  s.  Antonin.  Gers.  Less. 
Fill.  etc.  ac  Salm.22  omnino  dicendum 
esse  mortale,  nisi  visio  fieret  a  loco 
longinquo  et  tempore.brevissimo,  ut 
Salm.  23  et  Ronc.  2^.  Ratio,  quia  talis 
turpis  aspectus  procul  dubio  valde  ad 
luxuriam  excitat.  Excusant  tamen  a 
mortaIiSaIm.25si  absit  periculum  com- 
motionis,  ratione  aetatis  puerilis  vel 
etiam  senilis  vel  frigidae  complexio- 
nis;  at  hoc  nec  admittendum  puto, 
cum  saltem  ex  visu  turpi  oriatur  pe- 
riculum  concupiscendi.  Dicunt  item 
Salm.26  virum  aspicientem  pudeuda  a- 
dolescentium  non  peccare  mortaliter, 
nisi  esset  vehementer  proclivis  ad  so- 
domiam.  Sed  ego  difficuUer  excusa- 
rem  a  mortali  quemcumque  doiiberate 
aspicientem  pulchrum  adolesceatem 
nudum. 

Notant  autem  Salmanticenses  27  cum 
Sanchez  et  Filliuc.  quod  aspectus  pec- 
caminosi  induunt,  sicut  tactus,  eam- 
dem  speciem  obiecti;  ed  ideo  dicunt 
explicandam  esse  in  confessione  qua- 
litatem  personae  quae  fuit  turpiter  a- 
specla.  Sed  huic  doctrinae  verius 
contradicit  Croix  2s  qui  ait,  quod  qui 
sine  ullo  desiderio  personam  veneree 
aspicit,  non  tenetur  dicere  qualis  fue- 
rit  persona.  Quomodo  enim  foemina, 
aspiciendo  turpiter  sacerdotem  nudum, 
comraittet  sacrilegium,  quod  consistit 

praec.  n,  211.      (16)  Loc.  c.      (17)  De  matr,  c.  3. 
n.  697.        (18)  C.  3.  n.  15.        (19)  Cap.  3, 
(20)  De  inutr.  1.  9.  d.  46.  n.  21.         (21)  N.  22. 
(22)0.1.  n. 7.9.  et  12.    (28)N.13.    (24)C.l..|.l. 
(2o)  N.  12.  in  (lu.  (26)  C.  3.  u.  13, 

(27)  Ead.  loc.  in  Gn.       (28)  L.  6.  j.  2.  n.  1030. 


i60 


LIB.  III.  TRACT.  IV.  DE  VI.  El  /X.  PRAEC.  DECAt, 


in  violatione  personae  sacrae,  cum  ibi 
nulla  violatio  intercedat?  Et  quomodo 
quis  aspiciens  turpiter  consanguineam , 
committet  incestum? 

422.  Quaeritur2.  an  sit  aliqua  culpa 
aspicere  partes  honestas  personae  pul- 
chrae  sexus  diversi.  S.  Antonin.  Less. 
Tol.  Cai.  Fill.  Dic.  etc.  cum  Salm.  < 
dicunt  hoc  esse  per  se  licitum,  prout 
licitum  est  aspicere  quascumque  res 
pulchras  ad  visum  a  Deo  creatas ;  ideo 
tenent  nullam  esse  culpam  per  se , 
praecisa  curiositate,  aspicere  mulierem 
pulchram.Et  idem  sentit  Cont.  Tourn.  2 
loquendo  de  homine  saeculari.  Sed  in 
praxi  puto  hoc  raro  excusari  a  veniali, 
nisi  fiat  ex  urbanitate  debita,  aut  alia 
iusta  causa.  Secus  tamen  merito  di- 
cunt,  si  aspectus  esset  diuturnus,  quia 
tunc  excusari  nequit  a  veniali  et  etiam 
a  mortali,  si  proximum  sit  periculum 
turpis  concupiscentiae  vel  morosae 
delectationis,  quae  procul  dubio  aderit, 
quando  in  aspiciendo  adest  commotio 
spirituum.  Ita  Salm.  3  cum  Less.  Cai. 
s.  Antonin.  Fill.  etc.  ac  Holzm.  ^  et 
Elbel  5.  Imo  valde  merito  ait  Ronc.  ^ 
diuturnummulierispulchraeaspectum, 
maxime  si  quis  inordinato  amore  erga 
ipsam  aflBciatur,  non  esse  sine  gravi 
peccandi  periculo.  Et  idem  merito  dicit 
de  diuturno  colloquio  vano  cum  puel- 
la  inordinate  dilecta,  cui  valde  adhae- 
rent  Salmant. '  ex  d.  Th.,  saltem  pro- 
•pter  proximum  periculum  labendi. 

423.  Aspicere  autem  partes  minus 
honestas,  sed  haud  turpes  mulieris, 
scilicet  pectus,  brachia,  crura,  secluso 
periculo  lapsus,  et  modo  aspectus  non 
sit  diuturnus  ut  supra,  de  se  non  est 
mortale.  Ita  Nav. «  Sauch.  »  Cai.  <«  et 
Salm.  "  cum  Armill.  et  aliis.  Dictum 
est  de  se,  nam  bene  inquit  Holzm.^^  id 
facile  mortale  esse  in  aspiciente  valde 
ad  venerem  proclivi. 

424.  Aspicere  picturas  obscoenas 
tantum  ex  curiositate,  non  est  morta- 

(1)  C.  1.  n.  2.  (2)  De  6.  piaec.  a.  7.  sect.  2. 
iD  lin.  (3)  Ibid.  n.  3.  (4)  N.  7i2.  (S)  N.  188. 
(6)  De  6,  piaec.  c.  1.  reg.  iii  piaxi  1.  (7)  Tr.  2G. 
c.  3.  n.  22.  ct  c.  7.  n.  .%4.  (8)  Sum.  c.  23.  n.  19. 
(9)  De  malr.  I.  9.  il.  46.  n.  13.  (10)  V.  Oinalus. 
tlOC.  5.  n.  15.       (12)  Dict.  n.  712.       (13)  Dec. 


le,  ut  dicit  Tamb.  13  si  delectatio  tur- 
piseteiuspericulum  absit.  Sed  in  praxi 
virum  morose  aspicientem  padenda 
mulieris  depictae  diffioulter  puto  ex- 
cusari  a  mortali,  quia  difficulter  se  li- 
berare  hic  poterit  a  delectatione  turpi 
velab  eius  probabilipericuIo,utElb.i'S 
nisi  aspiceret  per  brevissimum  tempus 
etinmagnadistantia,utbeneaitRonc.is. 

425.  Quaer.  3.  an  liceat  mulieri  se 
ornare.  Respondetur  affirmative,  si  or- 
nat  se  pro  decentia  sui  status  vel  iuxta 
morem  patriae.Salm.i^.  Et  idem  si  hoc 
faciat,  ut  viro  suo  placeat,  vel  ut  spon- 
sum  reperiat,  ut  docet  s.  Th.*'.  Mulier 
autem,  quae  sine  recto  fine  se  Qirnaret, 
certe  peccaret  et  quidem  graviter,  si 
hoc  faceret  ad  provocandos  viros,  ut 
ipsam  concupiscant;  leviter  vero  ,  si 
faceret  tantum  exlevitate  aut  vanitate. 
Ita  Cai.  Less.  Sylv.  etc.  cum  Salm.  '^ 
ex  s.  Th.i9.  Et  idem  dicendum  de  mu- 
liere  se  fuco  pingente,  ut  Salm.20  cum 
s.  Th.2i  qui  excusat  pariter  mulierem 
quae  fucaret  faciem,  ad  suam  turpitu- 
dinem  tegendam.  Vide  alia  dicta  de 
scandalo,  lib.  2.  num.  55.  ubi  diximus, 
quod  mulier  iuxta  consuetudinem  loci 
fuco  se  pingens,autaliquantulum  ubera 
detegens,  non  peccat  graviter  per  ie 
loquendo,  si  forte  inde  in  generali  alii 
scandalizentur.  Dubium  est,  si  sciat 
aliquem  in  particulari  scandalum  pati. 
Vide  dicta  eod.  lib.  2.  n.  54.  Mulier 
autem  utens  veste  virili  ex  se  non  pec- 
cat  graviter ;  sed  non  raro  erit  mor- 
tale;  \idie  ibid.n.  52.  v.  2.  Si  foemina. 

«  7.  Aspectus  vero  et  subinde  etiara 
(rarius  tamen  propter  periculum  ad- 
iunctum)  tactus  ex  petulantia  vel  cu- 
riositate  partium  inhonestarum  alterius 
corporis,  eiusdem  tamen  sexus,  citra 
affectum  et  periculum  consensus  vene- 
rei,  excusari  posse  a  mortali,  ut  v.  gr. 
quando  simul  aliqui  natant  vel  se  la- 
vaut,docetLay.22  ex  Sanch.23  Trull.^^. 
( Vide  dicta  n.  420.). 

1. 7.  c.  8.  §.  B.  n.  1.    (14)  N.  19S,    (IS)  C.  1.  q.  1. 

(16)  De  6.  praec.  c.  3.n.l6.  (17)2.2.  q.l69.a.2. 
(18)  Loc.  c.  n.  IS.  (19)  Eod.  loc.  (20)  N.  16. 
(21)  Dicl.  a.  2.  ad,  1.  et  3.  (22)  L,  3.  secl.  4. 
n.  10.  (23)  L.  S.  mor,  c.  6,  n,  12.  13.  ot  n.  27.2!{. 
(24)  D.  12.  n.  io. 


CAP.  II.  DUB.  I.  DE  ACTlBng  ET  VERBIS  OESCOEPWi  461 

Verba  turpia,  lectio  ob-    verba  ob  vanum  solatium,  tli!  Sanch,<< 


426.  »  8. 

scoenorum,  spectatiocomoediarum  tur 
pium,  cantiones  inhonestae,  gestus,  li- 
terae  et  dona  amatoria,  si  tantum  tiaut 
ex  curiositate  vel  vano  solatio,  non 
sunt  mortalia :  secus  tamen ,  si  fiant 
vel  animo  inhonesto  sive  venereo  vel 
cum  periculo  ruinae  spiritualis  sui  vel 
aliorum.  Sanch.  *  Fill.  2.  » 

Quaer.  i ,  an  sit  peccatum  mortale 
verba  turpia  proferre.  Quicquid  in  hoc 
puncto  diverse  dd.  sentiant,  dicendum 
4 .  de  se  non  esse  malum  verba  turpia 
proferre  aut  audire  (idem  enim  dici- 
tur  de  proferente,  quod  de  audiente); 
sed  hoc  pendet  ex  bono  vel  malo  fine, 
quo  verba  proferuutur.  Ita  Sanch.  3. 
Dicendum  2.  quod  loqui  turpia  ob  va- 
num  solatium  sive  iocum,  de  se  non 
est  mortale.  Ita  cum  Bus.  hicet  s.  An- 
tonin.  *  ac  Sanch.  ^  cum  s.  Antonin. 
Nav.  etc.  Tamb.  ^  nisi  audientes  sint 
ita  debiles  spiritu ,  ut  scandahim  pa- 
tiantur:  ut  Sanch.'  cumNav.  etc.  Aut, 
nisi  verba  siut  nimis  lasciva ,  ut  ad- 
dunt  Salm.  8.  Hinc  notant  ^  cum  Di- 
cast.  dicteria  turpia  quae  proferuntur 
a  messoribus,  vindemiatoribus  et  mu- 
lionibus ,  non  esse  mortalia,  quia  lu- 
dicre  dicuntur  et  audiuntur.  Ita  etiam 
loquitur  s.  Antonin.io  dicens:  Ubitalia 
verba  turpia  dicuntur  ex  quadam  le- 
vitate  ob  solatium,  quamvis  de  se  non 

sint  mortalia tamen  potest  esse 

mortale  ratione  scandali.,  ut  cum  au- 
dientes  sint  debiles  spiritu  et  verba  es- 
sent  multum  lasciva.  Idem  dicendum  de 
facientibus  vel  cantantibus  cantilenas 
plenas  lasciviis.  Sic  etiam  dicunt  cum 
Bus.  Sanch."  Tamb.i2  et  Spor.i3  de  se 
esse  tantum  veniaie  legere  libros  tur- 
pes  ex  curiositate,  sine  turpi  delecta- 
tione  vel  eius  proximo  periculo  (Sed 
id  sedulo  satagant  confessarii  prohibe- 
re,  quantum  valent ,  iuvenibus  ,  qui 
ex  huiusmodi  lectionibus  universe  ma- 
gnam  animae  ruinam  hauriunt).  Et  i- 
dem  dicendum  de  audiente  praediQjta 

(1)  D.  46.  ij.  3.  (2)  T.  30.  c.  10.  q.  3. 

(5)  De  matr.  1.  9.  d.  46.  u.  34.  (4)  P.  2.  lit.  B. 
c.  1.  S.  8.  (S)  N.  3S.  (6)  Ibid.  $.  4.  n.  1. 

(7)  N.  36,  (8)  C.  5.  u.  19.  (9)  N.  20. 

'10)  Loc.  c,       (11)  N.  44.       (12)  Ibid.  J,  ».  u.  1. 


cum  Cai.  Recte  autem  advertit  s.  An- 
tonin.i5  quod  audiens  turpia  cum  de- 
lectatione  deliberata  illius  turpitudinis, 
non  videtur  posse  excusari  a  mortali. 
sicut  qui  morose  delectatur  in  turpi 
cogitatione^,  nisi  forte  haec  forent  in- 
ter  coniuges.  Dicendum  3.  cum  eodem 
Sanch.i6  esse  sine  dubio  mortale  di- 
cere  turpia  ob  delectationem  captam 
excogitatione  ipsarum  rerum  turpium, 
vel  cum  periculo  talis  delectationis, 
ut  recte  addit  Tamb.  "  sive  cum  peri- 
culo  gravis  scandali ,  quod  frequenter 
adest,  cum  talia  proferuntur  coram 
iuvenibus  vel  puellis ,  ut  bene  adver- 
tit  Elb,<8.  Hinc  tenent  Salm.  *9  non  ex- 
cusari  a  peccato  gravi  qui  nominat 
pudenda,  aut  modum  copulandi,  ma- 
xime  coram  adolescentibus  et  mulie- 
ribus  iuvenibus  honestis.  Nominare 
autem  pudenda  sui  proprii  sexus  co- 
ram  aliis  sexus  eiusdem ,  puto,  com- 
muniter  loquendo,  nou  esse  grave. 

Mortaliter  etiam  utique  peccant,  qui 
ob  iactantiam  narrant  sua  turpia  pec- 
cata;  ettunc  peccant  non  solum  pec- 
cato  scandali  propter  audientes,  sed 
facillime  etiam  peccato  complacentiae 
de  ipsis  peccatis,  ut  recte  dicunt  Salm. 
cum  Dic.2o.  Et  ideo  in  confessione  ex- 
pUcare  debent  speciem  peccati,  de  quo 
se  iactarint.  CoUoqui  autem  honeste 
cum  puellis  extraneis  de  se  non  est 
nisi  veniale ;  sed  ratione  periculi,  ma- 
xime  in  conversatione  diuturna,  pot- 
est  esse  grave,  ut  diximus  n.  422.  in 
fin.  cum  Salm.2i  Ronc.22, 

427^  Quaeres  2.  an  sifc  mortale  au- 
dire  comoedias  turpes.  Respondetur, 
quod  si  comoedia  non  sit  notabiliter 
turpis,  illam  audiens  non  peccat  mor- 
taliter,  nisi  qui  expertus  sit  suam  fra- 
gilitatem.  Ita  Sanch.23,  Si  vero  in  co- 
luoedia  repraesententur  res  notabiliter 
turpesvel  modo  turpi,mortaIe  quidem 
esset  illam  spectare  ob  delectationera 
consurgentem  ex  ipsis  rebus  turpibus; 

(13)  De  raatr,  n.  693,  (14)  N.  38.  (15)  Loc,  c. 
(16)  N,  39.  (17)  Ibid.  %.  4,  n,  1.  (18)  N.  194. 
(19)  C.  3.  n,  19,  (20)  N,  21.  (21)  N.  22. 

(22)  C.  1,  reg.  2.  iu  pra^i, 

(23)  Oe  mair.  1.  9  d.  4(!.  u.  43, 


462  LIB.  III.  TRACT.  IV.  DE  V 

veniale  autem  ob  curiositatem  tanlum, 
aut  ob  vanum  solatium,  secluso  peri- 
culo  consensus  in  turpem  delectatio- 
nem.  Ita  Sancb.  <  et  Tamb.^cumDiana 
Rodr.  Lorca  etc.  Quidquid  sit  (ut  ait 
Tamb. )  de  cooperatione  ( de  qua  mox 
agendum )  quam  quisque  aflferret  sua 
pecunia  concurrens  ad  talem  reprae- 
sentationera. 

Num  autem  graviter  peccent  omnes 
qui  pecunia  vel  plausu  ad  huiusmodi 
comoedias  notabiliter  turpes  concur- 
runt,  etiam  si  sine  ipsis  comoedia  re- 
praesentaretur.  Negant  Turrian.  Bald. 
etBaldel.  ap.  Croix  3.  Et  huic  opinio- 
ni  olim  adhaesi.  Sed  melius  nunc  cen- 
seo  affirmandum  cum  eodem  Croix  et 
Holzm. ''.  Ratio,  quia  isti,  etsi  mate- 
rialiter,  tamen  positive  cooperantur  ad 
actionem  graviter  peccaminosam;  quae 
cooperatio  non  est  licita,  nisi  fiat  ex 
gravi  causa  necessitatis  vel  utilitatis. 
Etidem  recte  dicitHolzm.de  iis  qui  ex 
officio  impedire  tenentur,  vel  etiam 
qui  alias  impedire  commode  possunt. 
Non  damnarem  vero  de  mortali  simpli- 
ces  speclatores,  praeciso  periculo  tur- 
pis  delectationis ,  ut  supra,  sine  qui- 
bus  comoedia  etiam  fieret ;  isti  enim 
neque  essent  causa  illius  turpis  re- 
praesentationis,  quia  non  positive  ad 
illam  influerent;  neque  occasio,  quia 
(ut  supponitur)  etiara  sine  ipsis  co- 
moedia  ageretur.  Excipe  clericos  et  re- 
ligiosos  qui  non  possunt  ibi  interesse 
sine  gravi  laicorum  scandalo.  Sic  e- 
DimrectedocetBened.xiv.  &.  Etexcipe 
etiamlaicos,  sine  quibus  comoedia  non 
fieret.  NuUo  autem  modo  a  iportali 
excusarem  adolescentem,  qui  absque 
necessitate  vellet  curiositatis    causa 
huiusmodi  comoediis  interesse,   nisi 
quis  esset  valde  timoratus ;  et  insuper 
pluries  esset  expertus  illas  spectando 
nunquam  lethaliter  peccasse;  modo 
suo  exemplo  aliis  adolescentibus  occa- 
sionem  non  praeberet  huiusmodi  tur- 
pibus  repraesentdtionibus  assistendi. 
428.  Certum  est  autem  repraesen- 

(1)  D.  D.  41.  (2)  Ibid.  §.  b.  n.  1. 

(5)  L.  2.  n.  259.  (4)  De  carit.  c.  4.  n.  2/i2. 
(S)  0«  «yiioilo  I.  ii  c.  10.  (6)  Loc.  c.  n.  42. 
(7)  ll»id.  (8)  2.  2.  (j.  iti3.  a   ".  i-a  r, 


.  ET  IX.  PRAEC.  DECAL. 

tantes  seu  componentes  has  comoedlas 
notabiliter  turpes  nuUo  modo  excu- 
sari  posse  a  peccato  gravi,  ob  scanda- 
lum  aUorum,  quamvis  non  intentum. 
Sanch.  ^  cum  s.  Ant.  Sylv.  Ang.  etc. 
Nec  lucrum  quamvis  magnum  eos  eX- 
cusare  potest,  ut  recte  notat  Tamb.  '. 
Nota  autem  hic  id  quod  docet  d.  Th.  * 
nempe :  Ad  omnia  autem  quae  sunt  u- 
tilia  conversationi  humanae ,  deputari 
possunt  aliqua  officia  licita.  Et  ideo  et~ 
iam  ofjicium  histrionum.  quod  ordina- 
tur  ad  solatium  exhibendum  hominibus^ 
non  est  secundum  se   illicitum:  Nec 
sunt  in  statu  peccati,  dummodo  mode- 
rate  ludo  utaniur ,  idest  non  utend»  il- 
licitis  verbis  vel  factis  {idest  turpibus 
vel  quae  vergunt  in  proximi  nocumen- 
tum,  ut  expUcat  in  corp.)  ad  ludum  et 
non  adhibendo  ludum  negotiis  et  tempo- 
ribus  indebitis.  Unde  illi  qui  moderate 
eis  subveniunt  non  peccant;  si  qui  au- 
tem  sustentant  illos  histriones,  qui  illi- 
citis  ludis  utuntur ,  peccant  quasi  eos 
inpeccato  foventes.  Idem  docet  d.  An- 
tonin.  9  qui  expHcando  verba  iUa  d. 
Thomae,  illicitis  verbis  aut  factis,  di- 
cit :  Si  cum  verbis  turpibus  vel  actibus 
turpia  repraesentantibus,  tunc  est  illi- 
citum  et  mortale.'  Vide  aUa  dicta  de 
scandalo  lib.  2.  n.  56. 

429.  «  9.  Choreae ,  nisi  malo  fine 
fiant  aut  cum  periculo  aUos  aut  sei- 
psum  incitandi  ad  Ubidinem  vel  cum 
aUa  circumstantia  mala,  secundum  se 
non  sunt  malae,  nec  actus  libidinis, 
sed  laetitiae.  Quando  vero  sancti  pa- 
tres  eas  interdum  valdereprehendunt, 
loquuntur  de  turpibus  et  earum  abusu. 
Vide  Cai.  1°  FiU. ".  (Choreae,  ut  docet 
s.  Antonin.i2per  se  Uoitae  sunt,  modo 
fiant  a  persouis  secularibus,  cum  per- 
sonis  honestis  et  honesto  modo ,  scil, 
non  gesticulationibus  inhonesUs.  Idein 
dicunt  Salm.  13  cum  Azor.  Caiet.  FiU, 
Bon.  etc.  In  choreis  autem  leviter  ap- 
prehendere  manum  foeminae  vel  noii 
eritculpavel  ad  suramum  venialis,  ut 
notat  Cai.  ^^  et  consentit  probabiUler 

(9)  P.  2.  tit.  23.  §.  14.  (10)  V.  Cliorea. 

(11)  N.  223.  (12)  P.  2.  tit.  C.  c.  G. 

(15)  C.  5.  u.  17.  cl  Irt 
(H)  Ibidl.  V.  Clioica. 


CAP.  11.  P»9.  I.  DB  AfiTIBtTS  fiT  VERBIS  OBSCOENIS 


463 


Spor.  1.  Vetitum  autera  fuit  clericis  a 
Trid.  2  choreis  illicitis  assistero,  sal- 
tem  illas  ducere.  Vid.  Salra.  3). 

»  10.  Exhibentes  comoedias  turpes, 
itera  facientes  libros  aut  picturas  in- 
citantes  ad  libidinem  peccant  morta- 
liter :  quia  sunt  ruina  proximi;  cum 
moraliter  certum  sit  multos  inde  ad 
peccatumincitandos''.  Fill.s.  Similiter 
magistratus,  qui  permittunt  exhiberi 
turpes  comoedias ,  peccare  mortaliter 
docet  Hurt.  et  concedit  Bald.  ai  aucto- 
ritatera  illis  praestent,  approbent  vel 
foveant:  addit  tamen  posse  aliquando 
excusari,  si  ad  maius  malum  impe- 
diendum  non  puniant  et  tantum  tole- 
rent.  Vid.  Diana  6. 

430.  »  4 1 .  Persona  soluta  permittens 
se  tangi  ab  alia,  tactu,  qui  vulgo  cen- 
setur  pudicus,  ut  prehensio,  contre- 
ctatio  manus ,  amplexus  et  oscula  iu- 
xta  morem  patriae,  non  peccat  nisi  ei 
constet  fieri  pravo  affectu ;  huic  enim 
cooperari  non  licet.  Docet  tamen  Fill. 
etiam  tunc  admitti  posse ,  ne  tangens 
infaraetur.  (Sive  ne  suspicionera  infa- 
raiae  ingerat;  vel  ne  alii  scandalizentur. 
Ita  Cont.  Tourn.'''  cum  Sylvio  el  Salm.  s 
cum  Sa  Azor.  Cai.  Bon.Tenetur  tamen 
resistere,  si  tactus  fiant  clam  et  cer- 
tum  sitmalitiose  fieri.  Salm.9  Tamb.io 
Croix  11).  Admittens  autem  tactus  im- 
pudicos  (ut  mamillarum  et  obscoena- 
rura  partium)  vel  oscula  furtiva,  ( ut 
dicunt  etiam  Salra.  12)  et  morosa  vel 
indecentia,  peccat:  quia  praesumitur 
affectus  malus.  Vid.  Fill.  13  et  infra  l. 
5.  c.  4.  dub.  2.  » 

Utrum  autera  mulier  vi  oppressa,  ad 
vitandos  impudicos  tactus  alterius,  te- 
oeatur  etiam  clamare,  si  oporteat.  Af- 
firraant  Salraantic.  i^  cum  Caietan.  ex 
communi,  ut  asserunti^;  et  probantex 
Deut.iSubi  daranatur  ad  mortem  puel- 
la^quia  non  clamavit^  cum  esset  in  civi- 
tote.  Sed  valde  probabiliter  dicitNav.  i^ 
Soto  18  et  Bon.  ^^  cum  Reg.  non  teneri 

(1)  De  matr.  c.  3.  n.  G94.  (2)  Sess.  24.  c.  12. 
(3)  Ibid.  (4)  £t  idera  puto  dicendum  de  iis,  qui 
eas  domi  retinent  expositas  oiuuium  aspectui.  Hom. 
Ap.tr.9.n.8.  (S)N.211.  (6)P.8.t.lS.i-.82. 
(7)  A.  7.  sect.  1.  18)  C.  3.  n.  62.  (9)  Ibid. 
'lOi  Dec.  1.  8.  c.  1.  S'  4.  n.  23.     (11)  Ii.2,  u.  2U> 


mulierera  ad  claraandum  cum  pericu- 
lo  notabilis  damni  sive  infamiae  vel 
nimiae  verecundiae ;  quia  tunc,  si  ali- 
ter  iam  resistat  quantura  potest,  non 
teoeturcura  tanto  suo  incoramodovim 
repellere.  Excipe ,  si  adsit  periculum 
proximura  consentiendi.  Nec  obstat 
textus  Deuteronomii  supra  relatus  ; 
nam  praeceptum  illud  erat  praeceptum 
iudiciale  pertinens  quidem  ad  iudi- 
cium  externum,  in  quo  damnari  prae- 
cipiebatur  puella  quae  violata  fuissetet 
non  claraasset,  cumesset  incivitate;  quia 
praesuraebatur  ipsa  (ut  coraraentat  a 
Lap.)  stupro  consensisse ;  et  ideo  non 
clamasse.  Et  idem  sentiunt  Menoch.  et 
Gordon.  cum  Philone  apud  Calmet  su- 
per  textu  citato.  Praeterea  nemo  dubi- 
tat  omoia  praecepta  iudicialia  veteris 
legis  iam  oranino  cessasse  per  praece- 
pta  iudicialia  perfectiora  legis  evange- 
licae,  ut  probat  doctus  Frassen  20.  Non 
negandum  tamen,  quod  si  mulier  sit 
in  periculo  proximo  consentiendi  in 
copulam.  ob  experientiam  anteactam 
vel  ob  sui  cognitam  fragilitatem ,  te- 
neatur  utique  clamare  ad  se  liberan- 
dara  ab  illo  congressu.  An  autem  rau- 
lier  oppressa  teneatur  potius  pati  mor- 
tera,  vi  repellendo  invasorera  suae  pu- 
dicitiae  ,  quam  permittere  copulam. 
Duplex  est  sententia,  ut  dixiraus  num. ' 
368.  Atnegativa,  quamtenentSot.Nav. 
Tolet.  et  alii,  potius  speculative,  quam 
practice  est  probabilis. 

431.  «  Quaeres,  an,  et  quatenus  li- 
ceant  tactus  et  aspectus  etc.  inter  coniu- 
ges  vel  sponsos. 

»  Resp.  1 .  Coniugibus  licent ,  si  re- 
ferantur  ad  copulam,  ad  hanc  enim  li- 
cite  se  excitant.  Alio  autem  fine,  v.  gr. 
voluptatis  causa  si  fiant ,  sunt  peccata 
venialia :  quia  matrimonium  eos  coho- 
nestat  ac  defectus  debiti  finis  non  est 
moFtalis;  nisi  tamen  habeantur  cum 
periculo  pollutionis :  quae ,  cum  iis  sit 
illicita ,  eo  casu  erunt  mortalia ,  regu- 

(12)  D.  n.  62.  (13)  L.  50.  n.  169.  (14)  Ibid. 
(IS)  £t  haec  quidem  sententia  ut  tutior  consulenda 
est.  Hom.  Ap.  tr.  9.  n."  6.  (16)  22  24.. 

(17)  Sum.  c.  16.  n.  1.      (18)  De  iu»t.  1.  S.q.l.  ».  S. 
{Jij(^  De  6.  pracc.  q.  un.  n.  10. 
*i    T.  6.  de  1.8.  d.  3.  a.  2.  q.  4,  concl.  1.  ia  G». 


46« 


tlB.  III.  TRACT.  IV.  DE  VI 


lariter  saltem.  Sanchez '  Fill.  2  et  alii.  j 
(Vid.  L  6.  a  n.  932.  od  936.).  ! 

»  Resp.  2.  Sponsis  tactus  impudici  i 
non  licent;  pudici  vero  in  partibus  ho-  ! 
nestis  licent ,  si  ex  iis  tantum  inten-  j 
dant  delectationem  sensitivam;  secus  1 
si  veneream;  Sanch.  3  Bon.  *  etc.  (Sed  \ 
vide  dicenda  l.  6.  n.  854.).  » 

Ddbitiu  II.  Quae  sint  species  luxuriac 

consummatae  natarales.  ' 

452.  An  fomicatio  sit  vetita  de  iure  natiirae. 

433.  An  peccet  mulier  non  resistens  turpi  con- 
gressui  ob  metum  mortis,  si  non  consentiat.  ' 

434.  An  permitti  possint  meretrices. 

453.  Circa  concubinatum,  quaeritur  i.  Anpos- 
sit  absolvi  qui  nequit  eiicere  concubinam  sine 
infamia. 

436.  Quaer.  2.  An  absolvi  possit  promittens 
concubinam  eiicere. 

437.  Quaer.  3.  An  possit  absolvi  concubina  ob 
necessitatem  non  discedens. 

438.  Quaer.  4.  An  qui  est  in  proxima  occa- 
sione,  causa  exercendae  artis.  Quid  vero,  si 
is  adhibitis  remediiSy  semper  eodem  modo 
recidit. 

439.  Quaer.  5.  An  famula  peccans  cum  domino. 

440.  Quaer.  6.  An  uxor  peccans  cum  viro. 

441.  Quaer.  7.  An  tollmda  occasio  etiam  cum 
gravi  damno. 

442.  Quae  sint  poenae  pro  concubinatu^  prae- 
sertim  pro  clericis. 

443.  An  stuprum  sit  speciale  peccatum. 

444.  Ad  quid  teneatur  raptor. 

445.  Quid  de  aduUerio. 

446.  An  sit  adulterium  copula  sodomitica  in- 
ter  coniuges. 

447.  An  copula  habita  inter  desponsatos. 

448.  Circa  incestum,  quaeritur  i.  An  omnes  in- 
cestus  sint  eiusdem  speciei. 

449.  Quaer.  2.  An  differant  incestus  cum  affi- 
nibus. 

450.  Quaer.  5.  An  incestus  cunt  cognatis  spi- 
ritualibu^. 

434.  Quaer.  4.  An  sit  speciale  peccatum  copula 
confessarii  eum  poenitente.  Quid  si  sit  eius 
parochus. 

432.  Quaer.  b.  An  committant  incestum  pro- 
pinqui  copulanles  post  dispensationem. 

433.  An  soli  tactus  incesium  constituant. 

434.  Quomodo  commiitatur  sacrilegiumper  pec- 
catum  turpe. 

433.  Circa  sacrilegium  personale,  quaer.  -I.  An 

sacerdos  simul  religiosu^  laedens  castitatein 

committat  duo  sacrilegia. 
436.  Quaer.  2.  An  copvians  cum  alia  persona 

sacrata, 
57.  Quaer.  3.  An  committat  sacrilegium  ha- 

bens  votum  caslitatis^  si  inducat  alterum  ad 

turpia.  Quid  si  morose  delectetur  de  peccato 

alterius. 
458.  Circa  sacrilegium  locale,  quaer.  i.  An  sit 

sacrilegium  copula  occultay  vel  maritalis  in 

ecclesia. 

(1)  L.  9.  d. 46.n.7.  (2)  N.  SS7.  (5)  L.  c.  n.SO. 
(4»  P.  9.  n.  6.  (S)  L.  1.  mor.  c.  8.  (6)  C.  3. 
[1]  Te.  30.  c.  «.  n.  «6.        C»)  Tr.  5.  c.  109. 


.  ET  1%.  PRAEG.  DECAL. 
439.  Quaer.  2.Ansintsacrilegia  tactus  impudicl 
habiti  in  ecclesia. 

460.  Quae  comprehendantur  per  locum  sacrum. 

461.  Quaer.  3.  An  verba  et  aspectus  lasciviha- 
biti  in  ecclesia  sint  sacrilegia. 

462.  Quaer.  4.  An  cogitationes  turpes. 

463.  Circa  sacrilegium  teale,  quaeritur  quando 
committatur. 

432.  «  Resp.  eae  dicuntur,  in  quibus 

fit  commixtio  eo  modo  quo  natura  in 

stituit:  V.  gr.  quando  servantur  sexus 

diversus,  species  eadem,  vas  et  modus 

naturalis,  etc. 

Unde  resolvitur  tales  esse  has  sequentes 
quae  ideo  in  confessione  sunt  exprimendae: 

«  1 .  Est  fornicatio,  quae  est  concu- 
bitus  soluti  cum  soluta  (hoc  est,  quae 
sit  libera  a  voto,  matrimonio,  rehgio- 
ne)  ex  mutuo  consensu.  Ad  hanc  re- 
ducitur  1 .  concubinatus ,  qui  est  for- 
nicatio  continuata.  Unde  concubina- 
rius  (sicut  et  meretrix)  ordinarie  non 
debet  absolvi,  nisi  dimissa  concubi- 
na,  aut  muliere  suspecta,  cuius  reten- 
tio  scandalum  daret,  licet  cum  ea  non 
peccaret.  Sanch.s  Nav.  6  Fill.'.  2.  Con- 
gressus  cum  alterius  sponsa ,  quae  est 
fornicatio  intra  eamdem  speciem  gra- 
vior,  et  in  confessione  aperienda ;  sal- 
tem  respectu  sponsae,  ut  docet  Rodr.  s 
Sanch.9  Fag.WFill.il  contra  Covar.Vi- 
vald.  Led.  Azor.  quorum  sententiam 
(etiam  respectu  sponsae)  probabilem 
et  in  praxi  tutam  censet  Dian.  12.  » 

Attende  hic  prop.  25.  damn.  ab  A- 
lexandro  vii.  quae  dicebat:  Qui  habnit 
copulam  cum  soluta,  satisfacit  confes- 
sionis  praecepto  dicens^  commisi  cum  so' 
luta  grave  peccatum  contra  castitatem , 
non  explicando  copulam. 

Deinceps  notandum,  procul  dubio 
fornicationem  vetitam  esse  de  iure  na- 
turae,  cum  natura  ordinet  copulam 
tantum  ad  matrimonium,  quo  non  so- 
lum  proles  generari,  sed  etiam  bene  e- 
ducari  possit.  Ideo  fornicatio  semper 
est  intrinsece  mala,  licet  aliquando 
per  accidens  a  fornicario  proles  bene 
educaretur.  Ratio,  tum  quia  in  hoc  ob 
magnum  periculum  hallucinationis  , 
causa  nimiae  delectationis,   facillime 

(9)  De  matnm.  t.  1.  I.  1.  d.  2.  n.  6. 

(10)  T.l.  K  4.  c.  3.    (11)  L.  2.  tr.  30.  c,  2.  u.  Hi. 
Im  P.  i.  Ir.  7.  res.  6. 


CAP.  n.  DUB.  11.  'd:z 

errari  potest;  lum  quia  natura  consi- 
derat,  quae  communiter,  non  quae  per 
accidens  eveniunt,  tum  quia  de  se 
est  contra  ius  naturae  carni  rationem 
subiicere,  ut  accidit  in  fornicatione  ob 
delectationem  actus.In  matrimonio  au- 
tem  esto  eadem  delectatio  interveniat, 
Deus  tamen  speciali  providentia  dispo- 
nit,  ut  talis  deordinatio  absit.  V.  Ron- 
caglia  *. 

433.  Quaeritur  hic  1.  an  peccet  gra- 
viter  mulier  non  resistens  turpi  con- 
gressui  alterius  ob  metum  mortis  , 
quamvis  non  consentiat.  Alii  omnino 
aflirmant  quia  talis  immobilitas  esset 
quaedam  cooperatio  voluntaria ,  cum 
possit  se  agitando  congressum  aliquo 
modo  impedire.  Ita  Lugo^  Ronc.'  cum 
Fill.  Azor.  quos  saltem  in  praxi  puto 
sequendos.  Alii  vero  negant.  Vide  di- 
cta  n.  368. 

434.  Quaer.  2.  an  permitti  possint 
meretrices.  Prima  sententia  probabilis 
affirmat  eamque  tenent  Salm.  *  cum  s. 
Th.  Cov.  TruII.  Led.  etc.  huicque  clare 
adhaeret  s.  Aug.  ^.  Ratio,  quia  demptis 
meretricibus,  peiora  peccata  evenirent, 
nempe  sodomiae ,  bestialitatis ,  molli- 
tierum,  praeter  praevaricationem  mu- 
lierum  honestarum;  ideo  s.  Aug.  6  ait: 
Aufer  meretrices  de  rebus  humanis,  tur- 
baveris  omnia  libidinibus.  Verum  se- 
cunda  sententia,  practice  probabilior  , 
negat;  et  hanc  tenent  Ronc.  '  Navar- 
rus  8  cum  Cornel.  Gutt.  et  aliis  apud 
Salm.  9.  Ratio,  quia  per  meretrices 
haec  mala  graviora  non  evitantur ,  eo 
quod  in  hominibus  luxuriosis  ex  facili 
et  frequenti  cum  meretricibus  congres- 
su  libido  altiores  figit  radices ;  et  ideo, 
cum  hoc  vitium  frequentia  magis  au- 
geatur,  ipsi  non  desinunt  committere 
pollutiones  et  peccata  nefanda,  saltem 
cum  ipsis  meretricibus ,  nec  ideo  se 
abstinent  a  sollicitandis  foeminis  ho- 
nestis.  E  converso  permissione  mere- 
tricum  innumera  alia  mala  superad- 
dunt,  nempeplures  puellae  prostituun- 
tur,  adolescentes  parontes  parvipen- 

(I)  De  6.  pracc.  c.  1.  q.  2.  (2)  Do  iust.  el  iiir. 
ilis|),  10.  n.  197.  (5)  Ibid.  q.  3.  (4)  De  C.  pruec. 
<:.2.aii.84.ad91.  (S)  L.  4.  de  ord.  c.  4.  (6)L.c. 
(,7)  Dc  0.  praec.  c.  2.  q.  6.     (8)  Mm.  c.  17.  n.  IW. 

MOil.   I. 


LCXCRIA  NATURALI  iGnl 

dunt,  bona  dissipant,  studia  scientia- 
rum  negligunt,  rixas  excitant,  honestas 
nuptias  respuunt.  Ceterum,  bene  ad- 
vertit  etprobat  p.  Sarnellii*'  quod  licet 
in  vastis  urbibus  meretrices  permitti 
possint,  nullo  tamen  modo  in  aliis  locis 
permittendae  sunt. 

435.  Concubinatus  autem  proprie  est 
concubitus  soluti  cum  soluta  (impro- 
prie  vero  cum  uxorata  vel  uxorato) 
dummodo  habeantur  invicem  uxorio 
modo  sive  in  unamet  domo,  sive  in  a- 
lia,  ut  constat  ex  stylo  curiae  romanae 
et  ex  concilio  Tridentino  i^.  Nota  hic 
ante  omniapropos.  41.  proscriptam  ab 
Alexandro  vii.  quae  dicebat:  Non  est 
obligandus  concubinarius  ad  eiiciendam 
concubinam^  si  haec  nimis  utilis  esset 
ad  oblectamentum  concubinarii ,  vuhjo 
regalo,  dum^  deficiente  illa,  nimis  aegre 
ageret  vitam^  et  aliae  epulae  taedio  ma~ 
gno  concubinarium  afjHcerent  et  alia  fa- 
mula  nimis  difp,cHe  inveniretur.  Iteni 
nota  alias  tres  prop.  damnatas  ab  In- 
noc.xi.  61 .  Potest  aliquando  absolvi  qui 
in  proxima  occasione  peccandi  versatur^ 
quam  potest  et  non  vult  omittere^  quin 
imo  directe  et  ex  proposito  quaerit  aut  ei 
se  ingerit.  62.  Proccimo  occasio  peccandi 
non  est  fugienda^  quando  causa  aliqua 
utilis  aut  honesta  non  fugiendi  occur- 
ril.  63.  Licitum  est  directe  quaerere  oc- 
casionem  proximam  peccandi  pro  bono 
spirituali  aut  temporali  nostro  vel  pro- 
ximi. 

Hinc  quaeritur  1 .  An  aliquando  pos- 
sit  absolvi  concubinarius  qui  concubi- 
nam  eiicere  e  domo  non  posset  sine 
scandalo  aut  infamia.  Communiter  lo- 
quendo  non  est  absolvendus,  ut  cum 
Bus.  dicuntSaIm.i2.  Ratio,  quia  in  diu- 
turno  concubinatu  est  moraliter  im- 
possibile  rem  aliis  non  fieri  notam. 
Non  negant  tamen  Salm.  ^3  in  aliquo 
casu  rarissimo  posse  absolvi ;  puta  (ut 
ait  Spor.i''  cum  Gob.)  si  aliter  non  pos- 
sit  vitari  grave  damnum  famae  vel  for- 
lunarum,  iuxta  dicenda  lib.  6.  n.  43o. 
Sed  eo  casu  dico  omnino  expedire  , 

(9)  N.  83.  (10)  Opusc.  de  abusii  merelricii. 

(11)  Sess.  24.  c.  8.  de  reform.  matriiti. 
(I'i1  C.  2.  n.  27.  (13)  Ibi.!. 

(14)  Dc  pooni».  u.  329. 

30 


466  LlC.-in.  TKACT.  IV.  DS  V 

quod  saltem  differatur  absolutio ,  do- 
nec  experimento  probetur  continentia 
poenitentis ;  nisi  casus  esset,  quod  poe- 
nitens  (satis  alias  dispositus,  ut  sup- 
ponitur)  uon  amplius  redire  posset  ad 
se  confitendum,  vel  si  immineret  ne- 
cessitas  communicandi,  ad  vitandam 
positivam  infamiam. 

436.  Quaer.  2.  An  extra  praedictum 
rarissimum  casum  infamiae  aut  scan- 
dali  possit  a.bsolvi  concubinarius ,  an- 
tequam  concubinam  dimittat,  si  sedulo 
cam  dimittere  promittat.  Alii  conce- 
dunt  pro  prima  vel  secunda  vice,  ut 
Diana  Sancius  Megala  et  fr.^  Anton.  a 
Sp.  S.  apud  Salm.  ^  Alii  omnino  ne- 
gant  etiampro  prima  vice,  quando  oc- 
casio  est  proxima.  Ita  Nav.  Pal.  Azor. 
Tol.  Fill.  etc.  cum  Diaaa,  se  revocante 
apud  Salm.  2  Alii  denique,  ut  Salm.  3 
eum  Truli.  Sylv.  Rodr.  Lop.  distin- 
guunt  sic :  si  concubinarius  est  publice 
notus,  miniraeestabsolvendus,  etiamsl 
det  signa  magni  doloris,  nisi  concubi- 
nam  dimittat,  aut  nlsi  postquam  (con- 
cubina  extra  domum  degente)  per  a- 
liquod  tempus  notabile  ad  eam  non  ac- 
cesserit.  Ratio ,  tum  quia  scandalum 
pareret  videre  eum,  qui  adhuc  domi 
concubinam  retinet  vel  eius  domum 
frequentat,  ad  eucharistiara  accedere; 
tum  quia  publicus  peccator  non  debet 
absolvi,  nisi  etiam  publice  poeniteat  et 
scandalo  salisfaciat.  Vide  dicenda  /.  6. 
n.  5-12.  Si  vero  concubinarius  est  oc- 
cultus,  nec  etiam  absolvi  potest ,  nisi 
in  a'iquo  casu  raro:  puta,  si  vir  nobi- 
lis  doleat  profusis  lacrymis,  vel  post 
tcrribilem  concionem  auditam  vel  si 
confiteatur  territus  a  morte  socii  vel  a 
magno  periculo  mortis  evasus.  Ita  Lu- 
go  '^  et  Salra.  ^  cum  Pal.  Laym.  Dic. 
Trull.  etc.  Hoc  tamen  tantum  admit- 
tendum  puto,  quando  sit  moraliter  im- 
possibile ,  quod  concubina  ante  abso- 
iutionem  brevidiraitti  possit;  vel  quan- 
do  urgeat  necessitas  coraraunicandi  ob 
vitandammagnara  infamiamiuxta  mox 
dicta  n.  435.  in  fin.  Nam  alias  scmper 

(i)  C.  2.  n.  28.  (2)  N.  31.  (.')  1).  n.  32. 
(iV;  De  iinenit.  il.  fO.  n.  tol.  («)  N.  51. 

(())  C.  2.  ex  n.  if..  (.7)  N.  U.  («)  Uild.  \ 


I.  ET  I.K.  Pr,.\EC.  DfiCAL. 

absolutio  est  differenda,  quia  experiea- 
tia  nimis  constat,  quod,  obtenta  abso- 
iutione,  dilHculter  occasio  postea  au- 
fertur  et  sic  facillime  reditur  ad  vo- 
mitum.  Vide  dicenda  l.  6.  n.  456. 

437.  Quaer.  3.  An  concubina,  quae 
a  concubinario  sustentatur,  possit  ab- 
solvi,  antequam  a  domo  illius  disce- 
dat.  Recte  negant  Salm.  6.  Excipiunt 
tamen  '  primo,  si  ex  discessu  ei  grave 
eveniret  damnum ,  puta  infamiae  vel 
aliorum  scandalura.  Secundo,  si  foe- 
mina  nequiret  manuum  labore  se  alere 
aut  in  alia  domo  deservire  aut  raendi- 
care  sine  dedecore  aut  alio  gravi  in- 
comraodo.  Emendicare  autem  illi  quae 
non  est  ad  id  assueta,  semper  magnum 
incommodum  afferre  videtur,  ut  ait 
Hurt.  8.  Sed  in  his  casibus  regulariter 
semper  etiam  est  differenda  absolutio. 

438.  Quaer.  4.  An  possit  absolvi  qui, 
causa  artis  licitae  exercendae,  est  iu 
proxima  occasione  peccandi.  Probabi- 
liter  respondent  Suar.  ^  Cai.  ^o  et  Sal- 
mant.  **  cura  Gand.  posse  quidem  ab- 
solvi ,  si  ille  esset  moraliter  impotens 
ad  officium  suum  deserendum,  et  pec- 
caret,  non  ex  vi  occasionis,  sed  ex  pro- 
pria  fragilitate,  et  inde  ostenderet  signa 
verae  poenitentiae,  cum  proposito  oc- 
casionemcavendi  quantumpotest.  Hiuc 
communiter  possunt  excusari  a  dese- 
renda  occasione  qui  ratione  officii  cum 
foeminis  versando  peccant,  ut  dicunL 
Nav.i2  ac  Graff.  lann.  Hurt.  Lopez  etc. 
cumSalm.i3etMilant.i^.lderadiciturde 
chirurgis,  qui  foeminis  medendo  sunt 
inoccasionepeccandi.Salm.iScumSan- 
chez  Nav.  Hurt.  Idem  de  parocho,  qui 
in  audiendis  foerainarum  confessioni- 
bus  voluntarie  se  polluit;  hi  possunt 
absolvi,  quin  officium  deserant;  secus 
tamen  dicendura  de  confessario  sim- 
plici,  qui  tenetur  abstinere  a  confes- 
siouibus  excipiendis ,  nisi  forte  ex  hoc 
infamiam  subiret.  Salm.  is  cum  PaL 
Nav.  Hurt.  etc.  Potest  etiam  absolvi 
foemina  quae  vivit  hospitando,  et  pec- 
cat  occasione  hospitandi,  et  ideo  cadit 


(9)  T.  4.  in  3.  p.  (1.  32.  scct.  2.  (10)  V.Poriculiim. 
(11)  C.  2.  u.  ■4C.  (12)  C.  3.  n.  S.  (13)  N.  47. 
(54)  la  1.10;..  Gl.  Ivuoc.  xt.    (13)  Ib.     (J*.)  N.  4« 


CAP.  n.  D^'2.  li.  DS 

cum  diversis  et  etiam  cadit  cuin  aliquo 
particulari,  modo  proponat  inde  evi- 
tare  sola  cura  solo  conversari.  Ita  Sal- 
mant.  <  cum  Nav.  et  Trull.  Si  tamen  , 
adhuc  remediis  adhibitis,  peccans  eo- 
dem  modo  relabitur,  nulla  apparente 
probabili  spe  emendationis,  tunc  nullo 
modo  absolvenda,  nisi  occasionem  de- 
serat  vel  specialia  signa  doloris  exhi- 
beat,  iuxta  dicenda  l.  6.  n.  457. 

439.  Quaer.  5.  An  possint  absolvi  fa- 
mulae  cum  heris  peccantes ,  si  etiam 
antea  cum  eis  peccaverint.  Si  illae  bis 
vel  semel  tantum  peccaverint  et  post 
admonitionem  confessarii  occasionem 
toUere  curaverint ,  tunc  absolvi  posse 
recte  dicunt  Salm.  2.  Secus,  si  occasio- 
nem  removere  neglexerint^ .  Q  uare  nun- 
quam  eas  absolverem,  si  peccatum  fue- 
rit  frequens,  nisi  in  casu  gravis  neces- 
sitatis  proposito  supra  in  quaest.  3.,  ac 
ipsae  essent  sufficienter  dispositae , 
iuxta  dicenda  l.  6.  n.  459.  Et  etiam  in 
eo  experimentum  quaererem. 

440.  Quaer.  6.  An  possit  absolvi  u- 
xor,  si  ipsa  est  in  occasione  proxima 
peccandi  cum  suo  viro,  qui  eam  con- 
tra  naturam  cognoscat  vel  prostituat. 
Respondetur  negative  cum  Salm.  *  cum 
Sanch.  Tenetur  enim  tunc  divortium 
facere ;  sed  hoc  intelligendum ,  nisi  ad 
hoc  sit  moraliter  impotens ,  ut  dictum 
est  in  quaest.  4.  ut  supra. 

441.  Quaer.  7.  An  quis  teneatur  tol- 
lere  occasionem  proximam  peccandi 
cum  concubina,  etiam  cum  suo  gravi 
damno  temporali ;  puta,  si  amasius  de- 
bitor  esset  concubinae  in  magna  sum- 
ma.  Negant  Tancred.  Sanctius  et  Ant. 
de  Spiritu  S.  apud  Salm.  5.  Sed  contra- 
rium  omnino  tenent  Salm. ,  quia  da- 
mnum  spirituale  magis  quam  tempo- 
rale  praecavendum  est.  Verum  haec 
ratio,  si  hic  valeret,  valere  deberet  et- 
iam  pro  casibus  supra  allatis  quaest.  3. 
et  4.  ubi  iidem  Salm.  probabiliter  ex- 
cusant  aliquando  eos  qui  ad  grave  da- 
ranum  evitandum  occasionem  uon  de- 
serunt.  Quapropterprimam  sententiam 

(1)  N.  49.  (2)  C.  2.  n.  80.  (3)  Ibid. 

{'>)  C.  2.  n.  62.       r6)  N.  i57.      (6)  Sc.w.  24.  c.  «. 
(7)  Scss.  2!i.  c.  14.  '  (8)  C.  2.  n  GO.     (9)  Il>.  u.  Gi. 


LUXURI.\  NATURALI  457 

probabilem  censeo,  si  amasius  non  pos- 
set  solvere  sine  magnodetriraentosuae 
famae  vel  sui  status,  ita  ut  ille  in  gra- 
vem  necessitatem  redigeretur;  vide  di- 
cenda  l.  6.  n.  455.  Sed  in  omnibus  his 
casibus  expedit  omnino,  ut  differatur 
absolutio  usque  ad  emendationem :  vi- 
de  eodem  lib.  6.  n.  456. 

Plura  hic  adduntur  scitu  utilia  in  hac 
materia. 

442.  1.  A  conc.  Trid.  6  indicta  fuit 
pro  concubinatu  poena  excommunica- 
tionis  ferendae  post  tertiam  monitio- 
nem  et  insuper  poena  eiectionis  extra 
oppidum  vei  dioecesim,  implorato  bra- 
chio  seculari.2.In  criminehoc,cum  sit 
mixti  fori,  procedi  tamen  potest  tam  a 
laicali  quam  ab  ecclesiastico  iudice. 
3.  Clericus  concubinarius  ex  conc.  Tri- 
dent.  '  post  primam  monitionem  pri- 
vatur  tertia  parte  fructuum  beneficii ; 
post  secundam  vero  privatur  pensio- 
nibus  etbeneficii  administratione:  dein- 
de  post  tertiam  omnino  beneficio  ex- 
poliatur  ;  denique  excommunicatur  et 
tuno  potest  etiam  curiae  seculari  ab  e- 
piscopo  tradi,  Vide  Salm.  s.  Probabili- 
ter  autem  non  privatur  tertia  parta 
fructuum  (ut  dictum  est)  clericus,  qui 
etiam  post  raonitionem  tantum  semel 
peccaverit.  Salm.  ^.  Notandum  autem 

1 .  nomine  fructuum  non  comprehewli 
distributiones  quotidianas,  ut  a  s.  c. 
fuit  decisum  apud  Salm.  lo.  Notandum 

2.  poenas  pecuniarias  Iiuius  criminis 
ad  pios  usus  ab  episcopo  applicandas 
esse.  Salm.  ^.  Notandum  3.  quod  cle- 
ricus  non  privatur  fru^iibus  beneficii , 
nisi  post  sententiam.  Salm.  '2. 

Utrum  autem  clerici  concubinarii  pu- 
blici  sint  etiam  ipso  iure  suspensi.  Af- 
firmant  Barbos.  s.  Anton.  Nav.  Sylv. 
etc.  apud  Salm.i'  dicentes,  ipsos  incur- 
rere  talem  suspensionem  tam  ab  ofTi- 
cio,  quam  a  beneficio  i^  Et  sic  decla- 
ratum  esse  a  s.  c.  concilii.  Sed  negant 
probabiliterSot.isFill.iGacTruU.Suar. 
et  Fag.  ap.  Salm.i^  qui  huic  sententiao 
adhaerent.  Ratio,  quia  de  tali  suspen- 

(10)N.68.    (11)N.67.    (12)N.68.    (13)  C.2.ii.7rt. 
(1-1)  Ex  c.  Sacerdotns  Jist.  SO.         (IS)  Iii  4.  d.  ti 
j.  a.  3.  a.  6.        ritil  Tr.  27.  u.  12J.        (i7)  Uii.l. 


468  LIU.  III.  TRAGT.  IV.  DE  VI 

sione  non  constat ;  imo  potius  proba- 
tur  oppositum  ex  Trident.  i  ubi  dicitur 
quod  si  clericus  coacubinarius  secuu- 
dae  monitioni  non  paruerit,  ab  episco- 
po  suspendatur  ab  administratione  be- 
neficii,ergo  supponit  conciliumnuUam 
essesuspensionemanterius  ipso  iure  la- 
tam.  Ad  declarationem  autem  S.  C.  re- 
spondent  eam  non  esse  autbenticam,  et 
etiamsi  esset  authentica,aliamnon  ha- 
bere  auctoritatem,  quam  sententiapro- 
babilisdoctorum,  iuxta  dicta  lA.n.lOG. 

443.  «  2.  Stuprum,  hoc  est  deflora- 
tio  virginis,  ipsa  invita :  quia,  si  con- 
sentiat,  erit  tantum  fornicatio  simplex, 
nec  circumstantia  ia  confessione  ape- 
rieuda,  ut  probatLess.  et  Sanch.^con- 
tra  Nav.  Azor.  et  alios.  » 

Et  cum  Bus.  et  Sanch.  consentiunt 
Salm.  3  etRonc.  '^  cum  Barb.  Bon.  etc. 
Dicunt  autem  Bon.  et  Salra.  s  cum  Less. 
Fill.  Diana,  quod  fornicatio  cum  virgi- 
ne  conseatientepotest  esse  aliunde  spe- 
ciale  peccatum,  scil.  ratione  infamiae, 
vel  moeroris  parentum  vel  rixarum,  o- 
dii  etc.  Vide  dicenda  de  sponsalibus  l. 
6.  n.  847. 

444.  «  3.  Raptus,  cum  scilicet  perso- 
na  aliqua  (sive  masculus  sive  foemina 
sive  nupta  sive  innupta)  libidinis  cau- 
sa  abducitur,  illata  vi  sive  abductae, 
sive  iis  quorum  potestati  subest  (Scili- 
cet  parentibus  aut  tutoribus  aut  viro; 
non  autem  si  sint  fratres,  et  mulier  sit 
sui  iuris.  Ronc.  ^  cum  Mol.).  Si  quae 
tamen  sponte  discedat  cum  araasio,  in- 
sciis  parentibus,  non  erit  proprie  ra- 
ptus,  sed  fuga,  non  addens  malitiam 
specie  distinctam  fornicationi.  Lugo  7 
Filliuc.  8.  Vid.  Bon.  Idem  dicit  Diana  9 
ex  Less.  ^^  Sanch.  i*  etc.  » 

Ex  Tridentino  <2  raptor  tenetur  mu- 
lierem  ducere,  aut  dotare;  nisi  mulier 
sit  meretrix  aut  malae  famae.  Quando 
tamen  adest  raptus  cum  violentia  mu- 
lierisinvitae,  matrimoniura  semper  est 
nullum  etiamsi  cum  rapta  sint  sponsa- 
lia  contracta.  Constituunt  raptum  et- 

(1)  Loc.  c.  (2)  L.  7.  dis.  12.  (5)  Dc  C.  praoc. 
c.  4.  p.  1.  n.  4.  (4)  C.  3.  q.  2.  {a)  N.  13. 

(C)  Q.  5.  (7)  D.  16.  n.  157.  (8)  N.  10. 

(9)  P.  1.  t.  7.  r.  57.  (10)  L.  2.  c.  19.  d.  1. 

(li)  De  raatr.  t.  2.  I.7.d.4.  n.o.    (12)So3s.  2i.<;.C. 


.  ET  IX.  PRAEC.  DECAL 

iam  preces  importunae.  Num  autem  et- 
iam  dolus;  vide  Salm.  <3.  Vide  alia  de 
matrim.  l.  6.  n.  1107.  et  1108. 

445.«  4.  Adulterium,  cum  scil.  uter- 
que  vel  alteruter  coeuntium  est  con- 
iunctus  matrimonio,  etiamsi adulteran- 
tisconiux  sit  contentus:  esto  enim  tunc 
illi  non  fiat  iniuria,  fit  tamen  ipsi  sta- 
tui ,  sacramento ,  et  huic  praecepto. 
Quod  si  foemina  adulterans  sit  coniu- 
gata,  gravius  habetur,  quam  si  vir,pro- 
pter  incDmmoda  graviora,  v.  gr.  da- 
mnum  veri  heredis,  prolis  iacertitudi- 
aem,  etc.  Si  vero  uterque  sit  coaiuga- 
tus,  adhuc  gravius  est,  quia  sunt  duae 
iniuriae  in  utriusque  coniugem  in  coa- 
fessione  exprimendae.  Fill.  *''.  » 

(  Nota  hic  prop.  50.  damn.  ab  Inno- 
centio  xi.,  quae  dicebat:  copula  cum  con- 
iugata^  consentiente  marito^  non  est  a~ 
dulterium;  ideoque  sufjicit  in  confessio- 
ne  dicere^  se  esse  fornicatum). 

446.  Qui  sodomitice  uxorem  cogno- 
scit,probabiIiusetiam  adulterium  com- 
mittit,  quia  est  coatra  booum  datae  fi- 
dei,  ut  Sanch.15  Ronc.is  cum  Azor.  etc. 
Salm.i''  cum  communi,  contra  paucos. 
Et  debet  explicari,  sodomiam  commis- 
sam  esse  cum  propria  coniuge,  ut  Sal- 
mantic.  is. 

447.  An  vero  sit  adulterium  copula 
habita  cum  desponsata  per  verba  de 
futuro.  Probabilius  negatur  cum  San- 
chezi9  Salm.2o  Rooc.21  Censent  autem 
Ronc.  et  Salm.22  quod  si  unus  ex  spon- 
sis  cum  alia  persona  fornicetur,  debet 
aperire  in  confessione  circumstantiam 
sponsalium  tanquam  mutantem  spe- 
ciem,ratione  iniuriaealteri  iliatae:  pro- 
babile  vero  satis  est  cum  TruII.  Pont. 
Dian.  Covar.  Lugo  Sanch.  et  Laym.  es- 
se  tantura  circumstantiam  aggravan- 
tem,  cum  sponsus  per  sponsalia  nullura 
acquirat  ius  super  corpus  alterius.  Vi- 
de  hoc  de  matr.  l.  6.  n.  847. 

448.  «  5.  Incestus,  hoc  est  congres- 
sus  cum  consanguinea  vel  affine  usque 

(15)  De  6.  piaec.  c.  4.  n.  20.  (14)  T.  26.  c.  4. 
n.  8o.  et  89.  (l.>>)  De  matr.  I.  9.  d.  18.  n.  4 

(16)  C.  4.  q.  3.  (17)  De  6.  praec.  c.  S.  n.  13. 
(18)  Ibid.  (19)  De  matiim.  I.  1.  d.  2.  n.  2. 
(20)  D.  c.  S.  c.  11.  (21)  Ibid.  q.  B, 

(22)  De  matr.  c.  1.  n.  II. 


rAf.  11.  DtrB.  II.  UE 
ad  quartum  gradum  ',  eo  gravius  pec- 
calum ,  quo  gradus  est  propinquior ; 
quem  proinde  in  confessione  exprime- 
re,  saltem  securius  est,  uthabet  Nav.  2 
c.  Lugo3;  sicut  etiam  multo  gravior  est 
incestus  cum  consanguinea,  quam  cum 
affine  in  eodem  gradu,  v.  gr.  cum  ma- 
tre,  quam  cum  noverca;  cum  sorore 
propria,  quam  cum  sorore  uxoris ;  et 
rursus  gravior  est  cum  affine,  quara 
cum  cognato  spirituall  vel  legali.  Addi 
vero  debet,  si  in  primo  grado  fuerit, 
utrum  cum  matre,  an  cum  filia,  an  so- 
rore,  c.  Lugo  *  etEscob.  *  ubi  ex  Hur- 
tad.  6  probabile  dicit,  incestum  in  eo- 
dem  gradu  et  linea  eiusdem  esse  spe- 
ciei  ( eo  tamen  graviorem,  quo  gradus 
est  vicinior  stipiti);  et  satis  esse  dicere, 
habui  rem  cum  consanguinea  in  linea 
recta.  Ad  hanc  speciem  revocatur  tau- 
quam  analoga,  fornicatio  cum  filia  con- 
fessionis;  cum  proprie  non  sit  cogna- 
tio  spiritualis,  quam  tamen  circumstan- 
tiam  in  confessione  exprimendam  esse 
probat  Sanch.'  Con.s  Fag.  et  ceteri  pro- 
babiliter  contra  Sa^et  Dian.V.Lug.^o.» 
Ad  maioremhorum  claritatem  quae- 
riturl .  An  omnes  incestus  quoad  gradus 
sint  eiusdemspeciei.V.  dicenda  desacr. 
poen.  l.  6.  n.  470. ubi  hoc  sal  probabili- 
ter  affirmatur  (excepto  tantum  primo 
gradu  consanguinitatis  in  linea  recta) 
cum  Cai.  Sot.  Lug.  Bon.  etc.  cum  d.  Th. 

449.  Quaer.  2.An  incestus  cum  con- 
sauguineadififeratspecieab  incestu  cum 
affine.  Utraque  sententia  est  probabilis. 
Prima  cum  Croix^*  Cai.  LugoDian.  ex 
s.  Th.  negat,quia  in  utroque  casu  con- 
trareverentiamconiunctis  debitam  pa- 
riter  peccatur.  Secunda  sententia  cum 
Vasq.Dic.etahisi2  affirmat;  ratioisto- 
rum,  quia  videtur  totaliter  diversa  re- 
verentia  debita  ob  sanguinis  coniun- 
ctionem,  quam  ob  coniuuctionem  affi- 
nitatis   V.  dicenda  l.  6.  n.  469. 

450.  Quaer.  3.  An  incestus  inter  co- 
gnatos  spirituales  sil  diversae  speciei, 

(1)  Ex  copula  llcita  usque  ad  quartum  giailum, 
ex  illicita  usqua  ftd  secundum.  Hom.  Ap.  tr.9.  n.i7. 
(2)  C.  6.  (3)  Disp.  16.  n.  512.         (4)  Loc.  c. 

(S)  Dc  actibus  humanis  e.  2.  c.  6.  (6)  D.  9.  de 

pocn.  diss.  4.    (7)  li.  8.  de  matr.  d.  SS.     (8)  D.32. 
(9)  V.  Confcssio.      (10)  N.  333.      (lijL.  «.  p.  2. 


LUXURIA  NATOaALI  489 

quam  inter  consanguineos  et  affines. 
Absolute  affirmandum  cum  Salm.  et  s. 
Thom.  qui  13  docet  per  copulam  inter 
cognatos  spirituales  committi  sacrile^ 
gium  ad  modum  incestus.  Au  autem  tunc 
sit  explicandus  gradus  cognationis.Af- 
firmanl  Salm.  <<  sed  probabilius  negat 
Groix  *5,  Pariter  incestus  inter  cogaa- 
tos  legales,  nempe  ratione  adoptionis, 
est  diversae  speciei  ab  aliis  enuncia- 
tis,  et  explicari  debet.  Vid.  Salm.  16. 

451 .  Quaer.  4.  An  coufessarius  rem 
habens  cum  filia  spirituali  occasione 
confessionis  debeat  hoc  explicare  ia 
coufessione.  Prima  sententia  affirmat, 
quia  pater  cum  filia  spirituali  contra- 
hit  quamdam  extraordinariam  familia- 
ritatem  et  obligationem  ducendi  illam 
ad  salutem:  et  ideo  videtur  specialis 
turpitudo  illam  traheread  perditionem. 
Ita  Salm.i7  cum  Sot.  Sanch.  Fag.  etc. 

Secunda  tamen  probabilior  sententia 
negat  cum  Fill.i»  Spor.i9  Elb.20  Holz.2t 
item  Vasq.Bon.  Pont.Dic.  Dian.  TruII. 
Leand.  etc.  apud  Salm.22.  Idem  sentit 
Cont.  Tour.  23  qui  ait:  Ex  datione  alio- 
rum  sacramentorum  ( praeter  baptis- 
mum  et  confirmationem)  cognatio  spi-' 
ritualis  nequaquam  oritur.  Ratio,  quia 
nec  est  incestus,  dum  inter  illos  nulla 
intervenit  cognatio;  neque  est  sacrile- 
gium  (intellige  quoad  hanc  circumstan- 
tiam),  dum  nuUa  sacramento  iniuria 
irrogatur.  Recte  vero  advertit  Elbel  21 
cum  Henno  parochum  peccantem  cum 
talf  poenitenle  peccare  etiam  contra  iu- 
stitiam,  cum  ex  iustitia  teneatur  suas 
oves  pascere  ex  Trid.  non  solum  ver- 
bo,  sed  etiam  exemplo. 

452.  Quaer.  5.  An  propinqui,  obten- 
ta  dispensatione  ad  matrimonium  con- 
trahendum,  si  ante  matrimonium  for- 
nicentur,  iucestum  committant.  Affir- 
mant  probabiliter  Maior  et  Gallego  ap. 
Croix'5quia  impedimentum  propinqui- 
tatis  non  censetur  auferri  per  dispen- 

n.  1073.  (12)  Ibid.  (13)  2. 2.  q.  134.  a.  10.  ad  2, 
(14)  Ib.  n.  40.  (13)  Ib.  n.  1078.  (16)  Ib.  n.  41 
(17)  C.  3.  n.  43.  (18)  Tr.  30.  n.  103.  (19)  Da 
malr.  c.  3.  n.  620.  (20)  De  6.  praec.  u.  141. 

(21)  Eod.  tit.  u.  669.       (22)  N.  42.      (23)  De  6. 
pracc.  a.  4.  v.  Quaer.  1.  ux  c.  ult.  de  cogn.  snir 
(24)  Loc.  c.      (23)  I..  6.  p.  2.  b.  £077. 


470 


LIB.  UI.  THACT.  IV.  DE 


sationem,  uisi  tantum  ut  ipsi  coniun- 
cti  possint  matrimonium  contrahere, 
non  autem  fornicari.  Sed  non  minus 
probabiliter  contradicit  Sanch.  •  cum 
Cai.  Arm.etVega,  etidem  sentitLug.  2, 
Ratio,  quia  dispensatio  non  concedit 
quidem  fornicationem,  sed  tollit  pro- 
hibitionem  matrimonii;  ubi  autem  ma- 
trimonium  non  est  vetitum,  ibi  non  est 
incestus;  ergo,  cessante  matrimonii  pro- 
hibitione,  cessat  tanquam  accessoria 
prohibitio  specifica  fornicationis. 

453.  Nota  hic,  quod  omnes  tactus  in- 
ter  consanguineos,  saltem  primi  et  se- 
cundi  gradus,  sunt  incestus,  iuxta  re- 
ceptam  sententiam.  v.  dub.  seq.  n.  469. 

454.  «  6.  Sacrilegium,  hoc  est  viola- 
tio  rei  sacrae  per  actum  venereum.  Res 
autem  sacrae,  quae  sic  violantur,  sunt 
locus  et  persona.  Unde  sacrilegium  est 
4 .  omnis  actus  luxuriosus  exterior(qua- 
lis  etiam  est  v.  g.  poUutio;  et  probabiliter 
etiamtactusimpudici,v.Lugo3)  in  loco 
sacro,  hoc  est  templo  vel  coemeterio; 
nisi  tamen  tiat  a  coniugibus  ex  neces- 
sitate,  V.  gr.  ad  vitandam  Incontinen- 
tiam:  2.  omnis  actus  luxuriosus  tam 
interior,  quam  exterior  in  persona  vel 
cum  persona  voto  castitatis  consecra- 
ta:  circa  quem  tamen  probabile  est, 
non  opus  esse  exprimere,  utrum  fuerit 
votum  solemne,  an  simplex:  sicuti  ne- 
que,  si  duplici  titulo  sit  sacrata,  v.  gr. 
quia  estsacerdos  et  religiosus:  quia  est 
moraliter  una  numiero  malitia:  Sanch.'' 
Henr.  et  ceteri  quos  citat  Dian.  et  se- 
quitur  5,  V.  Lugo  6  Bon.  '  Esc.  s.  » 

Pro  clariori  intelligentia,  quaestio- 
nes  super  hoc  punctum  segregatim  ex- 
ponam  quoad  sacrilegium  circa  perso- 
nam,  circa  iocwm,  circares. 

455.  \ .  Circa  personam^  quaeritur  1 . 
An  sacerdos,  qui  sit  etiam  religiosus, 
peccans  contra  castltatemduo  commit- 
tat  sacrilegia.  Prima  sententia  afiirmat, 
quia  talis,  ut  religiosus  debet  servare 
caslitatem  ratione  voti,  ut  sacerdos  au- 
tem  ratione  praecepti  ecclesiae.  Ita  Les- 

(1)  De  malrim.  1.  7.  d.  67.  n.  9.  (2)  De  iust. 
il.  3.  n.  13.  (5)  N.  464.  (4)  De  matr.  1.  7. 
tl.  27.  u.  27.  (S)  P.  1.  t.  7.  r.  3.  (6)  D.  16. 
ile  pocii.  s.  4.  (7)  Q.  4.  p.  17.  (8)  E.  8. 

[ii)  h.  4.  c.  5.  n.  87.      {lO)  De  matr.  1,  7.  d.  2S. 


YI.  £T  IX.  PRAEC.  DECAL. 

sius^  Cou.  Led.  etc.  Sed  negantvsrias 
Sanch.^oPal.  Az.  TruU.  etc.  cum  Sai- 
raant.n,  Ratio,  quia,  quamvis  ex  du- 
plici  praecepto  talis  sacerdos  maneat 
obstrictus  voto  castitatis,  attamen  con- 
tra  idem  praeceptum,  et  ex  eodem  mo- 
tivo  peccaret;  dum  sacerdos  non  iam 
ex  ecclesiae  constitutione,  ut  isti  cen- 
sent,  sed  tantum  ratione  voti  sacris  or- 
dinibus  annexi  ad  castitatem  obliga- 
tur,  iuxta  probabiliorem  sententiam.  V. 
de  ord.  l.  6.  n.  808.  Praeterea,  etiamsi 
obligatio  castitatis  in  sacerdote  imme- 
diate  esset  tantum  ex  ecclesiae  praece- 
pto,  is  tamen  laedendo  castitatem  etiam 
peccaret  contra  religionem,  iuxta  com- 
mun.  dd.  sententiam  ibid.  allatam,  qaia 
ecclesia  ex  solo  motivo  religionis  ob  re- 
verentiamsacriordinis,coelibatumsuis 
ministris  imponit.  Recte  enim  ecclesia 
potest  efficere,  ut  materia  alicuius  sui 
praecepti  sit  materia  alicuius  virtutis, 
ut  probat  Croix  12  cum  Suarez  et  Card. 
Vide  de  hoc  l.  6.  n.  470.  circa  fin. 

456.  Quaer.  2.  An  persona  sacra  rem 
habens  cum  alia  sacrata  duplex  sacri- 
legium  committal.  Quicquid  dicat  Sa, 
omnino  est  aflfirmandum  cum  Less.  12 
EIb.i<  Salm.15  cum  Fill.  Bon.  et  commu- 
ni,  quia  is  dupliciter  religionem  offen- 
dit,  scilicet  peccato  proprio  et  peccato 
alterius  cui  cooperatur. 

457.  Quaer.  3.  An  habens  votum  ca- 
slitatis  sacrilegium  committat,  si  alte- 
rum  suo  consilio  inducat  ad  caruale 
peccatum.  Affirmant  probabiliter  Lugo 
Leand.  Perez.  Salm.  <6.  Ratio,  quia  (ut 
isti  dicunt)  non  induceret  ille  aliosad 
castitatem  laedendam,  nisi  ipse  ad  li- 
bidinem  positiveaffectus  esset,  ideoquo 
ipse  quoque  castitatemoffendit.  Sed  sa- 
tis  probabiliter  etiam  negaut  Sanch,  17 
etDicast.  apud  Salm.<8.  Quia  castitatis 
votum  emittens,  non  alienam  sed  tan- 
tum  propriam  castitatem  respicit.  At- 
taflien  prima  sentenlia  mihi  certo  pro- 
babilior  videtur,  si  ille  ex  positivo  af- 
fectu  ad  libidinem  alterum  ad  pecca- 

n.  28.  et  81,  (11)  De  6.  praec.  c.  6.  ii.  7. 

(12)  L.  1.  u.  626.  et  s».q.     (13)  L.  4.  c.  4.  u.  84. 
(14)  Do  0.  praec.  n.  218.         (IS)  C,  6.  n.  i>. 
(16)  C.  6.  n.  10.     (17)  Dc«.  t.  2.  l.  B.  c.  6.  u.  11. 

(18)  Il.iJ.  u.  9. 


CAP.  II.  DUB.  II.  DE 

tum  iaduceret,  secus,  si  ex  alio  pravo 
fine.  Omnino  autem  tenendum  cum  Sal- 
mant.  i  contra  paucos,  sacrilegium  uti- 
que  committere  religiosum,  qui  moro- 
se  delectaretur  de  peccato  carnali  al- 
terius,  vel  qui  altermn  suis  manibus 
poilueret,  etiam  sine  sua  delectatione. 

458.  2.  Circa  locum^  quaeritur  \.  an 
copula  maritalis  aut  occulta  habita  in 
ecclesia  aut  siue  aiia  culpa,  sit  sacrile- 
gium.  Praenotandum,  quod  2  prohibe- 
tur  sanguinis  aut  seminis  voluntaria 
effusio,  per  quani  (modo  effusio  certe 
sit  peccatum  mortale  et  sacrilegium  ), 
ecclesiaremanetpolluta,  donec  iterum 
beaedicatur.  Sed  dubiura  est,  quaenam 
effusio  ad  id  sufficiat.  Adsunt  tres  sen- 
tentiae,  omnes  satis  probabiles,  ut  re- 
cte  aiunt  Salm.  ^.  Prima  sententia  te- 
net,  praeciso  scandalo,  nunquam  esse 
sacrilegium  copulam  maritalem,  sicuti 
nec  sanguinis  effusionem  ob  defensio- 
nem  factam;  quia  praedicta  lex,  cum 
sit  poenalis,  stricte  estintelligenda,  ni- 
mirumdesolaeffusioueillicita.ItaGlos- 
sa^dicens  hoc  esse  secundum  Hyginum 
papam  ^  qui  ait:  Si  homicidio  vel  aclul- 
terio  ecclesia  violata  fuerit,  expurgetur: 
Pontius  6  Sa  7  item  Alensis  Rosel.  ac 
Heur.  et  probabile  putant  Sot.  Dic.  etc. 
apud  Salm.  ^. 

Secunda  senlentia  distinguit  et  dicit 
committi  quidem  sacrilegium,  et  eccle- 
siam  poilui  per  sanguinis  aut  seminis 
eSusionem  publicam;  non  vero  per  oc- 
cultam:  scilicet  nemini  notam  aut  tan- 
tum  duobus,  aut  tribus.  Ita  Glossa  9: 
Si  pollutio  fuerit  occulta^  ecclesia  non 
debet  reconciliari :  dicunt  enim  theoloyi, 
quod  ideo  reconciliatur  ecclesia,  ut  vi- 
dentes  ecclesiam  lavari,  cogitent  quan- 
tum  pro  lavaiionc  peccatorum  sit  labo- 
randum.  Itcm  Pontius  ^^  (vocans  com- 
munem),  Tolet.nSaJS  Nav.  «Azor.i^et 
Vasq.  Coninch.Rodr.  etc.  apud  Salm.is. 
Ralio,  quia,  utisti  inquiunt,  talis  effu- 

(I)  C.  6.  II.  13.  ct  14.      (2)  Ex  c.  un.  de  couj. 
ecd.  in.  G.  ct  ex  c.  Ecclcsiis  20.  de  cons.  dist.  1. 
(3)  De  niatr.  c.  IS.  n.  61.  in  tin.  (4)  In  d.  c. 

tcclcsiis  20.  V.  Semine.  (S)  In  c.  19.  antcced. 

(G)  Dcmali-.  l.lO.c.lO.n.13.     (7)  V.Ecclesian.l4. 
(Vi)  L.  c.  (9)  lii  cit.  c.  nn.  de  consccr.  in  G.  v. 

Si  liolluit,       (10)  Loc.  c.  n.  9.       (11)  L.  8.  c.  8. 


LUXUniA  NATURALI  471 

sio  non  est  sacrilegium  de  iure  divi* 
no,  sed  tantum  de  iure  ecclesiaslico, 
quo  sola  publica  effusio  prohiberi  vi- 
detur,  dum  tantum  per  istam  aufertur 
in  opinione  hominum  reverentia  loco 
sacrodebita;  et  saltem  ob  tantorum  dd. 
auctoritatem  hanc  sententiam  proba- 
bilem  bene  putant  Salm.  16.  Notant  la- 
men,  quod,  ut  effusio  dicatur  iam  pu- 
blica,  sufficit,  si  manifestetur  verbis; 
aut  si  vir  et  femina  ia  eodem  toro  cu- 
bare  cernantur. 

Tertia  sententiaprobabilior  dicit,  ad- 
huc  per  copulam  maritalem  occultam 
committi  sacrilegium,  et  ecclesiam  pol- 
lui,  nisi  fiat  ex  morali  uecessitate:  ra- 
tio,  quia  textus  citati  universe  loquun- 
tur  de  quacumque  effusione,  et  sic  re- 
ctius  intelligendi,  dum  etiam  per  co- 
pulamoccultam  etlicitam  ecclesiae  gra- 
vis  iniuriairrogatur:  et  ipsa  etiam  pro-  • 
babilius  polluitur;  quamvis  tamen,  cum 
sit  crimen  occultum,  non  sit  obligatio 
a  divinis  officiis  abstinere.  Ita  Sanch.*'' 
Bon.is  Holz.i9  Croix20Salm.2icumSua- 
rez  Less.  Sylv.  Opinantur  autem  isti 
dd.  tunc  coniuges  in  morali  necessita- 
te  esse,  quandosunt  in  periculo  incon- 
tinentiae,  vel  quando  diu  in  ecclesia 
permanere  deberent,  nempe  per  1 0.  dies 
ut  aliqui  censent:  alii  per  20.,  alii  ve- 
ro  per  mensem.  Et  casu,  quo  coniuges 
iudicarent  per  mensem  in  ecclesla  es- 
semansuros,  etiam  ab  initio  mensis  co- 
pulari  possunt.  Ita  Sanch.22  et  Salm.23 
cum  aliis. 

459.  Quaeritur  2.  an  autem  .soli  ta- 
ctus  impudici  habiti  in  ecclesia  sint 
sacrilegia.  Negant  plures  dd.  ut  San- 
chez^-i  cumCai.  Nav.  etBou.  Fag.  Zan 
Dian.  Candid.  Leand.  etc.  apud  Moya, 
dummodo  absit  periculum  pollutionis; 
ratio,  quia  talibus  tactibus  non  viola- 
tur  ecclesia  adeo  ut  impedianlur  di- 
vina  officia,  ideoque  cessat  ratio  sa- 
crilegii.  Sed  probabilius  cootradicunt 

V.  Secunda  causn.  (12)  V,  Ecclosia,  n.  19. 
(13)  C.  27.  n.  '.m.  (14)  T.  1.  1.  10.  c.  26.  q.  3. 
(IS)  D.  c.  IS.  n.  63.  et  G4.  (16)  N.  G3.  (17)  De 
malr.  I.  9.  d.  IS.  u.  12.  (18)  De  matr.  q.  4.  .>. 
ull.  n.  G.  (19)  De  6.  ijracc.  u.  6G7.  (20)  1^.  {';. 
1>.  2,  n.  1070.  (21)  Ib.  II.  63.  el  66.  (22)  L.  c. 
(23)  N.67.et68.     (OS)  De  matr.  1.  9.  d.  IS.  u.2I. 


472  LIB.  xu.  TRACT.  IV.  DE 

Elbel  <  Holz.  2.  Item  Sylvest.  Gordub. 
Lop.  et  Manuel.  apud  Sanch.  ^.  Ratio, 
quia  tactus  inhonesti  eamdeni  mali- 
tiam  habent,  quam  ipsa  copula,  et  ideo 
sunt  sacrilegi,  non  ob  violationem  ec- 
clesiae  statutam  fieri  tantum  per  pol- 
lutionem,  sed  ob  gravem  irreveren- 
tiam  quae  loco  sacro  irrogatur.  Non 
ideo  enim  poUutio  est  sacrilegium, 
quia  polluitur  ecclesia;  sed  ideo  pol- 
luitur  ecclesia,  quia  poUutio  est  sacri- 
legium. 

460.  Per  locum  autem  sacrum  com- 
prehenditur  omnis  locus  ab  episcopo 
benedictus  et  deputatus  ad  ofiicia  di- 
vina  aut  ad  mortuos  sepeliendos,  a  te- 
cto  usque  ad  pavimentum.  Non  autem 

'  comprehenduntur  cellae ,  claustrum , 
sacristia,  dormitorium,  tectum  supra 
ecclesiam,  ianua  extralimen  ecclesiae, 
atrium.  Ita  Salm.  ^  cum  Sanch.  Dic. 
Boss.  Nec  etiam  oratoria  privata:  nisi 
sint  erecta  auctoritate  episcopi,  ut  fieri 
solet  in  hospitalibas,  quia  tunc  sunt 
verae  ecclesiae  et  ibi  omnes  missam 
audire  possunt,  ut  Salm.  ^  cum  Pal. 
Suar.  Fag.  etc.  Secus  autem  ,  si  sint 
raereprivata,  quamvis  ibi  dicaturmis- 
sa  ex  concessione  papae  vel  episcopi, 
iuxta  dicenda  de  sacr.  euch.  l.  6.  num. 
357.  ef  359. 

461 .  Quaeritur  3.  an  verba  et  aspe- 
ctus  lascivi  in  ecclesia  habili  sint  sa- 
crilegia.  Tres  pariter  adsunt  senten- 
tiae.  Prima  docet  omnes  actus  exter- 
nos,  etiam  leviter  turpes,  in  ecclesia 
habitos  esse  sacrilegia.  Ita  Sylv.  et 
Cordub.  apud  Salm.  ^. 

Secunda  sententia  damnat,  ut  sacri- 
legia,  tantum  actus  externos  graviter 
turpes.  Ita  Sanch. '  Salm.  8  cum  Suar. 
Molin.  Dic.  etc. 

Tertia  sententia,  quam  tenent  Tol. 
Con.  Vasq.  Basil.  Dian.  Valent.  etc. 
apud  Salm.9  Holzm.'o  vocans  commu- 
nem ,  et  ut  certam  alibi  sequuutur 
Sahn.  11  (licet  sibi  contradicant),  negat 
tales  actus  aut  leviter  aut  graviler 
lurpesesse  sacrilegos.Ratio  quia  huius- 

(1)  Do  saciil.  D.  i)76.  (2)  De  6.  pracc.  n.  721. 
(5)  Loc.  c.  ex  n.  IS.  (4)  De  matr.  I.  c.  n.  09.  70. 
el  ilo  6.  piaec.  c.  6.  n.  27.  et  seq.  (o)  De  privil. 
ir.  18.  c.  5.  n.  87.       (6^  Oe  G.  nracc.  c.  6.  n.  20. 


VI.  ET  iS.  PRAKC.  DECAL. 

modi  coUoquia  aut  aspectus  turpes , 
sive  etiam  oscula  libidinosa  (secluso 
semper  periculo  pollutionis),  licetsint 
mortalia  et  mortaUter  deformia ,  non 
tamen  continent  per  se  gravem  defor- 
mitatem  physicam  contra  reverentiam 
loco  sacro  debitam.  Hoc  tamen  non 
obstante ,  puto  secundam  sententiam 
absolute  probabiliorem. 

462.  Quaeritur  4.  An  sint  sacrilegia 
cogitationes  turpeshabitae  in  ecclesia. 
Recte  distinguunt  Salm.  12  cum  Soto 
Nav.  Azor.  Suar.  etc.  Aifirmant  si  de- 
sideria  sunt  deliberata  peccandi  ex- 
terne  in  ecclesia,  etiamsiilla  extra  ec- 
clesiam  habeantur,  iuxta  dicta  hoc  l. 
3.  n.  43.  cum  Salm.  etc.  communiter. 
Secus  dicendum,  si  desideria  sint  pec- 
candi  extra  ecclesiam  ,  contra  Medin. 
Si  vero  consensus  sit  peccandi  intra 
ecclesiam,  sed  occulte,  sacrilegium  est 
iuxta  nostram  sententiam  allatam  raox 
n.  461. 

463.  3.  Circa  res  sacras,  est  etiam 
sacrilegium  abuti  rebus  sacris  ad  tur- 
piter  peccandum  •,  ideo  sacrilegium 
quidem  committit,  qui  indutus  ad  mis- 
sam  se  polluerit  etc.  ut  Dian.  et  Tan- 
cred.  apud  Salm.  ^3. 

Dubitatur  an  sacerdos  gestans  sacra- 
raentum  eucharisliae,  peccando  exter- 
ne  vel  interne  contra  castitatem  com- 
mittat  aliud  sacrilegium.  Affirmant 
communiter  Tamb.  ^^  et  Sanch.  is  cum 
aliis.  Ratio,  quia  sanctasancte  tractan- 
da.  Sed  vide  dicenda  l.  6.  num.  35.  in 
fin.  V.  Valde.  Sic  pariter  dicunt  Salm.is 
cum  Lugo,  Tamb.  etc.  non  posse  ex- 
cusari  asacrilegio,  quisepollueret  sta- 
tim  post  communionem  ,  scilicet  post 
mediam  horam  circiter. 

Non  autem  coramittit  sacrilegium, 
qui  peccat  gestando  reliquias  aut  a- 
gnos  cereos;  neque,  si  illas  daret  a- 
masiae  titulo  donationis.  Secus,  si  da- 
ret  in  pretium  peccati;  nam  esset  tunc 
sacrilegium  et  simonia.  Salm.  <'  cuiu 
Azor.  et  Fill. 

(7)  De  rnatr.  1.  9.  d.  13.  n.  20.      (8)  Ib.  cx  n.  21. 

(9)  N.  19.      (10)  Do  6.  praec.  n.721.     (ll)Dcnnl.. 
c.  13.  ii.CSiuliii.     (12)  Ib.  n.  2-8.     (13)  C.U.n.oT 
(14)  De  m,;th.  coufess.  I.  2.  e.  7.  §.  S.  n.  42. 
(lo)C.6,n.5G.     (161N.37.     C17)C.G.n.o!;.,.-tr>9. 


CAP.  II  .  ntJB.  III.  DE  LU 

An  autean  sit  sacrilegium  peccatum 
carnale  commissum  in  diebus  feslis. 
AflSrmant  aliqui.  Sed  probabilius  ne- 
gatur  cum  Salm.,  quia  finis  praecepli 
noa  cadit  sub  praecepto.  Vide  dicta 
hoc  l.  3.  n.  46.  et  273. 

DnBiDM  III.  <Juae  sint  species  luxuriao 
cousummatae  coutra  naturam. 

464.  Quid  de  congressu  innaturali. 

465.  Quid  de  moUilie. 

466.  Quae  sit  sodomia  imperfecta,  et  quae  per- 
fecta. 

467.  ^n  pollutio  habita  tangendo  puerum  aut 
mulierem  sit  diversae  speciei. 

468.  An  in  sodomia  sit  explicandum,  si  quis 
fuerit  agens,  vel  patiens. 

469.  An  sodomia  inter  coniunctos  addat  speciem 
incestus. 

470.  Quae  sint  poenae  sodomilarum. 

Al\.  Quid  requiratur  ad  eas  incurrendas.  Et  an 
clerici  palientes  illas  incurrant. 

472.  y4n  poenae  incurrantur  ante  sententiam. 
475.  An  eas  incurrat  clericus  exercen^  bestiu- 

lilatem. 
474.  Q'iid  de  peccato  bestialitatis. 

473.  De  peccato  cum  daemone,  Quid  si  daemon 
repraesentet  personam  nuptam,  sacram  etc. 

464.  «  Resp.  Cum  contra  naturam 
esse  dicantur  eae ,  in  quibus  fit  semi- 
natio  modis  repugnantibus  institutioni 
naturae,  ita  ut  iuxta  tales  modos  spe- 
cies  varieutur;  hinc  resolvitur,  tales 
species  esse  sequentes. 

»  1 .  Est  congressus  inordinatus,  hoc 
est  innaturalis  sive  indebitus  concum- 
bendi  modus,  cum  scil.  sej-vatur  qui- 
dem  identitas  speciei,  diversitas  se- 
xus  et  debita  naturae  organa,  sed  in- 
ordinato  tantum  modo  acceditur :  v. 
gr.  cum  vir  succumbit  ,  vel  averse 
accedit  more  pecorum  vel  a  latere  vel 
stando  aut  sedendo,  aliave  ratione  in- 
solita :  quod  est  contra  naturam :  mor- 
tale,  quando  inde  periculum  est  im- 
pediendae  generationis  aut  eCFundendi 
seminis :  alias,  si  hoc  periculum  ca- 
veatur  autnon  sit ,  eo  quod  matrix  foe- 
minae  salis  attrahat  semen  et  retineat, 
ut  fit  plerumque,  non  contra,  sed  prae- 
ler  naturam  erit,  et  veniale  grave; 
imo  nullum  ,  si  gravis  causa  adsit,  v. 
gr,  quia  mulier  est  praegnans  vel  quia 
corporis  disposilio  sive  ulriusque  sive 
alterutrius  coniugis  aliter  fieri  non  pa- 

(1)  Tr.  30.  c.  8.  q.  8.  n.  157. 

(2)  Q.4.  acmafci'.  p,  U.  u,  i.     (3)  Loc.  c.  u.  Si;n 


XCRIA  COMRA  NATURAM  1*3 

I  titur.  Fill.  1  (Vide  dicenda  de  matr.  L 
6.  n.  917.). 

465.  »  2.  MoUities  sive  pollutio  et  est 
cumabsquecongressu  seu  copula,  vo- 
luntarie  procuratur  fluxus  seminis , 
siveidforas  effundatur,  uti  inmaribus, 
sive  intus  defluat  in  matricem,  ut  in 
foeminis.  Et  hoc  peccatum  praeter  pro- 
priam  malitiam  ,  saepe  aliam  habet 
adiunctam,  v.  gr.  fornicationis ,  adul- 
terii,  incestus  etc.  cum  quis  nimirum 
simul  imaginatur  aut  desiderat  con- 
gressum  alicuius  personae  liberae  , 
coniugatae  etc.  quod  proinde  si  fiat, 
in  confessione  aperiendum  est.  Plura 
de  moUitie  v.  sequenti  dubio. 

466 . »  3 .  Sodomia  imperfecta  et  est  con- 
gressuscum  debito  quidem  sexu^mari.* 
nempe  cum  foemina,sed  extravas  na- 
turale.  Potest  etiam  simul  habere  alias 
malitias,  v.  gr.  adulterii ,  si  fiat  cum 
coniugata  ;  incestus  ,  si  cum  consan- 
guinea.  Bon.  2  Fill.  3. 

»  4.  Sodomia  perfecta  et  est  con- 
gressus  duorum  eiusdem  sexus,  ut 
mariscummare  vel  foeminae  cum  foe- 
mina,  et  potest  etiam  habere  alias  ma- 
litias  adiunctas,  v.  gr.  incestus,  quo 
casu  cognationis  gradum  non  necessa- 
rio  explicari  docet  Escob.  ^  sed  satis 
esse  dicere  ,  coivi  cum  consanguineo 
vel  afiine;  quia  nec  miscetur  caro, 
nec  contrahitur  affiuitas,  nec  linea  va- 
riat  speciem.  Ita  ille,  Explicandum 
tamen  esse,  fuerisne  agens  an  patiens, 
dicit  c.  Lugos  contra  Dian,  6.  » 

Quaestio  magna  est,  in  quonam  a- 
ctu  consistat  sodomia.  Ahi  tenent  con- 
sistere  in  concubitu  ad  indebitum  vas, 
alii  in  concubitu  adindebitum  sexum. 
Utraque  sententia  est  probabihs  et  in 
utraque  sententia  cernitur  specialisde- 
formitas,  quam  habet  sodomia  contm 
naturam,  quae  requirit  utrumque  ser- 
vari  ad  generationem  ,  idest  debitum 
vas  et  debitum  sexum. 

Primam  autem  sententiam,  quod  so- 
domia  sit  in  congressu  ad  indebitum 
vas,  tenent  Trull.  Reg.  Henr,  Covarr, 
Lez.  Leand.  Llamas  et  communiter  iu- 

{Vj  De  act.  lium.  e.  2.  c.  6.        (3)  D.  16.  u.  425. 
«^  T,  2-  t-  ■4,  de  sacram.  r.  139.  cl  p.  6.  l.  R.  r.  Sij 


474  LIB.  III.  THACT.  IV.  IDK 

ristae  apud  Salm.  ^.Hincdicuntveram 
sodomiam  commitlere  qui  coit  in  vase 
praepostero  cum  persona  etiam  sexus 
diversi. 

Secunda  vero  sententia  probabilior 
et  communis  theologorum  tenet  consi- 
stere  in  congressu  ad  indebitum  se- 
xum.  Ita  s.  Th.  2  Less.  3  Holzm.  i  El- 
bel  5  ac  Salm.  6  cum  Sa  Azor.  Bon.  Cai. 
et  aliis  plurimis.  Ratio,  quia  vera  et 
propria  sodomia  committitur  in  acces- 
su  ad  personam,  cum  qua  nullo  modo 
generatio  fieri  potest.  Hinc  infertur  ] . 
esse  veram  sodomiam  coitus  foemi- 
nae  cum  foemina  ,  ut  dicunt  s.  Th.  ' 
Ronc.  8  Holz.  9  Sporer  <o  Salm.  '*  cum 
Cai.  etc.  Quamvis  non  improbabiliter 
sentiat  Elb.12  cum  Felice  Pot.ishuius- 
modi  concubitum,  etiam  cum  affectu 
ad  vas  praeposterum,  non  videri  nisi 
sodomiam  impropriam,  cum  inter  foe- 
minas  non  possit  dari  copula  perfecta. 
Infertur  2.  esse  veram  sodomiam  quem- 
cumque  concubitum  sive  corporum 
coniunctiouem  habitam  cum  persona 
eiusdem  sexus,  sive  in  vase  praepo- 
stero,  sive  in  alia  parte  ;  semper  enim 
adest  tunc,  regulariter  loquendo,  affe- 
ctus  ad  indebitum  sexum,  ut  tenent 
Tamb.i^  Ronc.is  Cont.  Tour.ie  Croix  17 
Salm.18.  Hinc  dicuntRonc.  Tamb.i^et 
Salm.  20  contra  Graff.  non  esse  neces- 
sario  in  confessione  explicandum,  si 
pollutio  fuerit  intra  vel  extra  vas;  suf- 
ficit  enim  confiteri,  peccavi  cum  puero^ 
ut  confessarius  iudicet  adfuisse  sodo- 
miam  cum  pollutione.  Si  vero  non 
adfuerit  pollutio ,  deberet  explicari. 
Infertur  3.  cum  Salm.21  ac  Cai.  SaBon. 
Tamb.  et  comrauniori,  coitum  viri  in 
vase  praepostero  mulieris  esse  sodo- 
miam  tantum  imperfectam,  specie  di- 
slinctam  a  perfecta,  ut  aiunt  Tourn.22 
el  Tamb.23  q<ui  notat^^  cum  Fill.  et  re- 
cle  consenliuntHolz.25et  Spor.26  eum 
communi,  ut  asserit,  quod  si  vir  coi- 

yl)  De  6.  praec.  c.  7.  ex  n.  81.  (2)  2.  2.  q. 

Ia4.  a.  11.  iii  corp.  (3)  L.  4.  c.  5.  u.  89, 

(4)  Dc  6.  praec.  n.  G76.  (S)  N.  205.  (6)  Loc.  c. 
(7)  Loc.  c.  (8)  De  6.  piaec.  c.  ult.  q.  1.  (9)  Loc.  c. 
(10)  Do  niatr.  c.  3.  n.626.  (11)N.80.  (12)  Loc.  c. 
(J5)  Dc  6.  praoc.  ii.  2171.  (14)  In  meth.  conf.  c. 
7.  n.Oy.  (lo)  Loc.c.  (16)De  6.  pi-aoc.  a.6.  scct.2. 
(17;  L.  o.  p.  1.  u.  910.  tl  !.  6.  p.  2,  u.  1082. 


VI.  ET  IX.  PnAEC.  DECAL. 

ret  inler  crura,  brachia,  ant  alias  par-. 
tes  mulieris,  esset  quaedam  copula  in- 
choata,  saltem  in  affectu.  Unde  iuxta 
hanc  doctrinam,  vir  concumbens  cum 
virgine  extra  vas,  duo  committit  pec- 
cata,  contra  eamdera  quidem  castita- 
tem,  sed  diversae  speciei,  unum  for- 
nicationis  in  affectu,  alterum  contra 
naturam  in  effectu.Dicuntautemprae- 
fati  Spor.  Holzm.  et  Tamb.27  cum  An- 
gel.  quod  confessarius  intelligens  mu- 
lierem  cognitam  fuisse  extra  vas  natu- 
rale ,  aut  praeposterum ,  non  debet 
quaerere  in  quo  loco  vel  quomodo. 
An  autem  pollutio  in  ore  sit  diversae 
speciei.  Affirmat  Sporer^Scum  aliqui- 
bus  apud  Dian.  et  hoc  peccatum  vo- 
cant  irrumationem.  Sed  probabilius 
dicunt  Holz.  29  et  Fill.  3o  cum  Cai.  Graff. 
etc.  quod  si  vir  polluitur  in  ore  foe- 
minae  erit  copula  inchoata,  ut  supra ; 
si  vero  in  ore  maris,  erit  sodomia. 
Quale  vero  peccatum  sit  coire  cum 
foemina  mortua,  dicendum  cumHolz.si 
Salm.32  Spor.33  cum  Tamb.  etc.  com- 
muniter,  non  esse  fornicationem,  quia 
fitcum  cadavere:  nec  bestialitatem, 
ut  quidam  volunt ;  sed  esse  pollutio- 
nem  et  fornicationem  affectivam. 

467.  Dubitatur  4.  an  pollutio  habita 
tangendo  puerum  aut  mulierem  dor- 
mientem,  aut  doli  incapacsm,  aut  pu- 
denda  bestiarum ,  sed  absque  concu- 
bitu,  sit  diversae  speciei  a  simplici 
pollutione.  Prima  sententia  afiirraat 
et  dicit  talem  pollutionem  cum  puero 
esse  sodoraiam,  cum  foemina  vero  esse 
copulam  inchoatam.  Ita  Spor.3<  et  Dic. 
et  Diana  apud  Salra.  35, 

Secunda  vero  sententia  cum  Cai.sc 
Az.  37  Bonac.  3S  et  Salm.  39  cum  Truil. 
Mach.  Sayr.  Fili.  Bassaeo  etc.  teneut 
esse  simplicem  pollutionem.  Ratio, 
quia,  quando  abest  concubitus,  dicunt 
de  materiali  se  habere,  quod  fiat  pol- 
lutio  tactibus  propriis  vel  alienis.  Sul- 

(18)  Loc.  c.  u.  81.  (ly)  Zbid.  u,  72.  (20)  N  ii7 
in  iiu.  (21)  N.  82.  (22)  Loc.  c.  (25)  Ibid.  n.  7'..' 
(24)  Ibid.  n.  64,  (23)  N.  720.  (26)  N.  ooii 
(27)  Ibid.  u.  77.  (28)  N.  657.  (29)  Loc  c 
(30)  Tr,  30.  n.  1S3,  (51)  N.  720.  (52)  N.  74 
(35)  N,  639;  (34)  N.  03o.  (53)  G,  7.  n.  'J 

(3G)  2.  2.  q.  134.  a.  11.  (57)L.3.  p.  5.  c,  23.  q.  i. 
(,58)  Dc  inair.  q.  4.  p.  10.  u,  IS.         CoH]  N.  iO. 


CAP.  II.  DUB.  III.  DK  LrxUUIA  GONTRA  NATURAM 


47c 


ricit  tuno  confiteri,  habui  pollutionem 
tactibus  alienis;  quando  enim  non  ad- 
est  concubitus  non  adest  aCfectus  ad 
sexum,  sed  ad  pollutionem:  et  haec 
est  probabilior.  Notat  ideo  Ronc.  *  cum 
Bon.  Trull.  et  Fill.  quod  si  quis  pol- 
luitur  tactibus  alienis,  non  oportet  ut 
explicet,  an  tactibus  viri  vel  foemi- 
nae;  quia,  cum  tantum  poUutio  tunc 
intendatur,  eliam  de  materiali  se  habet, 
si  tactibus  viri  vel  foeminae  illa  eve- 
niat.  Secus  tamen  dicendum,  si  facta 
sit  tactibus  coniugatae,  vel  votum  ca- 
stitatis  habentis. 

468.  Dubitatur  2.  an  in  peccato  so- 
domiae  explicandum  sit,  si  quis  fuerit 
agens  vel  patiens.  Negant  Salm.  2  cum 
Dian.  etc.  quia,  dicunt,  talitercoeuntes 
communiter  ambo  polluuntur.  At  ve- 
rius  explicandum  est,  secundumHolz.  3 
Tourn.  "^  Mazz.  5  et  Tamb,  Leaud. 
Lugo  etc.  apud  Salm.  ^  •,  quia  in  agente 
multo  facilius  adest  poUutio  quam  in 
patiente. 

469.  Dubitatur  3.  an  sodomia  inter 
consanguineos  aut  affines  addat  spe- 
ciem  incestus.  Tres  sunt  sententiae. 
Prima  universe  negat  cum  aliquibus 
apud  Diana,  qui  eos  sequi  videtur.  Quia 
dicunt  incestum  committi  tantum  et 
quando  adest  coitus  in  vase  debito 
cum  mixtione  sanguinum.  Sedhaec  non 
videtur  satis  probabilis. 

Secunda  sententia,  quam  tenent  Bo- 
nac. ',  item  Azor.  Cand.etc.  ap.SaIm.8 
dicit  coitum  sodomiticum  inter  pro- 
pinquos  in  1.  et  2.  gradu  esse  quidem 
incestum,  cum  hic  sit  vetitus  de  iure 
naturali ;  non  vero  coitum  inter  pro- 
pinquos  in  3.  et  4.  gradu,  qui  prohi- 
betur  tantum  a  iure  positivo  inter 
marem  et  foeminam  in  ordine  ad  ma- 
trimonium  ;  quare  dicunt  coitum  so- 
domiticum,  qui  non  dicit  ordinem  ad 
matrimonium ,  non  esse  vetitum  inter 
tales  propinquos  de  iure  positivo  prae- 
cise  ratione  propinquitatis. 

Tertia  sententia,  quam  probabilio- 

(1)  De  6.  piaec.  c.  7.  q.  6.  (2)  C.  7.  n.  87. 

(5)  N.  G78,        (4)  Loc.  c.  u.  2.        {&)  T.  1.  p.  15. 
(C)  N.  86.         (7)  De  inatr.  p.  4.  n.  10.  et  11. 
<fi]  C.  7.  n.  90.  (9)  De  poeu.  d.  16.  a  n.  343. 

■10)  Loc.  c.  a.  4.  q.  2.  (11)  C.  ulv  q,  2. 


rem  puto  cum  Lugo^  Cont,  Tourn.  lo 
Ronc.ii  Croix'2  cum  Sylv,  et  Graff.; 
item  Leand,  Dic,  etc,  cum  Salm.i^  do- 
cet  omnemcoitum,sive  naturalem  sive 
innaturalem  iuler  propinquos  usque 
ad  4.  gradum,  sive  sint  consanguinei 
sive  affides,  sive  sint  cognati  legales 
sive  spirituales,  induere  malitiam  in- 
cestus.  Ratio,  quia  ex  lege  ecclesiae  ■ 
iam  debetur  his  omnibus  reverentia  et 
pietas,  quae  si  deturpatur  coitu  natu- 
rali,  tanto  magis  coitu  innaturali.  Sic 
etiam  dicunt  Salm,  i^  incestum  com- 
mittere,  qui  polluitur  tactibus  alicuius 
coniuncti  in  quarto  gradu,  Idemque  di- 
cendum  de  aliis  tactibus  impudicis,  ia 
quibus  explicanda  est  species  perso- 
nae  complicis  ,  an  sit  consanguinea  , 
coniugata  etc.  cum  Cont.  Tournely  '^ 
et  Viva,  ac  Salm,  16  qui  asserunt  esse 
commune.  Notandum  vero,  ut  certum 
explicandum  esse  in  confessione,  si  so- 
domia  sit  habita  cum  violentia,  vel 
cum  persona  ligata  voto  castitatis :  et 
insuper,  si  cum  coniugata,  quia  fides 
matrimonii  postulat ,  ut  coniux  nullo 
concubitu  carnem  suam  cum  aliis  di- 
vidat.  Sanch,  TruII,  cum  Salm,  i7. 

470,  Quoad  poenas  autem  huius  cri- 
minis,  sciendum  sodomitas  a  lege  ci- 
vili  damnari  poena  mortis  et  combu- 
stionis;  a  iure  autem  canonico  ex  bul- 
la  s.  Pii  V.  apud  Salm.  **  tam  clericos 
quam  laicos  religiosos  hoc  dirum  ne- 
fas  exercentes  (verba  bullae)  omni  pri" 
vilegio  clericali^  ojficio^  bene/icio  prae- 
sentis  canonis  auctoritate  privari.  Et 
insuper  praecipit  s.  pontifex,  ut  ii  po- 
testati  saeculari  tradantur. 

471 .  Hic  pluresquaestionesagitantur, 
circa  quas,  brevitatis  gratia,  dicimus 
probabilius  esse  ad  praedictas  poenas 
incurrendas  requiri:  1.  Ut  sodomia  sit 
consummata  cumpollutione  intra  vas,  u? 
contra  Laguna  tenent  Roncag,<9Bon.20 
HoIzm,2>:itemSuar.Nav,FiII,Az,Barb. 
cum  Salm,22et  communi;  nam  lex  poe- 
nalis  semper  exigit  ut  crimen  sit  per- 

(12)  L.  6.  p,  2.  n.  1082.  (13)  N.  «2.  (14)  N.  94. 
(lo)  Loc.  c.  a.  7.  sect.  1.  v.  Hic.  (16)  Ibid 

(17)Ibid.  ox  n.  98.  (18)  C.  7.  u.  107,  (19)  De  6, 
piacc.  c,  ult.  a,  o,  (20)  De  inalr.  q.  4.  p.  11  u  2, 
(21^  C.  5,  n.  7»».  (22)  C.  7.  .  109. 


176  LIB.  III.  TKACT.  IV.  m 

fectum  et  consummatum.  2.  Ut  sodo- 
mia  sit  maris  cum  mari ;  nam  coitus 
sodomiticus  maris  cum  foemina  noa 
est  vera  sodomia,  ut  Bon.  *  et  cum  Az. 
Hurt.  Dic.  et  communiori  tenent  Sal- 
mant.  2  contra  Less.  et  Garcia.  Hinc 
probabiliter  notant  Salm.  3  cum  Bon. 
etc.  quod  sodomia  cum  foemina  non 
comprehenditur  sub  reservatione  so- 
domiae.  Secus  vero  si  sit  reservatum 
peccatum  contra  naturam.  An  autem, 
sub  reservato  peccato  contra  naturam, 
comprehendaturpollutio.  Videtur  dese 
comprehendi-,  sed  Salmaniicens.  '^  cum 
Hurt.  negant,  quia  episcopi,  ut  dicunt, 
communiter  pollutiones  in  huiusmodi 
reservatione  comprehendere  non  in- 
tendunt.  3.  Quod  ad  poenas  clericorum 
pertinet,  ut  actus  sodomiae  sit  frequen- 
tatus  sive  usu  continuatus,  ut  ait  Na- 
varr.  Hoc  enim  importat  verbum  e.Tar- 
centes^  ut  supra  in  bulla  expreaeium. 
Ita  Bon.  5  et  Salm.  6  cum  Barb.  Suar. 
Hurt.  Henr.  et  communi  contra  Lop. 
Farinac.  etc.  Hinc  excusatur  qui  semel 
vel  bis  peccaret. 

Sed  magisdubitatur  1.  an  clerici  so- 
domiam  patientes  poenas  incurrant. 
r^egant  Hurt.  GrafF.  etc.  apud  Salm.  ' 
quia  dicunt,  verbum  exercentes  Tpro- 
prie  significare  actionem  non  passio- 
nem ,  et  haec  satis  probabilis  videtur. 
Contrariam  vero  merito  tenent  esse 
probabiUorem  Salm.  s  cumDian.  Bon. 
Barb.  etc.  quia  patientes  etiam  sunt  ve- 
ri  sodomitae;  pari  modo  ac  foeminae  a 
poenis  adulterorum ,  licet  sint  tantum 
patientes,  non  excusantur. 

472.  Dubitatur  2.  an  praedictae  poe- 
nae  ante  sententiam  incurraatur.  Pri- 
ma  sententia  affirmat,  quia  pontifex 
dicit :  Praesentis  canonis  auctoritate 
privamus.  Ita  Azor.  Dic.  Far.  Garc.  etc. 
apud  Salm.  ». 

Secunda  tamen  verior  et  communior 
sententianegatcumNav.ioSuar.il  Bou. 12 
Less.i3et  Salm.i-i  cum  Barb.  Fili.  Trull. 
Dian.  Hurt.  etc.  Ratio,  quia  (ut  probant 

(1)  Loc.  c.  n.  S.  (2)  Ibid.  n.  111.  (5)  N.  112. 
(.'i)N.  llo.  (S)N.  2.  (6)N.  121,  (7)N.  116. 
(«)  N.  117.  (9)  C.  7.  n.  124.  (10)  §.  27.  n.  249. 
{Jfl  De  ccns.  t.  S.  <\.  31.  bocl.  4.  n.  22.  (12)  De 
uiutr.  fj.  4.  p.  11.  n.  3.       (15)  L.  2.  c.  29,  n.  "3. 


VI.  ET  IX.  PRAEC.  DECAL. 

Salm.15) nuUapoena  privans aliquo  iure 
acquisito  incurritur ,  nisi  post  senten- 
tiam,  quamvisin  lege  exprimatur  poe- 
na  jpso  facto  incurri.  Imo  etsi  ibi  di- 
calur:  Nulla  expectata  iudicis  sententia: 
tunc  enim  saUem  requiritur  sententis 
declaratoria  criminis.  Ratio ,  quia  ni- 
mis  dura  esset  lex,  qua  per  seipsun, 
quis  poenas  exequi  tenerelur,  prius-. 
quam  per  senteutiam  damnaretur.  Vi- 
de  dicta  l.  ].  n.  148. 

473.  Dubitatur  3.  an  clericus  bestia- 
U.tatem  exercens  poenas  sodomitarum 
incurrat.  Affirmant  Quaranta  Ledes. 
Rodriq.  etc.  apud  Salm.is  quia,  ut  di- 
cunt,  etiam  lex  poenaUs  extendi  debet 
de  casu  ad  casum,  quando  currit  ea- 
dem  ratio  et  crimen  est  gravioris  maU- 
tiae,  ut  esset  in  hoc  casu.  Sed  opposita 
tenenda  est  curap.  Concinai''.  Salm.is 
cum  Barb.  Bon.  Dian.  etc.  quia  ratio 
primae  sententiae  currit  in  lege  prae- 
ceptiva  quae  omnino  pendet  a  ratione 
legis;  non  vero  currit  in  iege  poenaii 
quae  pendet  non  solum  a  ratione  legis 
sed  etiam  a  voluntate  legislatoris;  ideo- 
que  in  ea  non  valet  argumentum  a  pari, 

474.  «  5.  BestiaUtas,  quod  est  gravis- 
simum  inter  omnes,  et  est  congressus 
in  quo  non  servatur  identitas  speciei , 
V.  gr,  si  homo  coeat  cum  bestia  sive 
eiusdem  sexus  sit  sive  uon  (BestiaU- 
tas  est  gravius  peccatum,  quam  sodo- 
mia ,  quia  non  solum  ibi  non  servatur 
debitum  vas  aut  sexus,  sed  neque  de- 
bitum  genus,  Salm,i9),  Neque  opus  est 
explicare,  quaUs  sive  cuius  speciei  fue- 
rit :  quia  est  differentia  tantum  mate- 
rialis  et  in  genere  entis,  nou  autem  for- 
maUs  et  in  genere  moris.  Escob.2o  Pil- 
Uuc.2i  (Hoc  est  commune  cum  Salm.  22 
et  EIbel23  cum  Henno  etc).  » 

Sed  dubitatur,  an  opus  sit  explicare, 
an  bestia  illa  fuerit  mas  aut  foemella. 
Affirmant  Croix^^  Elb.25  Holz.26  quia  (ut 
dicunt)  moraliter  diversa  est  deforrni- 
tas  congressus  cum  bestia  mari  et  cum 
foemella.  Sed  communiter  (ut  fatetur 

(14)N.12o.  (lo)Tr.ll.  c.  a.exn.BO.  (16)N.128. 
(17)  C.  8.  (18)  C.  129.  (19)  C.  ">  p.  7.  n.  139. 
(20)  E.  2.  c.  6.  (21)  T.  2.  tr.  30  c.  7.  n.  131 
(22)  C.  7.  u.  140.  (23)  N.  260.  (24)  L.  6.  j.. 
2.  n.  1085.        (23)  N.  2G1.        (26)  N.  6J^1, 


CAP.  II.  DUD.  IV 

idem  Elbel)  et  probaLilius  negant  Cont. 
Tournely  i  Fill.2  Tamb.  3  Felix  Pot.^^  A- 
zor.  5  Renzi  ^  cum  Graff.  et  de  lanuar. 
Ratio,  quia  tota  essentialis  deformitas 
huius  facinoris  consistit  in  accessu  ad 
diversam  speciem;  unde  circumstantia 
sexus  omnino  accidentalis  est  nullam- 
que  in  genere  moris  differentiam  in- 
volvit.  Tactus  autem  impudici  cum  be- 
stia,  licet  non  sint  proprie  peccata  be- 
stialitatis,  tamen  habent  aliquam  spe- 
cialem  turpitudinem,  utaitElbel',  sal- 
tem  venialem. 

475.  «  Ad  bestialitatem  autem  revo- 
catur  peccatum  cum  daemone  succubo 
vel  incubo.  Cul  peccato  superadditur 
malitia  contra  religionem;  et  praeterea 
etiam  sodomiae,  adulterii  vel  incestus, 
si  affectu  viri  vel  mulieris  sodomitico, 
adulterino  vel  incestuoso  cum  daemone 
coeat.  Vide  Bon.  «  Fill.  9.  » 

Bene  ait  Busemb.  quod  congressus 
cum  daemone  reducitur  ad  peccatum 
bestialitatis,  ut  dicunt  etiam  Tamb.  lo 
Elbel  11  cum  Bon.  Fill.  et  Sahn.  12  cum 
Cai.  Azor.  et  TruU.  Praeter  autem  cri- 
men  bestialitatis  accedit  scelus  super- 
stitionis.  An  autem  qui  coit  cum  dae- 
mone  apparente  in  forma  coniugatae  , 
monialis  aut  consanguineae  ,  peccet 
semper  affective  peccato  adulterii,  sa- 
crilegii  aut  incestus.  Videtur  universe 
affirmare  Bus.  cum  aliis  ut  supra  ;  sed 
valde  probabiliter  negandum,  si  con- 
cumbens  delectetur  de  muliere  illa  a 
daemone  repraesentata,  non  qua  nupta 
aut  moniali,  sed  qua  pulchra,  iuxta 
sententiam  Lugonis  Pal.  Vasq.  et  alio- 
rum  plurium,  qui  valde  probabiliter 
docent,  quod  delectatio  morosa  non  in- 
volvit  speciem  obiecti  de  quo  aliquis 
delectatur,  nisi  circumstantia  persouae 
intret  in  delectationem;  vide  L6.n.  15. 

DuBiuM  IV.  An  aliquando  liccat 
procurare  pollutionem. 

476.  An  polluUo  sit  veliia  de  iure  nalurue. 

477.  An  disidlalio  volunlaria  sit  mortalis. 

478.  An  liceat  expellere  seinen  corruplum. 

479.  An  ieneamur  impedire poUutionem  incoe- 
ptam. 

(1)  Dc  6.  pracc.  a.  6.  scct.  2.  n.  3. 
(2j  Tr.  Z».  c.  8.  n.  IGl.  (3)  Doc.  1.  7. 

.;.  7.  S.  5J.  n.  1.  (4)  Dc  G.  praec   n.  2182 

(5)  L.  5.  c.  22.  <|.  3. 


Dfl  POLLUTlOr(a 


n? 


i30.  An  liceat  oh  piem  honestum  poUutionem 

optare  vel  de  ea  gandere. 
581.  Quid  si  praevidealur pollutio  secuturaeoe 

re  honesta,  Quid  si  ex  re  illicita. 

482.  Est  certe  mortalis  pollutio  orta  ex  causa 
turpi  in  eam  graviter  influente. 

'(83.  Quid  si  actio  ponatur  ex  iusta  causa,  puta 
•I .  ad  medendum,  ad  audiendas  confessiones^ 
ad  alloquendum  iuxla  morcm,  elc.  2.  ad  a- 
bigendum  pruritum.  o.  ad  equitandum.  4, 
ad  decumbendum  aliquo  situ.  S.  ad  mode- 
rate  edendum  etc.  Quid  si  chirurgus  aut  pa- 
rochus  in  iis  aliquoties  consenserint  in  pol- 
lutionem.  Quid  de  simplici  confessario.  Et 
quid  si  quis  fere  semper  reciderit. 

484.  An  sit  mortalis  pollutio  orta  ex  causa  in 
eam  leviter  influente.  Quid  si  causa  sit  in 
eodem  genere  luxuriae;  si  lapsus  fuerit  fre- 
quens.  Quid  si  causa  sit  in  alio  genere.  An 
saltem  sit  veniale  eam  ponere. 

483.  De  pollutione  secuta  in  somno.  An  mulua 
pollutio  habeat  diversam  malitiam. 

476.  «  Resp.  Auctoritate  scripturae  , 
quae  molles  a  regno  coelorum  exclu- 
dit  13,  docent  omnes  nullo  casu  licitum 
esse  intendere  vel  procurare  directe 
mollitiem,  ne  causa  quidem  sanitatis 
ac  vitandae  alias  certae  mortis.  Cau- 
sam  dat  Sanch.  i'^  quod  natura  admini- 
strationem  seminis  extra  matrimonium 
in  omni  eventu  homini  denegarit,  eo 
quod  adeo  vehemens  sit  in  ea  re  sen- 
sus  voluptatis,  ut  homines  passione  ex- 
caecati  passim  sibi  facile  persuaderent 
habere  se  iustam  causam  irritandi  se- 
minis,  unde  plurima  gravissimaque  vi- 
tia  contra  bonum  commuoe  et  in  im- 
peditione  generationis  emergerent.  » 

Adverte  hic  1 .  ante  omnia  prop.  49. 
damnatam  ab  Innocentio  xi.  quae  di- 
cebat :  Mollities  iure  mturae  prohibita 
nm  est:  unde,  si  Deus  eam  non  inter- 
dixisset.,  saepe  esset  bona  et  aliquando 
ohligatoria  sub  mortali.  Haec  merito 
est  damnata ;  si  enim  fornicatio  est 
mala  quia  estcontra  educationem  pro- 
lis,  peior  est  poilulio  quae  est  contra 
prolis  generationem.  Adverte  2.  quod 
pollutio  spadonum  et  puerorum  (licet 
illi  semen  perfectum  non  habeant)  nihil 
differt  a  pollutione  adultorum.  Adverte 
3.  quod  omues  pollutiones  secundum 
se  sunt  eiusdem  speciei ,  quocumque 
modo  fiant,  si  fiunt  sine  concubitu,  ut 

(0)  De  6.  praec.  c.  8.  <\.  16.  (7)  Loc.  c. 

(8)  De  malr.  q.  4.  p.  12.     (9)  N.  1G2.     (10)  li.„l. 

(11)  N.  2i:l       (12)  N.  141.  (15)  1    Cor.  0.  10 
^lil  L.  9.  d.  17. 


n3  LIB.  in.  TRACT.  IV.  DE  VI 

dicnnt  Az.  *  Bon.2  Anacl.':  vide  dicta 
n.  467.  Dicitur  secundum  se ,  quia  ra- 
tionecircumstantiae  possunt  ei  adiungi 
aliae  malitiae  specie  distinctae,  puta  si 
■polluatur  sacerdos ,  additur  sacrile- 
gium;  si  coniugatus,  adulterium;  si 
cum  desiderio  peccandi  cum  alia  per- 
sona,  additur  malitia  iuxta  qualitatem 
personae  concupitae ;  item  additur  alia 
malitia,  si  quis  polluitur  se  delectando 
de  concubitu  imaginato  cum  aliqua  per- 
sona  mari  vel  foemina ,  nupta  vel  so- 
luta,  iuxta  dicenda  l.  5.  n.  45.  Item  si 
polluitur  tactibus  alienis. 

477.  «  1 .  Distillatio  quae  est  fluxus 
humoris  quasi  medii  inter  urinam  et 
semen  (cum  quo  coloris  et  viscositatis 
similitudinem  gerit)  sine  ingeati  illa 
delectatione,  non  est  vera  pollutio,  et , 
si  proveniat  sineomnicommotione  sen- 
sus  venerei,  ut  quandoque  fit,  de  ea 
non  magis  laborandum ,  quam  de  su- 
dore,  dicit  Caietan.  Si  vero  fiat  cum 
sensu  carnis  et  commotione  spirituum 
generationi  servientium,  tunc  ei  coope- 
rari  vel  causam  praebere,  non  est,  vel 
est  peccatum ,  idque  veniale  vel  mor- 
tale,  ad  eumdem  modum  quo  de  pol- 
lutione  dicetur.  Sanch.  ^  Laym.  5.  » 

Quaeritur  utrum  distillatio  volunta- 
ria  sit  peccatum  mortale.  Distinguen- 
dum;  si  ipsa  contingat  cum  notabili 
commotione  spirituum  ,  procul  dubio 
est  peccatum  mortale,  quia  talis  nota- 
bilis  commotio  est  poUutio  inchoata. 
Et  idem  dicendura  si  distillatio  sit  in 
magna  quantitate ,  quia  talis  notabilis 
distillatio  non  potest  esse  sine  notabili 
carnis  rebellione;  unde  sicut  graviter 
peccat  qui  notabilem  commotionem 
procurat ;  ita  etiam  qui  magnam  pro- 
curat  distillationem.  Ita  Sanch.  6  Spo- 
rer  '  Elbel  »  Holzraann  9  Tamburia.  i» 
et  alii  communiter.  Hinc  tenemur  sub 
gravi  obligatioae  noa  solum  huiusmo- 
di  distillatioaem  directe  evitare,  sed 
etiam  iadirecte,  vitaado  omaes  causas 

(1)  P.  5.  1.  5.  c.  21.  (2)  Dc  matr.  q.  4.  p.  10. 
p.  IS.  (5)  De  6.  praec.n.  49.  (4)  L.  9.  cl.4o.n.  52. 
(.u)  L.  5.  sect.  4.  n.  18.  (6)  Dn  malr.  1.  9.  d.  17. 
11.  17.  et  d.  4S.  n.  41.  (7)  F.od.  lit.  ii.  0d9. 

(8)  Do  G.  pracc.  n.  2o9.         (9)  Eod.  tit.  ii.  C92. 
(lOi  Dcc.  1.7.  c.  5.  S-  S  II.  iS3.  (!J)  L.  O.d.  4o.ti.S. 


ET  IX.  PRA2C.  hZCXt. 

proxime  in  eam  influentes ,  pari  modo 
ac  dicemus  de  pollutione  inf.  n.  484. 
Si  vero  distillatio  sit  in  modica  quan- 
titate  et  sine  delectatione  et  commotio- 
ne ,  tunc  sine  peccato  possuraus  illara 
perraittere,  ut  dicunt  Caiet.  etMargar 
ap;iJ  Sanch.  »  Salm.  12  cura  d.  Thoma 
Sayr.  Bon.  et  aliis  comrauniter;  quia 
de  tali  fluxu  non  est  magis  curandum, 
quam  de  emissione  cuiuscuraque  alte- 
rius  excreraenti  de  quo  natura  se  ex- 
onerare  solet;  De  quo  (ita  Caiet.i^)  ni~ 
si  cum  rebellione  carnis  veniret ,  non 
magis  curandum  quam  de  sudore  vide- 
tur.  Idem  ait  Cont.  Tour.  i*  cum  Henr. 
a  s.  Ignat.  Imo  Holzm.  Tarab.  Spor.  et 
EIb.15  dicunt  id  permitti  etiam  cura  le- 
vi  carnis  commotione.  Recte  vero  ad- 
vertit  Sanch.  apud  Salm.^s  et  consentit 
Bon.i7  quod  directe  et  data  opera  pro- 
curare  quamcumque  distillationem,  et- 
iam  levem,  nullo  modo  potest  excusari 
a  peccato  mortali ;  quia  revera  quae- 
cumque  distillatio  semper  vel  ut  plu- 
rimum  secum  fert  aliquara  coramotio- 
aem  et  aliquaatuli  seminis  effusionera. 
478.  «  2.  Si  seraen  iudicio  raedicorum 
transivit  in  materiam  venenosam,  licet 
eam  medicamentis  expellere,  etsi  prae- 
ter  intentionem  sequatur  aliqua  veri 
seminis  eraissio.  Sanch.is  Fill.i^  Trul- 
lench.  20.  » 

Haoc  seatentiam  noa  admittuat  Sal- 
maot.2i  et  Ronc.22  tum  quia  (ut  dicunt) 
impossibile  est  semen  corruptum  ex- 
pellere,  quin  verum  semen  simul  emit- 
tatur ;  tum  quia  oon  desuot  alia  rerae- 
dia  ad  medeadum  semeo  corruptum  , 
quia  opus  sit  illud  eiicere.  Sed  cooi- 
muoius  dd.  haoc  seateotiam  oostri  p. 
Busemb.  araplectuotur.  Ratio,  quia  rae- 
dicarae^ta  illa  per  se  directe  solum  ten- 
dunt  ad  expulsionera  seminis  corrupti ; 
effusio  autem  aliqualis  veri  seminis  se- 
quitur  per  accidens  et  praeter  inten- 
tioaem,  quod  noa  potest  dici  illicitum, 

(12)  De  6.  pracc.  c.  7.  n.  33.  (15)  Op.  22.  q.  1. 
§.  Animadvertc.  (14)  De  6.  praec.  a.  6.  scct.  1. 

V.  Hic  obiter.  (IS)  Loc.  mox  cit.  (16)  D.  n.  53. 
in  lin.  (17)  De  matr.  q.  4.  p.  8.  n.  17.  (18)  De 
matr.  1.  9.  d.  17.  n.  16.  (19)  Tr.  30.  c.  8.  n.  130. 
(20)  L.  6.  c.  1.  d.  8.  S-  1.  (21)  De  G.  praoc.  c.  7. 
n.  27.  (23)  Eod.  tit.  c.  7.  q.  5. 


CAP.  ir.  noB.  IV 
cum  omnes  concedant  licitum  esse  re- 
mediis  alios  expellere  humores  nocen- 
tes,  quamvis  per  accidens  sequatur  pol- 
lutio,  sicut  etiam  licet  pharmacum  su- 
mere  admorbum  expellendum,  etsi  in- 
directe  expellendus  sit  foetus  inanimis 
(iuxta  pariter  communem  sententiam 
relatam  n.  394.  q.  1.).  Ita  Sanchez  i 
Spor.  2  Tambur.  3  Anac.  ^  Bonac.  ^  Dia- 
na  6  Croix  '  cum  Laym.  Hanc  secun- 
dam  sententiam  satis  probabilem  cen- 
seo,  modo  tamen  1.  Semen  certo  sit 
corruptum,  non  vero  si  dubie.  2.  Ex- 
pulsio  seminis  corrupti  possit  fieri  sine 
sensu  libidinife,  utbene  advertit  Anacl. 
3.  Alia  non  sint  remedia  ad  semen  cor- 
ruptum  medendura:  nunquam  tamen 
est  licitum  tactu  semen  corruptum  ex- 
pellere,  etiamsi  absit  periculum  con- 
sensus;  sic  tenendum  omnino  cum 
Sporer  8  Croix^  cum  Laym.  Fill.  et 
comm.  (contra  Bon.io  et  Tamb.  i<).  Ra- 
tio,  quia,  licet  permittatur  remedium , 
eo  quod  illud  solum  tendit  de  se  ad  ex- 
pellendum  semen  corruptum ,  nullo 
modo  tamen  est  permittenda  confrica- 
tio ,  quia  ista  tendit  de  se  ad  commo- 
vendos  spiritus  carnales  et  semen  ve- 
rum  expellendum,  quod  nunquam  est 
licitum.  Hinc  sapientissimus  et  piissi- 
mus  Sanch. ,  quamvis  contrarium  te- 
nueriti2^  tamen  posteai^  non  dubitavit 
se  retractare.  An  autem  liceat  sumere 
raedicamentum  ad  seraen  verum  cor- 
rumpendum  et  postea  eiiciendum  re- 
solutum  in  sanguinem  aut  alium  hu- 
morera.  Negat  Spor.^*  cum  Diana,  quia 
(ut  dicit)  id  repugnat  seminis  institu- 
tioui.  Sed  probabiliter  id  concedunt 
Sanchez  is  Bonac.  i^  Anaclet. '''  Ronca- 
glia  ^8  etc.  Ratio,  quia  natura  non  ob- 
bgat  ad  conservandura  semen  cura  pe- 
riculo  vitae:  si  enim  (ait  Sanchez)  licet 
amputare  testiculos  ad  tuendam  vi- 
tam ,  quaravis  homo  sine  illis  omnino 
impotens   reddatur   ad  generandum, 

(1)  li.  9.  il.  17.  n.  iS,  et  d.  4S.  u.  9.        (2)  Dc 
iiialrim.  n.  645.  (3)  Dec.  1.  7.  c.  7.  §.  2.  n.  8. 

(4)  De  6.  praec.  n.  47.  (S)  De  matrim.  q.  4. 

I..  10.  n.  12.  (6)  P.  2.  tr.  19.  r.  oS.  (7)  L.  3. 
;..  !.  n.  926.  (8)  N.  643.  (9)  h.  c.  n.  926. 
<li)  Lnc.c.  (11)  Ib.  §.  2.  n.  8.  (12)  Tr.  de  rr.atr. 
M    ->i;c.  1.  S.  c.  G.  11.  12.  (14)  Dict.  n.  643. 

ill^l  L.  9.  tl.  17.  n.  13.  (16)  P.  10.  u   12. 


DE  pollut£o:-;e  479 

cur  non  licebit  semen  corrurapere? 

479.  «  3.  Non  tenetur  quis  (modo  ta- 
men  absit  periculum  consensus  in  vo- 
luptate,  nec  voluntarieproraoveat)  im- 
pedire  pollutionem  sponte  suaevenien- 
tem,  aut  iam  coeptam  v.  gr.  in  somno 
reprimere,  sed  potest  sanitatis  causa 
sinere  ut  natura  se  exoneret :  quia  id 
non  est  procurare,  sed  pati  ut  effluat, 
quod  alias  corruptum  sanitatem  laede- 
ret.  Unde  idem  admittit  Sanch,  etiamsi 
orta  esset  prius  ex  culpa ,  modo  de  ea 
doleat  et  consensum  ulteriorem  ab- 
strahat ;  additque  plerumque  expedire 
munire  se  cruce,  et  sine  alio  attactu, 
quietis  manibus,  rogare  Deum,  ne  per- 
raittat  lapsum  in  delectationem.  San- 
chez  19  Trull .  20.  >, 

Quando  pollutio  incipit  in  somno  efc 
emissio  contingit  in  vigilia  semiplena , 
tunc  si  homo  aliquam  experitur  dele- 
ctationem  non  plene  deliberatam,  non 
peccat  quidem  nisi  venialiter,  ut  bene 
notant  s.  Anton.  21  Nav.  22  Salm.  23  ac 
Conc.  2<,  et  patebit  ex  dicendis  l.  5.  n. 
3.  et  5.  Quando  vero  emissio  iccoepit 
in  somno ,  sed  postea  consumraatur  in 
plena  vigilia;  eo  casu  (modo  absit  con- 
sensus  in  delectationera  vel  proximum 
consensus  periculura  ex  praeterita  ex- 
perientia)  non  tenetur  homo  illam  cohi- 
bere,  tum  quia  difBcillimum  est  aver- 
tere  exitum  seminis  iara  e  lurabis  de- 
cisi,  ut  corarauniter  dicunt  dd.  cum  Sa  1- 
mant.  25  Nav.  Azor.  TruII.  etc;  tum 
quia  nonteneturpersona,  cura  periculo 
morbi  ex  seraine  corrupto  retento,  ef- 
fusionemiIIarairapedire,utdocentSan- 
chez  26  Conc.27  Spor.28HoIz.29  Tarab.  3o 
et  alii  coramuniter;  tunc  enimilla  poi- 
lutionem  non  vult ,  sed  mere  patitur. 
BenetamenmonetGers.3i,  quodeoca- 
su  pro  executione  virtutis  et  evitatione 
periculi ,  videtur  expediens  ut  homo  co~ 
netur  prohibere  quantum  sentit  et  com^ 
mode   fieri  possit.  Saltem  (dicendura 

(17)  N.  47.  (18)  Q.  3.  (19)  D.  17.  n.  17. 

(20)  li.  6.  c.  1.  d.  10.  (21)  P.  2.  n.  6.  c.  S.  in  Gn. 
(22)  C.  16,  n.  8.  v.  Non  est.  (23)  De  6.  praec. 
c.  7,  n.  74,  (24)  N.  48.         (23)  Loc,  c. 

(26)  De  matrim.  i.  9.  d.  17.  n.  16.       (27)  i  -  ...  c, 
(28)  De  matr.  n.  637.        (29)  De  6.  prai  t.  u.  l»o8. 
(50)  Dec.  1.  7.  c.  7.  J.  2.  n.  17. 
(31)  Alph.  38.  1.  3.  j.ropo-.  9. 


480  LIB.  IIl.  TRACT.  IV.  DE  V 

cum  Sanch.)  tunc  expedit  signo  crucis 
se  munire,  atque  meutem  ab  illa  turpi 
delectatione  avertendo  ac  nomina  san- 
ctissima  lesu  et  Mariae  invocando,  eos 
fe)"venter  precari  ne  ullum  lapsum  per- 
mittant. 

480.  «  4.  Licitum  est  ob  finem  hone- 
stum,  V.  g.  minuendae  tentationis,  sani- 
tatis,  tranquillitatis  animi,  optare  sim- 
plici  affectu  spontaneam  et  naturalem 
exonerationem  naturae;  modo  deside- 
Tium  illud  non  sit  causa  efficax  poi- 
lutionis  (Et  hanc  probabiliorem  cen- 
sent  Salm.  *  cum  s.  Anton.  TruU.  Fag. 
Dian.  etc).  Similiter  licet  etiam  de  ea 
gaudere,  via  naturali  et  sine  peccato 
facta,  quia  obiectum  istius  desiderii  et 
gaudii  non  est  malum;  (Et  ita  s.  Ant.  2 
rnodo  intellige  ut  notat  Ronc.  3  pollu- 
tio  non  sit  orta  ex  somno  turpi  vel  ex 
tactu  proprio ,  ut  dicemus  l.  5.  n.  20. 
Semper  autem  licet  delectari  non  de 
causa  sed  de  effectu  secuto,  scil .  de  exo- 
neratione;  vid.  ibid.)  quamquam  eius- 
modi  desideria  simplicia  inutilia  esse, 
nec  periculo  carere,  quidam  bene  ob- 
servent.  Less.  ^  Laym.  ^. 

481 .  »  5.  Si  quis  facturus  rem  ali- 
quam  necessariam  vel  licitam  et  ho- 
nestam,  praevidet  naturahter  secutu- 
ram  pollutionem  (idque  mullo  magis 
valet  de  distillatione),  quam  tamen  ille 
nuUo  modo  veht  nec  intendat:  tunc, 
modo  absit  periculum  consensus  in 
delectationem ,  non  tenetur  abstinere 
a  taU  actione,  quia  prosequenti  suum 
ius  non  imputatur  effectus  per  acci- 
dens  et  praeter  intentionem  secutus. 
Hinc  non  obstante  periculo  poUutionis, 
licet  audire  confessiones  muUerum  , 
studere  casibus  conscientiae,  tangere 
se  ex  necessitate  ,  foeminas  caute  et 
cum  necessitate  alloqui,  osculari,  am- 
plecti  iuxta  morem  patriae,  si  alioqui 
incivilis  habendus  esset.  Quod  si  ta- 
men  periculum  esset  consentiendi  in 
delectationem  (quod  coUigitur  inde,  si 
saepius  ex  simili  occasione  mortaUter 
sit  lapsus ) ;  a  causa  illa,  quantumvis 

(1)  N.  7o.  (2)  P.  2.  til.  6.  c.  S.  iii  llii. 

(5)  7.  c.  in  i-eg.  prax.  ii.  40.  (i)  D.  14.  n.  IS. 

(3)  L.  5.  s.  4.  n.  17.  (6)  L.  9.  d.'  43.  (7)  C.  16. 
'8)  liiid.  u.  16.         (9)  Tr.  50.  c.  8.  .j.  6.  a.  A!i2. 


i.  ET  IX.  PRAEC.  DECAC. 

Ucita,  abstinendum  esset ;  proindeque 
confessarius  taU  casu  teneretur  relin- 
quere  officium.  Fill.  Sanch.  6  Nav. '' 
Laym.  s.  Monet  autem  Laym.  eum  qui 
in  actionibus  honestis  et  utilibus  ta- 
lem  miseriam  experitur,  facilius  Ube- 
rari  coutemnendo,  quam  aestimando, 
quia  imaginatione  et  timore  augetur. 

482.  »  6.  Si  poUutio  secutura  prae- 
videatur  ex  re  illicita,  otiosa  vel  mi- 
nus  necessaria,  et  haec  sit  causa  pro- 
pinqua  ac  natura  sua  ad  venerem  or- 
dinata,  ut  sunt  actus  luxuriosi,  tactus, 
aspectus ,  lectio ,  auditio ,  locutio  tur- 
pis,  mortale  est  ab  illa  non  abstinere: 
quia  in  eam  consentiens  moraliter  in  ef- 
fectum  consentire  censetur.  Quod  si 
res  illa  sit  causa  tantum  remoia,  per 
accidens  tantum  ad  pollutionem  con- 
currens,  qualis  est  v.  gr.  esus  aut  po- 
tus  calidorum,  equitatio ,  confabulatio 
inutilis,  crapula ,  ebrietas  etiam  mor- 
talis  (modo  poUutionem  non  inteudat, 
et  absit  periculum  venerei  consensus); 
secuta  poUutio  non  est  mortale  :  quia 
in  talem  rem  consentiens ,  non  ideo 
velle  censetur  effectum.  FiII.9  Sanch.io 
Less.^i.  V.  Diana<2.  Addunt  quidam  dd. 
hanc  regulam,  pollutionem  in  causa 
volitam  tantum  esse  peccatum,  quan- 
tum  est  ipsa:  ut,  si  causa  sit  pecca- 
tum  mortale,  etiam  ipsam  fore  morta- 
lem :  si  sit  veniale  ,  venialem,  si  vero 
causa  nullum  sit  peccatum,  nec  ipsam 
fore  (secluso  semper  periculo  consen- 
sus);  hinc  venialem  v.  gr.  esse  illam 
quae  provenit  ex  lectione  curiosa,  vel 
aspectu  per  se  non  mortali.  TruII.iSex 
Lop.  Henr.  Vasq.  Bon.i-^.  V.  Diana  <5.» 

Clarius  et  disUnctius  haec  omnia 
explicare  et  disculere  hic  operae  pre- 
tium  est.  Si  causa  poUutionis  est  in 
ipsam  graviter  influens,  et  homo  non 
abstinet  a  causa  sive  actione  illa  po- 
nenda,  patet  quod  pollutio  imputatur 
ad  peccatum  etiamsi  non  fuerit  intenta, 
modo  saltem  in  confuso  sit  praevisa. 
Huiusmodi  autem  causae  sunt  procul- 
dubio  omnes  illae  quae  per  se  sunt 

(10)  Loc.  c.  (11)  L.  4.  c.  S.  d.  14. 

(12)  P.  S.  tr.  lo.  r.  4.         (15)  L.  6.  c.  1.  d.  9. 
(14)  Dc  malrim.  p.  10. 
(lo)  P.  1.  t.  2.  uiisc.  r.  S6. 


CAP.  II.  Dun.  IV 
graves  culpae  in  geriere  luxuriae , 
nempe  tactus  vel  aspectus  pudendo- 
rum  alieni  aut  proprii  corporis,  cum 
delectatione  turpi  et  deliberata;  aspe- 
ctus  concubitus  huraani  et  cogitatio- 
nes  morosae  de  rebus  venereis.  Omne? 
igitur  poUutiones  ex  his  causis  pro- 
venientes  certe  sunt  mortalia;  ita  s. 
Th.  1  et  alii  communiter.  Et  tunc  actus 
ille  turpis,  qui  est  causa  pollutionis, 
habet  specialem  malitiam  contra  na- 
turam,  ut  ait  Sanch.  2  et  certum  est 
apud  omnes.  Idem  recte  dicit  Sporer  3 
depollutione  orta  ex  actionibus,  quae, 
licet  sint  veniales  per  se  et  ex  obiecto, 
evadunt  tamen  mortales  ratione  peri- 
culi  proximi  consentiendi  in  eius  tur- 
pemdelectationem.  Hincdicendum  non 
excusari  a  malitia  poUutionis,  qui  pol- 
luitur  ex  diuturno  colloquio  cum  puel- 
la  a  se  inordinate  dilecta ,  saltem  ob 
periculum  consensus,  ut  beneinquiunt 
Petrocorens. ''  et  Salm.  5  cum  s.  Th.  6 
ubi  expresse  id  docet. 

483.  Excipitur  tamen,  si  praefatae  a- 
ctionesponanturexcausanecessariavel 
utili  vel  convenienti  animae  autcorpo- 
ri;  tuncenim  poUutiones  ex  ipsis  pro- 
venientes ,  adhuc  praevisae,  non  sunt 
peccata,  dummodo  absit  consensus  vel 
eius  periculum.  Ita  commun.  Sylvius' 
Cont.  Tourn.  s  cum  Henr.  a  s.  Ignat. 
et  communi  Salm.  ^  Croix  10  Roncag.  11 
et  alii  ex  d.  Th.12.  Ratio,  quia  tunc  ho- 
mopotius  patitur,  quamagit,  dum  pol- 
lutio  non  ex  sua  malitia,  sed  ex  infir- 
mitate  naturae  procedit,  ut  loquitur  d. 
Gregoriusi3  etd.  Th.i^qui  ait:  Quando 
causa  habet  duos  effectus^  unum  bonum, 
alterum  malum ,  poni  potest  ex  inten- 
tione  solius  effectus  boni,  permissive  se 
habendi  ad  malum.  Hinc  etiam  prae- 
visa  pollutione  involuntaria,  licet  1 . 
parochis  et  etiam  aliis  confessariis, 
audire  confessiones  mulierum,  ac  le- 
gere  tractatus  de  rebus  turpibus ;  chi- 

(1)  2.  2.  q.  134.  a.  b.  (2)  De  matiim.  1.  9. 

d.  48.  n.  21.  (5)  De  matrim.  n.  647.  (4)  T.  2. 
de  6.  piaec.  c.  4.  p.  214.  (S)  De  (J.  praec.  c.  7. 
M.  54.  (6)  Op.  63.  c.  ile  nuxii  liljid.  (7)  2.  2. 
().  lo4.  a.  11.  ail  2.  (8)  L.  c.  a.  6.  s.  1.  coucl.  2. 
(0)  N.  43.  et  46.  (10)  L.  5.  p.  1.  u.  923. 

(11)  Dc  6.  praec.  c.  7.  (|.  9.  (12)  Loc.  c. 

(13)  lu  c.  Tostamculuiu,  disliucl.  6.  (14)  2.  'i. 

uoa.  I. 


Dli  POLLUTIONE  481 

rurgis  aspicere  et  tangere  partes  foe- 
minae  aegrotantis,  ac  studere  rebus 
medicis:  licet  quoque  aliis  alloqui,  o- 
sculari,  aut  amplexari  mulieres  iuxta 
morem  patriae,  servire  in  balneis  et 
similia.  Ita  s.  Thom.  ^5  Sanch.  is  Bon.  i^ 
^poreris  Anacl.  «9  Holzm.  20  Salm.  21. 
liem  Petrocorens.  22  cum  Navarr.  Cai. 
ets.  Anton.23  qui  sic  ail:  Sed  ubi  pollu- 
tio  sit  omnino  inroluntaria,  contra  in~ 
tentionem,  non  est  peccatum,  sicut  cum 
quis  audit  in  confessione  turpia.,  aut  lo- 
quens  cum  mulieribus  ex  causa  honesta 
et  inde  sequitur  pollutio.  Et  idem  do- 
cetNav.24, 2.  Licet  alicui,  qui.magnum 
pruritum  patitur  in  verendis,  illum 
tactu  abigere ,  etiamsi  poUutio  sequa- 
tur.  Ita  Bus.  supra  num.  419.  in  fin. 
March.  Salm.  25  cum  Trull.  et  Diana  ; 
item  Caiet.  Navarr.  Vill.  Ledesm.  Za- 
nard.  Bass.  apud  Moyam.  Forte  dices 
posse  accidere,  ut  pruritus  ille  pro- 
veniat  ex  ipso  ardore  libidinis ,  unde 
extinctio  pruritus,  quae  per  fricatio- 
nem  fit,  venerea  delectatio  potius  cen- 
seri  debeat.  Sed  respondetur,  rationa- 
bilius  iudicandum,  quod  talis  pruritus, 
quando  est  valde  molestus,  oriatur 
potius  ex  acrimonia  sanguinis ,  quara 
ex  ardore  luxuriae.  Saltera  in  dubio 
possidet  libertasse  liberandi  abhuius- 
modi  molestia  per  tactum  de  se  lici- 
tum ,  dum  licite  quisque  potest  tacta 
pruritum  corporis  abigere ;  et  si  ac- 
cidit  poUutio,  absque  periculo  consen- 
sus,  per  accidens  et  involuntarie  ac 
proinde  inculpabiliter  accidit:  ut  au- 
tem  iste  ab  eo  tactu  abstinere  tenere- 
tur,  probandus  pro  certo  esset  pruri- 
tus  ille  a  iibidine  procedere.  Caeterum 
sapienter  monet  Croix^s  eos  qui  puri- 
tatem  amant,  ut  seabstineant(inteihge 
quantum  moraliter  est  possibile)  ab 
huiusmodi  tactibus.  Idque  absolule  et 
merito  prohibet  Ronc.  27  si  pruritus 
non  sit  valde  moleslus ;  permittit  ta- 

q.  65.  a.  7.  (li>)  P.  5.  q.  80.  a.  7.  (16)  Dicl. 
d.  43.  cx  n.  4.  usf|ue  ad  8.  (17)  Dc  matr.  q.  4. 
p.  10.  n.  6.  (18)  Loc.  c.  n.  630.  (19)  Dc  G, 
juaec.  n.  33.  (20)  Eod.  lil.  u.  690.  (21)Loc.c. 
n.  43.  46.  ct  35.  In  (iu.  (22)  T.  2.  de  loiiip 

p.  213.  (23)  P.  2.  tit.  6.  c.  4.  iu  fiu. 

(24)  C.  16.  n.  7.  (23)  N.  49. 

i   (W)  Loc.  cil.  /'*7)  Loc.  cit. 

31 


482  LIB.  lir.  TRACT.  IV.  BE 

men  eo  casu  pati  aliquam  commotio- 
nem,  si  quis  non  habet  virtutem  illum 
tolerandi  '.  3.  Sic  etiam  licet,  etiam 
praevisa  pollutione,  equitare  causa  u- 
tilitatis.  Bonac.  2  Sanchez  3  cum  Nav. 
Armill.  Vasq.  Lop.  etc.  Salra.  ^  cum 
Less.  Azor.  et  Dic.  Et  etiam  causa  re- 
creationis,  ut  Sporer  *  AnacL  6  et  Hol- 
zmann  '  cum  Pichler  et  communi,  ut 
asserit.  4.  Licet  decumbere  aliquo  situ 
ad  commodius  quiescendum.  Salm.  3 
Sporer^  Sanchez  Pal.  Laym.  etc.  apud 
Croix  *o  Holz.ii  cum  aliis  communiter. 
5.  Cibos  calidosaut  potus  moderate  su- 
mere  et  honestas  choreas  ducere.  Spo- 
reri2  Salm.'3  cum  s.  Anton.  Tol.  Less. 
Holz.  14  cum  Pichler  etc.  communiter. 

Quid,  si  chirurgus  in  foeminis  me- 
dendis  aliquoties  misere  consenserit 
in  pollutionem  an  teneatur  ofiicium  de- 
relinquere.  Probabile  est  quod  non  te- 
netur,  modo  proponat  debitis  mediis  se 
niunire,  ut  dicunt  Nav.<5  ex  Salmant.'^ 
cum  Hurt.  Anton.  a  Sp.  s.  etc.  Vid.  di- 
cenda  in  l.  5.  n.  63.  v.  Quaeritur.  Idem 
dicitur  de  parocho,  qui  in  eamdemmi- 
seriam  pluries  lapsus  fuerit  in  excipien- 
dis  confessionibus;  secus  vero  de  sim- 
plici  confessario,  qui  sine  gravi  detri- 
mento  famae  vel  facultatum  exercitium 
deserere  possit  audiendi  confessiones,ut 
Salm.  "  cum  Pal.  et  aliis  cit.  At  quid, 
si  huiusmodi  personae  semper  vel  fere 
semper  lapsae  faerunt,  et  nullarationa- 
bilis  spes  efifulgeat  emendationis?Tunc 
dicimus  teneri  cum  quacumque  iactu-~ 
ra  olficium  deserere,  iuxta  dicta  lib.  3. 
n.  438.  et  fusius  l.  6.  n.  457. 

484.  Quaestio  autem  hic  magna  agi- 
tur,  an  sit  mortalis  pollutio  praevisa 
quae  involuntarie  sequitur  ex  causis 
leviter  ad  eam  influentibus.  Plures  di- 
versae  adsunt  sententiae.  1 .  Sententia 
affirmat  esse  mortales  omnes  pollutio- 

(1)  Nihilominas  non  facile  credatur  quibusdam 
])ucllis  quae  tactibus  se  polluere  solent  praetextu 
iiuiu&modi  ardoris;  nam  si  diligeuter  examineutur, 
cogiioscetur  ille  pruritus  multoties  potius  excitatus 
fuisse  vel  a  pravis  cogitatiouibus  pracbabilis  vcl  ab 
Labitu  pravo  coulraclo  se  taiigeudi.  H.A.  tr.9.u.34. 
(2)  N.  7.  (3)  N.  7.  (4)  N.  S3.  (S)  N.  6S0. 
(6)  W.  85.  (7)  N,  090.  (8)  N.  83.  et  86.  iu  fin. 
(9)  N.  CSO.  (10)  h.  5.  p.  1.  n.92S.  (11)  K.  «90. 
(12)  N.  OSO  (43)  Loc.  c  (14)  D.  n.  090. 


VI.  ET  I7C    AAEC.  OKCAL. 

nes  praevisaset  non  impcditas,  etiani' 
si  causae  alias  sintlicitae.  ita  Val.Me 
din.  Manuel  etc.  apudSanch.  18,2.  Sen- 
tentia,  quam  tenet  Armilla  apud  eum- 
dem  Sanch.  ^^  dicit  quaracumque  cau- 
sam,  etiam  venialiter  illicitam,  eflice- 
re  pollutionem  mortalem.  3.  Sententia, 
quam  sequuntur  Sot.  Ang.  Gers.  Lop. 
etc.  apud  Sanch.  2»  tenet  omnem  cau- 
sam,  quae  in  se  est  peccatum  mortale, 
constituere  etiam  mortalem  pollutio- 
nem,  quae  ex  illa  sequitur.  Et  pro  hac 
sententia  videtur  stare  s.  Thom.  21  qui 
ait:  Qmndoque  vero  (pollutio  noctur- 
na)  est  cum  peccato,  puta  cum  provenit 
ex  superfluitate  cibi  vel  potus.  Et  hoc 
etiam  potest  esse  peccatum  veniale  vel 
mortale.  4.  Sententia  communis  et  pro- 
babilior  docet  poliutionem  non  esse 
mortalem,  nisi  proveniat  ex  causa  per 
se  mortali  in  genere  luxuriae.  Ita  Les- 
sius22SyIvius23  Spor.24  Croix^s  Sanch.26 
cum  Sylv.  Abul.  Sa  Ang.  Turr.  Henr. 
etc.  Item  Ronc.27  EIb.28Anac.29HoIz.30 
Bon.'*SaIm.32curas.  Anton.  Suar.  etc. 
Ratio,  cur  causa  debeat  esseperse  mor- 
talis,  est,  quia,  cum  pollutio  non  sit 
volita  in  se,  sed  tantum  in  causa,  eo 
gradu  mala  erit,  quo  mala  est  ipsa  cau- 
sa.  Ratio  autem,  cur  debeat  insuper  es- 
se  mortalis  in  eodem  genere  luxuriae, 
est,  quia,  cum  causa  leviter  ad  pollu- 
tionem  concurrat,  non  est  gravis  obli- 
gatio  causam  illam  vitandiob  pollutio- 
nem  quae  praeter  intentionem  accidit. 
Hinc  infertur  1 .  non  esse  nisi  venia- 
lem  poUutionem  quae  oritur  ex  collo- 
quio  non  diuturno  cum  puella,  vel  levi 
aspectu,  aut  curiosa  lectione  venialiter 
turpi;  quia,  ut  dictum  est,  cum  causae 
istae  leviter  influant,  pollutio  subse- 
quens  potius  a  causa  naturali  quam  ab 
illis  procedit.  Ita  Sanch.33  Salm.s^  cum 
aliis  ut  supra.Idem  sentit  p.Cuniliati^s 

(IS)  Sum.  c.  5.  ia  Cn.  (16)  De  6.  praec.c.2.n.47. 
(17)  N.  48.  (18)  L.  9.  d.  48.  u.  10.  (19)  N.  11. 
(20)  N.  12.  (21)  3.  p.  q.  80.  a.  7.  (22)  L.  4. 
c.  3.  D.  102.  (23)  2.  2.  q.  134.  a.  11.  ad  2. 

(24)  De  matr.  c.  3.  n.  647.  (28)  L.  3.  p.  1.  n.922. 
(26)  De  matr.  1.  9.  d.  4o.  u.  10.  (27)  C.  7.  q.  9. 
r.  2.  (28)  De  6.  praec.n.237.  (29)  Eod.lit.n.S4. 
(50)  N.  620.  (51)  Q.  4.  p.  10.  u.  8.  (32)  C.  7. 
u.  81.  el  84.  (55)  D.  46.  u.l8.  (34)  C,  7,  n.ao. 
g^'A)  Tr.  2.  c.  2.  u.  18. 


CAP.  n.  DUD.   IV 

dicens:  Peccat  morialiter  ponens  actio- 
nes  turpeSy  de  se  proxime  excitantes  ad 
pollutionem  seu  commotiones.  Secus  si 
causa  sit  remota,  ut  equitare^  oubare, 
comedere  cibos  calidos^  loqui  cum  mu- 
Ueribus,  etiamsi  ponantur  sine  fine  vir- 
tutis,  peccabit  tantum  venialiter.  Idem 
de  pollutione  involuntarie  orla  ex  le- 
ctione  turpi  facta  ob  curiositatem,  sine 
pravo  animo  aut  periculo  se  delectan- 
di  de  ipsis  rebus  obscoenis,  dicuntLes- 
sius  *  cum  Sa,  Bon.  2  qim  Vasq.  Tam- 
bur.  3  Spor.  ■*  cum  Sanch.  Sed  in  praxi 
id  nunquam  concederera,  et  tanto  mi- 
nus  si  ob  lectionem  turpem,  solius  cu- 
riositatis  causa ,  frequenter  acciderit 
poliutio ;  recte  enim  dicunt  Salm.  5  et 
consentit  Ronc.  ^  non  excusari  a  mor- 
tali  eum,  qui  frequentem  pollutionem 
expertus  sit  ex  aliquibus  causis  in  eo- 
demgenereluxuriae,quaeveliementius 
ad  pollutionem  influunt,  et  illas  volun- 
tarie  ac  sine  necessitate  ponit,  quam- 
vis  ipsae  per  se  non  pertingant  ad  mor- 
talia,  uti  sunt  nimirum  curiosa  lectio 
turpis,  aspectus  picturae  obscoenae  vel 
coitus  animalium,  tactus  propriorum 
verendorum  aut  alterius  ex  levitate  et 
similia.  Ratio,  quia  respectu  istius  per- 
sonae  ob  suam  pravam  dispositionem 
lalis  causa  non  leviter  influit.  Secus 
vero  dicunt ,  si  poUutio  ex  huiusmodi 
causis  raro  eveniat,  ut  Salm.  '.  Et  se- 
cus  etiam,  si  causae  sint  omnino  leves, 
prout  essent  visus  partium  honesta- 
rum  mulieris,  lectioleviter  turpis,  col- 
loquium  cum  foemina  non  diuturnum 
vel  leviter  obscoenum:  ratio,  quia  ho- 
rainibus  est  quasi  raoraliter  impossi- 
bile  omnes  has  causas  communiter  e- 
vitare.  Ita  Sanch.  s  et  Salm.  9. 

Infertur  2.  noa  esse  mortalem  pol- 
lutionem  quaepraeter  intentionem  ac- 
cidit  ex  causis  illicitis  adhuc  raorta- 
liter  in  alio  genere  quam  luxuriae , 
puta,  ex  ebrietate  vel  ex  comestione 
carnis  nimis  immoderata,  aut  in  die 

(1)  L.  3.  c.  3.  n.  102.        (2)  Q.  4.  p.  10.  n.  9. 

(5)  Dcc.  l.  7.  c.  3.  §.  S.  n.  Sl.  (4)  N.  748. 

(S)  N.  48.     (6)  Q.  7.  n.  11.    (7)  L.  c.    (8)  N.18. 

.'9)  N.  SO.  (10)  N.  20.  (11)  C.  16.  n.  8. 

(12)  3.  p  t.  3.  q.  80.  a.  7.  (13)  P.  10.  n.  G. 

li)  h.  4.  c.  5.  u.  90.     (IS)  N.  Si.     ;^1G)  N.  G19. 


DE  POLLUTIONE  483 

vetito,  Ita  cum  Busemb.  Sanch.  •<>  Na- 
var."  Suar.i2  Bonac.«  Less.  i^  Salm. « 
cumVasquezDicast.  etc.Sporeri^  cum 
Laym.  et  aliis  citatissupra  n.  484.  Ideo 
s.  Gregorius  •'  loquens  de  poUutione 
orta  ex  superfluitate  cibi  vel  potus,  di- 
xit  tantum  aliquem  reatum  contrahi : 
Cum  vero  ( verba  pontificis )  ultra  mo- 
dum  appetitus  insumendis  alimentis  m- 
pitm\  habet  exinde animus aliquem  rea- 
tum.  Quod  verbum  aliquem  explicans 
Glossa,  inquit,  idest  veniale  peccatum. 
Tanto  magis  non  erit  mortalis  poUutio 
quae  oritur  ex  causis  venialibus  in  alio 
genere,  ut  ex  equitatu,  esu  calidorum, 
situ  et  aliis  similibus  actionibus. 

Sed  hic  controvertitur,  an  sit  saltem 
veniale  peccatum ,  ponere  has  causas 
leviter  illicitas  in  alia  raateria,  sine 
ratlonabiii  raotivo,  quando  ex  illis  ali- 
quis  praevideat  poUutionem  pati.  Ne- 
gant  Holzm.  i8  Croix  ^^  cum  Arriaga  et 
Rodr.  Quia  (utdicunt)  tunc  poUutio 
oritur  potius  ex  naturae  infirmitate  , 
quam  ex  causa  illa,  quae  nonnisi  per 
accidens  etremote  ad  poUutionem  con- 
currit.  Sed  probabilius  alfirmant  San- 
chez  20  Less.2i  Ronc.22  Spor.23  Bon.24 
Salm.25  cum  s.  Greg.  s.  Anton.  Navar. 
Suar.  et  Dic.  Ratio,  quia  sine  causa  ra- 
tionabili  perraittere  poUutionem,  sem- 
per  videtur  aliquid  indeceus  et  deor- 
dinatum.  Sed  ab  hoc  veniali  excusat 
quidem  quaevis  causa  rationabilis  ne- 
cessitatis,  utilitatis  aut  convenientiae , 
ut  cumLaym.26  docentcommuniter  dd. 
citati  n.  483.  Et  hoc  etiamsi  causa  illa 
esset  venialiter  illicita  in  eadem  raate- 
rialuxuriae,  utcommuniter  dicuntSal- 
mant.27  Ronc.28  Spor.  29  Holz.soutpole 
mox  supra  dictum  est. 

485.  «  7.  Poliutio  in  sorano  facta  est 
mortalis  \ .  si  ante  directe  vel  forma- 
liter  est  procurata,  et  causa  non  est 
retractata.  2.  Quando  post  somnum  pla- 
cuit  et  approbata  est  propter  delecla- 
tionem  veneream;  alias  non.  FiU.  3t 

(17)  In  c.  Testamentum,  disl.  6.  (18)  De  6.  pia.c. 
c.  1.  n.  690.  (10)  L.  3.  p.  1.  n.  924.  (20;N.Ji«. 
(21)  C.  3.  n.  99.  (22)  Q.  7.  (23)  N.  649, 

(,24)  P.  10.  n.  6.  (23)  C.  7.  n.  S2.  (2(!)  L.  3. 
sfict.  4.  u.  IG.  (27)  N.  Sl.  ct  05.  (28)  Q.7.  r.  3. 
(29)  N.  UiiO.     (30j  N.  G90.     (51)  Q.  a.  u.  148. 


iSl  LIB.  III.   TRACT.  V 

TruU.  *  (Sed  vide  de  hoc  l.  5.  n.  20.), 
»  Quaeres ,  an  mutua  pollutio  inter 
mares  vel  foeminas  procurata  sit  mol- 
lities  tantum,  an  sodomia. 

»  Resp.  Si  fiat  ex  solo  aflfectu  ad  ve- 
neream  libidinem  sine  concubitu,  esse 
tantura  molliliem:  si  vero  flat  ex  aflFe- 
ctu  ad  personam  illam  indebiti  sexus 
(praesertim  si  adsit  aliqua  coniunctio 
et  commixtio  corporum )  est  quoad  ma- 
litiam  sodomia.  Fill.  2.  Plura  de  tota 
hac  materia  v.  infra  l.  5.  c.  4 .  d.  2.  a. 
2.  de  peccato  in  genere,  et  auctores  ci- 
tatos  (Vide  de  hoc  supra  dub.  antec. 
n.  467.)  3.  » 


TRaCTATUS  QUINTUS 

DE  SEPTIMO   PRAECEPTO  DECALOGi: 
KON   FURTUM  FACIES 

«  Cum  hoc  prohibeatur  omnis  in- 
lusta  damnificatio  in  bonis  proximi, 
quae  fit  1.  per  furtum  et  rapinam,  2. 
per  omissionem  reparationis  damni  il- 
lati,  3.  per  iniquitatem  contractuum ; 
de  his  tribus  hic  agendum.  » 

TRACTATUS  PRAEAMBULUS 

DE    lOStlTIA    ET    ICBE 

';  1'"!.  Qmliter  dlvidatur  iustiiia ,  et  qualiter  ius. 
487.  Quid  sit  dominium,  et  usmfructus. 
A^:%.  Quot  sint  peculia  filiorum  familias. 
489.  Quot  sint  bona  uxorum. 
400.  Quot  hona  clericorum.  Et  praesertim,  \. 

Quae  sint  palrimonialia.  2.  Quae  industrialia. 

5.  Quae  parsimoDialia.  4.  Quae  ecclesiastica. 

491.  De  his  quaer.  \.  An  clericus  teneatur  ne- 
cessario  pauperibus  succurrere.  2.  Qui  ve- 
niant  nomine  pauperum.  5.  An  praeferendi 
pauperes  loci.  4.  An  superflua possint  reser- 
vari.  5.  An  clericus  habens  suapossit  vivere 
ex  bonis  beneficii.  6.  An  etiam pensionarii  te- 
neantur  superflua  erogare  in  usus  pios. 

492.  Quaer.  7.  An  beneficiarii  male  expenden- 
tes  reditus,  teneantur  ad  restitutionem,  8.  An 
peccenl  graviter  qui  dono  accipiunt  superflua 
a  benepciario. 

493.  Quot  modis  acquiratur  dominium^  \.  Oc- 
c4|iatione. 

494.  II.  Nativitate. 

(1)  Loc.  c.  n.  9.  (2)  T.  30,  c.  8. 

(5)  S.  Alphonsus  ita  tractatum  decimum  Hom.  Ap. 
coniplet:  Denique  serio  heic  advertendum,  quod  in 
hac  niateiia  sexli  praecepti  oportet,  quantum  possi- 
bile  csl,  omncm  adhibcre  severitatem,  cum  in  re  tani 
labili  niilla  cautcla  nunqiiam  nimia  cxistimari  dc- 
buat,  et  pliires  opinioncs  quae  speculalive  loquendo 
siint  probabiles  in  praxi  improbabilos  evadant.  Hiiic 
conlcssaiius  ubipcnculum  poenitcnlium  iuspicit,  li- 


DE  VII.  PRAEG.  DECAL. 
493.  111.  Alluvione. 

496.  IV.  Specificatione. 

497.  V.  Accessione. 

498.  VI.  Confusione  vel  Commixtione.  • 

499.  An  idem  quod  currit  in  mixtione  pecu- 
niae,  currat  aliarum  rerum. 

500.  VII.  Aedificatione. 

501.  Vm.  Plantatione. 

502.  IX.  Perceptione  fructuum. 

503.  X.  Traditione. 

504.  De  praescriplione  et  conditionibus  requi- 
sitis  ad  praescribe^idum;  et  \.  De  bona  fide. 

505.  2.  De  titulo  iuslo,  et  an  sufficiat  tilulus 
coloralus  vel  exislimatus, 

506.  5.  De  continuata  possessione,  et  de  tem- 
porc  requisito  ad  praescribendum,  usque  ad 
n.  510. 

bM.  Quando  praescriptiolnterrumpatur. 

512.  An  haeres  possessoris  malae  fidei  possU 
praescribere,  Sed  vide  etiam  num.  510. 

513.  Anpossit  praescribi  libertas  a  solvendo  de- 
bitOj  aut  mulcta. 

514.  Quibus  detur  restitutio  in  integrum  circa 
bona  praescripta, 

515.  4.  Conditio  ad  praescribendum  est,  ut  res 
sil  apta  praescribi. 

51 6.  Decisio  quatuor  aularum  facta  Neapoli  cir- 
ca  praescriptiones. 

517.  An  in  conscientia  res  praescripta  possit 
relineri,  etiam  ubi  lex  praescriptionis  non 
viget. 
486.  Antequam  aggrediamur  tres  hos 

perdifficiles  sequentes  tractatus  de  fur- 
to,  restitutione  et  contractibus,  ad  me- 
lius  intelligenda  ea  quae  dicentur,  alia 
quaedam  generalia  de  iustitia  et  iure 
expedit  praenotare. 

lustitia  dividitur  communiter  in  le- 
galem,  distributivam,  et  commutati- 
vam.  Legalis  respicit  iura  legum  et 
poenas.  Distributiva  respicit  persona- 
rum  merita,  quoad  praemia  et  hono- 
res.  Commutativa  autem  respicit  ae- 
qualitatem  valoris  rerum,  iuxta  homi- 
num  aestimationem,  ut  tantum  domi- 
no  reddatur,  quantum  ab  eo  surre- 
ptum,  vel  quantum  damaum  ei  iUa- 
tum  est. 

lus  autem  dividitur  in  ius  in  re  et 
in  ius  ad  rem,  lus  in  re  est,  quando 
res  ipsa  habetur  obligata,  et  ideo  tri- 
buit  rei  vindicationem  seu  aclionem 


cet  actionem  quam  illi  vellent  perpetrare  dc  certo 
peccato  mortali  damnare  non  valeat,  tanien  nullo 
modo  permitlat.  Hoc  medici  animarum  cst,  praesei- 
tim  respcctu  eorum  qui  in  vitio  turpi  bjbitum  ia 
praelerito  habueruut:  his  enira  noii  soluiu  prokiiiias 
occasioncs  vitare  sed  etiam  rcmotas  opus  erit;  aliji 
ob  fragililatem  contractam  sempsr  in  iJem  recidunt, 
cum  in  liac  materia,  ad  quani  Iioniinos  natiiralitcr 
sunt  proni,  <lc  facilt  a  minoribu»  ud  ultcilora  iiiilji 
ipsi  iii'oi;rcdiuutur. 


un  isOSTlTJX  ET  ITTRE 


48E 


in  rem  ipsam,  v.  gr.  Venditor  qui  tra- 
didit  rem,  actionem  in  ipsam  rem  ha- 
bet  pro  pretio:  beneficiarius  per  coUa- 
tionem  habet  ius  in  beneficium  et  si- 
milia.  lus  autem  ad  rem  est,  quando 
res  nondum  est  obligata,  sed  tantum 
ius  habetur  ad  eam  acquirendam.  Ideo 
ius  ad  rem  tribuit  tantum  actionem 
personalem  contra  impedientem  acqui- 
sitionem  rei. 

487.  Deinde  ius  in  re  dividitur  in 
dominium  et  usumfruetum.  Dominium 
aliud  est  iurisdictionis  erga  subditos, 
ut  habet  pater  erga  filios,  episcopus 
erga  dioecesanos  etc;  aliud  proprieta- 
tis  erga  res,  sive  servitutem.  Idem  do- 
minium  aliud  est  directum,  ut  habet 
princeps  in  feudis  et  dominus  in  prae- 
dio  dato  ad  emphy teusim ;  aliud  est 
utile  quod  habet  feudatarius  et  emphy- 
teuta  •. 

Ususfructus  autem  est  ius  utendi  et 
fruendi  aliqua  re,  fructus  ex  ea  per- 
cipiendo.  Hic  notandum,  ab  usufru- 
ctuario  differre  usurarium ,  qui  alicu- 
ius  rei  usum  habet,  v.  g.  horti,  ex  quo 
coUigere.  potest  fructus  pro  sua  familia 
et  suis  hospitibus;  non  autem  potest 
illos  alienare  2.  Ita  pariter  habens  do- 
mus  usum ,  potest  eam  habitare,  sed 
non  locare,  nec  alteri  concedere  usum, 
si  ipse  eam  nonhabitet.  Notandum  prae- 
terea  quod  usufructuario  incumbit  sol- 
vere  expensas  pro  fructuum  perceptio- 
ne,  et  tributa  seu  collectas  super  rem 
impositas3.  Deinde  tenetur  rem  bene 
colere,  arbores  novas  mortuis  substi- 
tuere.  Ad  magnas  autem  expensas  non 
tenetur  ipse,  sed  proprietarius. 

4is8.  Filiusfamilias  dominium  habet 
peculfi  castrensis  et  quasi  castrensis. 
In  quo  notandum,  quod  peculium  fi- 
liorumfamilias  sit  quadruplex,  castren- 
se,  quasi  castrense,  profectitium  et  ad- 
ventitium.  Et  1 .  castrense  dicuntur  bo- 
na  illa  quae  filius  acquirit  in  castris  et 
in  militia,  sive  haec  siut  debita,  ut 
slipeudia,  sive  haec  sint  acquisita  do- 
natioue  a  praefectis  militiae  vel  a  pa- 

(1)  Confer.  Dotam  inlVa  ad  n   86B.  positam, 
(2)  L.  Plenum.  ff.  de  usu  etc.      (3)  Ex  I.  Haclenus, 
iT.  de  usuf.     (4)  L.  2.  c.  i.  u.  7.     'H)  D,  S.  n.  IS, 


rentibus,  aut  ab  ah*is  occasione  mili- 
tiae,  ut  Less.  *  Lugo  s. 
,  2.  Quasi  castrense  dicuntur  bona 
quae  filius  acquirit  in  officiis  publicis, 
iudicis,  advocati,  lectoris,  medici  etc. 
Istorum  duorum  peculiorum  pertinet 
ad  filium  plenum  ius  quoad  proprie- 
tatem  et  usumfructum.  Et  hoc  etiamsi 
merces  exigatur  a  privatis.  Lugo  6  cum 
Sylvest.  Mol.  etc.  Idem  ait  Lugo ' 
cum  Nav.  Mol.  de  notariis,  sive  publi- 
carum  causarum,  sive  privatorum  con- 
tractuum.  Pro  aliis  vero  artificibus, 
etsi  publico  inserviant,  eorum  tamen 
merces  non  pertinet  ad  peculium  qua- 
si  castrense ;  excipit  tamen  Sanchez 
apud  Lugo  8  architectos  principis  vel 
communitatis.  Omnia  autem  bona  do- 
uata  intuitu  exercitii  praedictorum  of- 
ficiorum  sunt  quasi  castrensia.  Lugo  ^. 
Huiusmodi  sunt  omnia  quae  acquirun- 
tur  a  filiofam.  ex  officio  clericali ,  ex 
L.  Presbyteros  6.  c.  de  episc.  et  cler. 
Imo  idem  dicitur  de  omnibus  quae  cle- 
rico  adveniunt  ex  quocumque  titulo. 
Lugo  i<>cum  Mol.  Sanch.  et  communi. 
Hocque  recte  dicit  Lugo  i*  contra  ali- 
quos  de  clericis  etiam  tonsuratis,  cura 
textus  cit.  exprimat  etiam  cantores. 

Z.VecnMum aviiem profectitium  suat 
bona  quae  proficiscuntur  de  rebus  pa- 
ternis  et  filius  lucratur  in  ipsis  nego- 
tiando;  peculium  hoc  totum  pertinet 
ad  patrem  quoad  fructum  et  proprie- 
tatem.Etiam  dicuntur  bona  profectitia 
illa  quae  donantur  filio  intuitu  patris: 
secus  vero  si  donantur  filio  iutuitu  sui- 
ipsius,  etsi  occasione  patris  filius  co- 
gnitus  sit  a  donante.  Lugo  <2.  jn  dubio 
autem,  an  aliquid  sit  donatum  intuitu 
patris  vel  filii,  erit  totum  filii,  si  ipse 
bona  fide  incoeperit  possidere;  alias 
divideudum  pro  rata  dubii.  Bona  vero 
donata  filio  a  patre  in  patrimonium  ad 
suscipiendos  ordines  sacros,  non  sunt 
numeranda  inter  profectitia,  sed  bene 
sunt  conferenda  cum  aliis  fratribus, 
cum  ilie  haereditatis  portiouem  expo- 
scit,  ut  Lugo  <3  cum  Mol.  et  ut  dicemus 

(6)  N.  16.  (7)  N.  17.  (8)  N,  18. 

(9)  N.  19.  (10)  N.  21.  (11)  jv  22 

C12J  D.  Go.  n.  S7.  (i.\)  Lnc.  c. 


486  tlB.  III.  TRACT.  V. 

n.  956.  Dubium  fit  1 .  an  quod  lucratur 
filius  ex  bonis  paternis  sit  totum  et 
semper  profectitium.  Affirmant  Sylv. 
Azor.  etc.  apud  Lugoi.Dicunt  vero 
Gom.  Bart.  Tab.  Ang.  etc.  2.  esse  par- 
tim  profectitium,  partim  adventitium. 
Lugo  autem  cum  MoL  tenet  esse  pro- 
fectitium ,  si  filius  nomine  patris  ne- 
gotietur ,  adventitium  vero  si  nomine 
suo,  puta,  si  ipse  furatus  sit  pecuniam 
a  patre,  vel  si  pecunia  otiosa  erat  apud 
patrem.  Certum  autem  est,  ut  docet 
Lugo  ',  quod  si  filius  negotietur  extra 
domum  patris  ex  aliis  bonis  quam  pa- 
ternis ,  lucrum  non  sit  futurum  pro- 
fectitium.  In  dubio  tamen,  an  lucrum 
provenerit  ex  bonis  patris  vel  alterius, 
tum  tantum  profectitium  praesumitur, 
cum  filius  administrabat  bona  paterna. 
Lugo'*  cum  Gom.  Bart.  etc.  Dubium 
fit  2.  an  filius  pro  labore  praestito  in 
beneficium  patris  possit  stipendium  e- 
xigere.  Affirmant  Nav.  Less.  Ang.  Lop. 
apud  Sanch.  5  etprobabile  putantLay- 
man  «  et  Bus.  infr.  n.  544.  Negant  ve- 
ro  Molin.  et  alii  plures  cum  Sanch. ' 
et  Croix.'8.  Recte  autem  distinguit  Lu- 
go  9  et  ait  quod  si  filius  extradomum 
patris  habitet,  nec  a  patre  alatur,  id 
quod  lucratur  est  adventitium  5  profe- 
ctitium  vero,  si  in  domo  paterna  degat  et 
a  patre  alatur,  necnon  obsequia  illa  sint 
patri  debita :  quae  si  tamen  excedant, 
bene  potest  filius  petere  stipendium. 
Sed  hic  dubium  fit  3.  utrum,  si  prae- 
dicta  obsequia  fuerint  excedentia  et  fi- 
lius  non  petierit  stipendium,praesuma- 
tur  illud  remisisse.  Omnino  affirmant 
MoLiOetSanch.Hquiahocpraestatbono 
communi,  utinterparenteset  filios  fre- 
quentia  iurgia  vitentur.  Sed  probabi- 
lius  docetLugo  12  cum  Nav.  Less.  Aug, 


DE  VII.  PRAEC.  DKCAL. 

cepta.  Vide  etiam  dicenda  num.  Ml. 

4.Peculium  tandem  adventitium  sunt 
bona  quae  filiisf.  proveniunt  aliunde 
quam  ex  bonis  paternis  vel  intuitu  pa- 
tris  acquisitis.  Horum  bonorum  filius 
proprietatem  habet,  pater  vero  acqui- 
rit  usumfructum ,  etiamsi  sint  boua 
maioratus.  Lugo  13.  Quandoque  tamen 
filius  etiam  talem  usumfructum  acqui- 
rit,  nempe  1 .  Quando  praecise  ususfru- 
ctus  donatur  filio  vel  donatur  aliquid 
filio,  patre  contradicente.  2.  Si  filius 
una  cum  patre  succedit  iu  haeredita- 
tem  fratris  vel  sororis.  Ila  Lessius  <•*  et 
Lugo  ^5  cum  aliis.  3.  Addit  Lugo  16^  gj 
filius  accipit  dotem,  palre  se  non  ob- 
ligante:  vide  alia  apud  Lugo.  Exceptis 
autem  his  casibus,  filius  de  bonis  ad- 
ventitiis  non  potest  disponere  sine  con- 
sensu  patris,  nectestari,  etiam  cum  eius 
consensu,  nisi  ad  pias  causas  *'.  Potest 
tamen  universe  testari  de  castrensi  pe- 
cuIio*8.  Ususfructus  autem  peculii  ad- 
ventitii  erit  patris,  quamdiu  vivit,  et- 
lamsi  filius  exierit  a  patria  potestate  ; 
nisi  filius  electus  sit  ad  episcopatum 
vel  ad  magnam  dignitatem,  scilicet,  si 
fiat  cardinalis,  praefectus  urbis  maio- 
ris,  consiliariusi  regius,  magister  mili- 
tum;  tunc  enim  totus  ususfructus  per- 
tinetadfiIium,utLug.<9SaIm.20HoIz.2i. 
Si  vero  pater  eraancipet  filium,  dimidia 
pars  ususfructus  erit  patris  et  dimidia 
filii.  Lugo  et  Holzm.22.  Hoc  intelligitur 
tamen,  si  emancipatio  fuerit  volunturia 
patris;  nam,  si  filius  emancipetur  ra- 
tione  matrimonii ,  ex  iure  hispanico , 
tunc  ususfructus  erit  totus  filii :  si  ver» 
ratione  status  religiosi  a  filio  assum- 
pti ,  ususfructus  erit  totus  patris.  Lu- 
go  23.  Hic  notandum  1 .  quod  si  pater 
permittat  filio  ut  discedat  e  sua  domo. 


etc.  ut  supra,  quod,  dum  filius,  si  pot-    non  censeatur  remittere  praediclum  u- 


est,  non  petat,  rationabiliter  remisis- 
se  censeatur.  Secus  si  renuat  poscere 
ex  paterna  reverentia;  debet  tamen  eo 
casu  detrahere  alimenta  a  patre  per- 

(1)  D.  S.  n.  40.        (2)  Ibid.        (3)  Dict.  n.  40. 
(4)  N.  41.  (S)  Cons.  1.  I.  c.  2.  d.  8.  n.  1. 

(6)  L.  3.  ir.  4.  c.  8.  n.  12.  (7)  Loc.  c. 

(8)  L.  5.  p.  1.  n.  1IS4.  (9)  D.  S.  n.  42. 

(10)  T.  1.  Ir.  2.  d.  234.  (11)  Loc.  c.  n.  4. 

•12)  Ibid.  n.  45.       (13)  D.  3.  n.  30.       (14)  L.  2. 


sumfructum,  nisijfilius  dimittatur  ad 
quaerendum  sibi  victum;  vel  nisi  filius, 
vidente  et  tacente  patre,  fructus  ex- 
pendat,  ut  Lugo  24.  Notandum  2.  quod 

c.  4.  Dum.  9.  10.  et  11.  (IS)  D.  S.  a.  25. 

(16)  Ibid.         (17)  Ex  c.  Licet  4.  de  scpull.  iii  6. 
(18)  Ibid.      (19)  N.  24.     (20)  Tr.  12.  c.  2.  piinct. 
10.  §.  1.  n.  128.  et  15o.         (21)  P.  4.  u.  274. 
(22)  Ibid.  (23)  Ibid.  (24)  N.  27.  .;%  i. 

Cum  oporlct,  c.  du  bouis  i]uac  libor. 


DE  lOSTlTIA  ET  ICRE 


487 


si  bona  sint  usu  consumplibilia ,  tunc 
pater  possit  de  illis  disponere,  cum 
obligatioue  reddendi  filio  tantumdem. 
Lugo  *  et  Mol. 

489.  Bona  uxoris  alia  sunt  dotalia  , 
alia  paraphernalia,  quae  sunt  restjuas 
uxor  attulit  vel  sibi  reservavit  ultra 
dotem.  Bonorum  paraphernalium  uxor 
habet  pleuum  dominium  et  usum  2, 
Bonorum  dotalium  proprietas  spectat 
ad  uxorem ,  ususfructus  vero  et  plena 
administratio  ad  maritum  3.  Hinc  uxor 
post  mortem  viri  omnibus  creditoribus 
personalibus  praefertur.  Et  adhuc  vi- 
veute  viro ,  si  ipse  vergit  ad  inopiam  , 
potest  uxor  dotem  repetere  *.  Deinde 
notandum  quod  si  dos  cousistat  in  pe- 
cunia  vel  rebus  usu  consumptibilibus, 
tunc  dominium  dolis  plene  transit  ad 
virum,  cum  obligatione  tantumdem  re- 
stituendi,  matrimouio  solutos,  Deinceps 
notandum  quod  si  bona  dotalia,  etiam 
stabilia,  dentur  viro  aestimata,  animo, 
ut  aestimatio  venditionem  constituat , 
tunc  vir  etiam  eorum  dominium  ac- 
quirit,  et,  soluto  matrimonio,  non  te- 
netur  nisi  ad  pretium  reddendum  6.  Et 
in  praedictis  duobus  casibus,  sipereftnt 
dicta  bona  viro  pereunt '. 

490.  Clericorum  bona  quadrupliciter 
distinguuntur,  videlicet  4 .  In  bona  pa- 
trimonialia ,  quae  dicuntur  ea  quae  i- 
psi  obveniunt  ex  quacumque  causa  pro- 
fana.  2.  In  bona  quasi  patrimonialia 
seu  industrialia  et  dicuntur  ea  quae 
clerici  acquirunt  ex  ecclesiasticis  fun- 
ctionibus  sine  beneficio ,  ut  ex  concio- 
nibus,  missis  etc.  3.  In  bona  mere  ec- 
desiastica  et.  sunt  illa  quae  acquirun- 
tur  ex  beneficiis.  4.  Tandem  in  bona 
parsimonialia,  quae  sunt  illa  quae  cle- 
ricus  ex  reditibus  ecclesiasticis  subtra- 
xit  de  sua  sustentatione,  vivendo  par- 
cius  quam  honeste  vivere  potuisset. 

491 . 1 .  Quoad  bona  patrimonialia  cer- 
tum  est  quod  clerici  plenum  eorum  do- 

^l)  N.  3S.  (2)  li.  Hac  lege,  c.  de  pactis. 

(3)  L.  2.  £f.  de  iure  dotiuin.  (4)  Ex  eadem  1. 

(5)  t.  Bes  iu  dotem,  ff.  de  iure  doliuni. 

(6)  L.  Quoties ,  iT.  de  iure  dotium.  (7)  L.  Rcs 
»n  dotem.  (8)  Ex  c.  Relatum  12.  dc  testam. 
(9)  Cons.  1.  2.  c.  2.  dul).  37 .  et  48.  (10)  De  iust. 
\.  2.  c,  4.  diib.  6.  (11)  Deiusl.d.4.  sect.  3.n.25. 
(12)  Tr.  7.  d.  4.  q.  3.        (13)  Op.  de  beuef.  q.  3. 


minium  habent  *.  2.  Idein  e*t  de  bonis 
industrialibus ,  ut  communiter  docent 
dd.  cum  Sanch.9  Less.io  Lugo  i*  Anac.12 
Viva  13  Salm.  *<  cum  Pal.  Con.  etc.  Ex 
quo  infert  Anac.  ^5  cum  Less.  et  aliis  , 
quod  si  clericus  vivat  aut  expendat  de 
bonis  his  vel  propriis  in  pias  causas  , 
possittantumdem  accipere  de  bonis  ec- 
clesiasticis  et  de  eis  ad  libitum  dispo- 
nere;  quia,  cum  ius  habeat  vivendi  ex 
beneficio  (ut  infra  videbimus  in  quaest. 
5.),  non  tenetur  vivere  exbonispro- 
priis ;  unde ,  si  de  iis  vivat ,  potest  uti 
compensatione.  Hoc  tamen  non  admit- 
tendum  puto,  si  clericus  non  habeat  su- 
perfluum  de  bonis  ecclesiasticis,  atquo 
hic  et  nunc  teneatur  de  bonis  propriis 
pauperi  subvenire.  Secus  autem,  si  hic 
et  nunc  non  teneatur  ad  eleemosynam, 
habeat  tamen  intentionem  compensan- 
di.  An  vero  distributiones  quotidianao 
canonicorum  computentur  inter  bona 
industrialia.  Negant  Navar.  i^  Sanch.  i^ 
quia  (ut  dicunt)  distributiones  vere 
sunt  partes  redituum  beneficii  et  ideo 
eamdem  naturam  ac  onus  sortiuntur  , 
quam  alii  beneficii  fructus.  Sed  proba- 
bilius  affirmant  Lugo  ^s  et  Salm.  19  cum 
Azor.  Sylvest.  Angel.  Bon.  et  Covarr. 
Ratio,  quiapraefatae  distributiones,  li- 
cet  ex  titulo  beneficii  proveniant,  non 
tamen  dantur  immediate  pro  titulo,  sed 
pro  servitio  personali ,  tamquam  per- 
sonae  stipendium. 

3.  Idemquod  debonispatrimonialibus 
etindustrialibus  dicitur  de  parsimonia- 
libus,  ita  ut  possit  clericus  ad  libitum 
de  eis  disponere,  ut  docent  Nav.20  Les- 
sius  21  Cabass.22  Anacl.23  Mazz.24  cum 
Sot.  Covarr.  et  aliis  (contra  Petroc.25  ct 
alios  paucos).  Et  idem  expresse  docet 
s.  Th.26  qui  ait:  De  hisautem  quae  sunt 
specialiter  suo  usui  (scilicet  clerici)  de- 
putata ,  videtur  esse  eadem  ratio  quae 
est  depropriis  bonis.  Ratio,  quia  prae- 
fata  bona  non  dantur  ut  fructus  bene- 

a.  1.  n.  S.    (14)  Tr.  12.  c.  2.  punct.  11.  J.  1.  u.  1515.  » 
(15)  N.  27.  (16)  De  redit.  cccles.  .j.  I.  n.  74. 

(17)  Loc.  c.  dub.  46.  (18)  D.  4.  n.  2S, 

(19)  Ibid.  u.  140.  (20)  De  redit.  q.  i.  mon.  30. 
(21)  C.  4.  u.  37.  (22)  Tli.  iui.  I.  2.  c.  16.  ».  8 
(9.3)  N.  »3.  (24)  T.  2.  p.  420. 

(23)  L.  4.  de  bcnef.  c.  uU.  q.  7. 
(26)  2.  2.  q.  133,  ars.  7. 


488  ,1-18.  III.  TRACT.  V.  DS 

ficii ,  sed  ut  stipendia  laborum  iis  qui 
ecclesiae  inserviunt.  Nec  obstat  textus 
in  c.  Episcopi,  caus.  12.  5. 1 .  quem  op- 
ponitPetroc.  ubi  legitur:  Quidquid  ve- 
ro  de  provisione  suae  ecclesiae  fuerit  , 
sive  de  agris  sive  de  fructibus  ,  omnia 
in  iure  ecclesiae  reservare  censuimus. 
Nam  respondetur  ex  praedictis,  bona 
parsimonialia  non  esse  de  provisione 
ecclesiae,  sed  de  provisione  seu  stipen- 
dio  laborum  ministri,  ut  sancitum  fuit 
in  conc.  Agath.  •  ubi  dictum  fuit:  Cle- 
rici  omnes  qui  fideliter  ecclesiae  deser- 
viunt,  stipendia  sanctis  laboribus  debi- 
to,  secundum  servitii  sui  meritum.,  vel 
ordinationem  canonicam,  a  sacerdotibus 
seu  episcopis  consequantur. 

4.  Maior  difficultas  est  de  bonis  me- 

re  ecclesiasticis,  quae  propriae  susten- 

tationi  supersunt,  an  de  iis  possint  cle- 

rici ,  sine  iniustitia ,  male  disponere 

Certum  est  quod  beneficiarii  tenentur 

sub  mortali  reditus  superfluos  suae  su- 

stentationi  in  usus  pios  aut  in  paupe- 

res  elargiri.  Ita  s.  Th.  2  Lugo  3  Sanch.  < 

Salm.  5  cum  Mol.  Con.  Pal.  et  commu- 

ni.  An  vero  ad  id  teneantur  virtute  iu- 

stitiae  vel  religionis,  infra  dicetur.  Hic 

autem  sedulo  notandum  quod  in  hoc , 

ut  materia  censeatur  gravis,  requiritur 

quantitas  multo  maior  quam  in  furto , 

ut  dicunt  Lugo<^  cum  Mol.  Henr.  Holz.'' 

et  alii  ex  d.  Th.  8  qui  requirit  multum 

excessum  ad  malam  fidem  clerici  con- 

stituendam.  Quaenam  autem  est  ista 

notabilis  quantitas.  Con.Pal.  etalii  a- 

pud  Mazzotta  9  requirunt  quartam  vel 

quintam  partemsuperfluorum.  Sed  ve- 

rius  sufficit  pars  vigesima  ad  materiam 

gravem  coustitueudam ,   ut  ait  idem 

Mazz.  et  tenent  Lugo  10  ac  Croix  "  qui 

cum  Haun .  merito  sententiam  Coninchii 

reprobant.  Hic  obiter  advertatur,  Be- 

nedictum  xiv.<2  declarasse  quod  si  be- 

neficiarius  fructus  beneficii  vendat  per 

lotam  suam  vitam ,  sive  una  sive  plu- 

(1)  Can.  .'56.     (2)  2.  2.  q.  18S,  a.  7.     (5)  D.  4. 
tcct.  2.  n.  9.  (4)  Cons.  I.  2.  c.  2,  dub.  58. 

(5)  Tr.  12.  c.  2.  punct.  11.  §.  2.  n.  141.  et  144. 

(6)  N.  42.  (7)  De  iust.  n.  204.  (8)  Loc.  c. 
(S)  T.  4.  (10)  D.  4.  n.  42.  (11)  L.  4.  n.  15S8. 
(12)  Bull.29.Univcisalis  ccclesiae,ed.20.aug.l741. 
(loj  P.  2.  !.  7.  c.  H.  q.  2.         (14)  Op.  de  beuef. 


vn.  PRAEC.  DECAL. 

ribus  solutionibus,  contractus  est  nul- 
lus. 

Sed  quaer.  1 .  An  clericus  teneatur 
exsuperfluisnecessariopauperibassuc- 
currere,  Negant  Azor.  i5  cum  Navar,  et 
Viva*^  quidicitcumVasq.  etcommun. 
posse  clericum  superfluum  erogare  si- 
ve  in  pauperes  sive  in  alios  pios  usus 
pro  suo  libitu ,  quia  sufficit  illud  ap- 
plicare  in  Dei  cultum  et  non  dissipare, 
ut  loquitur  Trid.  is.  Sed  excipiendum 
omnino  mihi  videtur  cum  Lugo  ^6  ac 
Less.i'  si  adsint  pauperes,  in  gravi  ne- 
cessitate  lemporali  vel  spirituali  con- 
stituti ;  tunc  enim  non  potest  clericus 
superflua  in  alios  usus  pios  expendere, 
quia  tunc  urget  praeceptum  naturale 
caritatis ,  ex  quo ,  si  habet  bona  pro- 
pria  superflua  statui ,  iam  tenetur  sub 
gravi  iis  illa  elargiri.  Et  hic  advertit 
Viva  18  cum  Vasq.  pastores,  ut  episco- 
pos  et  parochos,  teneri  insuper  inqui- 
rere  huiusmodi  pauperes ,  non  tamen 
beneficiarios  non  pastores. 

Quaer.  2.  Qui  veniant  nomine  pau- 
perum.  Veniunt  quidem,  non  solum  o- 
stiatim  mendicantes ,  sed  etiam  ii  qui 
ali*er  nequeunt  suum  statum  conser- 
vare.  Veniunt  etiam  consanguinei ,  si 
vere  pauperes  sint,  ita  ut  alias  nonpos- 
sint  propriumstatum  sustinere,  utSan- 
chez  19  Laym.  20  Croix  21  cum  Az.  Pal. 
et  communiter.  Et  patet  ex  Trid.22  ubi 
interdiciturbeneficiariisne  ex  reditibus 
eccles.  consanguineos  familiaresve  suos 
augere  studeant  ....  Sed ,  si  pauperes 
sint^  iis  ut  pauperibus  distribuant.  Hos 
autem  consanguineos  indigentes  potest 
clericus  praeferre  aliis  pauperibus,  et- 
iam  gravius  egentibus  (quidquid  dicat 
Laym.23).  Ratio,  quia,  ut  bene  advertit 
Viva  24  cum  Mol,  et  comm.,  subventio 
propinquorum  egentium  pertinet  et- 
iam  ad  proprium  statum  clerici  ser- 
vandum ,  cum  illorum  paupertas  in  i- 
psius  dedecus  redundet.UndeTol.25sic 

q.  2.  a,  4.  n.  12.  (IS)  Sess.  23.  c.  l.  de  ref. 

(16)  D.  4.  n.  38.  et  59.         (17)  C.  4.  n.  47. 
(18)  L«c.  c.     (19)  Cons.l.  2.  c.  2.  dub.  38.  u.  24. 
(20)  L.  4.  tr.  2.  c.  3.  n.  3.  (21)  L.  4.  n.  09' 

(22)  Sess.  2S.  c.  1.  de  rcf.  (25)  Loc.  c. 

(24)  Loc.  c.  art.  2.  n.  2. 

(25)  L.  S.  c.  4.  concl.  3. 


BB    'USTITIA  ET  lURfl 


489 


scripsit:  EpiscopuSy  subtractis  q\ttead 
decentem  victum  pertinent,  et  subtractis 
his  quae  gratia  pietatis  { nota )  et  mri- 
tatis  potest  in  alios  consanguinens  in- 
digentes  aut  famulos  distribuere ,  tcne- 
tur  residuum  dare  pauperibus  sub  mor- 
tali.  Idque  expressum  habetur  ir»  de- 
creto  indicto  a  cardinali  Polo,  lf>gato 
apostolico  ann.  4566.  apud  Thomassi- 
num  *  quo  praeceptum  fuit  beneficia- 
riis  Angliae  (prout  etiam  oiim  praece- 
perat  s.  Greg.  instruens  Augustinum 
anglorum  apostolum ) :  Ne  sumptuum 
moderatio  avaritiae  tribuatur^  quidquid 
ex  fructibus  ecclesiarum^  deductis  iis 
quae  earummuneribus  sustinendis,  et  i- 
psis  atque  ipsorum  familiaribus  neces- 
saria  sunt^  supererit,  id  omne  iuxta  illa 
quae  b.  Greg.  papa  Augustino  de  fru- 
ctibus  ecclesiae  dispensandis  rescripsit , 
ad  pauperes  Christi  alendos  distribuant. 
Hinc  dicit  Croix^  cnm  Az.  Pal.  etc.  quod 
sub  nomine  victus  beneficiario  debiti 
veniunt  omnia  necessaria  ad  se  et  fa- 
miliam  sustentandam ;  atque  famlliam 
spectant  parentes ,  fratres ,  nepotes  et 
alii  consanguinei.  Item  advertxint  Lay- 
man3  Ronc.  *  et  VivaS  cum  aliis,  quod 
si  beneficiarius  statura  suum  mutet  ex 
assumptione  ad  beneficium,  tunc  potest 
subvenire  consanguineis,  saltem  pro- 
ximioribus,  ut  ipsi  quodammodo  de- 
ceuter  vivant  iuxta  suam  dignitatem. 
Hoc  tamen,  recte  ait  Ronc.  ^,  proce- 
dere  pro  episcopis  aut  assumptis  ad  si- 
milem  dignitatem,  non  vero  pro  paro- 
chis. 

Quaer.  3.  An  in  distributione  prae- 
ferendi  sint  pauperes  loci  in  quo  est 
beneficium.  Dicunt  Salm.  '  et  Holzm. » 
quod,  licet  congruentius  sit  bona  di- 
stribui  pauperibus  loci,  de  hoc  tamen 
non  est  obligatio ;  nisi  ibi  sint  paupe- 
res  extrema  vel  etiam  gravi  egestate 
laborantes.SedAzor.9Bon.  lo  etMol.i' 
cum  Navarr.hanc  limitationem  negant 
et  censent  satis  esse  si  bona  superflua 
in  quosvis  pauperes  (intellige  aeque  e- 

(1)  De  eccl.  disc.  t.  3.  p.  S.  c.32.  (2)L.  4.n.904. 
C>)  L.  4.  ir.  2.  c.  3.  n.  3.  (4)  Conc.  6.  n.  6. 

(8)  Lnc.  c.  (6)  Loc.  c.  (7)  Tr.  12.  c.  2.  puncl. 
11.  §.  2.  n.  144.  (8)  P.  4.  tr.  1.  n.  210.  (9)  P.  2. 
1.  7.  c.  II.  q.  2.      (10)  De  benpf.  d.  4.  p.  2.  d.  3. 


gentes)  erogentur;  etsi  testatores  oppo- 
situm  expresserint  vel  saltem  tacite  si- 
gnificarint.  Ratio,  quia  canonesi2  iadi- 
stincte  praecipiunt  ut  eleemosyna  fiat 
sive  in  cives  sive  in  exteros.  Et  hoc  vi- 
detur  satis  probabile,  quia  pauperes  loci 
non  habent,  saltem  non  constat  eos  ha- 
bere  peculiare  ius  ad  illa  bona.  Excipit 
Mol.  si  aliud  exigat  bonum  commune 
illius  dioecesis,  puta,  si  subveniendum 
sit  collegio  educandorum  etc. 

Quaer.  4.  An  beneficiarii  possint  su- 
perflua  reservare  in  futurtim  ad  usus 
pios.  Negat  Navarr.  dicens,  ea  statim 
esse  distribuenda.  Sed  verius  docet  s. 
Thom.  1'  (quem  sequitur  p.  Holzm.  '< 
cum  aliis)  dicens :  Si  quis,  necessitate 
non  imminente  providendi  pauperibus, 
de  his  quae  superfluunt  ex  proventibus 
ecclesiae  possessiones  emat,  vel  in  the- 
sauro  reponat  in  futurum  utilitati  ec- 
clesiae  et  necessitatibus  pauperum,  lau~ 
dabiliter  facit.  Bene  tamen  advertit 
HolzmanniSquod  eo  casu  cautio  adhi- 
benda  sit,  ne  morte  adveniente,  tales 
reditus  forte  a  consanguineis  diripian- 
tur. 

Quaer.  5.  An  clericus  qui  habet  ex 
suo  unde  vivat,  possitse  sustentare  ex 
reditibusbeneficii.Negantaliquipauci; 
sed  affirmandum  cum  Habert  le  Petro- 
cor.  "  Fagn.  i»  Anacl.  o  Holzm.  20  etc. 
communiter.  Recte  enim  aitFagn.  quod 
primis  ecclesiae  saecuiis  nulli  clerici 
admittebantur,  nisi  qui,  relictis  omni- 
bus  propriis  bonis,  de  solis  fidelium 
oblationibus  vivere  volebant.  Secundo 
autem  tempore,  si  id  servare  nolebant^ 
permittebatur  eis  vivere  ex  proprio  pa- 
trimonio;  modo  nihil  de  oblationibus 
exigerent.  Tertioderaum  tempore,  scil. 
postquam  clerici  portionem  suam  9 
mensa  episcopali  separatamhaberecoe- 
peruntetbeneficia  fueruntillis  credila, 
mos  inolevit  utipsi,separato  patrimo- 
nio,  ecclesiae  iaonis  viverent.  Et  hoc 
sane  est  rationi  naturali  oranino  con- 

(11)  D.  143.  (12)  Pr-iecise  in  c.  Sancimus  31, 

caus.  12.  q.  2.         (15)  2.  2.  q.  18S,  a.  7.  ad  4. 
(14)  Part.  4.  n.  207.      (13)  Loc.  c,      (16)  De  iii.>.». 
t.  4.  c.  21.  in  fin.         (17)  De  beue     c.  ult.  q.  8. 

(18)  C.  Si  quis,  de  pecc.  cler, 

(19)  Q.  3.  n.  27,  (20)  R   iOO. 


490  I-IB-  "1*  TRACT.  V.  DE 

sonum ;  iustum  enim  est  ut  qui  altari 
servit  de  altari  vivat,  iuxla  illud:  Quis 
militat  suis  stipendiis  unquam  *  ?  For- 
tene  divites  qui  reipublicae  inservien- 
tes  stipendiahabent,  iniuste  accipiunt? 
Per  accidens  autem  est  quod  sint  di- 
vJtes  vel  pauperes.  Et  hanc  senten- 
tiam  expresse  tenet  d.  Thom.  2.  Recte 
vero  limitat  s.  d.,  si  casus  occurreret 
quod  aliquis  pauper  esset  in  gravi  ne- 
cessitate ;  nam  tunc  ait:  In  tali  neces- 
sitate  peccaret  clericus  si  vellet  de  re- 
bus  eccleside  vivere,  dummodo  haheret 
patrimonialia  bona  de  quibus  vivere 
posset.  Ratio  patet,  quia  tunc  iam  ha- 
bens  superfluum  statui ,  pauperi  gra- 
viter  egenti  succurrere  tenetur. 

Quaer.  6.  An  sicut  beneficiarii  ero- 
gare  tenentur  superflua  in  usus  pios, 
ita  etiam  pensionarii.  Affirmant  San- 
chez  3  Mazzott.  *  et  Salm.  &  cum  Mol. 
et  Pal.  modo  pensio  sit  ecclesiastica, 
aut  detur  ecclesiasticis :  secus  si  sit 
merelaicalis  ob  titulum  mere  saecula- 
rem  et  detur  laicis  ob  obsequia  prae- 
stita,  puta  principibus,  equitibus,  etc. 
aut  si  detur  clericis  ob  aliquod  munus 
temporale ,  nempe  cantoris,  procura- 
toris,  etc.  Ratio,  quia  cum  haec  obli- 
gatio  sit  annexa  reditibus  beneficii, 
pen&io  illa  ecclesiastica ,  ex  fructibus 
beneficii  detracta,  transit  cum  eodem 
onere.  Satis  tamen  probabiliter  negat 
Lug.6  cum  Vasq.  Gigas  Cov.  etc.  et  ita 
decisum  habetur  in  Rota  Rom.  apud 
Azor.  Ratio,  quia  dum  pontifex  iustam 
ob  causam  extrahit  pensionem  ex  fru- 
ctibus  beneficii,  iam  eosdem  fructus 
applicat  in  usus  pios;  unde  fructus  isti 
uon  ferunt  secum  obligationem  ut  ite- 
rum  pie  apphcentur.  Idem  ait  Mastr. ' 
cum  Bon.  etc.  contra  Nav.  Azor.  etc. 
de  equitibus  commendatariis  s.  lacobi 
Calatravae,  Alcantarae  et  s.  Stepha- 
ui  Florentiae  etc.  quibus  a  Gregor.  xiii. 
iam  concessum  est  testari. 

(1)  1.  Cor.  9.  7.       (2)  2.  2.  q.  18S.  a.  7.  ad  3. 
(5)  Cons.  1.  2.  c.  2.  dub.  47.    (4)  Tr.  4.  d.  1.  q.  1. 
(o)  Tr.  12.  c.  2.  punct.  11.  §•  2.  n.  147, 
16)  D.  4.  n.  32.  (7)  D.  14.  q.  2.  a.  3.  u.  69. 

(8)  T.  2.  tit.  2.  c.  8.  S-  5-  (9)  0«  '"^'-  '•  ^- 

c.  4.  dub.  6.  n.  45.  (10)  T.  1.  ir.  2.  d.  143. 

(11)  Thcor.  iur.  1.  2.  c,  26.  ii.  7.  (12)  De  7. 

Draec.  c.  1.  n.  114.         (io)  P.  2.  lib.  7.  c.  9. 


VII.  PRAEC.  DECAL. 

492.Quaer.  7.  an  beneficiarii  expen- 
dentes  reditus  superfluos  beneficii  in 
usus  profanos  teneantur  ad  restitu- 
tionem.  Haec  quaestio  maghopere  in- 
ter  dd.  agitatur,  et  ideo  iu  eius  discus- 
sione  diutius  immorabor. 

Prima  sententia  probabilis  et  valde 
communior  inter  recentiores,  negat. 
Hanc  tenent  s.  Antonin.  8  Less.  9  Mol.  lo 
Cabass.ii  Sporeri2  Azor."  Vivai^Maz- 
zott.«  Sanch.16  Auacl."  Holzm.is  Sal- 
mant.i^cum  Pal.  Con.  etc.  Lugo^o  cum 
Soto  Gers.  Abul.  Vasq.  Adrian.  Tab. 
Covarr.  Cordub.  Arag.  etc.  Auctores 
huius  sententiae  diversis  rationibus  u- 
tuntur.  Maior  pars  eorum  sic  ratioci- 
natur:  omnes  clerici  antiquitus  in  com- 
muni  vivebant  et  bona  ecclesiastica 
singulis  distribuebantur,  prout  opus 
erat  ad  cuiusque  sustentationem ;  re- 
liquum  vero  applicabatur  fabricae  ec- 
clesiarum  et  pauperum  subventioni, 
Sed  Simplicius  papa ,  qui  creatus  est 
ann.  465. 21^  eo  quod  frigescente  cari- 
tate,  forte  episcopi  non  tam  fideles  es- 
sent  in  tali  distributione,  fructus  bo- 
norum  ecclesiasticorum  in  qudtuorpar- 
tes  divisit,  primam  applicando  episco- 
pis,  secundam  clericis ,  tertiam  fabri- 
cae  ecclesiarum,  quartam  pauperibus , 
Idque  confirmavit  Gelasius  22  et  Gre- 
gorius  23.  Hinc  dicunt  quod,  licet  ante 
hanc  divisionem  nullus  clericorum  ad 
ea  bona  ius  haberet,  post  divisionem 
tamen  eorum  dominium  ipsi  adepti 
sunt,  cum  illa  ab  ecclesia  ad  proprium 
usum  fuerint  eis  deputata.  Idque  con- 
firmant  ex  concilio  Trid.24ubi  praeci- 
pitur  quod  beneficiarius  omittens  re- 
citationem  horarum  privetur  dimidia 
parte  fructuum  quosratione  etiamprae- 
bendae  ac  residentiae  fecit  suos.  Ergo, 
ut  arguunt,  concilium  supponit  cle- 
ricum  vere  dominium  ipsorum  fru- 
ctuum  acquisivisse.  Ex  quibus  conclu- 
dunt,  obligationem  quam  habent  be-" 

(14)  Op.  de  beDef.  q.  2.  a.  3.  n.  2.         (IS)  Ibid. 
(16)  I,.  2.  Cons.  cap.  2.  d.  37.  n.  12.     (17)  Tr.  7. 


12. 

d.  4.  q.  3.  n.  34.  '  (18)  P.  4.  de  iust.n.  196. 
(19)  Tr.  12.  c.  2.  n.  ISS.  (20)  De  iust.  d.  4,  scct. 
1.  n.  2.  (21)  Can.  de  redilibus  28.  caus.  12.  q.  2. 
(22)  In  c.  Coucesso  26.  (23)  In  c.  Ccguoviniuf 
29.  dict.  caus.  12.  quacst.  2. 
(24)  Sess.  24.  c.  12.  de  refoim. 


DE  lUSTITIA  ET  lUKE 


491 


neficiarii  erogandi  superQua  pauperi- 
bus,  non  oriri  ex  iustitia,  sed  ex  vir- 
tute  religionis,  quae  non  obligat  ad 
restitutionera. 

Cabassutius  vero  <  cum  Azor.,  alia 
via  incedeos,  hanc  sententiam  tuetur; 
dicit  enim,  hanc  obligationem  benefi- 
ciariorum  erogandi  superflua  in  usus, 
pios  non  esse  de  lege  naturali  iusti- 
tiae,  quia  fundatores  beneficiorum  li- 
bere  et  sine  ullo  pacto  donant  clericis 
eorum  fructus ;  sed  esse  tantum  de  le- 
ge  ecclesiae,  quae  intendit  ipsos  obli- 
gare  virtute  religionis  vel  caritatis ,  ad 
applicandos  huiusraodi  fructus  super- 
fluos  in  usus  pios,  tamquam  bona  di- 
cata  Deo  et  ex  pietate  donata^  Nec  ob- 
stat  quod  ait  Navarr.  hanc  obligatio- 
nem  restitutionis  oriri  ex  praesumpta 
mente  testatorum  qui  videntur  bona 
reliquisse  cum  tacito  pacto,  quod  cle- 
rici,  detracta  suasustentatione,  reliqua 
in  pios  usus  expenderent.  Respondet 
enim  Cabassutius,  noluisse  quidem  te- 
statores  ut  sua  bona  luxui  clericorum 
tleservirent,  sed  non  censendum,  vo- 
luisse  eos  adstringere  ad  illam  obliga- 
fionem;  quemadmodum  quicumque  te- 
stator  minime  Intendit  ut  haeres  suus 
bona  relicta  dissipet,  si  tamen  ille  dis- 
sipabit,  non  ideo  peccabit  contra  iu- 
stitiam ,  quia  illa  testatoris  intentio 
non  fuit  in  pactum  expresse  deducta. 
Et  pro  hac  sententia  non  potest  negari 
fuisse  etiam  d.  Th.  uoniam  in  Summa 
2.  2.  q.  185.  art.  7.,  ut  censent  Salm., 
qula  ibi  loquitur  tantum  de  iis,  qua'e 
specialiter  sunt  suo  usui  (scilicet  bene- 
ficiarii)  deputata,  id  est  assignata  suae 
uecessariae  sustentationi ,  ut  contrarii 
explicant.  Sed  expresse  id  docet  in  Quod- 
lib.Q.  art.  42.  ad  3.  ubi  distinguit  bona 
ecclesiastica  assignata  pauperibus.ab  il- 
lis  quae  assignantur  clericis,  prout  sunt 
praebendae ,  de  quibus  ait,  ipsos  nul- 
lam  debere  restitutionem.  Haec  s.  do- 
ctoris  verba :  Aliter  ergo  dicendum  est 
de  illis  ecclesiasticis  bonis  quae  princi- 
faliter  sunt  attribuenda  necessitatibus 

(1)  Loc.  c.        (2)  Tr.  de  redit.  eccl.  q.  1.  n.  4. 
(5)  L.  4.  tr.  2.  c.  3.  n.  3.  (4)  De  bencf.  d.  4. 

i,.  2.  n.  9.  (S)  T.  4.  eoa.  tit.  c.  ult.  q.  7. 


pauperum,  et  ex  consequenti  necessitati' 
bus  ministrorum,  sicut  sunt  bona  ho^ 
spitalium  etc.  et  aliter  de  illis  bonis 
quaeprincipaliter  sunt  attributa  usibus 
ministrorum,  sicut  sunt  praebendae  cle- 
ricorum  et  alia  huiusmodi.  Nam  in  pri- 
mis  bonis  peccatum  committitur  non 
solum  ex  abusu ,  sed  etiam  ex  ipsa  re- 
rum  conditione,  dum  aliquis  in  suos  u- 
sus  assumit  quod  est  alterius :  et  ideo 
tenetur  ad  restitutionem ,  tamquam  de~ 
fraudator  rei  alienae.  In  secundis  vero 
non  committitur  peccatum,  nisi  per  ab~ 
usum:  sicut  et  de  bonis  patrimoniali- 
bus  dictum  est.  Unde  non  tenetur  quis 
ad  restitutionem .,  sed  solum  ad  poeni- 
tentiam  peragendam. 

Secunda  xevo  sententia  tenet  benefl- 
ciarium  obligari  ad  restitutionem;  ita 
sentiuDt  Nav.  2  Laym.3  Bon.  4  Petro- 
cor.  5  Habert  6  Concina  '  Roncaglia  s 
cum  Petr.  Soto  Archidiac.  Comit.  et 
Tanner.  item  Panorm.  Armill.  Angel. 
Maior.  Hostiens.  et  alii  apud  Lugo  ^. 
Dicunt  autem  hi  quod  ante  suppositam 
divisionem  clerici  minime  quidem  e- 
rantdominibonorumecclesiasticorum, 
cum  omnia  tunc  erant  communia;  undo 
quidquid  ipsi  praeter  necessariam  su- 
stentationem  sibi  vindicabantrestitue- 
re  tenebantur.  Probari  igitur  deberet 
divisio  praecepta  per  Simplicium ;  sed 
de  hac  divlsione  nullum  probatur  ve- 
stigium,  quinimo  (ait  Habert  1°)  mulla 
suadeut  divisionem  hanc  non  fuisse 
peractam,  cum  nullibi  videatur  sua 
portio  pauperibus  aut  fabricis  eccle- 
siarum  assignata.  Saltem  (dicunt)  de 
hoc  non  constat,  et  usque  dum  nori 
constat,  pauperes  ius  primaevum  re- 
tinent  ad  illa  bona  ecclesiastica ,  te- 
nenturque  beneficiarii  ex  iustitia  su- 
perflua  ipsis  ministrare. 

Nec  revera  probabile  videtur  id 
quod  adstruit  Cabassutius,  nempe  quod 
testatores  intenderint  bona  sua  in  do- 
minium  clericorum  relinquere;  potius 
enim  praesumendum,  ipsos  relinquer'? 
voluisse  ea  ia  manus  ecclesiae,  ut  ip?<i 

(6)  De  iust.  c.  2i.  (7)  T.  2.  diss.  6.  c.  18. 

(8)  De  praec.  7.  c.  6.  reg.  in  praxi. 

(9)  De  iust.  d.  4.  n.  1.  (10)  hoc.  c. 


492  UB.  III,  TRACT.  V 

postmodum  per  suos  praeiatos  mini- 
stris  bona  illa  committeret,  ut  ex  eis 
ipsi  sustentarentur  et  superfluum  pau- 
peribus  erogarent.  Et  quod  haec  fuerit 
intentio  fundatorum  testatur  concilium 
aquisgranense  ann.  816.  ubi '  dicitur: 
Fideles  ob  animarum  suarum  remedium 
suis  facultatibus  sanctam  locupletem 
fecerunt  ecclesiam,  ut  his  et  milites 
Christi  alerentur  et  ecclesiae  exorna- 
rentur  et  pauperes  recrearentur.  Unde 
plures  aa.,  ut  Fill.  Petroc.  Thomassin. 
et  Nat.  Alex.,  constanter  sentiunt  num- 
quam  beneficiarios  dominium  adeptos 
esse  fructuum  beneficiorum.  Sed  quid- 
quid  sit  de  voluntate  testatorum,  de 
qua  non  constat,  prout  utique  etiam 
constare  deberet ,  ut  certe  dici  posset 
eos  dominium  talium  bonorum  in  cle- 
ricos  transtulisse:  saltem  ecclesia  quae 
bonorum  ecclesiasticorum  (ut  omnes 
fatentur)  supremum  dominium  habet, 
noluit  suos  ministros  eorum  aliud  a- 
cquirere  dominium,  nisi  limitatum 
cum  onere  scilicet  superfluum  redden- 
di  pauperibus,  ut  valde  probabiliter 
ex  Tridentino2  ut  supra^  tenent  Ronc. 
Bon.  Laym.  cum  Palud.  et  non  dissen- 
tit  Habert.  Prout  enim,  si  alicui  den- 
tar  centum  aurei  ad  peregrinationem 
agendam,  cum  pacto  ut  quod  superest 
pauperibus  eroget,  iste  acquirit  domi- 
nium  centumaureorum,sed  gravatum, 
ita  ut  teneatur  ex  iustilia  superfluum 
pauperibus  elargiri,  ita  et  beneficia- 
rius.  Quod  autem  ecclesia  revera  hoc 
dominium,  si  concessit,  limitatum  qui- 
dem  concesserit  beneficiariis ,  cum  o- 
nere  certo  superfluum  distribuendi 
pauperibus,  pluribus  probatur  testi- 
moniis.  Gratianus  ^  quaerit  an  mensa 
communis  scindi  potuerit  in  plures 
praebendas.  Respondet  affirmando,  eo 
quod,  sicut  superflua  mensae  commu- 
nis  olim  erant  pauperibus  erogauda, 
sic  hodie  superflua  cuiusque  prae- 
bendae;  quo  Gratianus  ostendit  quod 
sicut  antiquitus  ecclesiasti«i  onus  iu- 
slitiae  habebant  superfluum  bonorum 
communium  pauperibus  distribuendl, 
sic  eliam  habent  posteaquam  praeben- 

(l^  Cau.  IIG.         (2)  Loc.  c.         (3)  Caus.  12. 


DR  VTI.  PBAEC,  DGCAlt. 

das  inceperint  possidere.  Ita  et  prae' 
bendae  ecclesiasticorum  (verba  Gratiani, 
eadem  caritate  manente  pie  et  religiose 
possunt  distribui;  nec  tunc  rebus  eccle- 
siae  ut  propriis,  sed  ut  communibus  u- 
tilitatibus  deserviturae.  Ex  quo  patet, 
praebendas  non  iam  institutas  fuiss© 
ut  essent  totaliter  propriae  clericorum, 
sed  eis  reale  onus  aliorum  piorum  u- 
suum  annexum  esse.  Item  in  conc. 
mediol.  1 .  ann.  1 565.  sub  d.  Carolo  Bor- 
romaeo  *  sic  dicitur :  Si  vero  qui  bene- 
ficia  ecclesiastica  obtinent^  quorum  fru- 
ctus  ad  eos  sunt  attributi:  si  uberiores 
sint,  quam  ad  tuendam  vitam  requira- 
tur^  dv^itare  non  debent,  ad  eum  finem 
hano  copiam  illis  esse  attributam,  ut 
praeter  ea  quae  ad  victum  satis  essent, 
suppeterent  etiam  quibus  eorum  pau- 
perum  inopiasublevaretur.  Etidem  san- 
citura  fuit  de  episcopis  in  capitulari- 
bus  Caroli  Magni  5  ubi :  Episcopus  ec- 
clesiasticarum  rerum  potestatem  habeat 
ad  dispensandum  erga  omnes  qui  indi- 
gent;  participet  et  ipse  quibus  indiget. 
Item  d.  Petrus  Damianus  apud  Baro- 
nium  6  sic  quemdam  episcopum  mo- 
net:  An  ignoras  quia  ad  hoc  ecclesiis 
praedia  conferuntur^  ut  ex  eis  pauperes 
sustententur<?  Deinde  subdit  quod  prio- 
ribus  saecullsagri  ecclesiaedonati  ven- 
debantur  et  pretiumdistribuebaturpau- 
peribus :  sed  postea,  procedente  tempo- 
re  ecclesiarum  rectoribus  visum  est^  ut 
ipsa  potius  praedia  traderentur,  ut  sci- 
licet  non  modo  clericos  ecclesia  pasce^ 
ret,  sed  et  refrigerii  stipem  indigenti- 
bus  ministraret. 

His  tamen  non  obslanlibus,  nequit 
negari  primam  sententiam  esse  satis 
probabilem,  praeserlini  ex  auclorilato 
s.  Thomae  (iuxta  eius  verba  supra  re- 
lata)  qui  supponit  et  asserit  pro  cerlo 
factam  fuissepraefatam  divisionem  bo- 
norum,  et  ideo  absolute  ipse  eximit 
clericum  a  restitutione,  si  bonis  eccle- 
siasticis  abutitur.  Praeterquara  quod, 
ut  scribit  quidam  doctus  neolericus, 
non  iam  papa  Simplicius  divisiooem 
illara  introduxit,  sed  ipsam  inlrodu- 

q.  1.  post.  c.  2o.  el  27.     (4)  P.  39.         (S)  L.  6  e, 
SS.  in  COQC.  Gall.  2.  p.  429.         ^  (G)  Ao.  10S*t 


DE  lUSTITIA  ET  lURE 


453 


ctam  invenit,  et  dumtaxat  ipse  execa-  \ 
tionem  eius  praecepit,  prout  clare  e-  { 
ruitur  ex  illius  epistola  scripta  ad  FIo- 
rentium  aliosque  episcopos,  adversus 
episcopum  Gaudentium ,  qui  praeter 
portionem  propriam  tres  alias  partes 
sibi  usurpaverat:  unde  pontifex  prae- 
cipit  auferri  ab  eo  omnem  talium  bo- 
norum  administrationem  ,  ipsumque 
teneri  ad  restituendum  portiones  quas 
per  triennium  exegerat.  Simul  etiam 
(verba  sunt  Simplicii)  de  reditibus  ec- 
clesiae  vel  oblatione  fidelium ,  quid  de~ 
ceat  nescienti,  nihil  licere  permittat: 
sed  sola  ei  ex  his  quarta  portio  remit- 
tatur ....  Cui  etiam  hoc  specialiter prae- 
cipimus  imminere,  ut  tres  illas  portio- 
nes  quas  per  triennium  dicitur  sibi  tan- 
tummodo  vindicasse^  restituat^.  Qua- 
propter  non  incongrue  fautores  primae 
sententiae  concludunt  ex  divisione  exe- 
cuta,  bona  clericis  attributa  iam  tran- 
siisse  in  eorumdominium.  Quod  vide- 
tur  confirmari  a  Tridentino,  ut  supra* 
verbis  illis,  fructuum^  quos  ratione  et- 
iam  praebendae  ac  residentiae  fecit 
suos.  Insuper  ex  conc.Lateranensi  v.' 
ubi  dictum  fuit,  quod  beneficiarius  of- 
ficium  post  sex  menses  a  possessione 
beneficii  omittens,  fructus  suos  non  fa- 
ciat ;  ergo  si  officium  uon  omittit,  iam 
facit  suos. 

Quaer.  8.  An  douo  accipiens  a  bene- 
ficiario  haec  bona  superflua,  peccet 
graviter  et  teneatur  ad  restitutionem. 
Quod  ad  restitutionem  pertinet,  eum 
teneri  negant  omnes  aa.  qui  in  prae- 
cedenti  quaestione  censent,  beneficia- 
rium  non  obligari  ex  iustitia  ad  talia 
bona  in  pios  usus  eroganda.  Nos  ta- 
men  distinguendum  putamus.  Si  bene- 
ficiarius  ob  talem  donationem  non  red- 
datur  impotens  ad  satisfaciendum  prae- 
fatae  suae  obligationi,  nihil  tenetur  re- 
stituereaccipiens,  cum  valde  sit  proba- 
bile,  ut  docent  Laym.  Bon.  Palud.  et 
Ronc,  ut  supra  retulimus,  quodbenefi- 
ciarius  bene  habeatdominiumfructuum 

(1)  Aj-.  Harduin.  in  coUect,  conc.  t.  2.  pag.  804. 
(2)  Sess.  24.  c.  12.  de  ref.  (3)  Sess.  9.  can.  10. 
S.  SlaUiimus.  (4)  D.  4.  n.  48.  (6)  Ex  Hom.  Af. 
tj'.  10.  n.  8.  debct  maiorem  partem  ijauperilnis  re- 


superfluorum,  etsi  gravatum  onere  illos 
in  pios  usus  eiargiendi.  Ergo  si  eos  do- 
nat,  suum  donat,  et  aliunde  iam  pote- 
rit  satisfacere ;  quod  si  non  faciat ,  id 
proveniet  ex  sua  malitia,  non  ex  acce- 
ptatione  donatarii,  ut  recte  ait  Lug.  ^. 
Si  vero  per  talem  donationem  clericus 
redditur  impotens,  dicimus  probabi- 
lius  accipientem  teneri  ad  restitutio- 
nem,  iuxta  nostram  sententiam  ,  qua 
tenuimus ,  beneficiarium  obligari  ex 
iustitia  dare  superflua  pauperibus;  tunc 
enim  donatarius  accipiendo  vere  influit 
in  damnum  pauperum,  qui  ius  habent 
ad  illa  bona,  prout  in  simili  casu  dice- 
mus  n.  612.  et  fusius  probabimus  de 
contract.  n.  722.  Dixi  probabilius;  non 
enim  nego  posse  accipientem  excusari 
a  restitutione  propter  probabilitatem 
contrariae  sententiae,  intellige  quoad 
partem  iuxta  proportionem  talis  pro- 
babilitatis  ^,  si  accepit  cum  dubia  fide; 
quod  si  vero  in  bona  fide  acceperit, 
probabilius  est  non  teneri  eum  ad  ali- 
quid  restituendum,  iuxta  dicta  lib.  \. 
num.  35. 

Sed  admissa  sententia  contraria  tam- 
quam  probabili,  scilicet  quod  absit 
peccatum  contra  iustitiam,  nunc  du- 
bium  occurrit  an  accipiens  peccet  co- 
operando  peccato  donantis  contra  re- 
ligionem  aut  caritatem,  ut  supponunt 
praefatae  sententiae  auctores.  Affir- 
mant  Mazzott.  6  et  Sanch. '  citans  Nav. 
Sylv.  etc.  communiter  ut  asserit.  Ra- 
tio,  quia  accipiens  vere  cooperatur  ad 
consummationem  peccati  donantis,  con- 
currendo  ad  translationem  dominii  rei 
donatae,  quod  nou  transfertur  nisi  per 
acceptationem.  Sed  probabilius  (iuxta 
illam  seutentiam)  dicimus  cum  Lugo  8 
Busemb.  l.  4.n.  183.  Holz.  9  et  Salm.  w 
accipientem  non  peccare  neque  contra 
religionemneque  contra  caritatem,  nisi 
petat  vel  inducat  ad  donandum.  Non 
contra  religionem,  quia  tunc  ipse  mi- 
nime  cooperatur  peccato  donantis ;  li- 
cet  enimdominium  rei  non  transfera- 

tatis  esse  videatur  seoteutia,  quod  beneficiarius  ex 
iustitia  ohligetur  dare  supernua  pauperibus. 
(6)  Tr  4.  diss.  2.  q.  1.     (7)  Cons.  c.  2.  d.  38.  n.  14. 
(8)  D.  4.  scct.  5.  u.  49.     (9)  P.  4.  de  iust.  n.  221. 


*J  •     «w*    II.    U*    UCUUlt    lllUtUi  Clll     liai  dUlll    IMIUUUI  ll.f  119  1  U-  tUJ     U,     **,    SU^i*    O.     U.    'S*f.  («/J     JT  •    •»,    ilU    lll£ 

'tliUiGve,  cum  ipsi  auctoii  paulo  ma^oiis  proLabiU-  *   (10)  Tr.  12.  c.  2.  punct.  11.  §.  2.  u.  i\Z 


494 


LIB.  III.  TRACT.  V. 


tnr  sine  eius  acceptione,  tamen  pec- 
catum  donantis  iam  per  ipsam  obla- 
tionem,  etiam  externe,  omnino  con- 
summatum  est;  per  accldens  autem  se 
habet  quod  oblatio  effectum  habeat  vel 
non,  per  acceptionem  vel  refutatio- 
nem  donatarii ;  prout  nihil  minuit  vel 
addit  ad  peccatum  homicidae,  quod  ex 
vulnere  lethali,  ab  ipso  iuflicto,  mors 
vulnerati  sequatur  vel  non.  Neque  con- 
tra  caritatem  ratione  damni  quod  ex 
illa  donationepauperibus  obvenit,  quia 
caritas  non  obligat  hominem ,  ut  cum 
suo  aequali  incommodo  alienum  nocu- 
mentum  evitet ,  prout  ait  Lugo  *  cum 
Less.  Semper  intellige,  si  acceptet  cum 
bona  fide,  ut  mox  supra  iimitavimus. 
An  autem  regulares,  facti  episcopi , 
possint  libere  disponere  de  bonis  ec- 
clesiasticis  et  patrimonialibus.  Proba- 
bilius  negatur.  Vide  dicenda  l.  5.  de 
statu  relig.  n.  2.  ubi  Salm.  cum  aliis 
secus  dicunt  de  bonis  patrimonialibus. 

DS  ACQUISITIONB   DOUINII 

493.  Tribus  modis  dominium  acqui- 
ritur :  1 .  lure  naturali  seu  gentium.  2. 
lure  civili  aut  canonico,  scilicet  per 
praescriptionem  etusucapionem.  3.  Vo- 
luntate  privata  hominum,  per  contra- 
ctus.  Addi  posset  alius  modus,  iurebel- 
li ;  sed  iste  magis  pertinet  ad  ius  gen- 
tium.  lure  autem  gentium  pluribus  mo- 
dis  dominium  acquiritur. 

Et  I.  Occupatione ,  ex  illo  textu  : 
Quod  enim  ante  nullius  estj  id  naturali 
ratione  occupanti  conceditur  2.  Quid  de 
thesauris  inventis?  Vide  infra  n.  602. 
Quid  de  venatione  et  piscatione?  Vide 
n.  604.  et  61 4.  Certum  autem  est  omnia 
bona  inventa  restituenda  esse  domino 
certo ,  si  iste  inveniatur.  An  vero  post 
iuquisitionem,  domino  non  invento,  sit 
obligatio  restituendi  res  inventas  pau- 
jieribus.  Triplex  adest  senteutia.  Vide 
dub.  5.  n.  603. 

494.  U.  Acquiriturdominium  noiwYo- 
te,  per  quamnostrafiuntquae  nascuntur 
a  propriis  animaIibus'.Hinc  ad  usufru- 
ctuarium  spectant  partus  ovium,  equo- 

(1)  Loc.  c.  n.  80.  (2)  J.  Feiae,  Iiislit.  de 

rcr.  divis.      (3)  Ex  §.  1.  Item  cap.  eod.  loc.  Instit. 
(4)  Ex  §.  Praeterea  eod.  loc.  (S)  Ibid. 

{C)  S.  Cuin  ex  alien.  eod.  loc.     (7)  Ex  §.  31.  il)id.  j 


DE  VII.  PRAEC.  DECAL. 

rumetc.,salvosempernumeromatrum. 

495.  III.  Alluvione,  qua,  si  aliquid  la- 
tenteretinsensibilitertuofundoadiicia- 
tur,  tibi  acquiritur.  Secus  autem,  si  p;i- 
tenter  adiiceretur  pars  de  praedio  al- 
terius,  tunc  enim  ipsa  ad  eumdem  per- 
tineret  *.  Statutum  etiam  est  &  quod  si 
alveus  fluvii  divertat  ad  aliam  partem, 
novus  alveus  sit  publicus  aut  alterius , 
si  iste  esset  fluvii  dominus;  antiquus 
autem  alveus  accrescet  iis  qui  agros 
utrinque  habent. 

496.  IV.  Specificatione^  quando  forma 
datur  in  alienam  materiam ,  v.  gr.  si 
bona  fide  ex  aliena  lana  vestem  tibi 
conficias,  dominus  illius  efficeris,  do- 
mino  lanae  pretium  solvendo  cum  ali- 
quibus  tamen  limitartionibus  6,  idem , 
si  facias  preliosam  picturam  vel  scri- 
pturam  in  vili  tabula  vel  tela  aliena, 
ut  ait  Tamb. ''.  Secus  tamen  esset  si  da 
alienis  uvis  vinum  faceres :  illud  enira 
ad  dominum  uvarum  pertinet;  ita  Tam- 
bur.  Sed  contradicit  Croix  »,  qui  et- 
iam  ait  9,  quod  si  ex  alieno  frumenlo 
farinam  facias,  farina  sit  tua.  Et  idem 
dicit,side  aliena  quercu  facias  navem*** 
cum  Haunold.  Secus  vero  si  navem  fa- 
ciasdeasseribusalienis,quia  tunc  navis 
adhuc  in  primos  asseres  reduci  posset. 
Probabilius  autem  additCroixH  cum 
Gloss.  12  et  Haun.  contra  alios,  ad  ac- 
quirendum  dominium  per  specificatio- 
nem,  bonam  fidem  requiri. 

497.  V.  Accessione^  quando  alicui  rei 
accedit  ornamentum,  licet  pretiosius, 
puta ,  si  vesti  tuae  intexetur  purpura 
aliena,  veltuo  auroaliena  gemma,  pur- 
pura  et  gemma  a  te  acquiritur  is.Limi- 
tanl  dd.  nisi  ornamentum  facile  divelii 
posset.  Croix  *''  cura  Lugo. 

498.  VI.  Confusione  vel  commixtione. 
Confusio  est  quando  duo  corpora  ii- 
quida  aut  liquefacta  (eiusden  sive  al- 
terius  speciei)  ita  coeunt  in  unum ,  ut 
post  confusionem  nuUa  pars  assignari 
possit  quae  deutroque  non  participet: 
ulpote  si  misceatur  vinum  cum  vino  , 
aurum  cum  auro  vel  argentum  cuiu 

(8)  L.  3.  p.  2.  n.  121.    (9)  N.  123.     (10)  N.  124 
(11)  N.  123.  (12)  Ad  §.  23.  luslit. 

(13)  §.  Sl  tamen,  eod.  loc. 
(11]  Ibld.  u.  !2G. 


va  losTirKA  ur  »o„„ 


493 


stannoelc.  Commixtio 'dniemest,  quan- 
do  miscentur  solida ,  ut  nummi  cum 
nummis  ,  frumeutum  cum  frumento  , 
ita  ut  de  quovis  grano  separato  dici 
non  possit,  quod  illud  sit  utriusque 
materiae.  Croixi.  His  positis,  sciendum 
quoad  confusionem^  quod  si  confusio 
consensu  dominorum  vel  casu  sit  fa- 
cta ,  tunc  res  erit  communis  et  iudicis 
arbitrio  dividenda^.  Vide  Tamb.^  cum 
Pal.  Croix*.  Si  veroconfusio  altero  ne- 
sciente  vel  invito  sit  facta,  tunc  domi- 
nium  rei  tibi  acquiritur ,  si  opera  tua 
facta  sit  confusio  et  amplius  sit  tua 
maior  materiae  pars ;  leneris  tamen  rei 
alienae  pretium  solvere  ^.  Ratio ,  quia 
tunc  aliena  res  habetur  ut  accessoria 
ad  rem  tuam.  Non^ero,  si  tua  pars  es- 
set  modica.  Tamb.  ^  cum  Azor.  Quod 
si  res  sint  aequales,  tuuc  tota  materia 
erit  communis.  Tamb.  '.  Quoad  com- 
mixtionem  autem,  si  haecsit  pecuniae, 
habetur  lex  expressa,  quod  miscens  a- 
lienam  cum  pecunia  sua,  animo  domi- 
nium  totius  habendi ,  totius  sit  domi- 
nus,  etiam  altero  inscio  vel  invito:  nam 
In  l.  Si  alieni^  ff.  de  solutionibus.,  sic  di- 
citur :  Si  alieni  nummi ,  inscio  vel  in- 
vito  domino  ,  soluti  sunt ,  manent  eius 
cuius  fuerant.  Sed  si  mixti  essent^  ita 
ut  discerni  non  possent ,  eius  fieri  qui 
accepit ,  in  libris  Cai  scriptum  est ;  ita 
ut  furti  actio  domino  cum  eo  qui  dedis- 
set,  competeret.  Hinc  etiam  quando  mix- 
tio  quae  discerni  non  potest ,  facta  sit 
mala  fide,  nummi  fiunt  accipientis  sive 
furis.  Hoc  tamen  intelligendum  quando 
maior  pars  pecuniae  sit  miscentis;  se- 
cus  si  minor  vel  aequalis ,  quia  tunc 
tolus  cumulus  communis  erit,  ut  Lugo 
Mol.  Vasq.  et  Dic.  ap.  CroixS.Et  idem 
esset ,  si  commixtio  casu  vel  consensu 
dominorum  facta  fuisset,  ut  diximus». 
499.  Quaeritur  autem  an  idem  quod 
in  nummis,  currat  in  mixtioue  aliarum 
rerum,  frumenti,  leguminum  etc.  Ne- 

(1)  h.  5.  p.  2.  n.  116.  (2)  Ex  S-  Si  duorum 

U7.  eod.  Inst.     (3)  Dec.  1, 8.  tr.  3.  c.  5.  §.  4.  a.  11. 
(4)  L.  3.  p.  2.  n.  117.         (S)  Ex  dicto  §.  2S. 
(6)  Ibid.      (7)  Eod.  loc.       («)  li.  5.  p.  2.  n.  118. 

(9)  \ide  dict.  $.  27.  et  28.  Quod  si,  eod.  Instit. 

(10)  Iii  d.  I.  Si  alieni.  (11)  Tbeoi.  mor.  tr.  7. 
<l.  S.  q.  3.  u.  28.  et  2<J.  (12)  Ibid.  n.  119. 


gant  Glos.^OAnac^*  cumHen.  ap.Croix<2 
quia  dicunt,  id  tantum  de  pecunia  sta- 
tutum  fuisse  ob  specialem  rationem  . 
quoniam  pecuniae  sunt  in  quotidiano 
hominum  commercio,  cui  valde  ofiice- 
re  posset,  si  earum  dominium,  cum  mi- 
scerentur,  incertum  maneret.  Sed  Lu- 
go  13  et  DicastiU.  afiirraant  omnes  res 
quae  postmixtionemdiscerni  nequeunt, 
a  miscente  acquiri ,  ob  generalem  ra- 
tionem  quam  assignat  Glossa  **,  scilicet 
quod  mixtio  aequivalet  rei  consum- 
ptioni.  Et  hanc  Tamb.  *5  asserit  esse 
communem  cum  Lessio  Sylv.  Vasquez 
et  aliis  *6.  Quandoquidem,  ut  advertit 
Tamb.^miscens  habeat  animumacqui- 
rendi  dominium;  vel  saltem  contra- 
riam  voluntatem  non  habeat  et  pars 
sua  sit  principalior. 

Notandum  autem  quod  si  res  extat 
in  cumulo  permixta,  sive  apud  furem 
sive  apud  alium ,  domino  illius  prout 
habenti  ius  in  re  retinentique  domi- 
nium  una  cum  fure,  pro  sua  parte  prae 
omnibus  creditoribus  est  satisfacien- 
dum ;  imo  potest  ipsemet  ex  cumulo 
accipere  quantum  suum  est.  ItaLess.^* 
et  Salm.i9  cum  Pal.  et  TruU.  Et  pro- 
bant  ex  l.  3.  §.  Pomponius^  ff.  de  rei 
vindicat.  ubi  sic  :  Si  quid^  quod  eius- 
dem  naturae  esty  ita  confusum  est  atque 
mixtum  ,  ut  separari  nequeat ,  non  to- 
tum  sed  pro  parte  vindicandum.  Hoc 
quidem  probabile  est;  sed  non  minus 
probabile  est,  ut  dicuntLug.20  Sanch.21 
et  Tamb.  22  (quj  ceterum  probabilem 
censet  sententiam  Less. )  quod  fur  per 
commixtionem  devenit  absolutus  do- 
minus  totius  cumuli ,  ita  ut  iure  possit 
domiuium  illius  in  alium  transferre  , 
cum  onere  aliunde  restituendi  debi- 
tum.  Tantum  ait  Pal.  23  quod  dominus 
lei  permixtae  habebit actionem  implo- 
randi  a  iudice,  ut  ex  cumulo  illo  par- 
tem  suam  ei  adiudicet. 

500.  VII.  Aedificatione  ex  §.  Cum  in 

(13)  De  iust.  d.  6.  n.  164.  (14)  In  d.  1.  Si  alieni. 
(15)  D.  1.  n.  17.  (16)  Ex  1.  Idem.  Pompouius,  IV. 
dereivindic.  (17)  N.  18.  (18)  L.2.  c.20.  n.lS7. 
(19)  De  coutr.  c.  5.  punct.  12.  u.  110.  (20)  De  iusi. 
d.  6.  n.  166.  et  172.  (21)  Dec.  1.  1.  c.  23.  n.  54 
(22)  De  rest.  cap.  3.  §.  3.  n.  26. 
C23J  De  iust,  d.  uii.  p.  21  o.  S. 


496 


LIB.  in.  TRACT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DECAL 


suo,  Inst.  de  rer.  divis.  %.  29.  ubistatui- 

tur,  quod  si  tu  aedifices  in  solo  tuo  de 

aliena  materia,  omne  cedat  solo,  sed  te- 

nearis  reddere  duplum  pretii  illius  ma- 

teriae :  et  si  aedificium  ruat,  possit  do- 

ininus  materiam  illam  sibi  vindicare. 

Vide  Croix  *.  E  converso  in  §.  30.  sta- 

tuitur,  quod  si  aedifices  scienter  ex 

materia  tua  in  solo  alteriQS,  aedificium 

illius  est ,  et  tu  materiae  dominium  a- 

mittis.  Ex  quo  colligitur,  in  eo  casu  ne 

pretium  quidem  illius  te  posse  repete- 

re,  quia  praesumptio  fit,  te  donare  vo- 

luisse,  Secus  autem  si  constet  te  no- 

luisse  donare  2.  Tunc  enim,  diruto  ae- 

dificio,  potes  tuam  materiam  vindica- 

re  et  interim  etiam  pretium  repetere 

ex  aequitate,  iuxta  utilitatis  aestima- 

tionem,  ut  Croix^  cum  Ills.  et  Haun. «. 

501 .  Ylll.  Plantatione,  ex  §.  31 .  ubi  sta- 

tuitur,  quod  si  tu  pouas  alienam  plan- 

tam  in  solo  tuo,  illa  tua  fiat:  sic  e  con- 

verso,  si  ponas  tuam  in  solo  alterius , 

planta  illius  erit,  si  iam  radices  ege- 

rit.  Et  ibi  pariter  statuitur  quod  plan- 

ta  posita  prope  confines  fundi  alieni , 

quae  in  illum  radices  iecerit,  sit  com- 

munis.  Vide  CroixS.  Notandumhic  au- 

tem,  non  licere  arboris,  in  alieno  fun- 

do  positae,  succidere  radices  aut  ramos 

porrigentes  se  in  agrum  proprium,  nisi 

alter  monitus  eos  tollere  nollet,  ut  di- 

cunt  Schneider  et  alii  apud  Croix  6.  I- 

dem  quod  dictum  est  de  planta  statui- 

lur  de  frumento  sato,  quod  etiam  solo 

cedit,  ex  §.  32.  Et  qui  seminaverit  ma- 

la  fide ,  neque  expensas  repetere  pot- 

est,  ut  Croix'  cum  Haun.  Pariter  in  §. 

33.  staluitur,  ut  litterae,  licet  aureae , 

cedant  chartis :  sed  hodie  ex  consuetu- 

dine,  asserit  Croix  ^  cum  IUs.  et  Haun. 

contrarium  vigere, 

502.  IX.  Perceptione  fructuum,  si  fa- 
cta  sii  bona  fide  et  fructus  sint  consum- 
pti9. 

503.  X.  Traditione  per  quam  domi- 


504.  lure  autem  positivo  civili  seu 
canonico  acquiritur  dominium  per  prae- 
scriptionem  seu  usucapionem^  quae  pro- 
prie  dicitur  de  rebus  corporalibus  fieri. 
Ad  praescriptionem  quatuor  requirun- 
tur  conditioues,  1.  Bona  fides.  2.  Titu- 
lus  iustus.  3.  Continuata  possessio.  4. 
Ut  res  illa  praescribi  possit. 

I.Igitur  conditio  est  bona  fides^^qaa. 
quis  prudenter,  non  iam  ex  ignorantia 
crassa,  credatrem  esse  suam,  Hincqui 
ab  initio  dubitat  an  res  sit  sua  uequit 
inchoare  possessionem.  Si  vero  ad  pos- 
sessionem  bonae  fidei  dubium  super- 
venit,  praescriptio  noninterrumpitur; 
modo  interim  diligentia  adhibeatur  ad 
veritatem  inquirendam.  Idem  tenet  A- 
naclet.  12  tamquam  communius  et  pro- 
babilius,  Vide  dicenda  n.  511, 

505.  2.  Conditio  est  titulus  iustus , 
puta  emptionis,  donationis  etc.  saltem 
rationabiliter  sive  probabiliter  prae- 
sumptus  etsi  revera  non  intervenerit. 
Notandum  tamenquod  tltulusnon  sem- 
per  requiritur ,  sed  tantum  quando 
praesumptio  est  contra  possessorem  , 
ut  mox  dicemus,  Ad  praescribendum 
autem  sufficit  titulus  coIoratus.Croix'^ 
cum  communi.  Sufficit  etiam  titulus 
existimatus,  puta  si  existimes  rem  pa- 
tri  tuo  fuisse  donatam.  Vide  Croix  ^^. 

506.  3.  Conditio  est  continuata  pos^ 
sessio  per  tempus  a  iure  definitum,  Si 
enim  adsit  titulus,  res  usu  consumpti- 
biles  seu  mobiles,  triennio  praescribun- 
tur,  ex  l.  un.  cod.  de  usuc. et%.\.  Instit. 
de  usuc.  ubi  cautum  est,  ut  res  quidem 
mohiles  per  trienniumusucapiantur.  Bo- 
nac,  tamen  ^^dicit,  hocesse  inter  prae- 
sentes,  sed  inter  absentes  requiri  qua- 
tuor  annos:  sedhanc  distinctionem  nec 
textus  agnoscit,  nec  caeteri  dd.:  nam 
Less.  '6  cum  comm,,  Verde  ^^  Anacl.  is 
iudistincte  ibi  dicunt ,  sufficere  trien- 
nium  ad  mobilia  praescribenda.  Idem 
dicit  Croix^s,  Et  adhuc  pro  rebus  spe- 


nus  vult  in  alterum  alienare  suae  rei  |  ctantibus  ad  ecclesiam,  ut  Mol,  Layra 


dominium  •<>. 

(i)  Loc.  c.  n.  128.     (2)  Ex  1.  2.  c.  de  rei  vindic. 
(o)  N.  130.  (4)  Ex  1.  58.  (I.  de  pet.  haeied. 

(S)  L.  c.  11.  152.  (6)  D.  D.  132.  (7)  D.  n.  132, 
(8)  N.  154.  (9)  §.  Si  quis  a  non  doiniiio,  cod.Iust. 
(10)  ^.  Pcr  liadilionem,  eod.  Instit.       (11)  Ex  reg. 


Palaus  Sanchez  Lugo^o.  (contra  Syiv. 

2.  iur.  in  6.  (12)  D.  6.q.  2.  n.  12.  (15)  L.  3. 
p.  2.  n.  498.  (14)  N.  499.  (13)  De  r.jsliluU 
q.  ult.  p.  2.  S-  2.  (16)  L.  2.  c.  6.  n.  22. 

(17)  Inst.  civ.  I.  2.  de  usucap.  Lemma  8.  n.  4Sf 

(18)  L.  c.  n, 21.    (19)  L.  3.  p.  2.  n.  529.    (20)  II. 


HE  lUSTITIA  liT  IUrv2 


tyj 


Covar.  Less.  etc).  Busembaus  aulem 
de  restit.  n.  610.  circa  fin.  cum  Trull. 
et  Salon.  dicit,  quod  ad  praescriben- 
dos  fructus  collectos  sufficit  biennium 
inter  praesentes  et  quadriennium  in- 
ter  absentes. 

507.  Debita  ex  rebus  mobilibus,  si- 
cut  etiam  fructus,  pari  modo  ac  mobi- 
lia  praescribuntur,  Croix  i  cum  Dicast. 
et  pluribus  :  quia  accessorium  sequitur 
principale.  Aliae  vero  actiones  non 
praescribuntur  nisi  per  30.  annos.  Vide 
Croix  2. 

Si  quis  per  triennium  possedit  be- 
neficium  ecclesiasticum  vel  ipsius  fru- 
ctus,  iam  praescribit  ex  regula  cancel- 
lariae  relata  in  extensum  apud  Croix  3. 
Etiamsi  titulus  fuerit  nullus,  ut  Croix< 
cum  Nl  /.  Sot.  Sa  Less.  etc.  conlra  a- 
lios :  modo  absit  ingressus  simoniacus 
vel  intrusio.  ut  dicitur  in  regula  prae- 
dicta  cancellariae.  Ingressus  autem  si- 
moniacus  est,  si  quis  sciens  simoniam 
a  se  vel  ab  alio  tertio  commissam,  in- 
grediatur  beneficium.  Croix^.  Vide  di- 
cta  de  simon.  n.  1 1 1 .  Secus  vero  si  fuerit 
a  tertio,  ipso  contradicente,  ac  deinde 
ignorante  simoniam,  ut  dictum  est  n. 
111.  utque  dicit  Croix  6  cum  Lessio 
Suar.  Sanch.  Pal.  Luca  etc.  Vel,  si  post 
simoniam  supervenerit  titulus  colora- 
tus.  Croix  cum  Gom.  et  Chokie  contra 
Lugo  '.  Ad  excludendum  autem  bene- 
ficiatum ,  simonia  debet  esse  utrinque 
completa,  CroixS.  Vide  dicta  n.  106. 
Intrusio  deinde  intelligitur,  si  ipse  se 
immittit  in  beneficium  sine  vera  coUa- 
tione  aut  institutione  aut  confirmatio- 
ne  aut  expeditione  litterarum  ponlifi- 
ciarum-,  vel  si  post  excommunicatio- 
nem  ,  suspensionem  aut  amotiouem  , 
per  sententiam  saltem  declaratoriara 
etc.  Vide  Croix^.  Possessio  decennalis 
maiores  favores  habet.  Vide  ibid.  ^o. 

508.  Res  vero  immobiles  non  prae- 
scribuntur,  nisi  per  spatium  4  0.  anno- 
rum  mler  praesentos,  et  20.  inter  ab- 
sentes.  Ita  ex  comm.  Bon.  'i  AnacL  '2. 

(I)L.  5.().2.  n.»22.  (2)  N.  S39.  ';3)  L.4.n.689. 
(4)  N.  716.  (6)  N.  709.  (G)  Ibid.  (7)  y.  71;:. 
[ii)  N.  712.  (9)  Ex  n.  713.  (10)  N.  71S.  (ii)  Ibiil. 
(12)  N.  22.  (15)  N.25.  ex  1.  ult.  c.  de  loug.  temp.  elc. 
(14)  De  iusl.  ct  lure  disj).  7.  u.  67.        (13)  N.  2'i. 

S!OR.  (. 


Notanduni  aulem  quod  praesentes  dl- 
cuntur,  qui  in  eadem  provincia,  absen- 
tes,  qui  in  diversis  provinciis  habitant, 
sive  res  sita  sit  in  eadem  provincia  si- 
ve  alibi,  ut  Anac.aiti3.SedLug.><  cum 
aliis  dicit ,  censeri  absentes  etiam  eos 
qui,  esto  in  eadem  provincia,  in  diver- 
sis  tamen  degunt  locis,  qui  proprium 
gubernatorem habent,  licet  eidem  prin- 
cipi  vel  senatui  subditum.  Si  quis  au- 
tem  partim  fuerit  praesens  et  partirn 
absens,  anni  absentiae  sunt  duplicand  i , 
v.  gr.  si  fuerit  praesens  octo  annis  et 
duobus  absens,  hi  duo  duplicandi  sunl, 
et  inde  12.  anni  ad  praescriptionem  re- 
quiruntur.  Anac.  i^. 

509.  Quando  autem  non  adest  litu- 
lus,  ad  praescribenda,  sive  mobilia  si- 
veimmobilia,  requirunturSO.  anni.  E  l 
commune  cum  Anacl.  et  Bon.  16.  Ide  n 
ait  Tamb."  cum  Mol.  et  Less.,  qui  n  >- 
tat  deinde,  quoad  mobilia  sine  titiilo 
praescribenda ,  nihil  in  iure  esse  con- 
stitutum.  Unde  videntur  etiam  30.  anai 
requiri. 

510.  Ad  praescribenda  bona  eccle- 
siae  vel  locorum  piorum ,  requiruntur 
40  anni  is.  Iqjq,  quoad  bona  ecclesiae 
romanae  requiritur  praescriptio  cente- 
naria,  ut  Anacl.  '^.  Dubitatur  autem  , 
utrum  res  mobiles  ecclesiarum  etiam 
triennio  praescribantur.  Affirmant  Bo- 
nac.20Less.2icumLay.  et  aliis  pluribus 
ap.  Anac.22,  Negant  vero23  Ostiens.  Pa- 
norm.  cum  Anac.  2<  eo  quod,  ut  isti  di- 
cunt,  concessio  locis  piis  facta  a  iura 
canonico,  ut  non  praescribanlur  eo- 
rum  bona  nisi  spatio  40.  annorum,  non 
dislinguit  mobilia  ab  immobilibus.  U- 
traque  e.st  satis  probabilis. 

511.  Dicitur  autem  possessio  conti" 
nuata;  nam  praescriptio  interrumpilur 
vel  naturaliter,  si  praescribens  amit- 
tat  possessionem  aut  ei  superveniat 
mala  tides;  vel  civiliter^  si  ab  altero 
lis  super  rem  intimetur;  nisi  alter  in- 
iuste  hoc  faciat  ad  interrumpendam 

(16)  Ex  1.  Sicut  in  rem.cod.de  pracscr.30.vel40.an. 

(17)  Diec.  1.  8.  tract.  1.  c.  4.  §.  1.  n.  5. 

(18)  Ex  aulh.  Quas  actiones,  cod.  de  sacr.  eccl. 

(19)  N.  23.      (20)  Loc.  c.     (21)  L.  2.  c.  6.  n.  22 

(22)  N.  27.  Ex  dicU  aiiUi.  Qua?  actiones. 

(23)  Ibid.         (24)  Vx  e.  4.  de  iulegi.  rcsL 

32 


m 


LIB.  ni.  TRACT.  V.  DE  Vll.  PRAEC.  DECAL. 


praescriptionem.  Less.  <  Anacl.  2  cum 
aliis. 

Si  vero  bona  fide  possidere  incoepi- 
sti,  et  supervenit  dubium ,  teneris  in- 
quirere  an  res  sit  aliena.  Quod  si  non 
comperias,  potes  pergere  ad  eam  pos- 
sidendam  et  praescribendam .  Ita  Croix^ 
Lugo  ^  Less.  Mol.  et  communiter  (con- 
tra  Adrian.).Et  faventc.S.Si  virgo  caus. 
34.  quaest.  1.  et  c.  finali  de  praescr, 
Dicitque  Croix  ^  quod  pro  litis  conte- 
statione  non  interrumpatur  praescri- 
ptio  triennalis.  Notat  etiam  Dicastiil.  ^ 
posse  quemque  praesumi  bona  fide  in- 
coepisse  possidere;  et  hoc  valere  pro 
foro  interno,  etiamsi  bona  fides  sit  ex 
ignorantia  iuris  manifesti,  dicunt  Lugo 
Less.  PaL  et  alii  apud  Croix '  quia  le- 
ges  ideo  tunc  improbant  praescriptio- 
nem,  quoniam  non  praesumunt  perfe- 
ctam  bonam  fidem.  Sed  tamen  proba- 
bilior  videtursententia  contraria,  quam 
tenetCroix  *  cumDicastill.  Molin.  etc. 
Ratio  quiaad  praescriptionem  non  tan- 
tum  requiritur  fides  theologice,  sed  et- 
iam  civiliter  bona,  cum  tanlum  ex  vi 
legum  dominium  acquiratur.  Ait  au- 
tem  Lugo  apud  Croix^  quod  si  fides 
tua  sit  solum  venialiter  mala,  potes 
praescribere;  et  id  deducitur  ex  conc. 
lateran.  iv.  <o  ubi  damnatur  sola  fides 
cum  peccato  mortali. 

542.  Haeres  possessoris  malae  fidei 
probabilius  non  praescribit,  ut  ex  com- 
muni  tenent  Mol.Het  Croix '2  cum  Dic. 
etc.  Excipiunt  Less.  Pal.  Cov.  Grotius 
et  alii  '3  si  praescribens  sit  haeres  hae- 
redis ;  sed  hoc  probabilius  etiam  ne- 
gat  Croix  cum  Lugo  etc.  Secus  vero 
dicendum  de  successore  particulari , 
ut  emptore,  legatario  etc.  Croix  ^*. 

513.  Per  bonam  fidem  potest  quis- 
que  praescribere  libertatem  a  solvendo 
debito,  si  invincibiliter  illud  ignoret. 
Lugo  15  et  Croix  i^.  Et  sic  etiam  prae- 
scribet  libertatem  a  solvenda  mulcta, 
si  intra  certum  tempus  non  exigatur, 
etsi  sciat  illara  se  debere.  Croix  i^cum 

(1)  N.  49.     (2)  N.  39.     (3)  L.  S.  p.  2.  «'.  482. 
(4)  D.  7.  n.  17.         (S)  N.  S4».         (6)  Ibsa. 
(7)  N.  484.  (8)  Il)i(i.  (9)  N.  489. 

)10)  lu  c.  Iia.  ile  praesciipt.  (li)  Dii>ji.  Go. 

il2)  N.  -590.  ^l.Vj  ruii'.  (14)  N.  491. 


Mol.  Cov.  etc.  Notandum  autem  quod 
si  quis  possessionem  dimittat,  ut  alter 
eam  habeat,  si  hic  non  acquirat,  prior 
retinel,  quia  semper  inest  conditio,  ut 
alter  acquirat  is.  Croixi^.  Possessio  au- 
tem  nequitdimitti,  nisi  animus  sit  ma- 
nifestatus,  ut  Lugo  20  et  Croix  21  cum 
Suar.  et  Dic.  Ratio  quia  cum  possessio 
consistat  in  facto  externo,  non  nisi  alio 
externo  facto  araittitur. 

514.  Sedulo  insuper  advertendura, 
quod  aliquibus  personis  privilegiatis 
datur  restitutio  in  integrum  per  qua- 
tuor  annos  post  praescriptionis  tempus, 
ad  recuperanda  ea  quae  praescriptione 
amiserunt,  prout  minoribus,  et  eccle- 
siis,  aut  aliis  locis  piis ;  item  mulie- 
ribus  et  rudibus ,  ut  probabile  putant 
Palaus  Less.  etc.  apud  Croix  22,  Item 
uxoribus  quoad  bona  dotalia;  item  iis 
qui  probeut,  ut  alii  opinantur,  ideo  se 
non  interrupisse  praescriptionem  quia 
invincibiliter  ignorarunt;  sed  hoc  ne- 
gaut  Haunol.  Fachinaeus,  et  merito  23 
de  hoc  dubitat  Croix  cum  Dic.  Alio- 
quin  sic  iurgia  etiam  saepissime  mane- 
rent,  et  facile  frustraretur  lex  prae- 
scriptionis. 

515.  4.  Conditio  est,  ut  res  sit  apta 
praescribi;  nam  res  furtive  aut  vi  pos- 
sessae  numquampraescribuntur  a  fure. 
Res  autem  quas  bona  fide  tertius  pos- 
sessor  a  fure  accepit,  non  praescribun- 
tur  adhuc  cum  titulo,  nisi  spatio  30. 
annorum  inter  praesentes,  et  40.  inter 

I  absentes.  Si  vero  titulus  non  adsit,  res 
furtivae  nuraquam  a  quocumque  prae- 
scribuntur,  ut  notat  Verde24  et  annuit 
Anacl.  25.  Res  fisci  tantum  praescri- 
buntur  per  40.  an.  Quaedam  autem 
res  numquam  praescribi  possunt,  ut 
sunt  res  publicae,  iura  spiritualia,  pro- 
ut  ius  decimarum,  ius  conferendi  be- 
neficia,  non  autem  ius  patronatus,  A- 
nacl.  26. 

51 6.  Probabile  autem  censet  Verde  2? 
quod  haeres  cum  bona  fide  rite  possit 
praeiscribere  rem  quam  testator  mala 

(liJ)  D.  7.  n.  49.      (16)  N.  493.      (17)  N.  494. 
(18)  Ex  1.  34,  ff.  de  acqu.  poss.         (19)  N.  B17. 
(20)  D.  23.  D.  S9.    (21)  Ib.    (22)  L.  3.  p.  2.  n.  Sl>a 
(25)  Ibid.  (24)  Loe.  c  (23)  N    IS 

(a«)  y..  17.         (Z")  Lc^-:.  c. 


t)E  lCSTItl 

fide  possedit.  Sed,  utdiximus  supra  n. 
512.,  id  probabilius  negant  Mol.  Croix 
etc.  communiter.  Imo  notandum,  hoc 
Neapoli  reprobatum  esse  ex  recenti 
decisione  quatuor  aularum,  edita  an. 
4738.  Quamvis  caeterum  admittatur 
ibi  praescriptio  legitima  30.  an.  a  die 
natae  actionis  (deductis  temporibus  de 
iure  deduceudis)  in  tertio  possessore, 
in  quo  sancitum  est  praesumendam 
esse  bonam  fidem,  nisi  mala  fides  a- 
pertis  argumentis  (non  tantum  prae- 
sumptionibus)  ab  actore  probetur.  Item 
decisum  fuit,  advocatos  et  procurato- 
res  litium  post  bieunium  non  posse 
agere  pro  suis  laboribus,  notarios  pro 
scripturis,  copia  non  tradita,  non  pos- 
se  agere  post  bienuium ;  copia  autem 
tradita,  omnem  actionem  eis  interdici: 
pharmacopolas  contra  principalem , 
post  biennium;  contra  haeredes  autem 
post  duos  menses:  fabros  post  annum: 
famulos  et  similes,  post  duos  menses. 
Notandum  tamen,  haec  locura  habere, 
ut  ibi  statuitur,  nisi  scripturae  publi- 
cae  vel  privatae  producantur ;  et  insu- 
per  ibi  dicitur  haec  decerni  non  ope 
praescriptionis,  sed  vi  praesumptae  so- 
lutionis;  quare  infertur,  quod  debitor 
qui  certus  esset  solutionem  non  esse 
factam,  ex  dicta  decisione  minime  ab 
obUgatione  solutionis  eximitur. 

517.  Communis  autem  est  sententia 
apud  iurisconsultos  et  theologos,  quod 
etiam  in  foro  conscientiae  per  prae- 
scriptionem  acquiritur  dominium,  ut 
habetur  apud  Croix  *,  et  eam  tenet  et 
fuse  probat  Lugo 2  cum  Caiet.  Sot.  Cov. 
Mol.  Less.  Sylv.  etc.  communiter  con- 
tra  aliquos  paucos.  Id  probat  praeser- 
tim  Lugo 3  ex  conc.  later.  ^, ubi  tantum 
reprobatur  praescriptio  malae  fidei,  et 
clare  approbatur  praescriptio  bonae 
fidei,  his  verbis :  Unde  oportet,  ut  qui 
fraescribit  in  nulla  temporis  parte  ha- 
beat  rei  alienae  conscientiam.  Ratio  au- 
tem  est,  quia  bene  potest  lex  humana 
transferre  dominium  de  uno  in  alium 
ob  bonum  commune ,  ad  vitanda  iur- 
gia,  et  ne  dominia  rerum  remaneant  in- 

(1)  L.  3.  p.  2.  n.  470.     (2)  De  iust.  d.  7.  ex  n.  4. 
(S)  N.  4.      (4)  Relato  ia  «P.  tiual.  Ue  [^raescript. 


A  ET  lUft»  4§9 

certa.  Sed  quaestio  hic  maxime  utilis 
agitur  apud  Tamb.  5,  an  in  locis,  ubi 
lex  praescriptionis  non  viget  in  foro 
iudiciali,  possit  quis  illa  uti  iu  foro 
conscientiae.  Et  primo  loco  ait  Tamb. 
videri  uegandum,  cum  is  tantum  ex 
.lege  possit  ius  accipere  rem  retinendi 
Enixe  tamen  tenet^  talem  bene  uti 
posse  praescriptione  de  iure  communi, 
saltem  ante  sententiam,  ubi  ius  com- 
raune  praescriptionis  lege  raunicipali 
non  sit  explicite  abrogatum,  prout  Nea- 
poli  expresse  in  decisione  relata  sta- 
tutum  est  illud,  quod  haeres  testato- 
ris,  mala  fide  rem  possidentis,  num- 
quam  praescribere  possit.  Caeterum, 
quoad  alias  praescriptiones  a  iure  com- 
muui  statutas,  nihil  vere  in  nostro  re- 
gno  derogatum  expresse  invenitur  ; 
imo  Verde  '  cum  Staib.  Gallup.  Prado 
et  Amato  contra  Ursil.  et  Rovit.  tenet 
in  regno  servari  quidera  praescriptio- 
nem :  7un  enim  standum  (ait  Verde), 
cuius  oppositum  non  invenitur  in  regno 
sancitum.  Quare  concluditur  (prout 
etiam  me  docuit  doctissimus  episcopus 
Torni)  licite  nos  uti  posse  in  conscien- 
tia  praescriptionibus  iuris  communis 
in  regno  et  in  orani  loco,  ubi  opposi- 
tum  per  municipalem  legem  expresse 
sancitum  non  habetur. 

Cap.  I.  De  fdbto 
DuBiuu  I.  Quid  sit  furtum  et  i|uale  peccatum. 
518.  Quid  est  furtum? 

319.  An  liceat  aliquando  auferre  alienum  ob  ho- 
num  flnem. 

320.  An  ob  necessitatem.  Quaer.  i.  An  captivi 
apud  turcas  possint  alienum  surripere  ad 
se  liberandum  a  captiviCate.  2.  Jn  pauper 
extreme  indigens  possit  accipere  antequam 
petat.  3.  An  possit  acciperc  rem  magni  va- 
loris.  4.  An  fur  teneatur  restituere ,  si  coji- 
sumpserit  rem  ablatam  in  exlrema  necessi- 
tate.  Quaer.  b.  An  surripiens  in  exlrema  ne- 
cessitate,  teneatur  ad  reslitutionem ,  si  fiat 
dives.  Et  hic  quaeritur ,  an  dives  satisfaciat 
suae  obligationi,  si  det  mutuo  rem  pauperi. 
Quaer.  6.  An  dives,  non  subveniens,  teneatur 
postea  ad  restitutionem. 

321.  Quando  liceal  creditori  facere  compensa- 
tionem. 

322.  An  famuli  possinl  sibi  compensare  sala- 
rium  pro  suis  operibus.  Sequitur  idem  n.  525. 
et  324. 

523.  An  christianipossint  auferre  res  turcarum. 


{3)  Dec.  I.  6.  Ir.  1.  c.  4.  ^.  li. 

(7)  Loc   c.  Leinma  4.  u.  i'ii. 


(6)  N.  a. 


500 


LIB.  III.  TRAGT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DECAt, 


518.  «Resp.  Est  occulta  et  iniusta 
rei  alienae  ablatio,  invito  rationabili- 
ter  domino.  Quod  si  res  sit  sacra  dici- 
tur  sacrilegium,  de  quo  supra.  Si  a- 
perta  vi  fiat  est  rapina,  a  furto  specie 
distincta.  Licet  autem  furtum,  caeteris 
paribus ,  quam  rapina ,  levius  sit ,  et 
ex  genere  suo  minimum  inter  ea  qua'e 
circa  proximum  committuntur,  est  ta- 
men  mortale  si  quantitas  sit  notabilis. 
Ita  communiter  omnes.  Vide  Bon.  '. 

Unde  resolves: 

519.  »  1.  Qui  alienum  accipitioco, 
vel  ob  bonum  aut  commodum  illius  a 
quo  accipit,  non  furatur:  v.  gr.  si  uxor 
auferat  a  marito  pecunias  ne  ludis  aut 
comessationibus  eas  prodigat,  aut  vi- 
num  ne  inebrietur ,  aut  librura  hae- 
reticum  ne  eum  legat,  aut  famulus  det 
eleemosynam  non  nimis  magnam  valde 
indigenti,  de  qua  dominus  rationabi- 
liter  non  sit  invitus,  a  quo  tamen  ob 
verecundiam  vel  aliam  causam  non  au- 
deat  petere.  Vide  Less.  2. 

520.  »  2.  Qui  pro  se  vel  alio  in  ex- 
Irema  necessitate  constituto  alienum 
accipit  quantum  necessarium  est,  nec 
furatur  nec  tenetur  restituere  postea 
sic  absumptum,  siquidem  re  et  spe  in- 
digens  fuerit.  Idem  docent  Less.  3  Mal- 
derus  etc.  de  necessitate  gravi.  Verum 
id  probabilius  alii  negant,  cum  Laym.  * 
cx  s.  Th.  5  Sylv.  Ang.  Vide  Dian.  ^  c. 
Lugo. '  (Adverte  hic  prop.  36.  damna- 
tam  ab  Innoc.  xi. :  Permissumest  furariy 
non  solum  in  extremanecessitate^  sed  et- 
iam  in  gravi).  » 

Certum  est  eum  qui  est  in  extrema 
necessilate  constitutus  posse  alienum 
surripere,  quantum  sufficit  ad  se  a 
tali  nece.ssitate  liberandum.  Ita  com- 
muniter  dd.  cum  d.  Thom.  8.  Ratio  s. 
doctoris,  quia  in  tali  casu  omnia  sunt 
communia;  ius  enim  gentium,  quo  di- 
visio  facta  fuit  bonorum,  non  potest 
derogare  iuri  naturali  quod  cuique 
competit  sibi  providendi,  dum  extre- 

(I)  D.  7.  q.  8.  (2)  L,  2.  c.  12.  (3)  L.  c.  d.  4. 
(i^  L.  3.  t.  3.  p.  1.  c.l.n.  7.  (S)2.  2.  q.66.  a.  7. 
IjA  T.  1.  p.  2.  t.  misc.  r.20.  (7)  D.  16.  s.  7. 

o ,  2. 2.  q.  66.  a.  7.  (9)  De  iust.  il.  16.s.  7.  n.  1S4. 
,  10)  L.  2.  c.  12.  dub.  12.  n.  71.  (11)  Tr.  S.  e.  o. 
b    103.        (12)  De  reslii.  c.  8.  puact.  3.  J.  2.  u.  3R. 


ma  necessitate  laborat.  Idem  dicitur, 
quando  necessitas  est  proxima  extre- 
mae  aut  illi  aequivalens ,  in  tali  enim 
necessitate,  quae  vocatur  alias  gravis- 
sima  seu  quasi  extrema,  potest  etiam 
quis  sibi  providere  mediis  ordioariis, 
non  autem  exquisitis  et  extraordina- 
riis.  Ita  communiterLugo 9  Less.  i" Spo- 
rer  ii  Salm.  *2  cum  Navarr.  Sot.  Caiet. 
Prad.  etc.  Viva  i^cum  Sylv.  Az.  Croixi^ 
cum  Card.  Haunold.  et  Tamb.  qui  vo- 
cat  sententiam  certam.  Talis  autem 
gravissima  necessitas  putatur  quando 
quis  est  in  probabili  periculo  incur- 
rendi  mortem,  ut  Ronc.  i^  Holzm.  16  ac 
Vasq.  Val.  Nav.  Moya  Dic.  etc.  apud 
Croix  '■''.  Aut  vero  in  periculo  amitten- 
di  membrum  aliquod  principale,  aut 
aliquem  sensum,  puta  oculum.  Pal. 
Dic.  et  Tamb.  apud  Croix  ^s.  Item  quan- 
do  quis  est  iu  proximo  periculo  inci- 
dendi  in  perpetuam  captivitatem,  sive 
poenam  triremium,  vel  gravissimum 
aut  perpetuum  morbum  vel  infamiam. 
Lugoi9Spor.20Ronc.2iEib.22.Nonenim 
opus  est,  ut  dicunt  Lugo  et  Elbel  ex 
d.  Th.  et  aliis,  quod  huiusmodi  mala 
actu  inferantur,  sed  sufficit  quod  pro- 
xime  et  moraliter  certo  immineant,  imo 
ait  Holzm.23,  quod  de  eis  adsit  pericu- 
lum  certo  probabile.  Sed  dubitatur  an 
putetur  eadem  necessitate  laborare  pa- 
ter  qui  ob  inopiam  est  in  periculo  pro- 
stituendi  filiam.  Affirmat  Bon.  et  con- 
sentit  Mazzott.  24  cum  Caiet.  Suar.  etc. 
Sed  probabilius  contradicunt  Salm.  25^ 
quia  nulla  necessitas  potest  cogere  ali- 
quem  ad  peccandum,  cum  possit  alia 
via,saltemmendicando,  suae  necessita- 
ti  subvenire.  Sedquid,  sialiquem  virum 
honoratum  valde  puderetmendicarevel 
laborare,  an  posset  ex  alienis  sibi  pro- 
videre  ?  Negant  Salna.  26  cum  Soto  el 
Prado,  dicentes  hanc  potius  iudicari 
uecessitatem  gravem,quam  extremani, 
cum  bona  temporalia  tantum  ordinen- 
tur  ad  vitam,  non  ad  honorem  servan- 

(15)  la  prop.  36.  damu.  ab  lonoc.  xi.  n.  14. 
(14)  L.  6.  p.  1.  n.  9S7.  (IS)  Do  carit.  c.  2.  q.  3. 
(16;EoJ.  tit.n.  172.  (17)  L.2.n.  19S.  (18)lbid. 
(19)  Loc.  c.  (20)  Tr.  S.  c.  S.  n.  88.  (21)  Loc.  c. 
(22)  De  reslit.  n.  271.  (23)  Loc.  c.  (24)  Tr.  4 
8.  %.  4.     (28)  IbiJ.  u.  30.    ,  (26)  Cit.  u.  59. 


CAP.  I,  DUB 

dum.  AflRrmant  vero  Viva  >  Roncagl.  2 
Mazzott.  3  ac  Less.  Pal.  et  Dicast.  apud 
Croix*,  item  Bann.  et  Serra  apud  Sal- 
mant.  s.  Hocque  probabilius  mihi  vi- 
detur,  si  pudor  mendicandi  esset  tan- 
tus,  ut  potius  ille  mortem  subire  vel- 
let,  quam  mendicare. 

Sed  hic  plures  quaestiones  occur- 
runt.  Quaer.  1 .  an  dicantur  esse  etiam 
in  tali  necessitate  gravissima  ii  qui 
sunt  captivi  apud  turcas,  ita  ut  liceat 
ipsis  alienum  surripere  ad  se  redimen- 
dum.  Quaestio  haec  pendet  ab  alia  an 
divites  teneantur  redimere  tales  ca- 
ptivos.  Negant  Hurt.  6  et  Spor.  '  quia 
dicunt,  hos  non  esse  in  extrema  ne- 
cessitate,  cum  libertas  non  requiratur 
ad  vitam,  et  alias  requireretur  magna 
summa  ad  ipsos  redimendos,  et  facile 
pretium  redemptionis  augeretur.  Ex- 
cipiunt  tantum,  nisi  quis  captivus  es- 
set  interiturus  ex  tristitia  vel  aliis  ae- 
rumnis.  Item  addit  Sporer,  quod  si  ca- 
ptivus  petat  eleemosynam,  tenetur  di- 
ves  saltem  aliquid  dare  pro  eius  re- 
demptione.  E  converso  dicunt  Fill.  8 
et  Az.  9  cum  Cai.  et  Maior.,  quoddivi- 
tes  tenentur  ad  redimendum  vicinum 
quem  sciunt  captivumesse.  Caeterum, 
si  absolute  aiunt  dd.  ut  supra,  et  ipse 
Spor.  fatetur,  quod  quisque  possit  alie- 
num  surripere  ad  se  liberandum  a  per- 
petua  captivitate,  vel  etiam  ab  eius 
periculo,  cur  non  tenebitur  dives  ad 
eXim  liberandum  aliquo  saltem  medio- 
cri  subsidio;  et  cur  non  poterit  ille  a- 
lienum  auferre,  si  nullam  aliunde  pro- 
babilem  spem  habeat  suae  redemptio- 
nis?  Sed  generaliter  loquendo,  hic  ad- 
iicere  libet  iudicium  perdocti  p.  Con- 
cinae,  qui  disserens  de  dubio,  an  di- 
vites  teneantur  huiusmodi  captivos  re- 
dimere  ^o^  sic  ait:  Captivitas  ex  se  gra- 
ve  malum  est,  ad  quod  tollendum  plus 
minusve  divites  adstringuntur  pro  maio- 
ri  aut  minori  divitiarum  abundantia. 
Si  captivitati  iunctum  sit  aliquod  gra- 
ve  periculum  amittendae  fidei  aut  vitae, 
si  captivus  utilis  sit  reipub.;  tum  gra- 

(1)  I/oc.  c.  n.  3.  (2)  lioe.  e.  (3)  Ibid. 

(4)  L.  3.  p   1.  n.  9o2  (o)  Loc.  c.      (6)  In  2.  2. 

d.  2S9.  scct.  5.  §.  21.  (7)  Tr.  3.  c.  6.  n.  39. 

(8)  Tr.  28  c.  5.  n.  70.  (9)  T.  2. 1.  12.  c.  8  <i.  S. 


I.  DE  Fur.TO  .^01 

vior  est  divitum  obligatio,  quando  haeo 
omnia  illis  perspecta  sunt.  Si  captivo- 
rum  redemptio  maximam  divitiarum 
summam  exigeret,  non  auderem  cuique 
diviti  onus  imponere  similes  captivos  in 
libertatem  redigendi.  Hoc  quippe  onere 
divitibus  iniecto ,  possent  infideles  ex- 
tremis  malis  captivos  torquere^  christia- 
norumque  opes  brevi  expilare.  Spectan- 
dae  ergo  sunt  circumstantiae  omnet^  et 
iuxta  illarum  diversitatem  divites  plus 
minusve  obligantur.  Attamen  in  hoc 
dubio,  quod  mihi  ingentem  confusio- 
nem  ingessit,  et  in  quodd.  tam  obscuro 
loquuntur  ,  ipse  nihil  decidere  audeo. 
SufScit  utriusque  partis  momenta  pro- 
posuisse.  Sapientiores  decernant. 

Quaeritur  2.  An  pauper  in  extrema 
necessitate  possit  occulte  alienum  sur- 
ripere,  antequam  petat.  Coninchius  i* 
censet,  pauperem  peccare  mortaliter, 
si  surripiat  non  petendo ;  quia  non  di- 
citur  extreme  indigere  qui  peteodo  sibi 
subvenirepotest.  Less.  vero  >2  Laym.i^ 
et  p.  Conc.i'*  dicunt,  eum  teneri  ad  pe- 
tendum,  sed  non  peccare  nisi  venia- 
liter  si  non  petat ;  quia  dominus  tunc 
non  est  Invitus  quoad  substantiam, 
cum  pauper  ius  habeat  ad  illa  bona, 
sed  tantum  quoad  modum,  ordinem 
invertendo,  quod  non  est  ampliusquam 
veniale.  Sed  melius  distinguendum  cum 
Lugo  15  qui  dicit:  si  res  illa  peculiaris 
non  est  absolute  necessariaad  inopiam 
pauperis  sublevandam,  pauper  pecca- 
bit  mortaliter  clam  illam  surripiendo; 
nam  alias  omnes  mendici  possent  im- 
pune  accipere  aliena  non  petita,  ec 
quod  perirent,  nisi  eis  ab  alio  subve- 
niretur,  quod  falsum  est.  Si  vero  pau- 
per  peculiari  illa  re  extreme  indigeat, 
ita  ut  dominus  teneatur  omnino  eam 
dare,  quia  ipso  non  dante,  pauper  pe- 
riret;  tunc  iste,  ut  ait  Lugo,  occulte 
accipiendo  non  peccat  mortaliter,  imo 
nec  venialiter  dico,  cum  ille  habeat  eo 
casu  absolutum  ius  ad  rem  illam  acci- 
piendam,  iuxta  s.  Th.  <6. 

Quaeritur  3.  An  pauper  extreme  in- 

(10)  Tr.  2.  d.  6.  0.  9.  n.  7.  (11)  D.  27.  de  cani. 
dub.  10.  n.  1S8.  (12)  L.  2.  c.  12.  (15)  L.  5, 
tr.  1.  c.  1.  n.  7.  (14)  T.  2.  d.  6.  c.  9.  n.  11. 

(13)D.  16.  8.  140.        tl6)  2.  2.  <\.  66.  a.  7. 


502  tiB.  nr.  thact.  y. 

digens  possit  accipere  rem  magni  va- 
loris,  si  illa  sit  absolute  necessaria  ad 
suam  vitam  servandam. 
:  Prima  sententia  negat;  hanc  tenent 
Croix  *  Cbnc.  2  et  probabilem  vocat 
Spor.3(Croix  autem  citat  Lugo'',  sed 
non  bene,  quia  Lugo  loquitur  tantum 
de  obligationo  divitis,  dicens  ipsum 
non  teneri  extraordinariam  summam 
expendere  ad  pauperem  sublevandum; 
in  quo  dispar  datur  ratio,  ut  infra  vi- 
debimus).  Ratio  autem  huius  senten- 
tiae  est  quia  caritas,  ex  qua  solum  te- 
netur  dives  ad  eleemosynam,  ut  supra 
diximus,  non  obiigat  cum  tantodispen- 
dio.  Et  quaravis  in  extrema  necessi- 
tate  pauper  habeat  ius  ad  bona  aliena, 
non  tamen  habet  ius  ad  bona  extraor- 
dinaria,  sed  tantum  ad  ea  quae  ordina- 
rie  sufficiunt  ad  vitam  sustentandam. 
Secunda  sententia  tamen  verior  af- 
firmat,  eamque  teuet  Sporer  5  consen- 
titque  Lugo  ^,  dummodo  dives  per  ta- 
lem  ablationem  non  constituatur  in 
aequali  necessitate,  et  Croix '  pulat 
practice  probabilem.  Ratio  quia  revera 
in  extrema  necessitate,  cum  omnia 
fiant  communia,  pauper  ius  habet  ad 
accipiendum  omne  id  quod  est  neces- 
sarium  ad  suam  vitam  servandam,  ita 
ut  (sic  docet  d.  Th.  8)  per  talem  neces- 
sitatem  efficiatur  suum  id  quod  quis 
accipit.  Nec  dislinguit  s.  d.  inter  rem 
parvi  vel  magni  momenti.  Non  autem 
obstat  communis  doctrina  quam  tra- 
duntLugo^  Laym.  w  Spor.  "  Ronc.  '2 
Dian.  ^s  cum  communi,  et  consentit  p. 
Conc.^^,  nempe  quod  dives  non  tenetur 
permagoam  summam  erogare  ad  pro- 
ximum  liberandum  a  morte ,  maxime 
si  ipse  deberet  e  suo  statu  decidere  ; 
eo  quodcaritas  non  obliget  cum  tanto 
incommodo;  unde  aiunt  Lugois  et  Pal. 
Con.  ac  Tamb.  ap.  Croix  is  neminem 
obligari  pro  vita  alterius  expendere 
ter  vel  quater  mille  aureos,  etiamsi  non 
excideret  e  suo  statu :  nisi  (excipiunt 

(1)  h.  3.  1).  I .  n.  9^;5.     (2)  T.  2.  d.  6.  c.  9.  n.  6. 
(5)  De  carit.  c.  6.  d.  S4.  (4)  D.  16.  n.  147. 

(S)  De  caiit.  c.  6.  ii.  184.         (G)  Loc.  c.  n.  140. 
(7)  Loc.  c.  (8)  2.  2.  q.  66.  art.  7.  ad  2. 

^»)  D.  16.  n.  160.  (iO)  J..  2.  t.  3.  c.  6.  n.  4. 

1.11)  De  car.c.  0.  n.  31.    (12)  Eod.  ir.  c.2.  q.3.  r.  3. 


L)E  Vli.  PAAEC.  Uii:(.AlLi. 

Sporer  et  Croix  cum  Tamb.  ^^)  pauper 
esset  persona  coniunctissima,  puta  pa- 
ter  vel  filius.  Nam  respondetur  quod, 
licet  haec  sententia  et  ratio  sit  vera 
respectu  divitis,  diversa  tamen  currit 
ratio  respectu  pauperis*,  recte  enim 
discurrit  Lugo  is  et  dicit  quod,  sicut  ab 
initio  ante  divisionem  bonorum  omnia 
erant  communia,  unde  quisque  poterat 
ex  eis  accipere  quantum  erat  ei  neces- 
sarium,  sed  nullus  quidem  tenebatur 
ipsi  ex  iustitia  bona  dare;  sic  etiam 
in  casu  extremae  necessitatis,  cum  o- 
mnia  tunc  fiant  communia,  potest  u- 
tique  pauper  accipere  bona  divitis,  sed 
non  tenetur  dives  ex  iustitia  dare. 
Quapropter  casu  quo  pauper  est  in 
extrema  necessitate  alicuius  rei  magni 
valoris,iuste  potest  eam  accipere,  quia 
ius  habet  ad  illam  arripiendam;  non 
ideo  tamen  dives  tenetur  dare,  cum 
ipse  tantum  ex  caritate  obligatur,  quae 
non  obstringit  cum  tanto  incommodo. 
Quod  autem  dicit  Spor.is  scilicet  quod 
eo  casu  dives  etiam  impediendo  quo- 
minus  pauper  rem  accipiat ,  ngn  pec- 
caret  contra  iustitiam,  mihi  non  vide- 
tur  probabile :  quia  pauper  habet  ius 
ad  rem  accipiendam,  et  consequenter 
ne  alter  ab  ea  accipienda  ipsum  ira- 
pediat. 

Quaeritur  4.  an  fur,  consuraens  rem 
ablatam  in  extrema  necessitate,  tenea- 
tur  semper  ad  restitutionem. 

Prima  sententia  negat ,  quam  tenet 
Pal.20cumCon.etPetroNav.Diana2i  et 
aeque  probabilem  vocat  Sporer  22  sa- 
tisque  probabilem  putantLes.23etTam- 
bur.  2«,  Ratio  quia,  cum  in  extrema 
necessitate  orania  fiantcommunia,  fur, 
sicut  habet  ius  accipiendi  bona  aliena, 
sic  habet  consumendi,  non  secus  ac  de 
novo  surripiendi. 

Secunda  sententia  vero  gravissima  et 
comraunior  affirmat ;  et  hanc  tenent 
Less.  25  Sylv.  26  Armil.  27  Azor.  28  et  p. 

^13)  P.  S.  tr.  8.  r.  6.  (14)  Loc.  c.  n.  6.     (IS)  L.  c, 

(16)  L.  2.  n.  201.  (17)  Loc.  c.  (18)  N.  145. 
(19)  Eod.  n.  84.   '  (20)  T.  1.  tr.  7.  d.  2.  p.  10.  n.  3. 

(21)  T.  8.  tr.  7.  r.  14.  (22)  De  7.  pracc.  c.  S.  n.  102. 

(^23)  L.  2.  c.  16.  n.  7.  (24)  L.8.  tr.  2.c.  6.  §.  2.  n.3 

^23)  Loe.  0.  1^26)  V.  Fiirtum,q.  S. 

f273  Eod.  V.  u.  10.  iSai  L.  12.  c.  7 


CAP.  I.  DCB 

CoDc.  *.  Ratio,  tum  quia  obligatio  iam 
coDtracta  ex  iniusta  acceptione  non  ex- 
tinguitur  ex  superveniente  necessitate; 
tum  quia  necessitas  furis  non  tribuit 
ei  dominium  rei  alienae  sed  tantum 
dat  ius  ea  utendi,  et  obligationem  su- 
spendit  restitutionis.  His  tamen  non 
obstanlibus,  non  puto  improbabilem 
primam  sententiam ,  quia  pauper  in 
lali  necessitate,  ut  docet  d.  Th.2,  sur- 
ripiens  alienum  suum  eflScit.  Obligatio 
autem  restitutionis  eo  casu  non  solum 
suspenditur ,  sed  etiam  vere  extin- 
guitur  consumptione  rei,  quia  domi- 
nus  teneretur  consentire  consumptio- 
ni,  si  adhuc  res  apud  ipsum  invenire- 
tur.  Hoc  tamen  limitandum  dico,  1 .  Si 
ille  sit  pauper,  non  tantum  re,  sed  et- 
iam  spe,  ut  dicemus  in  qu.  sequenti. 
2.  Si  pauper  absolute  indigeat  re  illa 
peculiari  nec  aliter  possit  sibi  subve- 
nire,  ut  dixi  in  quaest.  praecedenti. 

Quaer.  5.  An  surripiens  rem  alte- 
rius  in  extrema  necessitate ,  hac  ces- 
sante,  teneatur  illam  restituere.  Haec 
quaestio  ab  illa  alia  peadet,  utrum  di- 
ves  satisfaciat  suaeobligationi,  si  pau- 
peri  extreme  indigenti  rem  qua  ille 
eget  mutuet  aut  donet  sub  pacto  resti- 
tutionis,  si  deveniat  ad  meliorem  for- 
tunam.  Adest  triplex  sententia.  i 

Prima  aflirmat,  et  hanc  tenent  Tol.  3  | 
Nav.  ^,  item  Less.  Vasq.  Cov.  Adrian.  ' 
ap.  Croix  5  et  probabilem  putat  Lugo  ^  | 
casu  quo  res  data  sit  magni  momenti.  1 
Ratio  quia  caritas,  ex  qua  procedit  hoc  j 
eleemosynae  praeceptum,  obligat  tan-  } 
tum  ad  subveniendum  proximo  indi  -  j 
genti,  ergo  sufficit  ut  aliquo  modo  ei  j 
subveniatur,  quo  ille  a  sua  necessUate  i 
eximatur,  quin  res  absolute  donetur.  1 

Secunda  sententia  negat,  eamque  te- 
nent  Azor. '  Sot. «  Sanch.  9  (cum  com- 
muni  ut  asserit),  item  Suar.  Bonac.  Pal. 
etc.  apud  Salm.  lo.  Ratio  tum  quia  di- 
ves  ex  praecepto  naturali  tenetur  elee- 
mosynam  dare  extreme  indigenti,  ob- 

(1)  T.  4.  de  ruito,  c.  S.  q.  4.  (2)  Loc.  snpra  cit. 
(3)  L.  S.  c.  14.  (4)  Mau.  c.  17,  n.  61.  (S)  h.  2. 
11.207.  (6)D.16  n.167.  (7)  T.2. 1.12.  c.  O.q.l. 
(8)  De  iust.  1.  4.  q.  7  a.  1.  ad  4.  (9)  Cous.  p.  1. 
c.  S.  dub.  S.  D.  S6.  (10)  Tr.  21.  c.  7.  punct.  1. 
jj.  In.  8.        (11)  2.  2.  q.  66.  a  7.        (12)  Tr.  6. 


I.  DE  FORTO  503 

ligatio  autem  dandi  eleemosynara  in- 
volvit  obligationem  donandi;  cum  vero 
datur  res  ad  mutuum,  non  fit  donatio, 
sed  una  obligatio  mutatur  in  aliam. 
Tum  quia  in  extrema  necessitate  o- 
mnia  sunt  communia,  unde  dives  te- 
netur  ex  iustitia  rem  tradere  pa«peri, 
cum  ille  iuste  possit  eam  surripere,  et- 
iam  invito  domino,  et  suam  facere  ut 
docet  s.  Th.  ". 

Tertia  sententia  longe  communior  et 
verior,  quam  tenentPal.  <2  Holz.  i3  Spo- 
reri*  Croixis  cum  Val.  qui  vocat  cer- 
tam,  et  Bann.  qui  primam  sententiam 
putat  falsissimam,  ac  Salm.^s  cumReg. 
-Med.  Trull.  Villal.  Dian.  et  omnibus  a- 
!iis  aa.  citatis  pro  secunda  sententia, 
distinguit  et  docet  quod  si  pauper  tem- 
pore  necessitatis  est  absolute  pauper, 
Lunc  dives  tenetur  omnino  gratis  ei 
succurrere,  quia  tunc  absolute  obliga- 
ur  ad  praestandam  eleemosynam.  Se- 
3US,  si  alter  habeat  aliunde  bona ,  aut 
spem  moralem  sive  probabilem  ha- 
bendi ;  tunc  enim  sufficit  rem  ipsi  mu- 
tuare,  quia  tunc  ille  non  est  absolute 
pauper,  nec  posset  rem  alterius  abso- 
lute  arripere  et  suam  facere.  Et  hanc 
sententiam  expresse  tenetd.  Th.i'  qui, 
^upponens  quod  pauper  non  sit  carens 
bonis  propriis,  sic  docet :  Unusquisque 
teneturad  liberandumproximumamorte 
secundumsuam  conditionem:  et  hoc  qui~ 
lem  convenienter  implevit  qui  pecuniam 
mutuavit:  non  autem  tenetur  condonare 


m  casu  quo 
liherari. 


poterat  per  mutuum 


Sic  igitur  pariter  dicendum  in  quae- 
stione  primo  loco  proposita  de  surri- 
piente  bona  aliena  in  extrema  neces- 
sitate :  nihil  tenetur  ipse  restituere,  si 
tempore  necessitatis  erat  absolute  pau- 
per,  ut  dicunt  Lugo  is  et  Salm.  <9  (con- 
tra  Laym.20  ac  aliosapud  Salm.2i).  Ra- 
tio  quia,  ut  docet  d.  Th.22j  qui  est  ab- 
solute  pauper  potest  licite  ex  rebus  a- 
iienis  sibi  subvenire  et  efficil  suum  id 

d.  2.  p.  4.  n.  9.  (13)  De  carit.  c.  3.  n.  182. 

(14)  De  7.  praec.  c.  S,  n.  99.         (IS)  Loc.  c. 
(16)  Ibid.  n.  9.  et  10.         (17)  Quodlib.  S.  a.  17. 
(18)  D.  16.  n.  171.      (19)  De  rest.  c.  S.  puuct.  3, 
S.  1.  II.  3S.        (20)  L.  3.  tr.  3.  p,  1.  e.  1.  b.  7. 
(,21)  Ibid.  (22)  Loc.  c. 


S04  LIB.  ill.  TRACT.  V 

quod  accipit.  Recle  autem  excipiunt 
Salm. '  si  res  accepta,  cessante  neces- 
sitate,  existat  in  propria  specie;  tunc 
enim  dicunt  quod  tenetur  eam  resti- 
tuere.  Ratio  quia,  cum  illius  rei  solus 
usus  erat  ei  necessarius  ad  suam  ne- 
cessitatem  sublevandam ,  non  poterat 
illius  dominium  sibi  adiudicare.  Pau- 
per  autem  qui  aliunde  bonahabuit  vel 
spem  habendi,  ut  supra  diximus,  bene 
tenetur  restituere  rem  acceptam  et  con- 
sumptam  in  necessitate  ,  quia  quando 
rem  accepit  non  fuit  absolute  pauper. 

Quaer.  6.  An  dives  non  subveniens 
pauperi  tempore  quo  ille  erat  in  ex- 
trema  necessitate ,  teneatur  postea  ad 
restitutionem. 

Prima  sententia  affirmat,  et  hanc  te- 
nentCarden.  2  cum  Hurt.  Laym.'.  Item 
Prado  et  Arag.  apud  Salm. ''  eamque 
putat  probabiliorem  p.  Concina  5.  Ra- 
tio  quia  pauper  in  extrema  necessitate 
habet  verum  ius  ad  bona  divitis,  et 
ideo  si  dives  illa  non  tradat  peccat 
contra  iustitiam  et  tenetur  restituere, 
Alias  si  nou  peccaret  contra  iustitiam, 
sed  tantum  contra  caritatem,  posset 
ipse  sine  iniustitia  etiara  impedire  pau- 
perem,  quominus  in  tali  necessitate 
suum  arriperet ;  nec  leneretur  ad  re- 
stitutionem  damnorum  obvenientium 
filiis  pauperis,  qui  ex  illa  impeditione 
mortem  subiret  ;  quod  nemo  dicit. 
Hinc  inferunt,  quod  si  dives  sive  impe- 
dit  sive  negligit  dare  eleemosynam,  in 
eo  casu  tenetur,  adhuc  sublata  neces- 
sitate,  resarcire  omnia  damna  pauperi 
illata. 

Secunda  sententia  vero  probabilior, 
quam  tenent  Less. «  Lug.  '  HoIzmannS 
cum  communi ,  ut  asserit,  et  Salm.  ^ 
cum  Suar.  Con.  Ban.  Sanch.  Vasq..  ne- 
gat  teneri  divitem  ad  restitutionem 
damnorum,  si  negligit  dare  eleemosy- 
nam.  Ratio  quia  talis  obligalio  est  ex 
praecepto  caritatis  quae  ad  restitutio- 
nem  non  obligat.  Et  quamvis  pauper 
in  extrema  necessitate  habeat  ius  ad 
bona  divitis  apprehendenda  ,  cura  illa 

(1)  Loc.  c.  ri.  3S.      (2)  la  1.  ciis.  d.  26.  ii.  76. 

(3)  L.  3.  tr.  3.  p.  1.  c.  1.  n.  7. 

(4)  Ibid.  n.  35.         (o)  De  eleein.  c.  9.  q.  10. 
(6)  L.  2.  c    12   B    2o        (7^  D.  16.  cx  n.  143. 


DE  VII.  PRAEC.  DECAL. 

eo  casu  fiant  communia,  non  acquirU 
tamen  eorum  dominium;  tunc  enim 
non  quoad  dominium ,  sed  tantura 
quoad  usura  boua  aliena  coramunia  e- 
vadunt.  Sed  dices:  si  dives  non  obli- 
gatur  ad  subveniendura  pauperi  ex  iu- 
stitia,  quoraodo  poterit  pauper  iuste 
rem  eius  surripere  ipso  invito  vel  ne- 
sciente?  Respondeo  cura  Lugo  eodem 
modo  ut  dixiraus  in  quaest.  3.  ante  di- 
visionera  bonorum  orania  erant  com- 
munia  et  quisque  poterat  ex  eis  acci- 
pere  sibi  necessarium,  sed  nullus  tene- 
batur  ipsi  ex  iustitia  dare.  Idem  dicen- 
dura  in  casu  extremae  necessitatis,  cura 
orania  tunc  fiant  comraunia,  potest 
pauper  accipere  bona  div.itis ,  sed  di- 
ves  non  tenetur  ea  dare  ex  iustitia. 
Cura  autera  pauper  habeat  ius  ad  ac- 
cipiendura ,  peccat  proculdubio  dives 
contra  iustitiara,  si  illum  impediat  ab 
accipiendo  et  tenetur  ad  omnia  da- 
mna  filiis  aliisque  haeredibus  neces- 
sariis  ex  tali  impeditione  obvenientia. 
Si  vero  non  irapedit,  sed  tantura  ne- 
gligit  dare ,  ad  nihil  postea  tenetur. 
Unde  concluditur  quod  pauper  possit 
iuste  bona  divitis  accipere,  sed  dives 
non  teneatur  ex  iusUtia  dare. 

Ultimo  hic  notandum  quod  in  sola 
gravi  necessitate  prohibetur  surripere 
rem  alienara  lo.  Excipit  Viva  "  quando 
pauper  ad  levandam  suara  non  levem 
miseriam,  quamvis  non  extremam,  a- 
liquid  leve  surriperet,  probabiliter  iu- 
dicando,  dominura  opulentura  ex  pie- 
tate  non  esse  invitum  ,  saltem  quoad 
substantiam.  Recte  tamen  advertit , 
huius  epikeiae  usura  non  debere  esse 
facilem  nec  in  materia  gravi,  quia  di- 
vites  in  hoc  etiara,  quoad  substantiara, 
sunt  rationabiliter  inviti. 

521.  «  3.  Nec  itera  furatur  qui  acci- 
pit  in  compensationera  iustam,  si  ali- 
ter  sibi  debitum  accipere  nequeat,  v. 
gr.  si  faraulus  iuslum  stipendium  non 
possit  aliter  obtinere  vel  inique  indu- 
ctus  sit  ad  serviendum  iniquo  pretio. 
Vide  Laym.  «2  et  Tol.  ".  » 

(Q)  De  caiit.  c.  3.  n.  182.         (9)  Loc.  c.  d,  S4. 

(10)  Ex  propos.  damn.  36.  mox  supra  relata. 

(11)  In  dict.  piopos.  56.  n.  10. 

(12)  Loc.  e.  (13)  L,  S,  c.  IS. 


CAP.  1.  UUB. 

Nota  quoad  compensationem.  1 .  Quod 
compensatio  potest  fieri  etiam  in  alia 
specie,  si  non  possit  fieri  in  eadem. 
Croix  K  • 

Nota  2.  quod  compensatio  regulari- 
ter  peti  debeat  per  iudicium;  sed  hoc 
omittere  est  tantum  veniale  peccatum, 
ex  Salm.  2  cum  Lug.  etc.  Viva  3  ac 
Croix  ^  Tamb.  et  aliis,  imo  nullum,  si 
alias  timeantur  inimicitiae ,  amissio 
expensarum  et  similia,  ut  recte  doeet 
Laym. 

Nota  3.  Quodlicetadcompensationem 
requiratur  certitudo  crediti ,  ex  com- 
munissima  apud  Croix^  quamplures 
tamen  et  graves  auctores  apud  Salm.6 
admittunt  posse  fieri  compensationem 
cumcreditotantum  probabili  in  tribus 
casibus,  scilicet,  quando  compensatur 
fama  cum  pecunia ;  infamia  cum  infa- 
mia  data;  et  legatum  relictum  in  testa- 
mento  non  solemni.  Sed  vide  quae  de 
his  diximus  de  conscientia  l.  \.n.  35. 
in  nota  '. 

522.  Nota  hic  propos.  37.  Innoc.  xi. 
quae  dicebat:  Famuli  ac  famulae  do- 
mesticae  possunt  occulte  heris  suis  sur- 
ripere^  ad  compensandam  operam  suam 
quam  maiorem  iudicant  salario  quod 
recipiunt.  Salmantic.  ^  cum  aliis,  lo- 
quentes  de  hac  prop.  damn. ,  dicunt  1 . 
quod  si  famulus  sine  necessitate  libere 
conveniat  cum  domino  de  stipeniio  in- 
feriori,  postea  nihil  poterit  sibi  com- 
pensare ;  secus ,  si  ex  necessitate ,  ad 
levandam  nimirum  suam  miseriam , 
conveniat  de  salario  notabiliter  minori 
iusto.  Ratio  quia  decreta  pontificia  non 
intelligunt  obligare  famulum  contra  iu- 
stitiam.  Ita  Salm.9  et  Viva  lo  cum  Less. 
Suar.  Mol.  etc.  contra  Croix  i*  qui  ait, 
nihil  penitus  posse  famulum  surripere 
post  pactum,  quia  iam  cessit  iuri  suo; 
sed  respondetur  quod  famulus  cum  co- 

(1)  L.  3.  p.  1.  n.  967.  (2)  De  rest.  c.  1.  pnnct. 
19.  §.  2.  D.  313.  in  lin.  (3)  In  piop.  37.  Innoc.  xi. 
D.  1.  (4)  N.  963.  (o)  N.  962.  (6)  Ibid.  n.  321. 
(7)  Ad  licitam  compensationem  occultam  tres  requi- 
luntur  conditioaes  :  ><  1.  TJt  non  fiat  cum  darano 
deLitoris;  2.  Ut  creditum  sit  certum  ct  liquidum; 
5.  Ut  satisfactio  alio  raodo  obtineri  non  possit;  qujre 
creJitor  debct  prius  iu  iudicio  postulare;  quanquam 
gi  l)oc  negligilur  non  erit  peccatum  grave,  imo  uec 
si  via  iudiciana  sumptus  odia  aut  alia  darc:ia 


i.  DE  FURTO  505 

gitur  ad  sic  conveniendum  sua  pau- 
pertate,  tunc  non  cedit  iuri  suo  sponte, 
sed  coacte ;  et  ideo  ipsius  paupertas 
nequit  excusare  herum  ut  non  solvat 
ei  saltem  infimum  stipendium.  Quando 
autera  famulus,  coactus  necessitate, 
convenit  pro  parvo  pretio,  poterit  sibi 
compensare  usque  ad  pretium  infimum, 
ut  ait  Viva  '2  cum  Less.  Suar.  Mol.  et 
Dic.  et  aliis  (ut  ait)  communissime. 
Hoc  tamen  currit,  nisi  dominus  alios 
famulos  pro  eodem  parvo  pretio  iam 
iuste  invenisset;  vel  nisi  ipse  famulus 
de  se  oblatus  fuisset ,  et  domiuus  ex 
pietate  sive  indigentia  ipso  uteretur. 
Viva  13  et  Salm.  i-*  cum  Mol.  Sot.  Nav. 
Vill. 

523.  Dicunt  2.  Salm. ,  quod  si  famu- 
lus  ex  electione  propria  augeat  operas 
debitas,  nihil  potest  surripere,  quia 
tunc  censetur  operam  suam  condonare 
ad  conciliandam  sibi  domini  gratiam ; 
secus  autem  si  ex  voluntate  domini  ex- 
pressa  vel  tacita ,  quia  tunc  servanda 
est  regula  illa,  nempe  quod  quivis  o- 
perarius  dignus  est  mercede  sua.  Ita 
Salm.15  cum  Mol.  Sot.  Vill.  Nav.  Dian. 
Fagund.  Bass.  et  ita  etiam  Corella  cum 
Filguera  Tores.  Lastra  et  Hozes  i^.  Con- 
sentitque  huic  Croix  i'. 

524.  An  autem  famulus,  si  evidenter 
sibi  constet  de  iniustitia  sui  stipendii, 
possit  tunc  ex  proprio  iudicio  facere 
sibi  huiusmodi  compensationem.  Ne- 
gant  Croix  i^  Card.  19  et  Viva^o.  Et  di- 
cunt  quod  famulus  sive  quicumque  a- 
lius  mercenarius  non  debet  sibi  com^ 
pensare  ,  nisi  ex  iudicio  communissi- 
mo  peritorum,  aut  viri  valde  docti  et 
in  re  morali  versati;  ideoque  inquiunt, 
ad  hoc  non  sufficere  iudjcium  confes- 
sariimediocriter  docti.Attaraen  Salm.21 
dicunt  famulum  posse  etiam  ex  pro- 

subeuuda  essent.  »  Hom.  Aposc.  Ir.  10.  n.  21, 

(8)  De  4.  praec.  c.  un.  punct.  7.  ij.  3.  n,  1.56, 

(9)  De  rest.  c,  1.  punct.  9.  §.  2  ii.  517. 

(10)  In  d.  prop.  37.  n.  12.  (111  L.  3.  p.  2.  n.  97i. 
(12)  Dict.  ti.  12.  (13)  Dics.  n.  12.  in  liii. 
(14)  De  4.  praec.  c.  un.  pnnct.  7.  §.  3.  n.  131!. 
(lo)  Cit.  n.  136.  et  dc  rest.c.  I.puiict.l9.  §.3.  u.ol'», 
(18)  Sup.  dict.  prop.  57.  (17)  h  3.  p.  2.  u.  97«. 
(18)  Ibid.  (19)  Sup.  prop.  luuic  xi.  diss.  23.  c.  2. 
a.  3.  u.  62.  et  63.  (20)  lu  oitt.  iirop.  37.  u.  1, 
(21)  Oe  4.  piaec,  puuct,  19.  S.  3.  n.  137. 


606  LIB.  III.  TRACT.  V.  V 

prio  iudicio  sibi  compensare  suatn  o-  | 
peram ,  si  ipse  certe  iudicet  se  maius 
stipendium  mereri.  Quod  sane  videtur 
satis  probabile  mihi  et  aliis  doctis  re- 
centioribus,  si  hic  famulus  vel  qui- 
cumqpie  alius  mercenarius  sit  vir  pru- 
dens,  timoratus  et  vere  aptus  ad  recte 
iudicandum,  ac  certus  sit  de  iustitia 
compensationis ,  remoto  omni  halluci- 
nationis  periculo.  Sed  haec  rarissime 
evenient.  Nec  obstat  supradicta  prop. 
37.  damnata,  quae  merito  proscripta 
fuit,  quia  nimis  generaliterloquebatur. 
525.  Quaeritur  hic  obiter,  utrum 
christiani  possint  licite  surripere  res 
turcarum.  Resp.  si  christiaoi  sint  in 
locis  turcarum  captivi,certum  estpos- 
se  eos  surripere  a  dominis  quantum 
sulficit  ut  redimantur  et  ad  patriam 
redeaut  in  compensationem  iniustae 
servitutis  et  damnorum ,  quae  ratione 
servitutis  patiuntur.  Ita  habeturexde- 
creto  Congr.  SS.  Off.  die  23.  aug.  1630. 
apud  Peyrin.  i  ubi  sic  fuit  declaratum: 
Qui  captivi  iniuste  detinentur  ab  infi- 
delibus,  possunt  a  dominis  particulari- 
bus  accipere  sine  iniustitia  quantum 
sufficit  ad  congruam  compensationem, 
etiam  pro  sufficientia  redemptionis,  ab 
illis  vel  ab  aliis  qui  sunt  partes  reip. 
sive  ludaeae  sive   Turcae.  Dubium  fit 
an  quilibet  christianus  possit  surripe- 
re  bona  turcarum.  Negant  Azor.  2  et 
Fill. '.  Sed  alfirmant  probabiliter  Mol.  * 
cum  Cai.  5,  item  Victorel.  Naldus  Du- 
val.  Rebell.  Velasq.  Covarr.  et  alii  a- 
pud  Dian.  ^  qui  probabile  putat.  Ratio, 
quia  sic  recte  praesumi  potest  ei  con- 
cedi  a  principibus  christianis,  qui  ius 
habent  spoliandi  turcas  omnibus  bo- 
nis  ac  locis  ab  ipsis  usurpatis.  Con- 
sentit  etiam  Felix  Pot.  '  modo  (recte 
iimitat)  non  adesset  iuter  turcas  tem- 
pus  treguae  vel  salviconductus ;  vel 
nisi  aliquis  turca  degat  in  locis  chri- 
stianorum,  sive  liber  sive  servus,  ma- 
xime  si  adsit  ut  publicus  negotiator 
«ub  fide  regia. 


(i)  Xte  priv.  ininim.  t.  3.  c.  4.  n.  29. 

(2)  T.  1.  1.  8.  c.  24.  q.  12. 

(3)  Tr.  2L1.  c,  8.  n.  125. 


!■   VII.  PaAEC.  DECAL. 

DoBiDU  n.  Qaae  sit  quantitas  notabiric 
ad  morlale  peccatam. 

526.  QvMe  sit  quantitas  gravis  respectii  ad  di- 
versa  genera  personarum  vel  ad  diversas 
circumStantias. 

527.  Id  clarius  elucidatur. 

528.  Conclusio  et  probabilior  sententia. 

529.  Quid  de  furto  rerum  expositarum,  nempe 
fructuum  et  lignorum. 

5o0.  Quae  quantitas  sit  gravis  in  furtis  miyiulis. 

531.  Quid,  si  sit  animus  restituendi  brevi  tem^ 
pore,  vel  partem  complentem  materiam  gra- 
vem. 

532.  An  sit  mortale  furari  parum  reliquiae  sa- 
crae. 

526.  «  Variae  ea  de  re  sunt  senten- 
tiae.  Nav.  nimis  scrupolose  statuit  me- 
dium  regalem;  alii  nimis  laxe  10.  au- 
reos;  moderatius  Tol.  Med.  Less.  etc. 
duos  regales,  etsi  minus  sufficiat,  si 
notabiliter  noceat. 

»Resp.  Eanon  mathematice,  sed  mo- 
raliter  metienda  est,  non  tantum  ex 
valore  rei  ablatae ,  sed  etiam  ex  cir- 
cumstantiis  personae  cui  aufertur:  si 
nimirum  ei  grave  damnum  inferatur, 
aut  saltem  caritas  christiaua  graviter 
laedatur,  quomodo  respectu  valde  di- 
vitis,  imo  etiam  regis,  unus  vel  alter 
aureus  notabile  quid  videtur :  respe- 
otu  vero  mediocriter  divitum  quatuor 
circiter  regales  sive  medius  imperia- 
Iis:respectu  mechanicorum  duo  ;  re- 
spectu  pauperis  unus.  Ita  nunc  pleri- 
que  cum  Bon. 

Unde  resolves: 
» 1 .  Grave  peccatum  est  auferre  rem 
parvam  domino  valde  proticuara,v.  gr. 
sartori  acum  quam  unicam  habet,  nec 
habere  aliam  potest  qua  sealat.Less.  ^, 
»  2.  Graveitem  est  (etsi  non  in  specie 
furti)  si  fur  sciat  ex  iactura  rei  parvae 
domino  secuturam  valde  magnam  mo- 
lestiam,  v.  gr,  quia  valde  ad  eam  af- 
ficiebatur,  nec  similis  recuperari  pot- 
est:  nisi  tamen  res  sit  nullius  prorsus 
momenti.  Vide  Bon.  9.» 

527.  Quoadhoc  punctum,tamadpra- 
.\im  scitu  necessarium,  nempe,  quae- 
nam  sit  materia  gravis  in  furto,  ope- 
rae  pretium  est  plura  hic  elucidare. 
Quidquid  aliqui  dicant,  comniune  est 

(4)  T.  1.  tr.  2.  d,  57.  lit.  d.  (S)  2.  2.  q.  66.  a.  8. 
(6)  P.  S.  ir.  18.  r.  98.  (7)  De  7.  praec.  n.  2935. 
'8)  L.  2.  c.  12,  il.  8.         1,9)  D.  2.  q.  8.  p.  i. 


CAP.  I.  DCB. 

apud  dd.  et  uon  videlur  posse  negarl, 
quod  ad  determinandam  huius  mate- 
riae  gravitalem  non  possit  absolute 
pro  omnibus  eadem  quantitas  assigna- 
ri,  sed  ipsa  dimetienda  sit  respective 
ad  circumstantias  personae,  rei,  loci, 
et  temporis ;  cum  enim  furti  gravitas 
consistat  in  quantitate  damni  quod  pro- 
ximo  infertur,  facile  nocumentum  quod 
respectu  unius  leve  erit,  respectu  al- 
terius  erit  grave.  Ideo  enim  s.  Th.  *. 
dixit :  Jn  amissione  unius  gallinae  plus 
pauper  gravatur.,  quam  unus  multum 
dives  gravaretur  in  mille  marcis.  Ideo 
etiam  ait  Laym.  2.  cum  Nav.  Bus.  et 
communi,  quod  auferre  acum  sartori 
poterit  aliquando  esse  grave  furtum, 
si  ille  ea  carens  nequiret  sibi  de  victu 
providere.Caeterum  ad  iustamdimeu- 
sionem  faciendam  huius  gravitatis,  re- 
cte  dicunt  Salm.  3  magnopere  conferre 
iudicia  sapientum,  quorum  maior  au- 
ctoritas,  in  hoc  puncto,  mihi  videtur 
maiorem  constituere  probabilitatem. 
Quapropter  diversas  doctorum  sen- 
tentias  sedulo  hic  congerere  curavi; 
et  ne  pluries  citationes  eorum  repetam, 
omnes  aa.  quos  observavi  hic  simul 
refero.  Hi  sunt  videlicet  Less.''  Lugo  s 
Laym.  6  Bon.'  Fill.  s  Salm. »  Habert  10 
p.  ConcinaU  Sporer  ^2  Holzm.13  Ronc.i* 
Anac.  15  Elb.  le  Wigandt "  Croix  i^  Maz- 
zott.  19  Tamb.  20  Viva^i  T0L22  Fel.  Po- 
test.  23,  Et  quoniam  auctores  isti,  iu 
assignanda  materia  gravi,  diversis  pe- 
cuniae  nominibus  utuntur;  ideo  hic 
opus  est  referre  phires  pecuniae  spe- 
cies,  quas  ipsi  uominant,  et  earum  ae- 
stiraationem,  ut  eam  iidem  dd.  expli- 
cant.  Pazius  sive  Paceus  iuxta  Laym. 
valet  quatuor  vel  quinque  asses,  sive 
grana  nostratia.  Regalis  iuxta  Tamb. 

(1)  Op.  de  erud.  princ.  1.  7.  c.  8.  (2)  L.  5.  tr. 
5.  p.  1.  c.  1,  (3)  Db  rest.  c.  5.  punct.  2.  §.  1.  n.lS. 
(4)  De  iust.  1.  2.  c.  12.  e\  n.  31.  (S)  Eod.  lit.  d. 
16.  n.  27.  et  28.  (6)  L.  5.  tr.  5.  p.  1.  c.  1.  n.  3. 
(7)  De  rest.  d.  2.  q.  8.  p,  1.  n.  7.  (8)  Tr.  31.  c. 
10.  0.  239.  (9)  Loo.  c.  (10)  T.  4.  p.  2.  c.  8.  §.  S. 
(11)  T.  4.  c.  3.  (12)  De  7.  praec.  c.  3.  ex  n.  31. 
(15)  Eod.  tit.  c.  1.  n.  732,  (14)  Eod,  tit.  c.  un.  q.4. 
(IS)  Tr.  9,  d.  S.  q.  1.  n.  8.  (16)  Conf.  10.  n.  288. 
^17)  Tr.  9.  cx  3.  q.  2.  (18)  L.  3,  p.  1.  n.  987. 
(19)  Tr.  4.  disp.  2.  q.  1.  (20)  Dec,  1,  8.  tr.  2.  c. 
2.  n.  2.  (21)  De  rest,  q.  7.  a.  S.  u.  S,  (22)  L.  S. 
«    IG.  n,  3.  (23J  De  7.  pracc.  c.  .".  u.  2618. 


II.  DE  FURTO  507 

valet  tarenum  unum  ac  quinque  grana 
monetae  siculae;  et  ad  eumdem  valo- 
rem  vel  circiter  reducitur  iulius  ar^ 
genteus,  sive  carolenus  noster.  Flore- 
nus  iuxta  Lessium  et  Anaclet.  valet 
quatuor  regales,  iuxta  Lugonem  valet 
quinque ;  iuxta  vero  Fill.  sex  regales. 
Imperialis  iuxta  Bus.  valet  octo  rega- 
les.  Aureus  iuxta  Tamb.  et  Potesta  va- 
let  i2.  vel  13.  iulios;  etad  idem  redu- 
citur  vel  circiter ,  scutus  sive  ducatus 
noster2<. 

Communiter  dd.  dicunt  in  furto  il- 
lam  esse  gravem  materiam  quae  ali- 
cui  iuxta  suam  conditionem  in  die  suf- 
ficeret  pro  sui  suaeque  familiae  su- 
stentatione;  in  qua,  ut  beoe  advertit 
Croix  25  cum  Sporer  Gom.  et  ah'is,  non 
solum  computatur  victus,  sed  etiam 
vestitus  et  habitatio.  Sed  regula  haec, 
cum  sit  valde  obscura  et  confusa  nec 
universe  possit  pro  omnibus  valere, 
idcirco  afieremus  dd.  qui  pro  diversis 
personarura  generibus  gravem  mate- 
riam  assignant,  Et  1 .  Respectu  paupe- 
rum  mendicantium  assignant  pro  gravi 
materia  paucos  numraos  Habert  Elbel 
Spor.  et  Holzm.  Alii  vero  communius 
assignant  unum  regalem,  et  aliquando 
etiam  dimidium  (sed  in  casu  raro ,  ut 
dicunt  Salra.).  Ita  Bus.Less.  Bon.  Viva, 
Anacl.  Escob.  Renzi  Mazzot.  Wigandt 
cura  Bann.  et  Serra;  item  Nav.  Reg.  ac 
Diana  apud  Lugo.  2.  Respectu  paupe^ 
rum  laborantium,  generaliter  loquen- 
do,  dicunt  Laym.  et  Lugo,  eam  esse 
gravemmateriamquaepertingit  ad  va- 
lorem  victusdiurni  sivead  mercedem 
mediocrem  quae  datur  fossori  pro  uno 
die.  Alii  tamen  distinctius  loquuntur  ; 
Ronc.  et  Habert  assignant  pro  materia 

(24)  Pazius  ergo  aequat  4.  aut  S,  solidos, 
Hegalis,  lulius^  Argenteus,  Carolenus  aequant 

quasi  1/2.  francuni ;  sed   lulius   et  Caroleuus  ali- 

quanto  minores  Regali  sunt, 

Florenus  Lessii  et  Anacleti  —  36,  solidos.      "■ 
De  Lugo  _  4S,  solidos', 

Filliuccii  _  2,  francos  et  12. 

solidos,  Hic  est  hodlernus  Florenus  Gerraaniae*  sed 

apud  Belgas  aequat  2,  fr.  et  13,  solidos  (sive  2, 6S.). 
Imperialis  Busemb,  aequat  paulo  minus  4,  fr.' 
Aureus  Tamburini  et  Potest.  aequat  6.  fraDcot 

sive  Risdalem  Auslriae. 

Scuttts  sive  Ducaf iis  velus  neapolilanus  »eqaat 

4.  frauc.  et  53.  cenl.  (25)  N.  98S. 


"X)8 


LIB.  ni.  TRACT.  V,  DE  VII.  PBAEG.  DECAL. 


gravi  unum  iulinm.  Aliivero  communius 
dicunt,  esse  duos  regales,  tam  profosso- 
ribus,quamproartificibus  sive  mecba- 
nicis;  ita  Laym.  Less.cum  Medin.Bon. 
Viva  Wigandt  Conc.  Renzi  Esc.  Mazz. 
Tamb.Bus.  Holz.Serraap.Salm.etNav. 
Reg.  ac  Diana  ap.  Lugo.  Verumtamen 
pro  artificibus  Sot.  et  P.  Nav.  ap.  Less. 
requirunt  pro  materia  gravi  plus  qUam 
duos  regales,  et  idem  dicunt  Elbel  et 
Potesl.;  Fill.  requirit  tres  iulios.  Lugo 
autem  quatuor  argenteos.  Hinc  proba- 
biliter  dico  pro  fossoribus  sufficere 
duos  regales ,  pro  artificibus  autem 
requiri  ad  materiam  gravem  saltem 
duos  regales  cum  dimidio ,  si  similem 
aut  maiorem  mercedem  ipsi  quotidie 
lucrentur.  Recte  tamen  advertitHabert, 
quod  si  quis  operarius  vix  sustenta- 
retur  lucrando  septem  vel  octo  as- 
ses  singulis  diebus ,  pro  hoc  talis 
summa  esset  gravis.  3.  Respectu  com- 
muniter  sive  mediocriter  divitum  qui 
vivuntpropriis  reditibus  Conc.  etRonc. 
assignant  pro  materia  gravi  tres  iulios*, 
Laym.  12.  vel  45.  pazios,  id  est  sex 
regales  vel  circiter ;  communius  vero 
Bus.  Less.  Bonac.  Gordon.  Habert  Viva 
AnacL  cum  P.  Navarr.  Elbel  Tamb. 
Holz.  Potest.  Wigandt  cum  Bann.  item 
Serra  Reg.  Dian.  cum  Salm.  dicunt, 
pro  his  materiam  gravem  esse  qua- 
tuor  regales  sive  iulios.  Immo  FilL 
Escob.  Mazzott.  Renzi  et  Tamb.  exten- 
dunt  usque  ad  quinque  regales.  Hoc 
tamen  recte  advertit  Viva ,  non  intel- 
ligendum  de  illisqui,  licet  vivant  pro- 
priis  reditibus,  tamen  stricte  vivunt; 
pro  his  enim  certe  puto  tres  regales 
gravem  materiam ,  imo  etiam  minus 
pro  eis  qui  nimis  misere  se  et  familiam 
sustentant.  E  converso  pro  persona 
absolute  opulenta  Sporer  requirit  u- 
num  florenum;  Lugo  vero  6 .  vel  7.  ar- 
genleos.  Quoad  mercatores  autem  te- 
nuis  fortunae  puto  esse  materiam  gra- 
vem  duos  regales  cum  dimidio.  Pro 
aliis  autem  mediocris  fortunae,  puto 
cum  Elb.  Viva  AnacL  et  Croix  esse 
quatuor  regales.  Pro  mercatore  vero 
vaide  divite  Croix*  requirit  unum  im- 
perialemsive  octo  regaies;  Tamb.  Ren- 


zi  et  Potesta  requirunt  unum  aureum, 
Laym.  autem,  Eib.  Holz.  et  Ang.  Syl- 
vest.  Rod.  Arag.  Cordub.  ap  Salm.  re- 
qnirunt  tres  florenos.  4.  Respectu  ma- 
gnatum  ditissimorum,  Sylvest.  Ang. 
Arag.  Cordub.  Rodr.  apud  Salm.  re- 
quirunt  pro  materia  gravi  phis  quam 
duos  aureos;  Viva  autem,  Elbel  cum 
Sporer  et  Croix  requirunt  saltem  duos 
aureos.  Communius  vero  sulficere  ad 
materiam  gravem  unum  aureum  di- 
cunt  Bon.  Gordon.Mazzott.  Fill.  Anacl. 
Tamb.  Lugo  cum  Nav.  Reg.  et  Diana 
Less.  cum  Sot.  et  P.  Nav.  Ronc.  Holz. 
Et  hoc  procedere ,  etiam  respectu  re- 
gum^  dicunt  Filliuc  Ronc.  Holzm.  et 
Lugo;  quia,  licet  respectu  ipsorum  u- 
nus  aureus  videatur  levis  materia,  re- 
vera  tamen  (ut  aiunt)  gravis  est,  spe- 
ctatis  regum  oneribus  et  muneribus. 
SaL  dicunt,  saltem  sufficere  pro  re- 
gibus  unum  aureum  cum  dimidio.  Alii 
vero  probabiliterdicuntrequiri  saltem 
duos  aureos,  ut  Croix  Bonac.  Busemb. 
Sporer  Mazzott.  Elbel  Tamb.  Viva  et 
Serra  ap.  Salm.  Imo  Potesta  pro  regi- 
bus  requirit  plus  quam  duos  aureos, 
et  plurimi  alii  extendunt  usque  ad  tres 
aureos,  ut^WigandtcumBanu.  etSerra 
ac  Laym.  cum  P.  Nav.  Ang.  Sylvest. 
Sot.  Arag.  Rodr.  Corduba,  et  commu- 
ni,  ut  asserit  Laym.  5.  Respectu  tan- 
dem  alicuius  communitatis  censent 
Sanch.  et  Cardenas  ap.  Croix  2  unum 
aureum  semper  esse  materiam  gravem. 
Sed  Croix  probabiliter  dicit  quod  si 
communitas  esset  valde  opulenta  pos- 
set  materia  gravis  ulterius  extendi , 
modo  duos  ducatos  non  excedat. 

528.  Ex  his  omnibus  concludo  quid 
probabilius  mihi  videatur.  Et  quidem 
1.  Respectu  mendicantium  puto  esse 
materiam  gravem  unum  iulium  seu 
carolenum,  et  minus,  si  aliquis  pau- 
per  minus  quotidie  eleemosynis  lucre- 
tur.  2.  Respectu  fossorum  et  similium 
operantium  ,  communiter  ioquendo, 
duos  iulios;  pro  artificibus  vero  duos 
iulios  cum  dimidio.  3.  Respectu  com- 
muniter  sive  mediocriter  divitum  qua- 
tuor  iulios,  et  minus  pro  iis  qui  ex 

(!)  N.  9OT.  (2)  L.  3.  p.  4.  n.  i012. 


OAP.  I.  DUB 

propriis  misere  vivunt,  verum  pro  06- 
solute  divitibus  quinque  vel  sex  iulios: 
et  idem  censeo  pro  mercatoribus  valde 
opulentis.  4.  Respectu  magnatum  di- 
tissimorum unum  aureum.  Et  idem  pu- 
to  pro  communitate  valde  opulenta; 
saltem  pro  hac  dico  suflficere  ad  gra- 
vem  materiam  aureum  cum  dimidio. 
Respectu  autem  regum  duos  aureos. 

«  3.  Plus  requiritur  ad  notabilem 
quantitatem  ia  rebus  quae  ultro  pro- 
veniunt  et  sunt  valde  expositae,  v.  gr. 
fructus  ad  viam  publicam.  V.  Less.  *.  » 

529.  Quaer.  1.  An  caedentes  ligna 
iu  sylva  vetita  peccent  et  teneantur  ad 
restitutionem.  Certum  est  licitum  esse 
cuilibet  communitati  prohibere  sub  a- 
liqua  poena  etiam  incolis  suis,  ob  bo- 
num  publicum,  ne  illa  dissipentur,  ut 
communiter  docent  Mol.  2  Sot.  3  Lugo  * 
et  Sanchez  5  cum  aliis.  Hoc  tamen  in- 
telligendum  dicunt,  modo  aliunde  pos- 
siot  oppidani  commode  ligna  asportare, 
ut  Molina^  et  Sanch. '  ex  Soto  et  Led. 
Item  communiter  dd.  docenl,  quod  si 
nemus  est  totius  communitatis,  inco- 
lae  illius  qui  contra  prohibitionem  li- 
gna  caedunt  non  peccant  saltem  gra- 
viter  (imo  nec  venialiter,iuxtaSanch.8 
cum  Soto  Salon.  AngL  Cord.  etc. ),  et 
nihil  tenentur  restituere,  nisi  magnam 
faciant  stragem,  sed  tantum  tenentur 
ad  poenampost  sententiam;  talis  enim 
prohibitio  censetur  pure  poenalis  iuxta 
dicta  lib.  4.  num.  445.  Ita  Mol.»  Sot.  10 
Lugo  1*  Laym.  12  Busemb.  infra  num. 
614.  V.  2.  Qui  in  loco^  et  Sanch.  ^3  cum 
Arag.  Bann.  Man.  Galac.  et  aliis  plu- 
ribus.  Ad  hoc  autem,  ut  strages  dica- 
tur  magna,  dicunt  Soto  i^  et  Sanch.  15 
cum  Salon.  Lop.  et  Man.  quod  non  sit 
attendenda  gravitas  materiaein  se,  sed 
respectu  ad  damnum  quod  communi- 
tati  infertur:  unde  dicit  Sanchez  cum 
Henriq.  non  peccare  scindentem  uni- 
cam  sarcinam  singulis  diebus  pro  usu 
proprio,  nec  duas  singuUs  hebdomadis 

(1)  Loc.  c.  (2)  T.  1.  tr.  2.  d.  S8.  (5)  h.  i. 
^p  iust.  q.  6.  a.  4,  (4)  De  iusl.  d.  6.  n.  83. 

(o)  Cons.  I.  1.  c.  S.  dub.  1.  n.  4.  (6)  Ibid. 

(7)  N.  S.  (8)  N.  22.  (9)  L.  c.  (10)  V.  Dubium 
i.itom.  (11)  N.  8S.  (12)  De  iust.  c.  S.  n.  18. 
;I3)N.  10.     (14)L.  c.     (IS)  N.  23.     (16)  N.  23. 


II.  DE  FURTU  ♦-09 

ad  vendendum ;  quod  enim  dives  (  ail 
Sanch.i6  cum  Salon.  et  Merc.  et  appro- 
batLugo*'')  accipit  ad  usum  proprium, 
pauper  accipit  ad  vendendum,  ut  inda 
vivat.  Idem  dicendum  aiunt  Sot.  is  Mo- 
lin.i^et  Sanch.20cum  Led.  Salon.  Lop. 
et  aliis,  si  adsint  duo  oppida  propin- 
qua,  et  oppidani  soleant  ligna  caedere 
ex  sylva  alterius.  Quod  etiam  expres- 
se  approbat  Bon.2i  cum  Valent.  Rebell. 
Sayr.  Fill.  Turrian.  et  Arag.  ( contra 
La  Croix  22  qui  perperam  citat  pro  se 
Bonac).  Adduntque  Lugo  23  et  Dicast. 
Burg.  et  Illsung.  apud  Croix  2«  nec  te- 
neri  ad  restitutionem  nec  peccare  gra- 
viter,  sed  tantum  teneri  ad  poenam  qui 
scindit  ligna  e  nemore  propinquo  com- 
munitatis,  etiamsi  nullasitinterillaop- 
pida  communicatio,  quia  tales  commu- 
nitates  videntur  esse  contentae  poenis 
quas  a  caedentibus  exigunt:  quod  sic 
praesumendum  ait  Bonac.25  cum  VaSq. 
Molin.  Vill.  Reg.  Turrian.  et  aliis,  si 
communitas  laesa  taceat  nec  curet  re- 
stitutionem.  Quid  vero,  si  nemus  sit 
alicuius  privati  vel  alterius  communi- 
tatis  non  propinquae?  Sentit  Sanch.  26 
cum  Navarr.  Salon.  Bann.  Henriq.  et 
aliis,  satis  esse  probabile  quod  caeden- 
tes  non  teneantur  nisi  adpoenam.  Quia 
( ut  ait )  respublica  transferens  syl vam 
in  communitatem  aut  personam,  uoc 
maius  dedit  ius,  quam  ipsa  respublica 
habebat;  at  quando  sylva  erat  reipub. 
caedentes  tantum  tenebantur  ad  poe- 
nam;  ergo  sic  etiam,  si  sylva  translata 
est.  Sed  huic  rectius  contradicunt  Mo  - 
Iina27  Soto  28Bon.  cum  aa.  citatis29  et 
alii  plures  apud  Sanch.  30.  Ratio  quia 
dominushabet  ius  strictum  ad  sylvam 
illam,  ita  ut  possit  libere  eam  vendere, 
autlocare  arborum  scissionem.  Hinc  be- 
ne  dicunt  Croix^i  cum  Ills.  et  Lijgo32  cura 
aliis,  quod  si  communitas  sylvam  ven- 
dat,  aut  locet  alicui  privato,  scindentes 
tenentur  ad  restitutionem  cuiuscumquo 
damni  etiamsi  sint  illius  communitalis 

(17)N.89.  (18)L.c.  (19)Concl.4.  (20)N.20. 
(21)  De  rest.  d.  1.  q.  5.  p.  7.  n.  26.  (22)  N.  2ii4. 
(23)N.91.  (24)Loc.  c.  (2S)N.27.  (26)  N.  .-JS. 
(27)  DicU  disp.  S8.  (28)  Art.  4.  v.  Dubiuiu. 

(29)  Diclo  n.  27.  (30)  Ibid. 

'51)  N.  2o3.  (52)  N.  8a 


510  LIB.  Il(.  TRACT 

partes;quia  tunc  communitas,acproin- 
de  singuli  cives  illius,  ex  quorum  man- 
dato  sive  consensu  administratores  ven- 
dunt  aut  locant,totum  ius  suum  in  il- 
lum  transferunt.  Quod  autem  dictum 
est  de  sylvis  quoad  scissionem  arbo- 
rum,  dicitur  etiam  de  agris  quoad  pa- 
scenda  anlmalia,  ut  dicit  Lugo  i  et  San- 
chez  2  cum  aliis. 

Quaer.  2.  An  liceat  in  viuea  aliena 
comedere  uvas.  Affirmant  Covarr.  Va- 
lerus  Ripa  etc.  apud  Lugo  '  modo  quis 
uvas  foras  non  asportet,  adducuntque 
illud  Deuter.*  ubi  dicilur:  Ingressusvi- 
neam  proximi  tui,  comede  uvas  quan- 
tum  tibi  placuerit;  foras  autem  ne  ef~ 
feras  tecum.  Si  intraveris  in  segetem  a- 
mici  tui,  franges  spicas  et  manu  conte- 
res:  falce  autem  non  metes.  Et  idem  quod 
dicitur  de  uvi»  et  spicis,  ait  Abul.  ap. 
Cornel.  aLap.,intelligede  pomis  ac  a- 
liis  fructibus.  Idque  losephus  hebraeus 
et  plerique  alii  ap,  Calmet  5  dicunt  in- 
telligi  non  solum  de  incolis,  sed  etiam 
de  omnibus  viatoribus,  quibus  hoc  per- 
mitti  aiunt  ad  refocillandas  vires.  Sed 
P.  Holzm.  6  (cui  adhaeret  Lugo  ')  sen- 
tit  ex  Lyrano  *  illud  concessum  fuisse 
tantum  hebraeis  ex  speciali  Dei  per- 
missione  vel  solis  vinitoribus,  qui  in 
vinea  laborant.  Et  huic  ultimae  inter- 
pretationi  favent  versio  chaldaea  et  a- 
rabica  apud  Calm.,  ac  etiam  hebraea, 
qu.ie  verba  illa,  foras  tamen  ne  efferas 
tecum,  sic  legit:  et  non  ponas  in  vas 
tuum^  id  est  in  chalatum  tuum,  ut  Gal- 
met  explicat.  Caeterum  probabiliter  ait 
Lugo,  de  iure  naturae  licere  comedere 
unum  vel  alterum  uvarum  racemum 
(id  est  unam  vel  alteram  uvam) :  pari- 
que  modo  concedit,  ut  comedatur  ex 
pomario  alieno  unum  vel  allerum  po- 
mum:  id  enim  prohibere  videtur  du- 
rissimum  et  contra  humanitatem.  Et 
huic  secundae  sententiae  videtur  acce- 
dere  Hugo  cardinalis,  qui  praefatum 
lextum  sic  explicat:  Hoc  non  servatur 
hodie  ad  litteram^  sed  in  contrarium  di- 
spensatum  est  propter  malitiam  homi- 

(1)  N.  93.  (2)  N.  34.  (3)  D.  16.  n.  35. 

(4)  C,  23.  V,  24,  et  2o,  (S)  In  loc.  c.  (6)  De  7. 
j.racc.  n,  7S8.  (7)  Loc.  c.  (8)  In  dict.  loc.  Deut. 
(9)  liuc.  6.  1.    (10)  Loc.  e.  n.  46.    (U)  Do  re.<iii. 


DE  VII.  PRAEC.  DECAL. 

num.  His  tamen  non  obstantibus  satii 
probabilisvidetur  prima  sententia:  nam 
quod  permissio  illa  fueril  pro  solis  he- 
braeis,  nullo  valido  videtur  niti  fun- 
damento.  Quod  autem  faerit  pro  solig 
vinitoribus,  huic  obstat  1 .  auctoritasa- 
liorum,  ut  supra,  et  maxime  losephi 
hebraei,  quae  in  hac  materia  multura 
valet,  cum  ipse  prae  aliis  melius  no- 
scat  hebraeorum  mores.  Obstant2.  ver- 
ba  textus,  ingressus  vineam  proximi  tui 
quae  magis  proprie  intelligunturde  via- 
toribus  quam  de  in  vinea  laborantibus. 
Obstat  3 .  factum  apostolorum  9  qui  iuxta 
hanc  legem,  cum  transirent  per  sata^ 
vellebant...  spicas  et  manducabant  con- 
fricantes  manibus.  Ipsi  autem  obiurgati 
fuerunt  a  pharisaeis,  non  quia  hoc  il- 
licite  facerent,  sed  quia  facerent  die 
sabbati;  at  Christus  Dominus  eos  omni- 
no  excusavit. 

530.  «  4.  Plus  item,  si  quis  a  diver- 
sis  vel  ab  uno,  interpolatim,  parva  et 
plura  furetur.  V.  Less.  ^^.  » 

DocentLess.  TruU.Vill.  apudSalm.n 
in  furtis  minutis  requiri  ad  materiam 
gravem  duplo  maius;  nempe  si  mate- 
ria  gravis  sit  per  se  v.  gr.  quatuor  iu- 
lii,  per  furta  minuta  ad  materiam  gra- 
vem  requiruntur  octo  iulii.  Eamdem 
quantitatem  requirit  p.Holzm.^^si  haec 
furtula  fiant  diversis:  atque  si  fiant  per 
notabilia  intervalla,  requirit  tripluni. 
Mihi  tamen  aequius  videtur,  ut  dicunt 
alii  apud  Elbel  ^3  quod  si  furtula  fiant 
eidem  per  intervalla,  aut  diversis  eo- 
dem  tempore,  requiritur  et  sufficit  ad 
materiam  gravem  simplum  cum  dirai- 
dio,  V.  gr.  sex  iulii.  Si  vero  utruraque 
concurrat,  nempe  si  fiant  a  diversis  et 
discontinuatim,  censeo  requiri  duplo 
maius,  scil.  octo.  Hoctamen  intelligitur 
cum  Less.  et  Lugo  <4^  modo  furta  non 
fiantper  partes  ex industria,  etmodo  in- 
ter  furtanon  interponatur  magnum  in- 
tervallum.AdduntLay.  Bon.  Lug.etc.  is 
furta  minuta  non  coalescere,  si  fiant  a 
p1'iribus  et  magoo  intervallo  interce- 
dentevidelicetanno.ImoSanch.<6Ronc. 

c.  S.  punct.  2.  S.2.  n.  19.     (12)  De  7.  praec.u.  74.^5. 

(13)  De  7.  praec.  conf.  11.  n.  32S. 

(14)  D.  16.  n.  Sl.  (IS)lbid. 
il(>)  Dec.  I.  7.  c  21.  n.  10. 


CAP.  I.  DUB, 

Viva*  cumTrull.  elc.  (contra  Rebell.  el 
Croix2)  excusant  a  restitutione  sub  gra- 
vi,  elsi  furtula  accipiantur  ab  uno,  an- 
no  interiecto.  Reiiciunt  autem  Viva  et 
Ronc.  3  opinionem  Fill.Dian.  Salaz.  Vi- 
dal,  Tol.  etc.  apud  Salm.  *  qui  excu- 
sant,  si  adsit  intervallum  45.  dierum 
vel  mensis,.  ut  admittit  Nav.  ap.  San- 
chez.Nisi,  excipitViva,materia  sit  val- 
d  e  modica .  Hinc  magis  mihi  arrid  et  q  uod 
sentit  Ronc.  5,  scil.  saltem  requiri  in- 
terpolationem  duorum  mensium,  dum 
agiturde  materia  quaelicet  non  sitgra- 
vis,  tamen  proxima  estmateriae  gravi. 

531 .  Non  est  mortale,  per  se  loquen- 
do,  subripere  quamcumqpie  summam 
cum  animo  restituendi  statim,  v.  gr,  in- 
traquadrantem,  Croix  6  cum  Less.Lugo 
Vasq,  etc,  Idem  est,  si  intra  illud  bre- 
ve  tempus  quis  velit  restituere  tantum 
illam  ultimam  partem  complentem  ma- 
teriam  gravem,  aut  si  ad  breve  tem- 
pus  restitutionemdififerat.  Croix  '  cum 
Vasq,  Sanch.  Reb.  Reg.  Sayr.  et  aliis 
plurimis. 

532.  Quaer.  hic  an  sit  mortale  furari 
parum  reliquiae  sacrae.  Nulli  dubium, 
quin  in  districtu  romano  sit  mortale, 
cum  Clemens  viii.  et  Paulus  v.  excom- 
municationem  indixerint  contra  eos  qui 
invitis  rectoribus  ecclesiarum,  furan- 
turreliquias  etiam  minimas.  Secus,  pro- 
babiliter  ait  Croix  s  cum  Sanch.  Bonac. 
Castrop.  Dian.  et  BaldeU,  si  quis  fure- 
tur  extra  districtum  aliquid  minimum, 
ipsam  reliquiam  non  deformans  neque 
minuens  illius  aestimationem ;  nisi  sit 
aliqua  reliquia  insignis  aut  rara,  ut  pu- 
ta  sanctae  crucis,  capillorum  b.  Mariae 
Virg,  etc. 

DtjBitjM  m.  Quando  graviter  peccet 
qui  malla  furta  minuta  committit. 

533.  Quidj  si  qui  furalur  non  habeat  animvm 
dilescendi.  Quid,  si  habeat. 

534.  An  furtula  facla  a  diversis  coalescant.  Et 
an  tunc  reslilulio  possil  fieri  pauperibus. 

535.  Quid,  si  plures  furentur  parva,  altero  al- 
lerum  nescienle. 

536.  Quid  si  mutuo  sciant  et  eodem  lempore 
furentur. 

537.  Quid,  si  unnsquisque  moveatur  exemplo 
allerius 

(l)  Prop.  29.  Alex.  vii.  a.  17.  (2)  L.  3.  p.  1. 
D.  lOIl.  (5)  C.  un.  q.  S.  (4)  ioc.  c.  (S)  Ibid. 
IG)  L.  5.  p.  i.  Q.  1102.         (7)  IbiU.         (8)  L.  5. 


538.  An  sit  mortale  furari  quid  leve,  post  com' 
pletam  matcriam  gravem. 

«  Resp.  Hic  quoque  quantitas  laesio* 
nis  vel  damnificationis  quae  fit  proxi- 
mo,  et  quam  fur  intendit,  est  mensu- 
ra  quantitatis  peccati.  V.Less.^Sanc.^'^. 

Unde  resolves: 

533.  »  1 .  Si  quis  ex  occasione  tan- 
tum  furatur,  sive  uni  sive  pluribus, 
modicum,  non  iutendens  notabile  ali- 
quid  acquirere,  nec  proximo  graviter 
nocere  singulis  furtis,  non  peccat  gra- 
viter,  neque  ea  simul  sumpta  unum 
mortale  constituunt ;  postquam  tamen 
ad  quantitatem  notabilem  pervenerit, 
eam  detinendo,mortaliter  peccare  pot- 
est.  Less."  Sanch.  »2  Bon.i3  (Etsi  nun- 
quam  advertat  ad  culpam  gravem,  ut 
Tamb.  Croix  Carden.  etc.  communiter, 
V.dicenda  n.  553,).  Verum  et  hoc  mor- 
tale  evitabit,  si  vel  tunc  restituere  non 
possit  vel  animum  habeat  paulo  post 
restituendi  ea  saltem  quae  tunc  acci- 
pit,  Gran.  Dian.  »*. 

»  2.  Si  autem  per  phira  parva  furta  u- 
ni  vel  pluribusfacta  habeatintentionem 
paulatim  ditescendi  vel  inferendi  gra- 
ve  damnum,  peccat  graviter  ea  inten- 
tione;  ac  licet  executio  singulorum  sit 
tantum  venialis  ex  se,  ut  tamen  sub- 
stat  tali  intentioni,  est  continuata  exe- 
cutio  peccati  mortalis.Less.is  Sanch.i^ 
quia  nocent  graviter  reip.,  et  praxis  il- 
la  valde  perniciosa  est  societati  huma- 
nae,  v.  gr.  si  sartor  particulam  pannl 
a  diversis  subripiat;  si  mercatores  u- 
tanttir  brevioribus  ulnis,  etc.  (Nota  au- 
tem  hic  prop.  38.  damn.ab  Innoc.  xi.: 
Non  tenetur  quis  sub  poenapeccati  mor^ 
talis  restituere  quod  ablatum  est  perpau- 
ca  [alias  parva)  furta,  quantumcumque 
ait  magna  summa  totalis. )  Interim  hi 
excusantur  subinde  a  gravi  peccato.  1 . 
Ex  eo  quod  dictum  est  casu  primo.  2 
Si  id  faciant,  ut  se  servent  indemnes* 
vel  quia  alias  non  lucrarentur  vel  pre- 
tium  augere  deberent,  et  tunc  non  in- 
venirent  emptores.  Rosella  <7. 3.  Si  alias 
non  habeant  unde  se  vel  suos  alant.  » 

p.  1.  n.  1005.         (9)  Loc.  c.         (10)  L   7    c   «L 
(11)  D.  7.        (12)  L.  7.  c.  21.      (13)  Q.  8.'  „!  2. 
(l'i)  P.  3.  t.  6.  r.  23.        (13)  L.  2.  c.  12  d.  7 
(lO)Loc.  C.  (IV)  V.  Emplio.' 


512 


LIB.  111.  TRACT.  V.  Dfi  VII.  PRAEC.  DECAL. 


S34.  Hic  quaeritur  "1 .  An  furtula  fa- 
cta  diversis  personis  coalescant  et  gra- 
vem  obligationem  pariant  restitutionis. 
Negant  Ang.  Med.  et  P.  Nav.  apud  San- 
chez  1  et  probabile  putat  Croix^  cum  E- 
sparsa  nisi  fur  magnam  quantitatem  au-  • 
ferre  intendisset ;  vel  nisi  domini  laesi  j 
unamcommunitatem  constituerent.Sed  i 
merito  dicit  Lugo  3  hanc  opinionem  ab  , 
omnibus  reiici,  cum  coutrariasit  com-  i 
munis  et  teneuda  cum  ipso  Lugone  et  j 
Sanch.4  Salm.s  Croix^  et  aliis.  Et  verius  '< 
videturcumSalm.'etMiL8  oppositum  ' 
expressedamnatum,  cum  praefata  pro- 
positio  generice  loquatur.  Ratio  pate- 
bit  ex  quaestione  sequenti  quam  apud 
uuUum  auctorem  discussam  inveni. 

Quaer.  2.  Si  furtula  quae  simul  ad 
magnam  quantitatem  perveniunt  sint 
facta  diversis  dominis  certis,  an  fur  te- 
neatur  sub  culpa  gravi  eis  restitutio- 
nem  facere  vel  an  satisfaciat  debita  illa 
pauperibus  distribuendo.  Exuna  parte 
videtur  dicendum ,  sub  gravi  restitu- 
lionem  faciendam  esse  dominis,  nisi 
excuset  periculum  famae  amittendae 
vel  gravlssimum  damnum  aut  incom- 
modum.  Ratio  quia  licet  domini  non 
sint  graviter  laesi,  fur  tamen  certe  non 
potest  sibi  retinere  magnam  quanlita- 
tem  ablatam;  nam  (ut  dicunt  Sanch.  9 
et  aliqui  alii  apud  Lugo  *<>,  etsi  in  aho 
proposito)  praeceptum  non  furandi  non 
solum  prohibet  ne  quis  alios  graviter 
laedat,  sed  etiam  ne  ditescat  notabili- 
ter  ex  aere  aliy.no.  Quapropter,  cum  fur 
certe  ad  restiJiitionem  teneatur,  non 
videtur  satisfacere  si  restituat  pauperi- 
bus;  quia  hi&  restitutio  facienda  esl 
tantum  quando  oreditores  sunt  incerti, 
non  vero  quando  sunt  certi:  propterea 
quod,  restituencto  pauperibus,  cum  re- 
stitutio  sine  mi^s.',no  incommodo  possit 
fieri  ipsis  domiiiis,  non  videtur  fur  re- 
stituere  ablatum  personis  debitis,  sed 
alienis  ad  quas  nullum  ius  spectat;  et 
ideo  non  videtur  suam  obligationem 
implere.  Sed  probabilius  mihi  et  aliis 
doctis  iunioribus  dicendum    videtur 

(1)  Dec.  I.7.C.  21.  n.  H.    (2)  L.  S.  p.  1.  n.l015, 
(5)  De  iust.  d.  16.  n.  48.         (4)  Loc.  c.  n.  12. 
(S)  De  r«st.  c.  S.  punct.  2-  $.  2.  d.  19.    f6t  It)i<) 


quod  huiusmodi  fur  non  peccet  gravi. 
ter  si  non  restituat  dominis  certis,^un( 
commode  possit,  et  satisfaciat  suae  gra» 
vi  obligationi  si  debita  pauperibus  dis- 
tribuat.  Ratio  quia,  ut  docet  Lugo  n  et 
consentit  Sanch.  12  cum  Vasq.  Val.  p. 
Led.  et  Reb.,  praeceptum  non  furandi 
non  tam  intendit  vitare  emolumentura 
proprium,  quam  damnum  proximi.  Si 
ergo  singuli  domini  non  fuerint  gravi- 
ler  laesi,  fur  non  tenetur  sub  gravi  ob- 
ligatione  eis  restitutionem  facere.  At- 
iamen,  cum  ipse,  notabiliter  ditescen- 
do  ex  bonis  alienis,  grave  intulerit  da- 
snnum  reipublicae,  ideo  reip.  damnum 
restituere  debet.  Eo  igitur  casu  sub 
gravi  tenebitur  reip.  restitutionem  fa- 
cere;  dominis  vero  tantum  sub  levi. 
Unde  videtur  quod  sufficienter  fur  sa- 
tisfaciat  suae  gravi  obligationi  ex  prae- 
sumpto  consensureip.,  si  restitualpau- 
peribus  aut  locis  piis  qui  sunt  egen- 
liores  reip.  partes.  Sed  dices:  Num- 
quam  praesumitur  resp.  velle ,  quod 
fur  restituat  pauperibus,  cum  culpa  ve- 
niali ,  a  qua  ipse  nullo  modo  excusari 
potest,  dum  sine  suo  gravi  incommodo 
debitum  domlnis  restituere  posset.  Re- 
spondeo:  cum  in  hoc  non  censeatur 
graviter  invita  resp.  ad  quam  ( ut  di- 
ximus)  principalius  tunc  pertinet  ius 
rei  ablatae,  si  restituatur  pauperibus ; 
ideo  probabiliter  videtur  dici  posse 
quod  fur  semper  excusabitur  a  mortali 
si  pauperibus  restituat,  et  etiam  a  ve- 
niali  si  rationabilis  causa  adest. 

535.  ft  Si  plures  simul  vel  successive 
plura  furta  parva  alicui  faciant,  quae 
simul  sumpta  graviter  illi  noceant ; 
tunc,  si  alter  de  altero  non  sciat,  nul- 
lus  peccat  graviter:  v.  gr.  si  viatores 
ex  vinea  unam  alteramve  uvam  rapiant 
et  comedant,  etsi  hoc  licere  dicant  Cov, 
Val.  et  Ripa  (Vide  dict,  n.  529.)  con- 
tra  Dian.  13,  Si  autem  singuli  conspi- 
rent,  singuli  graviter  peccant.  Si  de- 
nique  de  se  mutuo  sciant,  nullus  ta- 
men  alteri  sit  causa  furti,  probabilins 
est  non  esse  mortale ,  ut  docent  Less, 

(7)  Loc.  c.  (8)  lo  dict.  prop.  58.  (9)  Doc.  1.  1 
c.  21.  n.  15.  (10)  D.  16.  n.  40.  (11)  L.  c.  n.  49 
(12)  Loc.  c.     (15)  P.  5.  t.  6.  r.  ^. 


CAP.  I.  DUB.  IV 

Tan.  etc.  contra  Suar.  Vasq.  Vide  Bo- 
nacln.  *.  » 

536.  Probabilissima  est  haec  senten- 
iia  Bus.,  scilicet,  si  plures  modica  fu- 
rantur,  neminem  peccare  graviter,  etsi 
mutuo  sciant  grave  damnum  domino 
fieri,  nisi  ex  communi  consilio  faciant. 
Ita  etiam  tenent  Habert^  Lugo'  Salm.  ^ 
cum  Less.  Sanch.  etc.  Et  hoc,  etiamsi 
singuli  eodem  tempore  furentur,utcum 
Bus.  censet  Less.  ^  cum  Sot.  et  Sanch.6 
(contra  Lugo).  Ratio  quia  tunc  nemo 
est  causa  damni  quod  per  accidens  ab 
aliis  domino  evenit. 

537.  Si  autem  plures  plura  parva  fu- 
rentur ,  ita  ut  unusquisque  moveatur 
exemplo  alterius ,  quamvis  sine  com- 
muni  consilio,Laym.  Ovied.  Steph.  etc. 
ap.  Croix '  dicunt  omnes  peccare  con- 
tra  iustitiam.  Sed  probabilius  Lessius 
Lug.  Salm.  et  Tamb.s  tenent,  peccare 
tantum  contra  caritatem  (et  graviter, 
si  materia  sit  gravis)  ratione  scandali, 
non  vero  contra  iustitiam :  quia  exem- 
plum  non  est  causa  positive  influens  in 
damnum  alienum,ut  diximus  L2.n.  45. 
communiter  cumSanch.  Salm.  Mol.  etc. 

538.  Si  quis  post  completam  materiam 
gravem  furatur  adhuc  aliquid  aliud  le- 
ve,  Lugo^  et  Croixio  cum  Spor.  Dic.  etc. 
tenent,  esse  peccatum  mortale  toties 
quoties  aliquid  subripiatur.  Sed  Les- 
sius  *i  et  Salm.  12  cum  Tapia  et  Diana 
huiusmodi  furtum  leve  dicunt  non  con- 
stituere  peccatum  mortale,  nisi  per- 
tingat  ad  aliam  novam  quantitatem  gra- 
vem;  et  hoc  Bon.  ^3  rnerito  putat  valde 
probabile. 

DcBiuH  IV.  Qnid  sentiendum 
de  furtis  domesticorum  vel  amicorum. 

!)39.  Quid  de  furto  uxorum  et  virorum. 

540.  An  uxor  possit  dare  eleemosynas,  etc. 

541.  An  aliquando  possit  expendere. 

542.  Jn  liceat  ipsi  subvenire  parentibus,  etc. 
54.5.  Quale  furtum  filiorum  sit  grave, 
544.  An  filius  possit  a  patre  mercatore  subri- 

pere  mercedem  pro  opera  sua. 

543.  Quid  de  furlis  famulorum  in  esculentis.  etc. 
546.  De  restitutione  facienda  ab  umore  et  filiis. 

(1)  Loc.  c.     (2)  T.  4.  c.  9.  §.  S.  q.  6.     (S)  D.iG. 
sect.  3.  D.S3.    (4)  Derest.  c.  S.  puncl.2.  §.3.  ii.20. 

(5)  L.  2.  c.  12.  dub.  9.  n.  S2.  de  iustil. 

(6)  Dec.  1.  7.  c.  21.  n.  24.    (7)  L.  3.  p.  1.  n.  1009. 
(8)  Il)id.     (9)  D.  16.  n  ia.     (10)  Loc.  c.  n.  1007. 


(II)  Cap.  12. 
MOB. 


DE  FURTO  513 

539.  «  Resp.  Licet  vere  furtum  sit , 
si  uxor,  liberi,  amici,  servi  patrifami- 
lias  invito  quid  auferant ,  plerumque 
tamen  maior  quantitas  requiritur  ut 
sit  mortale,  cum  plerumque  hic  domi- 
nus  aut  non  rationabiliter  invitus,  aut 
saltem  minus  invitus  sit  ut  ab  his , 
quam  ab  aliis  auferatur :  vel,  etsi  val- 
de  invitus  sit,  saepe  tamen  id  fiat,  non 
tam  ratione  rei  acceptae ,  quam  modi 
accipiendi  clam,  aut  ratione  finis  ob 
quem  accipiunt,  v.  gr.  ad  ludendum  , 
potandum  etc.  Vide  Cai.  i^  Less.  ^s. 
Unde  resolves: 
»  1 .  Uxor  graviter  peccat,  si  notabi- 
lem  summam  accipiat,  invito  marito  , 
etiam  ex  dote  vel  bonis  communibus ; 
quia,  licet  media  pars  ad  eam  spectet, 
raaritus  tamen  habet  usumfructum  il- 
lius  partis ,  ideoque  tenetur  ad  resti- 
tutionem.  TruU.  i6  etc. 

»  2.  Similiter  peccat  graviter  mari- 

tus  contra  iustitiam ,  cum  obligatione 

restituendi ,  si  aliquid  notabile  uxoris 

subripiat,  sine  eius  consensu,  ex  bonis 

ipsius  paraphernalibus  vel  aliis  pro- 

priis,  si  quidem  libera  eorum  admini- 

stratio  ipsimet  uxori  competat,  quia 

par  est  ratio  mariti  et  uxoris  quoad  bo- 

na  propria.  Vide  Villalob.  "  Trull.  <8. 

540.  »  S.Uxorpotestdareeleemosy- 

nam  et  munera ,  secundum  consuetu- 

dinem  aliarum  mulierum  illius  loci  et 

conditionis ;  etiamsi  maritus  eleemosy- 

nas  omnes  illi  prohibeat,  quia  consue- 

tudo  hoc  ius  ei  tribuit,  quo  maritus 

eam  privare  non  potest  ^^  ( Ita  Lugo  20 

communiter  cum  Mol.  Less.  Gon.  Bon. 

Reg.  etc.  apud  Diana^i.Ethoc,  etiamsi 

uxor  habeat  bona  propria,  ut  Lugo  Bon. 

Gob.  etc.  Croix  22)^  Diana  23  qui  cum 

Mol.  et  40.  aliis  docet,  posse  eam,  io- 

scio  marito,  dare  vigesimam  partem 

annui  census  vel  lucri:  eo  quod  hoc  per- 

tineat  ad  decentiam  status ,  et  maritus 

irrationabiliter  sit  invitus  (Sed   hoc 

ita  universaliter  dictum  reprobant  Lu- 

(1.5)  De  rest.  d.  2.  q.  8.  p.  2.  n.  S.  (14)  V.  Fuitum. 
(IS)  C.  12.  n.  76.  (16)  L.  7.  c.  6.  d.  8.  n.  7. 
(17)  T.  2.  d.  13.  (18)  L.  6.  c.  1.  n.  9. 

(19)  Ibid.  n.  13.  (20)  D.  16.  n.  64. 

f21)  T.  1.  p.  2.  tr.  1.  r.  33.     (22)  L.  c.  n.  102,-,. 


(12)  Loc.  c.  $.  2.  n.  23.     |  (25j  P.  1.  t.  3.  »•.  22.  cl  p.  S.  l.  8.  r. 


54. 

33 


5li  MB.  III.  TRACT.  V.  D 

go  1  Spor.  ex  Tamb.  cum  Croix  2.  Idem  | 
autem  Tamburinus  3  tantum  admittit , 
quando  divitiae  non  multum  excedunt). 
Hinc  etiam  potest  cum  Abigail  mode- 
ratas  eleemosynas  dare,  ut  mariti  con- 
versionem  impetret  vel  ne  Deus  illum 
puniat.  Vasq.  Bonac.  Regin.  et  alii  40. 
contra  Con.  etc,  Vide  Dian.  *. 

541 .  »  4.  Uxor  potestbona  expendere, 
inarito  absente  vel  fatuo  :  quia  tunc  ad 
jllam  spectat  administratio  domus :  i- 
tem,  quae  acquirit  suaindustria(Dem- 
pto  tamen  labore,  quem  praestare  de- 
bet  familiae,  ut  beue  advertit  Croix^), 
item  paraphernalia,  hoc  estbona,  quae 
praeter  dotem  marito  allatam  ,  sibi 
reservavit.  Trull.  6  et  caeteri  comm. 
(Item  potest  uxor  libere  disponere  de 
iis  quae  sibi  reservavit  de  bonis  a 
viro  sibi  assignatis  pro  vestitu  aut  su- 
stentatione  familiae  ad  certum  tempus, 
modo  honeste  familiam  iam  sustenta- 
rit.  Ita  Croix'  cumPal.  Navarr.  Lessio 
Mol.  Bon.  etc), 

»  5,  Non  peccat  uxor  subducendo  a- 
iiqua,  vel  compensationis  causa,  si  vir 
sit  prodigus:  quia  is  tunc  facit  uxori 
iniuriam,  partem  ipsius  profundendo: 
vel  pro  victu ,  vestibus  caeterisque 
sibi  vel  familiae  necessariis,  quae  ma- 
riti  saepe  non  intelligunt,  et  frustra  ab 
illis  peterentur.  Bon.  TruII,  ». 

542.  »  6.  Uxor,  si  eius  pater,  mater 
vel  proles  ex  alio  matrimonio  sint  pau- 
peres ,  ita  ut  misere  secundum  statum 
suum  vivant,  et  maritus  eis  nolit  suc- 
currere,  potest  ex  bonis  suis  propriis, 
vel  etiam  ex  communibus  ( dummodo 
post  mortem  viri  omnia  computet  in 
sua  parte )  eis  subvenire,  quia  iure  na- 
turae  tenetur  eos  alere  et  maritus  in 
id  consentire.  Nav.Pal.  Less.^Diana  'o^ 
qui  illam  potestatem  extendit  ad  fra- 
tres  et  sorores,  quod  etiam  Less.  '*  et 
Trull.i2  iudicantprobabile  (CumLugo  13 
Mol.  Sanch.  etc). 

543.  »7.FiIius  peccatgraviter,invitis 
parentibus,  notabilem  summam  acci- 

(1)  D.  IS.  u.  16.  (2)  Eod.  ioc.  c.  n.  1021 

(3)  Dcc.  1.  8.  U'.  1.  c.  2.  §.  3.  n.  14.  (4)  P.  2.  t. 
10.  r.  25.  ct  p.  S.  t.  8.  r.  34.  (o)  Ibid.  n.  1018. 
{(i)  Loc.  c.  (7)  L.  5.  p.  1.  n.  1024.  (8)  Loc.  c. 
(9)  L.  2.  c.  12.  d.  li.         (10)  P.  S.  t.  8.  t.  54 


;  VII.  PBAEC.  DBGAL. 

piens,  qualis  non  semper  est,  secun- 
duoi  Less.  1*  si  filius  patri  praediviti 
duos  vel  tres,  imo  secundum  Sanchez, 
quinque  vel  sex  aureos  furetur:  eo 
quod  parens  sit  rainus  invitus,  et  filius 
sit  aliquid  patris,  Unde  non  tenebitur 
ad  restitutionem ,  nisi  forte  cohaere- 
dibus  graviter  noceat.  » 

Dicit  Salas  apud  Croix  15  non  esse 
grave  furtum  filii  20.  et  30.  aureorum 
a  patre  possidente  annuos  1 500.  aureos, 
et  nou  improbat  Lugo  16,  si  pater  non 
sit  tenax ,  et  filius  adoleverit,  ac  acci- 
piat  ad  usus  honestos.  Less.  Navarr.  et 
Fill,  apud  Spor.i'  dicunt,  non  peccare 
graviter  filium  furantem  2.  vel  3,  au- 
reos  a  patre  divite,  Bann.  dixit  ad  fur- 
tum  grave  filii  parentis  praedivitis  re- 
quiri  saltera  50.  aureos  :  sed  hoc  Lugo 
et  La-Croixi8  reiiciunt;  nisi  forte  esset 
filius  principis,  in  quo  consentit  Holz- 
manni9  qui  etiam  dicit  non  esse  grave 
accipere  a  parente  praedivite  decem 
aureos.  Admittunt  autem  Navarr.  Sot. 
Laym.  etc.20,  quod  si  pater  miltat  cen- 
tum  aureos  tilio  iu  studiis  versanti , 
poterit  filius  insumere  quinque  aureos 
in  recreationeshonestasex  praesumpto 
patris  consensu. 

«  8.  Si  filius  notabilem  sumraara  ex- 
pendat  in  res  turpes  aut  vauas  contra 
voluntatem  parentura,  ex  pecunia  sibi 
suppeditata  ad  usus  honestos,  putat 
Less.2i  eum  peccare  mortaliter:  etsi  ex- 
cuset  a  restitutione ,  si  pater  rogatus 
facile  condonaturus  putetur. 

544.  »  9.  Si  filius,  v.  gr.  mercatoris 
vel  cauponis  administretbona  parentis, 
potest  a  patre  exigere  salarium,  quan- 
tum  dare  deberet  extraneo,  et  si  id  im- 
petrare  non  possit  vel  exigere  non  au- 
sit,  potest  clara  accipere.  Ita  probabili- 
ter  Laym.  22  Dian.  23.  » 

Ita  etiam  sentiunt  apudMoya2<  Nav. 
Escob.  Ang.  Gom.  cum  communiori , 
ut  asserit  Mol.  et  non  improbabile  pu- 
tant  Less.  Vilial.  Lop.  Et  hoc  concedit 

(11)  Loc.  c.       (12)  L.  6.  c.  1.  d,  9,       (15)  D.  16 
u.  71.        (14)  C.  12.        (IS)  L.  3.  p.  1.  n.  1052" 
(16)  D.  16.  n.  76.      (17)  De  7.  pracc.  c.  S.  n.  S7. 
(18)  Loc.  c.  (19)  N.  73S.  (20)  Ibid, 

(^21)  G.  22.  d.  15.         (22)  L.  3.  s.  6.  t.  4.  c.  8. 
{'ZS)  P.  4.  l.  1  r.  66.     (24)  Tr.  6.  disp.  4.  q.  l. 


CAP.  I.  DUB 

Serra,  etiamsi  filius  serviat  gratis ,  i- 
gnorans  quod  possitservire  cum  merce- 
de,  si  praesumatur  quod  si  non  ignora- 
ret  minime  operam  gratis  impendisset. 
Etin  dubio,  utcenset  Moya,  tenendum 
est  filium  noluisse  gratis  servire.  Unde 
videtur  hic  posse  filius  sibi  compen- 
sare  mercedem  eodem  modo  quo  cle- 
ricus  posset  sibi  compensare  de  fructi- 
bus  beneficii,  quod  de  bonis  patrimo- 
nialibus  ignoranter  impendit  in  sui  su- 
stentationem ,  nisi  expresse  voluerit 
compensationi  renuntiare,  quia  in  du- 
bio  nemo  praesumitur  velle  se  suo  iu- 
re  privari,  ut  dicunt  Leand.*  cum  s.  Th. 
Cai.  Pal.  Less.  Mol.  etNav.  Verum  Lu- 
go  2  et  Moya  cum  Molin.  Med.  Sylv.  et 
aliis  tenent ,  nullo  modo  filium  posse 
hoc  salarium  a  patre  exigere,  quia  se- 
cundum  iura  filius  debet  patri  suas  o- 
peras  et  industrias ;  et  quidquid  ex  bo- 
nis  paternis  acquirit,  patri  acquirit,  ut 
probat  Sanch.3.  Et  cumhaec  sententia 
sit  valde  probabilis,  imo  probabilior 
cum  Croix^,  ideo,  si  pater  negaret  sa- 
larium,  vel  filium  puderet  illud  petere, 
merito  ait  Croix  ^  minime  posse  filium 
occulte  sibi  illud  compensare  ,  cum 
compensatio  non  sit  licita,  nisi  ubi  ius 
est  certum ;  sed  hic  ius  filii  est  valde 
dubium.  Dices:  Prima  opinio  est  sal- 
tem  practice  probabilis  probabilitate 
iuris ,  seu  proxima,  prout  dicunt  dd. 
de  eo  qui  potest  compensare  famam  si- 
bi  ablatam  pecuuia,  vel  non  restituen- 
do  famam  alteri  detrahenti  (vide  dicta 
l.  1.  n.  35.  innota).  Sed  respondetur, 
ibi  supponi  diffamatum  habere  certum 
ius  ad  suam  famam,  et  dubium  est  tan- 
tum  de  modo.  Sed  hic  valde  dubitatur 
an  filius  habeat  ius  se  compensandi  in 
casu  proposito.  Quando  autem  ius  sive 
creditum  non  est  certum ,  omnes  con- 
veniunt  ad  diceudum  quod  non  liceat 
compensare :  vide  Salm.  ^.  Si  vero  fi- 
lius  praestet  in  beneficium  patris  maio- 
ra  opera  et  obsequia  quam  tenetur  , 
an  60  casu  possit  exposcere  stipendium 
a  patre,  vide  dicta  n.  488.  v.  3. 

(1)  Ibid.  (2)  D.  S.  n.  42.  (5)  Cous.  1. 1,  c.  2. 
.1.  8.  et  9.  (4)  L.  5.  p.  1.  n.  10S4.  (S)  Ib.  n.  lO.VS. 
'^6)  De  rest.di.  4.  punct.  9.  ^.  5.  n.  14B. 


IV.  DE  FURTO  515 

545.  «  10.  Etsi  famuli  in  esculentis 
et  poculentis  quae  domo  exportant  aut 
divenduut  graviter  peccent ;  quae  ta- 
men  ipsi  domi  consumunt ,  in  iis  faci- 
iius  (uti  et  religiosi)  excusantur;  cum 
in  his  dominus  aut  praelatus  saepe  taa- 
tum  sit  invitus  quoad  modum  accipien- 
di  clam,  non  quoad  rem.  Quod  tamen 

I  timeri  posset,  si  extraordinaria  acci- 
perentur.  Laym.  Escob.  et  Less.  '  qui 
docet  quod  furta  minima  famulorum 
ex  comestibilibus  quae  claudi  non  so- 
lent,  uou  coalescunt,  si  non  ad  ven- 
dendum ,  sed  ad  comedendum  tantum 
accipiantur  (Ita  etiam  Caiet.  Nav.  Ban. 
Moya  Sanch.  apud  Croix^.  Sed  merito 
hoc  non  admittit  Spor.  9  si  magna  es- 
set  quantitas). 

546.  «  11 .  Cum  a  gravi  peccato  fur- 
tum  domesticum  non  potest  excusari , 
tunc  uxor  tenetur  restituere  ex  para- 
phernalibus,  filius  ex  castrensibus,  vel 
quasi,  vel  si  ea  non  habet,  post  mor- 
tem  patris  afferre  in  divisionem  hae- 
reditatis,  si  quantitas  rei  ablatae  sit 
valde  magna,  nec  pater  restitutionem 
tacite  vel  expresse  dimiserit.  Famuli 
vero,  si  sine  magna  difficultate  resti- 
tuere  non  possint,  iubeantur  compen- 
sare  officiis  et  obsequiis  extraordina- 
riis  quantum  possunt.  Laym.  lo.  » 

CaP.   n.    Dk    aESTITDTIONB 

DoBiuM  I.  Quid  sit  reslitulio  et  qul 
teneantur  ad  eain. 

547.  Quid  est  restitutio,  et  an  debealwr  tantum 
ex  laesione  iustitiae  commutalivae. 

548.  Quae  sint  radices  resiitutionis. 

549.  Quaenam  est  culpa  theologica  et  quae  iu' 
ridica. 

550.  Ex  qua  culpa  oriatur  obligatio  resHtuendi. 

551.  Quid,  si  quis  leviter  alterum  laoiat  animo 
graviter  nocendi. 

552.  Jn  culpa  venialis  inducat  obligationem  re- 
stiiuendi. 

553.  Jn  ex  levi  furto  possit  aliquando  oriri 
gravis  obligatio  restituendi. 

554.  An  ad  reiiitutionem   in  contractibus  re- 
quiratur  culpa  theologica. 

555.  An  idem  in  ofjiciis. 

556.  Quid  de  iniuria  materiali  et  formali. 

547.  «  Resp.  1.  Restitutio  est  actus 
iustitiae  ad  salutem  necessarius  neces- 
sitate   praecepti,   quo  reparatur  da- 

(7)  D.  2.  c.  12.  d.  8.  n.  48. 

(8)  L.  5.  p.  1.  n.  1016.       (9)  Tr.  8.  c.  8.  n   .►iS 
(10)  L.  3.  t.  3.  p.  1.  c.  1. 


516  l-IB-  !"•  TRACT.  V.  DE 

mnum  proximo  illatum  per  iniuriam ;  j 
ita  ut  radix  restitutionis  non  sit  quae- 
vis  laesio  proximi ,  v.  gr.  contra  ca- 
ritatem,  etc.  lo  quibus  non  habet  ius 
quocl  violetur-,  sed  eatantum  quae  est 
contra  iustitiam ,  in  qua  proprie  iniu- 
ria  infertur,  hoc  est,  laeditur  aliquod 
ius  proximi  quod  is  habet  in  re ,  vel 
ad  rem  in  qua  damnum  patitur.  Quod 
variis  modis  fieri  potest,  v.  gr.  furan- 
do,  defraudando,  destruendo  rem  al- 
terius,  negligenter  custodiendo,  occi- 
dendo  ,  mutilando ,  detrahendo  hono- 
rem,  convitiando  et  similibus.  » 

Aggrediamur  nunc  hos  duos  discu- 
tiendos  tractatus  de  restitutione  et  de 
contractibus,  qui  cum  permultis  impli- 
catissimis  quaestionibus  et  dubiis,  so- 
lutu  dilfioillimis,  conferti  sint,  maxima 
digni  sunt  animadversione,  et  ad  pra- 
xim  ita  scitu  necessarii ,  ut ,  si  in  his 
confessarii  non  bene  sint  versati ,  eos 
in  multa  offendicula  incurrere  oporteat^ 
Facile  continget  in  hoc  meo  libro ,  et 
potissimum  in  hac  postrema  editione , 
omnium  sensui  me  non  fore  satisfactu- 
rum :  ab  illis  enim  qui  rigidae  vel  be  - 
nignae  sententiae  plus  forte,  quam  par 
est,  amantiores  sunt,  aut  nimis  auste- 
rus  habebor,  quia  a  multorum  gra- 
Viumque  auctorum  sententiis  recessi  •, 
aut  nimis  indulgens ,  quia  plures  opi- 
Diones  libertati  faventes  tamquam  pro- 
babiles  approbavi.  TeslorDeum,  cuius 
honorem  et  animarum  salutem  mihi 
proposui,  quod,  quidquid  scripserim  , 
Don  aliqua  passione  impulsus,  aut  ver- 
bis  aliquorum  auctorum  addictus  ,  vel 
austeritati  aut  benignitati  nimis  adhae- 
rens,  ad  haec  scribenda  me  induxi.  In 
qualibet  quaestione ,  praevio  diuturno 
studio,  curavi  quidem  veritatera  inve- 
stigare,  praecipue  in  iis  quae  ad  pra- 
xim  magis  faciunt,  et  propterea  non 
solum  diligenti  trutina  perpcilere  ela- 
boravi  rationes  quas  doctores  classici 
tradunt;  sed  etiam  plures  doctos  re- 
centiores  consulere  non  neglexi,  adeo 
ut  aliquando  in  recto  iudicio  de  aliqua 
quaestione  faciendo  multos  dies  con- 
snnipserim ,  Siquidem  non  tamquam  o- 
vis  (iit  verbis  utar  rigorisLarum)  se- 


VII.  PRAEC.  DECAL. 

mitas  scriptorum  caeco  ductu  sectatus 
sum,  sed  operam  dedi  ut  veritatem  as- 
sequerer,  aut  sententias  quae  magis 
veritati  accedunt  amplexarer.  Pro  vi- 
ribus  sum  conatus  semper  rationem 
auctoritati  praeponere,  et  ubi  ratio  me 
convicit,  non  renui  auctoribus  plurimis 
contraire ,  etiam  iis  quibus  magis  for- 
san  adhaerere  potuissem,  utpote  quia, 
cum  hanc  scientiam  addiscerem,  ad 
manus  meas  ante  alios  illi  pervene- 
runt.  Hinc ,  benevole  lector ,  ne  putes 
me  auctoribus  benignae  sententiae  o- 
mnino  addictum,  si  eos  saepius  me  ci- 
tare  observes ;  nam  ad  hoc  opus  con- 
ficiendum  non  praetermisi  etiam  rigi- 
dae  sententiae  auctores  legere,  et  prae- 
cipue  Merbes.  Contens.  Hab.  Natal,  A- 
lex.  luen.  Cabass.Cont.  Tourn.  Genett. 
Petrocor.  p.  Conc.  etc.  paratus  quidem 
a  sententiis  meis  desciscere,  dummodo 
suis  rationibus  de  veritate  me  convi- 
cissent.  Sed  quomodo  me  convincere 
poterant ,  dum  videbam  quod  ipsi  ut 
plurimum  magis  conviciis  etsubsanna- 
tionibus,  quam  vi  rationum  sententias 
suas  suadere  conantur?  Quomodo  in 
omnibus  adhaerere  potuissem  iis  qui 
opiniones  suas  saepius  veriores  et  e- 
vangelio  conformiores  praedicant,  non- 
nisi  quia  rigidiores  sunt,  et  frequenter 
insultant  in  oppositas,  tamquam  falsas 
ac  evangeho  adversas,  nonnisi  quia  li- 
bertati  favent? 

Caeterum  in  dubiis  discutiendis  ae- 
qualis  mihi  scrupulus  fuit,  tam  senten- 
tias  libertati  faventes  et  a  ratione  alie- 
nas  uti  probabiles  admittere ,  quam 
damnare  ut  improbabiles  eas  quae  va- 
lido  quodam  fundamento  innixae  mihi 
videbantur:  cum  certum  sit,  vel  ut 
certum  tenendum ,  prout  communiter 
dd.  docent,  et  ipse  doctus  r.  p.  Conci- 
na,  quamvis  rigidarum  sententiarum 
celebris  fautor,  in  suo  eruditissimo  o- 
pere  theologiae  dogmatico-moralis  me 
instruit,  quod  hominibus  imponenda 
sub  culpa  gravi  non  sunt,  nisi  evidena 
ratio  id  suadeat:  aeque  enim  nefas  est  a 
culpa  excusare  eum  qui  reus  est,  quam 
innocentem  tanquam  culpae  reum  iu» 
dicare.  ut  seduio  monuit  s.  Autoninus 


CAP.  11.  DUB.  I. 

qui  1  disserensquando  aliquid  damnan- 
dum  sit  de  mortali  vel  non,  sic  scripsit: 
Nisi  habetur  auctoritas  expressas.scri- 
pturae,aut  canones,seu  determinationes 
ecclesiae,  vel  evidens  ratio,  non,  nisi  pe- 
riculosissime,  determinatur.  Nam  side- 
terminetur  quod  sit  ibi  mortale  et  non 
sit,  mortaliter  peccabit  contrafaciens , 
quia  omne  quod  est  contra  conscientiam 
aedificat  ad  gehennam.  Si  autem  deter- 
minetur  quod  non  sit  mortale  et  secun- 
dum  rei  veritatem  sit ,  error  suus  non 

excusabit  a  mortali Quando  scilicet 

erraret  ex  crassa  ignorantia:  secus^  si 
ex  probabili ,  puta ,  quia  consuluit  pe~ 
ritos  in  tali  materia ,  a  quibus  sibi  di- 
citur  illud  tale  non  esse  mortale:  videtur 
enim  tunc  ignorantia  quasi  invinoibilis 
quae  excusat  a  toto.  Et  koc  quantum  ad 
ea  quae  non  sunt  expresse  contra  ius 
divinum  vel  naturale  vel  contra  articu- 
losfidei,  decem  praecepta,  et  huiusmodi, 
in  quibus  ignorans  ignorabitur.  Item  s. 
Bonaventura  dixit:  Cavenda  est  con- 
scientia  nimis  larga  et  nimis  stricta , 
nam  prima  generat  praesumptionem , 
secunda  desperationem :  prima  saepe 
salvat  damnandum,  secunda  contra  da- 
mnat  salvandum.  Quapropter  semper 
timor  mihi  fuit ,  ne  Deus  aeque  ratio- 
nem  a  me  exigeret,  si  opiniones  laxas 
ut  probabiles  approbassem,  quam  si 
probabiles  ut  laxas  reprobassem.  Hu- 
manae  conditionis  praesenti  fragilitate 
spectata,  non  est  semper  verum,  tutius 
esse  animas  per  viam  arctiorem  diri- 
gere,  cum  videamus  ecclesiam  tam  ni- 
miam  libertatem  quam  nimium  rigo- 
rem  saepe  proscripsisse.  Unde  Gerson  2 
animadvertens  damna  sententiarum 
excedenter  rigidarum ,  sic  advertit : 
Fit,  ut  per  tales  assertiones  publicas  ni- 
mis  duras  et  strictas,  praesertim  in  non 
certissimis,  nequaquam  eruantur  homi- 
nes  a  luto  peccatorum,  sed  in  illud  pro- 
fundius,  quia  desperatius,  immergan- 
tur.  Et  hoc  magis  urgere  debet  in  ma- 
teria  restitutionis ,  ubi  in  dubio  pos- 
sessor  bonae  fidei,  cum  iuscertum  ha- 
beat  ad  rem  possessam,  non  debet  ex- 

(1)  P.  2.  tit.  1.  c.  11.  §.  28.     (2)  De  vita  spirit. 
r-  3.  lcct.  4   coll.  10.        {Z)  '>  iust.  ri.  17.  n.  8G. 


DE  RESTITDTIONB  517 

poliari,  nisi  moraliter  constetrem  esse 
alterius,  iuxta  regulam  communiter 
receptam,  etiam  ab  aa.  rigidae  senten- 
tiae,  ut  testatur  Lugo  3  et  sic  revera 
tenent  Gonet.*  Habert  5  Natal.  Alex.  6 
Wigandt'  p.  Henno  etc.  Vide  dicta  l.  \ . 
n.  35.  Communiter  euim  dicunt ,  sal- 
tem  in  materia  iustitiae  valere  regu- 
lam  illam,  quod  in  dubio  melior  sit 
conditio  possidentis.  De  reliquo  tan- 
dem  me  protestor  quod ,  si  in  aliquo 
erravi,  opto  ut  error  mihi  ostendatur; 
nam  paratus  sum  illico  me  retractare, 
nec  erubescam,  prout  non  erubui  id 
facere  in  hac  mea  nova  editione,  in 
qua  a  pluribus  recessi  opinionibus 
quae  olim  probabiles,  sed  postmodum 
vel  nimis  benignae  aut  nimis  rigidae 
mihi  visae  sunt. 

Restitutio  igitur  est  actus  iustitiae, 
sed  addendum  est  commutativae ;  non 
enim  debetur  restitutio  ex  laesione  iu- 
stitiae  legalis  quae  respicit  iura  legum 
et  poenas ;  neque  ex  laesione  iustitiae 
distributivae  quae  respicit  merita  per- 
sonarum.  Quare  episcopus  conferens 
beneficium  simplex  indigno  nihil  tene- 
tur  restituere  digno ,  uti  probabiliter 
dicetur  n.  585.  et  lib.  4.  num.  107. 
Quid  vero,  si  beueficium  sit  curatum? 
Vide  eodem  loco  n.  409. 

Tantum  igitur  ex  laesione  iustitiae 
commutativae ,  quae  respicit  ius  rei, 
oritur  obligatio  restitutionis.ExIaesio- 
ne  autem  aliarum  virtutum  nuUa  ori- 
tur  obligatio  restituendi ,  ut  Croix  s 
cum  Soto  Lugo  Bann.  Tamb.  etc.  con- 
tra  Less.  et  Cov.  Quare  dicunt  praefati 
dd.  quod  si  actio  ex  alia  virtute,  quam 
ex  iustitia,  sit  debita,  non  est  restituen- 
dum  quod  accipitur  pro  ea  servanda. 

548.  Notandum  est  4.  quod  radice» 
restitutionis  duaecommuoiter  assignan- 
t,ur ;  prima  ex  iniusta  acceptione^  cui 
ddiungitur  radix  ex  iniusta  damnifi- 
catione.  Secunda  ex  re  accepta,  sive  ex 
iniusta  retentione^  cui  annectitur  obli- 
gatio  restituendi  ex  contractu. 

549.  Notandum  2.  quod  alia  est  cul- 
pa  theologica  quaerespicitconscientiam, 

(4)  Diss.  de  prob.        (8)  T.  4.        (6)  L.  4.  r.  Sft 
fJ^  T^T  ♦.  a.  '•  C8)  !••  5.  p.  2.  n.  295. 


618 


LIB.  III.  TRACT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DECAL. 


et  est  eadem  ac  peccatum  mortale  aut 
veniale.  Alia  iuridica  quae  dividitur  in 
latam,  scilicet  quando  omittitur  dili- 
gentia  quam  communiter  omnes  adhi- 
bere  solent:  in  ievem,  si  omittitur  di- 
ligentia  quam  omnes  diligentes  adhi- 
bent :  et  levissimam ,  si  omittitur  dili- 
ligentia  quam  diligentissimi  ponunt. 
Hinc  resolvitur  quod  qui  damnum  mi- 
nime  praavidet  nec  intendit ,  certo  ad 
nihil  tenetur,  etsi  operam  daret  rei  illi- 
citae,  uti  fur  qui  penitus  fortuito  do- 
mum  alienam  incenderet.  Ita  Salm.  * 
cum  Less.  Bonac,  Rebell.  et  aliis. 

550.  His  positis,  quaer.  1.  Ex  quali 
culpa  oriatur  bbligatio  gravis  restitu- 
tionis  in  delictis.  Respondetur  oriri 
tantum  ex  culpa  lata,  coniuncta  cum 
culpa  gravi  theologica.  Ita  Less.  2  Lu- 
go3  Sotus  *  Nav.  5  Sanch.  6  Viva  '  Sal- 
raant.  8  cum  Laym.  Azor.  etc.  Croix^. 
Item  Cabassut.  lo  Ronc.  "  et  alii  com- 
muniter.Ratio,  quia  (ut  docentLugo  <2 
et  alii)  restitutio  communiter  accipitur 
ut  poena ;  et  ideo  dicimus  quod ,  ut 
debita  aequalitas  servetur,  ad  obliga- 
tionem  gravem  restituendi  rem  gravis 
valoris  requiritur  culpa  theologica  gra- 
vis",  theologica,  quia  cum  conscientia 
oneretur  de  obligatione  oportet  ut  in 
conscientia  adfuerit  delictum :  gravis, 
quia  ut  conscientia  teneatur  ad  gravem 
obligationem  oportet  ut  gravis  fuerit 
culpa. 

551.  Quaeritur  hic  2.  Si  quis  com- 
mittat  culpam  iuridicam  levem  sive 
levissimam  contra  iustitiam,  sed  cum 
animo  nocendi  graviter,  an  teneatur 
ad  damnum  ex  illa  secutum.  Afl&rmant 
'  Lugo  13  et  Salm.  ^*  cum  Mol  elc.  Ratio 
quia  tunc  ille  pravus  affectus  efficit  ut 
effectus  damni  secuti  sit  voluntarius. 
Negant  vero  Sanchez  15  cum  Angles, 
item  Navarr.  et  Turr.  apud  Salm.  16. 
Ratio  quia  ad  obligationem  restitutio- 
nis  non  sufficit  solus  pravus  affectus, 

(1)  De  restit.  c.  1.  punct.  2.  §.  1.  n.  14.     (2)  L.  2. 
c.  7.  dub.  6.  n.  27.  (3)  D.  8.  secl.  S.  n,  S6. 

(4)L.4.q.7.a.  2.  in  fin.  (S)  L.  2.  de  rest.c.t.n.48. 
(6)  Dcc.  1.2.C.23.  n.loO.  (7)  De  iest.(].l.a.4.u.2. 
(8)  Ibid.  J.  2.  n.  16.  C9)  L.  2.  p.  2.  n.  184.  et  183. 
(10)  Thcoi-.  iiir.  clc.  l.  6.  c.  17.  n.  2.  (111  De   i   (.23)  L.  2. 

Teslit.  c.  1.  q.  4.  (12)  De  iust.  d.  8,  n.'  S9.      (23)  Dec. 

'13)  D.  8.  sect.  6.  u.  7S.  (14)  Loc.  c.  n.  22.     1  (26)  Diet 


sed  requiritur  etiam  actus  externus 
complete  iniustus.  Sed  in  hoc  dubio 
mihi  videtur  omnino  vera  sententia 
Less,  *'  qui  alia  via  casum  resolvit  et 
sic  distinguit :  si  ille  prudenter  dubi- 
tans  an  ex  sua  actione  damnum  pro- 
ximo  obveniat,  committitculpamlevem 
sive  levissimam ,  omittendo  eam  dili- 
gentiam  quamtenebatur  adhibere,  tunc 
peccat  quidem  graviter  contra  iustitiam 
et  tenetur  ad  restitutionem.  Secus,  si 
omnem  debitam  diligentiam  adhibeat, 
quia  tunc  nullam  culpam   committit 
contra  iustitiam,  et  ideo  ad  nuUam  te- 
netur  restitutionem,  licet  aliunde  ob 
pravum  animum  peccet  contra  cari- 
tatem. 

552.  Quaeritur  3.  Utrum  peccatum 
veniale  contra  iustitiam  inducat  obli- 
gationem  restituendi.  Resp.  si  est  ve- 
niale  ratione  parvitatis  materiae,  certe 
obligat  ad  restitutionem  sub  levi.  Si 
vero  est  veniale  ratione  inadverten- 
tiae  sive  indeliberationis ,  hoc  quaeri- 
tur  an  obliget  ad  restitutionem, 

Prima  sententia  affirmat,  sed  eius  au- 
ctores  sunt  diversi  apud  Lugo  iSj  nam 
alii ,  ut  Vasquez  et  Turr,  dicunt  tunc 
esse  obligationem  restituendi  totum 
damnum,  quin  tamen  explicent  an  sub 
gravi  culpa  vel  levi,  Alii  autem,  ut 
Laym.  19  Mol.  20  Croix^i  cum  Soto  Bon. 
Reginal.  et  aliis,  dicunt  esse  obligatio- 
nem  restituendi  pro  ratione  culpae; 
hinc  Bonac.  22  ait  posse  culpam  ita  le- 
vem  esse,  ut  non  obliget  nisi  ad  cen- 
tesimampartem  damni.  Si  vero  sit  gra- 
vior  potest  obligare  usque  ad  decimam 
partem  ;  casu  autem  quo  dubitatur 
an  culpa  fuerit  venialis  aut  mortalis, 
obligandus  est  damnificator  usque  ad 
medietatem  damni,  ita  Bonac. 

Secunda  sententia  tamen  probabilioi 
et  commuuior ,  quam  tenent  Petr.  Nav.23 
Less.24Sanch.25Lugo26,  quiomnino  eam 
existimant  veriorem  cum  Henr.  Sa  Ro- 

(IS)  Cons.  1.  2.  c.  1.  d.  49.  n.  6.     (16)  Ibid.  n,  21, 
(17)  L.  2.  c.  7.  n.  23.      (18)  De  iust.  d,  8.  n,   ' " 

(19)  L.  3.  p.  1.  c.  6.  sect.  S.  n.  4. 

(20)  T.  3.  tr.  2.  d.  698.  n.  7. 

(21)  L.  3.  p.  2.  n.  191.     (22)  D.  1. 
(.24)  L.  2. 

160, 


S6. 


2.  n.  191. 
1.  u.  4. 

.  2.  c.  23.  n 
d.  8.  n.  S7. 


4.  punct.  ■ 
7.  u.  27. 


CAP.  II.  DUB.  I. 

driq.  Salas  et  aliis  pluribus,  Roncagl.  * 
Viva  2  cum  Az.  etFill.  apud  Cabass. ', 
docet  in  eo  casu  nullam  esse  obliga- 
tionem  restituendi.  Ratio  quia  culpa 
venialis  ex   indeliberatione   non  est 
simpliciter  delictum  et  iniuria,  et  ideo 
nou  potest  parere  obligationem  resti- 
tutionis :  sicut  ex  contractu,  ubi  non 
adfuitconsensus  plene  deliberatus,  non 
oritur  obligatio ;  et  sicut  etiam  non  ob- 
1/gat  votum  emissum  sine  plena  deli- 
beratione,  actus  igitur  non  perfecte  de- 
liberatus  nequit  esse  causa  perfectae 
obligationis  [Vide  l.  5.  «.  3.).  DixinM^- 
lam  obligationem  nec  sub  gravi  nec 
tub  levi.  Non  sub  gravi,  quia  obliga- 
:io  gravis  non  habet  proportionem  cum 
illa  culpa  levi;  non  sub  levi,  quia  le- 
vis  obligatio  non  habet  proportionem 
cum  re  gravi,  ut  ex  suis  principiis  o- 
ptime  arguit  doctissimus  Lugo  ^,  qui 
post  d.  Thomam  non  temere  inter  a- 
lios  Iheologos  facile  princeps  dici  pot- 
est,  cum  in  dubiis  discutiendis  hic  au- 
ctor  saepe,  nullo  praeeunte,  falcem  ita 
ad  radicem  ponit,  ut  rationes  quas  ipse 
in  medium  adducit  difficulter  solvi  va- 
leant. 

553.  Quaer.  4.Utrumexpeccalolevi, 
ob  parvitatem  maleriae  conlra  iusti- 
tiam,  possit  aliquando  per  accidens  o- 
riri  gravis  obligatio  restituendi.  Affir- 
malive,  et  casus  est  quando  in  ultimo 
furtulo,  compleute  materiam  gravem, 
non  advertit  fur  ad  furtula  praeterita; 
tunc  enim  tenetur  sub  gravi  ad  resli- 
tutionem  saltem  illius  ultimi  furtuli. 
Ita  Lugo^  Viva  6  cum  Card.  Tamb.  et 
La  Croix  '  (contra  Dian.  Ovied.  Petsch. 
etc.  apud  ipsum),  Etratio  est  quia  ob- 
ligatio  gravior  tunc  non  oritur  ex  illa 
ultima  acceptione  iniusta,  quae  cum 
sit  tantum  culpa  levis  non  posset  gra- 
vem  obligationem  parere ;  sed  oritur 
ex  iniusta  retentione  gravis  materiae 
culpabiliter  iam  acceptae:  vel,  ut  ait 
^  Croix  8   oritur  ex  gravitate  materiae 

(1)  De  rest.  c.  i.  (2)  De  rest.  q.  2.  a.  4.  u.  5. 
(5)  Theor.  iur.  elc.  1.  6.  c.  17.  u.  2.  (4)  N.  38. 
ei  60.  (S)  D.  8.  u.  62.  (6)  D.  rj.  2.  u.  6. 

(7)  L.  5.  p.  2.  n.  24a.        (8)  L.  c.       (9)  N.  249. 
(10)  De  iusl.  (1.  8.  n.  101.  (11)  L.  3.  seut.  3. 

\r  3.  p.  1.  c.  S.  n.  2.      (12)  N.  09.     (13)  De  iust. 


DE  nESTITUTIONE  Oi^ 

debitae  propter  illas  leves  ablationes 
forraaliter  iniustas.  Sufficit  autem  ad 
vitandum  mortale  ut  restituatur  tan- 
tum  materia  illa  parva  gravem  mate- 
riam  complens,  ut  probabilius  tenent 
Sanch.Less.Vasq.Reb.Bonac.etc.  cum 
Croix  ^contra  Medinam  LopezEsp.  etc. 
554.  Quaer.  5.  An  etiam  in  coatra- 
ctibus  requiraiur  culpa  theologica  pro 
obligatione  restitutionis.Certum  est,  ut 
aitLugoio,  tam  leges  quam  contrahen- 
tes  bene  posse  se  ipsos  obligare  ad 
restitutionem  sine  ulla  culpa  theoio- 
gica;  sed  dubium  est  an  de  facto  obli- 
gentur.  AffirmatLaym.n  cumNav.Mo- 
lin.  Vasq.Turrian.  et  aliis  apud  Lugo  '2 
et  dicunt,  in  contractibus  obstringere 
ad  restitutionem  solam  culpam  iuridi- 
cam  et  quidem  levissimam,  si  contra- 
ctus  est  in  commodum  committentis 
culpam :  latam,  si  in  commodum  al- 
terius  contrahentis ;  levem,  si  in  com- 
modum  utriusque.  Ratio  istorum,  quia 
id  postulat  aequalitas  contractus,  ut 
ubi  maius  est  commodum  maior  appo- 
natur  diligentia.  Sed  valde  probabili- 
ter  negant  Sot. «  Less.  i4  Fill.  i5  ToI  16 
Sa  17  Lugo'8  Croix  o  SaIm.2o  cum  Tap 
Led.  Henr.  etc.  Ronc.2i.  Ratio  quia  ex 
una  parte  non  est  aequum  aliquem  ob- 
hgare  ad  poenam  gravem  sine  sua  gravi 
culpa ;  ex  alia  non  praesumitur,  sal- 
tem  non  constat,  quod  aliquis  voluerit 
se  obligare  in  conscientia  ad  satisfa- 
cieadum  pro  damno  facto  cum  sola  cul- 
pa  iuridica.  Leges  autem  quae  addu- 
cuntur  in  contrarium,  obligantes  cum 
sola  culpa  iuridica,  vel  praesumunt 
culpam  theologicam,  ut  ait  Viva22^  vel 
obligant  solum  pro  foro  externo ,'  vel 
non  sunt  receptae  in  alio  sensu,  ut  di- 
cunt  Lugo  Salm.  23  etc.  Illae  vero  leges 
quae  in  aliquibus  casibus  omnino  prae- 
cipiunt  restitutionem  ,  istae   quidem 
obligant ,  etiamsi  absit  peccatum,  sed 
non  ante  sententiam  iudicis,  ut  com- 
muniter  dicunt  Salm.  2«  Viva  et  alii : 

I.  4.  q.  7.  a.  2.     (14)  C.  7.  n.  43.      (IS)  T  2  tr 

18  Loc.  c   u.  106.        (19)  L.  3.  p.  2.  „.177. 
(20)  De  rest.  c.  1.  punct.  2.  J.  4.  u.  32 

^o-l?,'r'-  -/-l-^-     (22)  De  resl.q.l.a.  4  n.4 
(2o)  Ib.d.  n.  3i.  (24)  Cit.  n.  d. 


52f>  tiB.  in.  TKAcr.  v 

quidquid  alii  dicant.Fide  dicta  l.  \.  n. 
400.  in  fin.  v.  Quaero. 

555.  Pariter  ia  officiis  est  probabile 
ex  eadem  ratione  quod  uerao  teneatur 
ad  restitutionem,  nisi  ex  culpa  lata 
coniuncta  cum  gravi  theologica.  Ita 
Salm.  <  cimi  Vasq.  Sot.  Less.  Lugoetc. 
Tenetur  tamen  etiam  ex  culpa  levi  iu- 
ridica,  qui  recipit  stipendium  ,  ut  di- 
cit  Laym. ,  vel  qui  promittit  diligen- 
tiam  maiorem  communi  debita :  vel  si 
officium  de  se  exigat  magnam  diligeu- 
tiam:  ut  Salm.  cum  aliis^.  Sed  sem- 
per  intelligitur,  quod  culpa  iuridica  sit 
coniuncta  cum  gravi  peccato,  ut  gra- 
viter  obliget. 

556.  «  Resp.  2.  Ex  data  responsione 
patet,  teneri  ad  restitutionem  eos  qui 
intulerunt  iniuriam  damnosam.  Haec 
autem  est  duplex,  scilicet  materialis, 
utv.gr.  cum  quis  rem  alienam  de- 
struat ,  accipiat  vel  retineat  bona  fide, 
id  est  probabiliter  iudicans  id  sibi  li- 
cere  vel  esse  suam:  et  formalis,  qua 
quis  rem  alienam  destruit,  accipit  vel 
retinet  mala  fide,  id  est  cum  sciat,  vel 
scire  possit  ac  debeat  id  sibi  non  li- 
cere  et  rem  non  esse  suam.  Vide  Laym .  3 
Less.  *  Bonac.  ^. 

Unde  resolves: 

»  1 .  Qui  iniuriam  intulit,  ex  qua  al- 
teri  nullum  est  damnum  secutum,  ut 
si  adulterium  commisit  sine  damnifi- 
catione  alterius  ,  non  tenetur  in  con- 
scientia  ad  restitutionem;  cum  haec 
sit  reparatio  damni  :  potest  tamen  a 
iudice  cogi  ad  satisfaciendum  pro  in- 
iuria. 

»  2.  Quisquis  intulit  iniuriam  damno- 
sam,  etiam  materialem  tantum,  tene- 
tur  restituere,  sed  nonnisi  id  quod  ex 
alterius  re  adhuc  habet,  vel  quo  ex  ea 
factus  est  ditior. 

»  3.  Qui  intulit  iniuriam  formalem, 
sive  rem  adhuc  habeat  sive  non,  tene- 
tur  restituere,  et  quidem  tautum  quan- 
tum  est  damnum  seculum.  An  vero  suf- 
ficiat  culpa  venialis,  controvertunt  au- 
ctores,  et  sententia  utraque  probabilis 
videtur  ac  in  praxi  tuta,  saltem  quan- 


1)E  VII.  PRAEG.  DECAL 

.  do  commodenonpotestrestituere.  Vidi 
I  aa.  cit.  et  Laym.  6  Less. '  c.  Lugo  ^.  » 

DoBira  II.  An  qui  cooperanlur  ad  damnum  alterius 

teneantur  ad  restitutionem. 
5S7.  Quoluplices  dicanlur  cooperantes. 
538.  Quid  de  mandante. 
339.  Quid  de  consulente.  Quaer.  i .  An  praebem 

pravum  consilium^  et  postea  revocanSy  <e- 

neatur  ad  restitulionem. 

360.  Quaer.  2.  Executo  consilio ,  quisnam  pri- 
mo  tencatur. 

361.  Quaer.  3.  Quid,  si  damnum  etiam  sineconr 
silio  evenisset. 

362.  Quaer.  4.  Quid  in  dubio,  an  consilium  fue- 
ril  causa  damni. 

363.  Quaer.  3.  Quid,  si  alter  sit  determinatus 
ad  damnum  et  tu  tantum  suadeas  modum. 

564.  Quaer.  6.  An  teneatur  ad  restitulionem  sua- 
dens  damnum  ex  ignorantia  culpabili. 

363.  Quaer.  7.  An  parato  inferre  maius  da- 
mnum  possit  suaderi  minus. 

366.  Quando  teneatur  ad  restituendum  dans  i- 
niquum  sufTragium. 

367.  Quando  teneatur  palpo. 
568.  Quando  praebens  recursum. 

369.  An  emptor  rei  furtivae  possit  illam  red- 
dere  furi  ad  recuperandum  prelium. 

370.  An  idem  possit  emptor  malae  fidei. 
571.  Quomodo  teneatur  participans.  Quid,  si  oh 

metum. 

372.  Quid  si  impedias  alium,  ne  reparet  da- 
mnum  alterius. 

373.  Quomodo  teneantur  causae  privativae. 

374.  P^ide  alios  casus  apud  Busemb.  usque  aJ 
num.  5.  8. 

557.  «  Resp.  Tenentur  omnes  illi,  qui 
quoquo  modo  sunt  causa  influens  et 
efficax  damni  secuti :  ac  qui  ex  officio 
et  obligatione  iustitiae  obligati  cavero 
damnum,  non  caverunt.  Ita  communi- 
ter  doctores.  Unde  concludunt  teneri 
ad  restitutionem  comprehensos  sequen- 
tibus  verbis : 

»  lussio,  consilium^  consensus,  palpo, 
recursus. 

»  Participans,  mutus,  non  ohstans, 
non  manifestans. 

»  Patet  ex  sequentibus  casibus. 

558.  »  1.  Tenetur  ad  restitutionem 
mandans,  sive  expresse  mandet  sive 
tacite,  dicto  nimirum  vel  facto,  ex  quo 
V.  gr.  famulus  colligat,  hero  gratum 
fore  si  faciat;  non  autem  tenetur  qui 
ratum  tantum  habet  opus  suo  nomine 
factum ;  uti  nec  mandans,  si  ante  exe- 
cutionem  mandatum  retractet,  idque 
mandatario  innotescat;  quia  tunc  non 


(1)  Dc  rcst.  c.  1. 

(2)  1)    1.  n.  28. 


pnncl.  2.  §.  o.  n.  27. 
(3)  L.  o.  t"   2.  c. 


(4)  L.  2.  c.  7.  d.  6, 
(8)  L.  o.  tr.  2. 
(8)  Disp.  8.  secl.  3. 


^S)  D.  5.  q.  1.  p.  6. 
(7)  L.  2.  c.  7.  d.  1.  n.  27 

a.  aC. 


CAP.  II.  DUB.  II. 

est  vera  causa.  Molift,  Less.  *  Fill.  2, 

»2.  Tenetur  itemconsulensaut  preci- 
bus  ac  promissionibus  ad  damnifica- 
tionem  inducens '.  Quod  si  tameu  ante 
executionem  consilium  suum  retractet, 
et  quantumpotestcontrarium  suadeat, 
etsi  non  persuadeat,  probabile  est  eum 
excusari  a  restitutione;  maxime  si  eum, 
cui  damnum  paratur,  moneat  ut  ca- 
veat.  V.  Bon.  et  Tan.  ■*  Sa  ^  et  Diana  6.» 

559.  Quaer.  1.  an  consilium  dans,  si 
postea  revocet  illud,  teneatur  ad  resti- 
tutionem  damni  post  revocationem  se- 
cuti. 

Prima  sententia,  quam  tenent  Hab. ' 
Less.  8  Lugo»  Croix  *<>  Holz.  »  Spor.  12 
cum  Tol.  Gom.  Laym. Mol.  et  aliis com- 
munissime,  distinguit:  Si  consulens  de- 
derit  simplex  consilium  ,  vel  falsum, 
vel  modo  auctoritativo,  tunc  consilium 
revocando  vel  falsitatem  ostendendo 
excusatur  a  restitutione ;  secus,  si  insi- 
nuarit  motivum  sive  modum  inferendi 
damnum.  Ratio  quia,  adhuc  revocato 
consilio,  haec  pergunt  semper  movere. 
Sicut  enim,  dicunt,  qui  ignem  in  alie- 
nara  segetem  iniecit,  tenetur  ad  dam- 
num,  etiamsi  postea  dolens  conatus  fue- 
rit  ignem  extinguere;  ita  et  consulens. 

Secunda  sententia  autem  quam  te- 
nent  p.  Conc.  ^^  Merb.  ^^  Salm.  is  cum 
Reg.  VillaL  etc,  Azor.  *6  Dian.  i'  cum 
Nav.  et  Salon.  Ronc.  ^s,  item  s.  Anton. 
Sylv.  FilL  ap.  Spor.  19,  et  probabilem 
putant  Less.20  Spor.21  Eibel  22  Bonac.23 
Viva2^,  Ronc.25  vocat  sententiam  pro- 
babilissimam  et  Laym.  26  valde  proba- 
bilem  vocat,  excusat  a  restitutione , 
semper  ac  consulens  conetur  postea 
meliori  modo  quo  potest  damnum  dis- 
suadere,  saltem  adducendo  rationem 
salutis  aeternae  quae  debet  christiano 
praeponderare  omnibus  aliis  rationi- 
nibus  mundanis.  Nec  obstat  paritas  i- 
gnis  allata,  nam  eo  casu  ignis  neces- 

(1)  L.  2.  c.  5.  d.  3.  (2)  T.  32.  d.  S4.  (5)  luxta 
■pvop.  39.  damD.  ab  Iudoc.  xi.  (4)  2.  2.  il.  4.  q 

6.  U.  14.  (o)  V.  Consilium.  (6)  Tr.  2.  misc 
res.  18.  et  t.  3.  resol.  85.  (7)  De  rest.  t.  4 

p.  2.  c.  4.  §.  2.  q.  5.  (8)  L.  2.  c.  13.  n.  16 

(9)  De  iust.  d.  19.  n.  37.  (10)  L.  3.  p.  2.  n.  28 
(11)  De  rest.  c.  3.  n.  459.  (12)  Eod.  tit.  c.  5.  u.  21 
(15)  T.  7.  p.  134.  (14)  P.  1.  q.  182.  concl.  2 

(IS)  De  restit.  c.  1.  punct.  !>.  ^.  2.  b.  117. 


DE  RESTITUTIONK  521 

sario  operatur,  sed  revocato  consilio, 
damnum  non  amplius  vi  consilii  eve- 
nit,  sed  ex  sola  maliliaexecutoris.  Hanc 
secundam  sententiam  satisprobabilem, 
sed  primamprobabilioremcenseo.  Re- 
cte  vero  notant  Salm.2'  et  Spor.  28  cum 
aliis,  quod  si  consulens  nequeat  aver- 
tere  executorem  a  damno  inferendo  te- 
netur  ex  iustitia  monere  laedendum 
ut  sibi  caveat. 

560.  Quaeritur  2.  Secuto  damno  ex 
consilio,  quisnam  primo  teneatur  ad 
restitutionem.Respondeo  cum  Croix^» 
de  Lugo  et  Less.  Si  consilium  sit  utile 
illud  praebenti ,  ipsum  primo  teoeri : 
secus,  si  soli  executori.  Si  autem  sit 
utile  utrique,  utrumque  teneri  pro  ra- 
ta;  et  idem  puto  si  ex  damno  illato 
neutri  utile  evenerit.  Tn  defectu  autem 
alterius  tenetur  ille  in  solidum. 

561.  Quaeritur  3.  An  teneatur  qui 
consilium  dedit  restituere,  sidamnum 
etiam  sine  consilio  evenisset,  Respon- 
deo  cum  Viva  ^o  Les.  MoL  Vasq,  et  cora- 
muni,  ac  Bus.  hic  n.  8.  quod  si  execu- 
tor  de  se  erat  determiuatus  ad  damni- 
ficationem,  tunc  suasor  ad  nihil  tene- 
tur.  Ratio  quiaubi  intercesserittantum 
iniuria,  sed  sine  damno,  nulla  datur 
obligatio  restitutionis,  ut  bene  advertit 
doctus  p.  Holzm.3i  cum  p.  Elbel  ex  s. 
Thom.32qui  docet:  Sialiquis  passus  sit 
iniuriam  et  non  damnum,  illi  non  est 
facienda  de  iure  restitutio  realis^  sed 
tantummodo  secundum  genus  iniuriae 
facienda  est  emendatio  per  similem  sa~ 
tisfactionem.  Secus  autem  (recte  ait  Vi- 
va)  si  executor  etiam  a  consilio  motus 
fuerit,  quia  tunc  vere  ebt  efiicax  con- 
causa  damni. 

562.  Quaer.  4.  Utrum  in  dubio  an 
tuum  consiliura  sive  mandatum,  con- 
sensus,  recursus,  palpatio,  taciturni- 
tas,  etc.  fuerit  causa  damni  aut  raortis 
alterius,  tenearis  ad  restitutionem. 

(16)  P.  5.  1.  4.  c.  11.  q.  2.     (17)  P.  2.  tr.  16.  r.  17. 

(18)  De  restit.  c.  4.  q.  4.  r.  2.  (19)  N.  22. 

(20)  N.  18.  (21)  L.  c.  (22)  De  rest.  t.  5.  n.  145, 
(25)  D,  1.  q.  2.  p.  6.  (24)  De  rest.  q.  3.  a.  2.  n.5. 
(2o)  De  rcst.  c.  4.  q.  4.  r.  2.  (26) L.  1.  tr.  S.  p. 
3.  c.  S.  n.7.  (27)  Tr.  10.  de  ccns.  c.l.  punct.  l'i. 
n.  loB.  in  lin.  (28)  N.  22.  (29)  L.  5.  p.  2.  n.  36 
(30)  D.  q.  3.  a.  5.  n.  3.  (51)  N.  436. 

(52)  Opusc.  75.  c.  20. 


522  I-IB.  III.  TRACT.  V    1) 

.  Prima  sententia  valde  probabilis  af- 
firmat,  eamque  tenent  Habert  i  Lugo  2 
Sanch.  3  cum  Covar.  Ang.  Boss.  Felin. 
etc.  Croix  ^  Ronc.  5  et  valde  adhaeret 
Less.  6  licet  prius  '  expresse  contrarium 
tenuerit.  Ratio  1.  quia  in  tali  dubio 
possidet  delictum  pravi  consilii:  cum 
enim  consilium  erat  de  se  aptum  ad 
damnumsuadendum,  in  dubio  praesu- 
mitur  ipsum  fuisse  causa  damni;  prout 
si  quis  infligat  alteri  vulnus  aptum  de 
se  ad  occidendum.  si  alter  postea  dece- 
dit  praesumitur  ex  illo  vulnere  deces- 
sisse;  unde  consulens  homicidium ,  ad 
se  liberandum  probare  deberet,  ex  a- 
lia  causa  mortem  aut  aliud  damnum 
provenisse.  Ratio  2.  quia  pro  eo  stat 
possessio  pro  quo  stat  praesumptio; 
non  praesumitur  autem  executor  da- 
mnum  intulisse  sine  consilio,  quia  ne- 
mo  praesumitur  malus;  saltem  noa 
praesumitur  determinatus  ad  damhum 
inferendum,  ergo  possessio  stat  pro  ob- 
ligatione  consulentis :  et  hoc  casu  ruit 
possessio  quam  ipse  habet  super  bonis 
suis.  Excipiunt  lamen  Sanch.  et  Ronc. 
nisi  adsint  aliae  coniecturae  quae  con- 
trarium  suadeant,  puta  (ut  ait  Sanch.s) 
si  homicida  erat  acer  inimicus  oceisi, 
vel  necem  iam  minatus  fuerat,  et  si- 
milia :  item  si  executor  fide  dignus  af- 
.firmaret  se  non  esse  impulsum  a  coh- 
silio,  ut  dicunt  idem  Sanch.  Habert  et 
Mazzott.  Commune  autem  est  inter  dd. 
cum  Less.  9  et  Roncaglia  10  in  dubio  an 
consilium  datum  sit  vel  an  damnum  sit 
illatum,  ad  nullam  restitutionem  con- 
sulentem  teneri. 

Secunda  sententia  vero  satis  etiam 
probabilis  negat  in  tali  dubio  obliga- 
tionem  esse  restitutionis;  ita  cum  Bus. 
Less.'i  cumPetro  Nav.  et  Sylvest.,  qui 
vocat  communem,  Salm.  *2  cum  Hen- 
riq.  Dic.  et Reb.,  itera  Met.  ap.Sanch.i3 
et  probabilem  putat  Elb.  *^  curh  Sayr. 
Dian.  et  aliis  pluribus.  Et  hanc  vide- 
tur  tenere  d .  Thora  .is  qui  docet:  In  aliis 
autem  casibus  enumeratis  non  semper 

(1)  T. -4.  p.  2.C.4.  §.2.  fi.4.         (2)D.  19.n.2I. 

(5)  Demalr.  1.2.  d.41.  n.  17.  etdec.l.i.  c.lO.n.44. 
(4)  L.  5.  p.  2.  n.  S74.     (S)  De  rest.  c.  4.  q.  1.  r.  3, 

(6)  L.  2.  c.  27.  n.  15,  (7)  C.  13.  n.  38. 
(»)  Ii.  rtcc.  d.  n.  44.         (9)  L.  2.  c.  27.  n.  13, 


VII.  PRAEC.  DECAL. 

obligatur  aliquis  ad  restituendum;  non 
enim  semper  consilium  vel  adulatio  vel 
aliquid  huiusmodi  est  efficax  causa  ra~ 
pinae.  Unde  tunc  solum  tenetur  consilia- 
tor  aut  palpo...  ad  restitutionem^  quan- 
do  probabiliter  aestimari potest  quod  ex 
huiusmodi  cuusis  fuerit  iniusta  acce- 
ptio  subsecuta.  Ergo  iuxta  d.  Th.  proba- 
ri  debet  consilium  certo  fuisse  causara 
damni;  verbum  illud  enim  probabi- 
liter  (si  sit  ex  una  parte)  significat  per- 
suasionem  moraliter  certam  quod  con- 
sulens  fuerit  causa  damni,  ut  bene  ex- 
plicat  doctus  p.  Concina  i^  dicens:  Per 
to  probabiliter  s.  doctor  intelligit  mo~ 
ralem  persuasionem  et  certitudinem. 
Ratio  huius  sententiae  est  illa  regula 
generalis,  quod  nemo  obligatur  ad  re- 
stitutionera  nisi  omnino  de  tali  obliga- 
tione  constet,  nempe  quod  ipse  fuerit 
vera  causa  darani.  Ad  4 .  autem  ratio- 
nem  quod  praesumatur  influxus  quan- 
do  consilium  de  se  aptura  est  influere, 
respondetur  ex  d.  Thora.  i^  quod  ad 
obligationera  restitutionis  non  sufficit, 
consilium  de  se  aptum  esse  ad  influen- 
dum,  sed  insuper  requiritur  ut  revera 
influat :  cum'autera  ex  d.  Thoraa  consi- 
lium  non  seraper  sit  causa  darani :  Non 
enim  semper  (verba  s.  doctoris)  consi- 
lium  vel  adulatio  est  efficax  causa  ra- 
pinae.,  influxus  non  praesuraitur  nisi 
probetur.  Dispar  autem  est  ratio  vul- 
neris  adducta,  quia  vulnus  lethale  de 
se  necessario  est  causa  mortis,  non  ita 
consilium.  Ad  2.  rationem,  scilicet  quod 
delictum  executoris  non  praesumitur, 
respondetur  quod  regula  haec  currit 
pro  eo  qui  omnino  innocens  est,  non 
autem  pro  eo  qui  iara  delinquentem  se 
prodidit;  cura  enim  ipse  omnino  vo- 
luntarie  crimen  patraverit,  vel  praesu- 
mitur  ipse  ex  sua  mala  voluntate  id 
fecisse,  vel  saltem  de  hoc  positive  est 
dubitandum,  et  indubio  suis  bonis  non 
est  alter  expoliandus.  P.  Concina  18  ad- 
dit  tertiam  sententiam,  dicens  quod  in 
tali  dubio  consiliator  teneatur  resti- 

(10)  D.  c.  4,  q.  1,  (11)  L.  2.  c,  13.  dub.  4.  u.  38. 
(12)  De  rest.  c.  1.  pimct.  S.  §.  1,  n,  115.  (13)L.  c, 
(14)  De  rest.  n.  146.  (la)  2.  2.  q.  62.  a.  7. 

(16)  T.  7.  de  iust.  diss,  2.  c.  9.  §.  1.  n.  14. 

(17)  Loc.  sup.  cit.  (18)  Loc.c. 


CAP.  II.  DUB.  II. 

tuere  tantum  pro  rata  dubii.  Sed  huic 
obstat  quod  vel  certo  possidet  consi- 
lium,  et  tunc  ille  teuetur  ad  totum  da- 
mnum;  vel  non  certo  possidet  consi- 
lium,  et  tunc  ad  nihil  tenetur,  quia 
melior  est  conditio  possidentis  bona 
sua;  quod  in  materia  iustitiae  certum 
esse  omnes  docent,  ut  vidimus  n.  547. 
Dicit  autem  Sanch.  *  quod  in  dubio  an 
consilium  fuerit  causa  occisionis,  con- 
sulens  habendus  est  irregularis,  quia 
cum  homicidium  sit  certum,  quisque 
in  dubio  an  sit  ad  illud  cooperatus  cen- 
sendus  est  irregularis  2.  Sed  vide  de  hoc 
dicendal.  7.  n.  371 .  Certumautem  mihi 
est  quod  si  tu  pravo  consilio  revera 
movisti  aliquem  ad  damnum  inferen- 
dum,  teneris  ad  restitutionem,  etiamsi 
certe  alter  non  defuisset  qui  idem  illi 
persuasisset.  Et  ita  p.  Concina  3  cum 
communi,  et  Sporer  ^  cum  aliis. 

563.  Quaer.  5.  Quid,  si  alter  iamsit 
determinatus  ad  damnum,  v.  gr.  ad 
occidendum,  et  tu  suadeas  tantum  mo- 
dum,  nempe ,  ut  occidat  veneno,  non 
gladio;  in  illo,  non  in  alio  loco  vel  tem- 
pore?  Adest  duplex  sententia  proba- 
bilis. 

Prima  dicit  te  teneri  ad  restitutio- 
nem,  quia  suadendo  modum  concur- 
ris  ad  substantiam  damni ;  suadendo 
vero  ut  damnum  citius  inferatur,  to- 
tius  es  causa  damni,  cum  alter  per  il- 
lud  tempus  potuisset  animum  mutare. 
Ita  Caiet.  ^  Viva  ^  cum  Mol.  Reb.  etc. 

Secunda  sententia  te  absolute  excu- 
sat  a  restitutione,  modo  certum  sit  al  - 
terum  suum  pravum  animum  non  mu- 
taturum.  Ita  Lugo  '  Layman  ^  Lessius  ^ 
Sporer  *•  Holzm.  **  et  probabilem  pu- 
tant  Salmantic.  12  cum  s.  Anton.  Prado 
Sylv.  Navarr.  etc.  Ratio,  quia  consu- 
iens  tunc  non  est  causa  elBcax  mali 
quoad  substantiam  damni;  et  haec  est 
mihi  probabilior.  Nec  valet  dicere,  hy- 
pothesim  illam  suppositam,  quod  alter 
certe  damnum  sit  illaturus  sine  consi- 
lio,  semper  esse  incertam,  cum  ani- 

(1)  Dec.  1.  c.  n.  44.  (2)  Ex  c.  Ad  audienliam, 
cl  c.  Signiflcasti,  de  homic.  (5)  L.  c.  §.  1.  q.  1. 
(4)  N  7.  (5)  1.  2.  q.  62.  a.  7.  (6)  De  i-eslil. 
q.  3.  a.  5.  n.  S.  (7)  D.  19.  sect.  1.  n.  9.  et  13. 
'8)  L.  3.  sect.  S.  tr.  2.c.  8.  n.  S.      (9)  L.  2   c.  13. 


DE  nESTITOTIONB  523 

mus  humanus  semper  sit  mutabilis. 
Nam  respondetur  1 .  quod  in  tali  du- 
bio  influxus  consulentis  ad  damnura 
secutum  non  est  certus,  iuxta  id  quod 
mox  supra  diximus  n.  562.  Resp.  2. 
(quod  magis  urget)  possessionem  hic 
starepro  determinatione  prava  volun- 
tatis  executoris.  Et  sic  pariter  Holz.  13 
et  Laym.  ^*  cum  Adrian.  s.  Ant.  Sylv. 
Palud.  Mol.  Navarr.  Less.  contra  Vasq. 
probabilissime  excusant  a  restitutione 
eum  qui  materialiter  cooperatur  ad 
damnum  domini,  quando  scilicet  alter 
sine  sua  cooperatione  adhuc  cerle  da- 
mnum  intulisset,  v.  gr.  si  quis  teneat 
scalam  ei  qui  etiam  ascenderet  sine  suo 
auxilio. 

564.  Quaer.  6.  An  teneatur  ad  re- 
stitutionem  suadens  damnum  ex  igno- 
rantia,  sed  cum  culpa  gravi.  Respond. 
cum  Viva  *5  ex  Laym.  Holz.  '6  Less.  ^^ 
distinguendo :  Si  consilium  dans,  ex 
suo  statu,  V.  gr.  advocati  aut  confes- 
sarii  existimatur  peritus,  tenetur :  quia 
tunc  vere  decipit.  Contra  tamen,  si 
uoscatur  ut  rudis:  quia  tunc  damni 
illatio  magis  imputatur  ei  qui  impru- 
denter  sequitur  eius  consilium;  nisi 
cum  consilio  adfuerit  etiam  dolus  sive  ' 
intentio  damnificandi.  Hoc  tamen  pro- 
cedit  quando  agitur  de  damno  solius 
petentis  consilium :  nam  secus  dicen- 
dum  si  agatur  de  damno  tertii.  Notan- 
dum  autem  hic ,  quod  dans  consilium 
noxium  tenetur  postea  facere  quantum 
potest  ne  accidat  damnum,  etsi  incul- 
pabiliter  egerit.  Eodem  modo,  qui  sine 
culpa  gravi  ignem  accenderit  in  domo 
aliena,  tenetur  ex  iustitia  impedire, 
si  potest  sine  magno  incommodo,  ne 
ex  sua  actione  alter  laedatur.  Ita  Viva 
cum  Sanch.  et  Less.  et  communi. 

565.  Quaer.  7.  An  parato  inferre 
maius  d-amnum  possit  suaderi  minus 
adversus  eamdem  personam,  v.  gr.  vo- 
lenti  occiderealiquemsuaderi  ut  soium 
percutiat.  Affirmant  cum  Viva  is  Sanch. 
Bonac.  Busemb.  hic  n.  11.  et  commu- 

n.  6.    (10)  C.  3.  n.  27.    (11)  De  resl.  c.  3.  n.  437 
(12)  De  lest.  c.  1.  punct.  S.  §.  1.  n.  112. 

(15)  Loc.  c.       (14)  Ibid.       (IS)  D.  art.  3.  n.  7. 

(16)  C.  2.  n.  432,  (17)  C.  7.  n.  34. 
(18)  D.  1.  D.  10. 


I 


524  LIB.  III.  TRACT.  V. 

niori.  Dixi  adversus  eamdem  personam, 
quia  adversus  aliam  in  particulari  ne- 
quit  suaderi  damnum  quantocumque 
minus.  Ita  Viva  cum  communi  apud 
Bon.  1.  Addit  Viva  quod  solum  in  ge- 
nere  potest  suaderi  illi  ut  potius  mimus 
malum  faciat ;  vel  etiam  suaderi ,  mi- 
nus  malum  esse  furari  a  Petro  divite 
quam  a  Paulo  paupere.  Imo  concedit, 
posse  dici  illi  qui  vult  furari  a  Titio, 
ut  furetur  ab  alio  in  genere;  quia  sic 
avertitur  ab  illo  furto,  et  nuUi  e  con- 
verso  in  particuiari  fit  iniuria.  Sed 
huic  ego  non  acquiesco  cum  Sporer  2, 
quia  sic  iam  suadetur  damnum  alte- 
rius.  Concedit  idem  Viva  3  volenti  fu- 
rari  a  Petro  aliquod^  ob  quod  ille  in 
extremam  redigeretur  paupertatem , 
posse  suaderi  ut  subripiat  aliquantu- 
lum  a  Paulo  ditissimo ,  qui  aliter  in 
hoc  esset  irrationabiliter  invitus. 

566.  «  3.  Tenetur  item,  qui  suo  con- 
sensu,  calculo  vel  sufifragio  est  causa 
efiicax  damni.  Less.  ^  Fill.  ^  .  » 

Ideoque  ultimi  qui  inicpium  daut  suf- 
fragium  peccant,  sed  non  tenentur  ad 
restitutionem,  cum  non  sint  causa  da- 
mni,  nisi  ex  condicto  egerint. 

Sed  quaeritur  utrum,  si  quis  dubi- 
tat  an  suum  suffragium  fuerit  ex  prio- 
ribus  et  necessariis  ad  damnum  alicui 
inferendum,  teneaturad  restitutionem. 
Adest  triplex  sententia. 

Prima  sententia  dicit  eum  ad  nihil 
teneri,  ethanc  tuenturReb.  Hen.  Tab. 
Diana  et  alii  apud  Lugo^  et  Spor .''  vocat 
non  improbabilem.Ratio  quia  in  dubio 
melior  est  conditio  possidentis  exem- 
ptionem  ab  obligatione  restitutionis. 

Secundasententia,  quam  tenenlSalm.s 
cum  Bonac.  Dicast.  etc.  dicit  omnes  te- 
neri  ad  restitutionem  in  solidum,  quia 
omnes  isti  fuerunt  concausae  totius 
damni ;  alias,  si  primi  tantum  teneren- 
tur,  cum  primi  sint  ignoti,  nemo  te- 
neretur,  et  a  nullo  resarciretur  da- 
mnum :  sed  huic  respondetur  quod  per 
accidens  se  haberet. 

(1)  D.  n.  10.  in  fin.  (2)  C.  5.  d.  27.  (3)  Super 
prop.  56.  iDnoc.  XI.  (4)  D.  5.  n.  25..  (S)  T.  52. 
c.  1.  (6)  De  iust.  d.  19.  n.  20.  (7)  De  rest.it. 
c.  S.  n.  54.  (8)  De  rcst.  c.  1.  punct.  S.  J.  2.  n.  125. 
i^]  Vcra  sentcutia  cuni  Lugo  Aloliua  ct  Sporer  est 


Dii  Vil.  PRAEC.  DECAL. 

Tertia  tamen  vera  sententia  docet 
singulos  teneri  pro  rata  ad  totum  da- 
mnum  reparandum  ^.  Ratio,  cur  noa 
teneantur  insolidumad  totumdamnum 
est  quia  hic  dubium  intervenit,  an  quis- 
que  illorum  fuerit  vel  non  causa  da- 
mni :  et  in  tali  dubio  nemo  tenetur  ad 
restitutionem  certam.  Ratio  autem  quod' 
singuli  teneantur  pro  rata  est,  quia 
quisque  saltem  suo  suff^ragio  deteriora- 
vit  ius  quod  damnificatus  habebat  ad 
exigendam  restitutionem  damni  ab  a- 
liis  sufFragium  praebentibus.  Ita  Lug.io 
Sporer  i*  Mol.  ^2.  Notandum  autem  hic 
cum  p.  Conc.  *3  qnod  si  ille  qui  debet 
ferre  ultimo  loco  sufiragium  praevideat 
alios  se  revocaturos,  tunc  tenetur  ad 
restitutionem  damni,  si  ferre  suffra- 
gium  negligat.  In  dubio  autem  dicit 
hic  auctor  non  praesumi  alios  non  mu- 
taturos  consilium;  consentio,  si  alii  in- 
culpabiliter  erraverint;  secus  si  culpa- 
biliter,  quia  tunc  possidet  prava  eo- 
rum  voluntas. 

567.  «  4.  Item  palpo,  aut  qui  laude, 
adulatione,  vel exprobratione  ignaviae, 
aliterve  alium  ad  damnum  inferendum 
excitat,  animat.  Less.  Filliuc.  i^  (Dum- 
modo  iudicet,  sic  addamnum  influere, 
licet  non  intendat.  Salm.  is  ). 

568.  »  5.  Item  qui  inferenti  damnum 
praebet  recursum ,  illum  receptat ,  il- 
lius  furtaaut  instrumenta  occultat,  vel 
ea  emendo  rapinas  fovet  etc.  ^6.  hj  e- 
nim  omnes,  uti  et  is  cui  res  furtivae 
traditae  sunt  in  custodiam ,  tenentur 
(non  manifestato  fure)  restituere  domi- 
no.  Et  sic  peccare  eos  qui  a  sartoribus 
emunt  fragmenta  panni  seu  vestium , 
docet  Vill.  apudDian.i^Licetis  Sanch. 
excuset  eos  qui  ista  emunt  a  sarlori- 
bus  magistris,  eo  quod  his  plerumque 
detrahatar  plus  a  iusta  mercede,  quam 
mereantur  ista  fragmenta,  ideoque  li- 
cite  ea  retineant  ( Huic  doctrinae  non 
acquiesco,  quia  potius  censeo  plerum- 
que  oppositum  accidere.  Communiter 

quod  quilibet  tenetur  tunc  pro  sua  rata  ad  damnuin 
reparandum;  et  si  alii  non  reslituunt  teneris  ad  to- 
tum.  Hom.  Ap.  tr.  10.  n.  SO.  (10)  D.  19.  n.  ^U. 
(11)  L.  c.  n.  5S.  (12)  D.  756.  n.  6.  (15)  0.  9. 
§.  2.  n.  27.  (14)  Loc.  c.  (lo)  Ibid.  n.  liJi. 
(10)  Ibid.     (17)  P.  4.  ir.  4.  r.  176.       (18)  Ibid. 


CAP.  11.  DUB.  II 

tamen,  nisi  contraria  indicia  urgeant, 
sartornon  praesamitur  fraudasse).  Ne- 
que  hic  a  peccato  excusari  cauponas, 
qui  a  filiisfamilias  acceptant  pecunias 
aliasve  res  parentibus  subreptas,  notat 
Lay  m .  *  Bon .  etc ,  Qui  vero  post  delictum 
ipsum  reum  iuvat  ad  fugiendum  (non 
'concurrendo  ad  delictum),  non  tenetur 
restituere,  modo  non  det  illi  spem  re- 
fugii  inposterum;  taai  quia  non  est 
causa  damni,  tum  quia  reo  licet  fuge- 
re,  ut  infra  dicetur  l.  4.  c.  3.  d.  7.» 

Receptans  igitur  tenetur  ad  restitu- 
tionem,  quando  receptatio  est  causa 
■furti.  Sic  tenentur  ad  damna  domini, 
non  impedientes  famulos  damnifican- 
tes  in  confidentiam  ipsorum.  ItaSalm.2 
et  alii  communiter.  Non  tenetur  au~ 
tem  qui  post  furtum  iuvat  furem  ad 
fugiendum,  modo  non  influat  in  dam- 
na  futura,  ut  bene  notat  Busemb.  hic 
in  fine,  et  consentit  p.  Goncina.  3  Nec 
tenetur  qui  receptat  furta  vel  farem, 
non  qua  furem,  sed  qua  amicum,  co- 
gnalum:  vel  ratione  officii ,  ut  stabu- 
larius,  etsi  recipiat  furem  ante  deli- 
ctum,  Ita  Conc.  ^  Salm.  ^  ex  communi, 
Hoc  tamen  intelligendum,  modo,  ut 
diximus,  non  influat  in  furta  futura, 
ut  bene  advertit  Croix  ^. 

569.  Utrum  autem  emptor  rei  furti- 
vae  possit  illam  furi  restituere  ad  re- 
cuperandum  pretium, 

Prima  sententia  tenet  quod  possit, 
quia  in  hoc  non  infert  domino  da- 
mnum,  cum  reponat  rem  in  eumdem 
statum  in  quo  erat.  Ita  s.  Anton. '  Lug.s 
cum  Nav.  Sylv,  Ang.  Mald.  et  aliis  (ut 
asserit)  recentioribus  communiter:  ita 
etiam  Less.9  Holzm,  lo  Salm."  cum  Pra- 
do  Rebell.  Bau.  Elbel  ^2  cum  aliis  satis 
comm. 

Secunda  sententia  autem,  quamtenent 
Cai.<3  Conc^^  et  Croix  i^  cum  Mol.  Lay. 
et  aliis,  dicit  teneri  emptorem  rem  do- 
mino  restituere,  quia  res  erepta  e  ma- 
nu  furis  iam  adepta  est  meliorem  sta- 
tum;  et  ideo  si  furi  eam  redderet  il- 

(1)  L.  5.  t.  2.  c.  3.  (2)  De  restit.  c.  1.  punct. 
B.  §.  2.  n.  123.  (3)  P.  137,  n.  30.  (4)  Loc.  c. 
(S)  D.  n.  123.  cirea  lin.  (6)  N.  37.  (7)  P.  2.  lit. 
1.  c.  12.  §.  16.  et  p.  2.  t.  2.  c.  S.  §.  2.  (8)  Dc 
iii;i.<l.i7.s.2.  U.29,         C9jL.2.c.i4.anb..Vn.l4. 


DE  RESTITUTIONE  525 

lam  in  deteriorem  statum  deiiceret,  el 
sic  iniuriam  domino  irrogaret;  nemini 
enim  licet  vestem  alterius  in  ignem  inii- 
cere  ut  suam  salvet.  Haec  sententia  esl 
quidem  multum  probabilis,  sed  non 
minus  probabilis  et  forte  probabilior 
est  prima,  et  valde  me  urgent  hae  duae 
rationes  quas  subdo:  Prima,  quia  noa 
teneris  rem  domino  servare  cum  tuo 
damno,  et  ideo  potes  permittere  ut  fur 
rem  illam  recipiat,  nepretium  tuum  a- 
mittas.  Prout,  si  rem  alienam  in  via  in- 
ventam  abstulisti,  et  postea  scias  da- 
mnum  te  passurum  si  eam  retineas, 
bene  potes  illam  in  eodem  loco  repo- 
nereet  permittere  ut  alter  auferat,  licet 
id  faciendo  in  deteriorem  statum  rem 
immittas ;  tunc  enim  acceptio  furis  e- 
venit  ex  sua  malitia,  et  tua  cooperatio 
est  tantum  permissiva  detrimenti  alie- 
ni  quod  tu  evitare  non  teneris  cum  pro- 
prio  damno.  Secunda  ratio,  quia,  cum 
quisque  ius  habeat  ad  sua  bona  recu- 
peranda,  nemini  interdicitur  actio  illa 
quae  per  se  est  necessaria  et  directa 
ad  suum  damnum  reparandum,  licet 
indirecte  et  per  accidens  damnum  al- 
teri  eveniat;  quemadmodum  si  quis  non 
possit  vitare  mortem  ab  hoste  insequen- 
te,  nisi  equo  conculcando  puerum  ba- 
ptizatum,  licite  quidem  currit,  etiamsi 
mors  pueri  sequatur ,  ut  communiter 
docentdd.  cum  Les.<6  Cordub.  et  Cai., 
item  Bus,  de  5.  praec.  l.  3.  n.  393.  cum 
Lugo  etEscob.  Salm."cum  Sanch.Dic. 
Prado  Tann.Villal.  etc.  Ita  in  casu  no- 
stro,  in  quo  emptor  habet  ius  ad  re- 
scindendum  contractum,  ut  suum  pre- 
tium  recuperet;  et  quoniam  illum  non 
potest  rescindere,  nisi  rem  furi  resti- 
tuat,  per  se  necesse  est  ei  rem  reddere 
furi  ad  suumrecuperandum;  atque  ideo 
tunc  licite  reddit,  esto  rem  in  deterio-' 
rem  statum  iniiciat,  quia  rescissio  con- 
tractus  est  ipsi  directe  licita  ac  neces- 
saria,  et  damnum  domino  per  accidens 
infertur.  Dices:  Ergo  iuxta  sententiam 
hanc,  casu  quo  fur  minetur  rem  tuam 

(10)  C.  3.  n.  430.  (11)  Ib.  punct.  4.  §.  6.  n.  85. 
(12)  De  rest.  n.  38.  (13)  2.2.  q.  62. a. 6.  (14)  T. 7. 
1).112.  (lS)L.3.p.2.n.l00.  (16)L.  2.c.9.n.S8. 
(17)  Tr.  23.  (lc  liomic.  c.  1.  punct.  6.  §.  1,  n.  155, 
.  ac  Je  ivstit.  c.  1.  iiiinet.  4.  'i,  G.  u.  84. 


525 


LIB.  III.  TRACT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DECAL. 


auferre,  nisi  accipias  et  tradas  ei  alie- 
nam,  poteris  hanc  subripere,  ne  tuam 
amittas.  Respondetur :  Hoc  facere  non 
licet,  quia  non  habeo  ius  inferendi  al- 
teri  damnum  ut  bona  mea  servem,  et 
ideo  si  id  faciam  illicitam  ac  iniustam 
actionem  facio;  sed  ad  rescindendam 
emptionem  illam  certum  ius  habeo,  et 
eam  rescindendo  licitam  actionem  fa- 
cio ;  unde  si  ex  ipso  damnum  proxi- 
mo  evenit,  per  accidens  evenit;  iilud- 
que  licite  praeter  intentionem  meam 
permitto,  utme  servem  indemnem;  pro- 
ut  licite  permitto  mortem  pueri,  iuxta 
mox  dicta,  ut  consulam  vitae  meae, 
quia  iushabeo  ad  eam  servandam.  Tan- 
dem  distinguere  oportet  terminos  qui 
ab  adversariis  confunduntur:  aliud  e- 
nim  est  rem  alterius  auferre,  aliud  eam 
non  servare:  aliud  damnum  alteri  in- 
ferre,  aliud  damnum  alterius  permit- 
tere.  Advertendum  tamen  hanc  senten- 
liam  tunc  tantum  posse  habere  locum 
quando  emptori  nulla  alia  suppetit  via 
recuperandi  suum  pretium,  quam  re- 
stituendo  rem  latroni. 

570.  Maius  autem  dubium  urget,  an 
possit  rem  furi  restituere  emptor  ma- 
lae  fidei.  Negant  hoc  communius  dd. 
cum  Less.  Mol.  et  aliis  apud  Bus.  dub. 
5.  n.  600.  et  Salm.  *  cum  aliis.  Sed  ad- 
huc  alfirmant  Holzm.  2  Elbel  3  et  Tol. 
Dian.  Prado  Sylv.  Ang.  apud  Salmant.'', 
item  Alensis  Gabriel  apud  Lugo  5.  Et 
hanc  sententiam  vocant  non  improba- 
bilem  Less.c  ac  Malder.  Et  quidem  non 
immerito  Bus.  putat  absolute  probabi- 
lem,  imo  Lugo  dicit  forte  probabilio- 
rem.  Ratio  quia,  licet  iste  peccaverit 
rem  mala  fide  emendo,tamen  post  em- 
ptionem  habet  ius  aeque  ao  emptor  bo- 
nae  fideiad  contractum  rescindendum, 
rem  fiu-i  reddendo,  ut  supra  probatum 
est.  Nec  obstat  dicere  (utait  idem  Lugo) 
quod  hic  interveniat  iniusta  acceptio 
emptoris;  nam  ipsa,  postquam  retra- 
ctatur,  non  est  de  facto  causgi  quod 
dominus  rem  suam  amittat;  revera  e- 
nim  (ut  diximus  n.  551 . )  ad  obligatio- 

(1)L.  c.  n.87.  (2)0.3.  n.4oS.  (5)L.  c.n.  39. 
(4)  Ibid.  (S)  Loc.  c.  n.  37.  (6)  Loc.  c.  n.  21. 
(7)  L.  S.  n.  19.  (8)  Tr.  13.  «le  icst.  c.  1. 

puuct.  &.  $.  2.  n.  127.  et  129. 


nemrestitutionis  requiritur  ut  actio  ac- 
ceptoris  non  solura  sit  iniasta,  sed  et- 
iam  ut  realiter  influat  in  damnum  al- 
terius;  in  hoc  autem  casu  acceptio  em- 
ptoris,  licet  fuerit  domino  iniuriosa, 
nullumtamen  damnum  ipsi  intulit,  cum 
damnum  iam  illatum  extiterat  per  ac- 
ceptionem  furis,  ut  dictum  est  num. 
praeced. 

57i.  «  Item  participans  de  praeda,     . 
aut  quoquo  modo  cooperaos:  ut  agens     1 
excubias,  applicans  scalas,  parans  in-     ^ 
strumenta,  conficiens  litteras  etc,  in 
bello  iniquo  tormenta  advehens;  excu- 
santur  tamen  ( modo  actio  per  se  non 
sit  mala )  qui  ea  non  sponte,  sed  iusto 
metu  coacti  faciunt,  v.  gr.  cum  rustici, 
furto  a  solis  miiititius  facto,  coguntur 
eorum  praedas  avehere  vel  pecora  abi- 
gere.  Less. '. » 

Participantes  dupliciter  intelligi  pos- 
sunt,  nempe  in  re  furata  et  in  actione 
furti.  Participantes  in  re  furata  tenen- 
tur  quidem  restituere  quantum  de  illa 
ad  ipsos  pervenit.  Quoad  participan- 
ies  vero  in  actione  furti,  videndura  an 
ipsi  concurrant  ad  totura  damnura  vel 
ad  partem,  iuxta  dicenda  n.  579.  Sed 
quaestio  est,  si  participatio  sit  in  actio- 
ne  furti,  an  excusentur  a  culpa  et  a  re- 
stitutioneii  qui  cooperanturaliquo  mo- 
do  ad  illationem  damni  ob  metum  gra- 
vis  detrimenti. 

Prima  ^enientiointerrecentiores  com- 
munissima,  quam  tenent  Salm.s  Spor.^ 
et  Holzm.io  Viva»  cura  Less.12  Bon.'^ 
distinguit:  Si  actiones  cooperantis  re- 
mote  concurrant  ad  furtura,  ut  essot 
scalam  tenere  furi  ascendenti,  tradere 
ipsi  claves  sive  instrumeuta  ad  rese- 
randam  arcam,  deferre  praedam  iinu 
ablatam,  et  similia:  tunc  cooperans  00 
metum  mortis  vel  alterius  gravis  maii, 
excusatur  tam  a  restitutione  quara  a 
culpa;  quia  istae  sunt  actiones  per  se 
indifferentes,  neque  laedunt  dorainuai, 
nisi  ex  malitia  furis.  Secus,  si  actiones 
sint  proxime  influentes  in  furtura,  ul 
fores  effringere,  incendere  domuni,  cla- 

(9)  De  7.  piaec.  c.  3.  n.  41.  (10)  Dc  n-st. 

!  c.  5.  n.  443.  (11)  Eod.  tit.  q.  5.  a.  4.  u.  lU. 

I  (12)  Lib.  2.  c.  13.  u.  29.  ct  30. 
I  (13)  De  rettit.  d.  1.  q.  2.  p.  11.  a.  3. 


CAP.  II.  DUB.  II. 

ves  falsas  confioere,  res  furatas  per  fe- 
nestram  eiicere,  pecora  e  stabulo  abii- 
cere,  et  similia;  tunc  cooperans  non 
excusatur  neque  a  culpa  neque  a  re- 
stitutione.  Ratio  ut  dicunt,  quia  actio- 
nes  hae,  utpote  intrinsece  malae.  non 
possunt  ob  quemcuraque  metum  excu- 
sari.  Ita  aa.  citati;  imo  Salm.  *  se  re- 
vocantes,  dicunt,  etiam  actiones  prio- 
ris  generis,  primo  loco  relatas,  pariter 
esse  intrinsece  malas.  Ratio,  ut  aiunt, 
quia  istae  actiones  proxime  influuntin 
peccatum  iniustitiae  quod  fur  commit- 
tere  intendit;  et  ideo  evadunt  intrin- 
sece  malae  ac  formaliter  iniustae,  et- 
iamsi  ponantur  ad  mortem  evitandam. 
Et  quamvis  ob  tantum  periculum  lici- 
tum  sit  tibi  subripere  vel  destruere  bo- 
na  aliena,  quia  in  eo  casu  dominus  es- 
set  irrationabiliter  invitus  si  noUet  con- 
senlire,  ut  tu  in  necessitate  extrema 
constitutus  sua  bona  acciperes  vel  per- 
deres  ad  servandam  vitam;  non  tamen 
potes  ob  quemcumque  metum  proxi- 
me  cooperari  iniustae  actioni  furis;  quia 
tunc  formaliter  concurreres  ad  pecca- 
tum  ipsius  et  iustitiam  laederes:  ideo- 
que,  si  id  agis,  peccas  et  ad  restitutio- 
nem  teneris.  Tantum  te  excusant  Viva 
et  Ronc.  2  si  malum  quod  tibi  imminet 
sit  magnum,  et  Incommodum  quod  do- 
minus  est  passurus  sit  leve;  vel  si  da- 
mnum,  adhuc  te  non  adiuvante,  pari- 
ter  inferretur:  cui  quoque  conseutit 
Layman  3  cum  s.  Anton.  Palud.  Molin. 
P.  Nav.  Adrian.  et  Sylvest.  iuxta  dicta 
n.  563. 

Secunda  sententia  vero,  quam  tenent 
Bus.  {V.  l.  2.  n.  68.)  Sanch.  ^  et  Less.s 
censet,  eiusmodi  participantes  non  pec- 
care,  si  ob  metum  magni  nocumeuti 
praefatas  actiones  praestant.  In  hoc  du- 
bio,  ut  meum  iudicium  proferam,  illud 
sapientibus  submittens  tamquam  mi- 
nus  sapiens,  nemine  me  praecedente, 
sic  dico:  Peccatum  hoccooperantis  con- 
siderari  potest  vel  respectu  domini  da- 
mnum  passuri,  vel  respectu  furis  da- 
mnum  inferentis.  Respectu  domini  di- 
00,  quod  si  tu  solum  times  damnum  fa- 

(1)  Tr.  21.  c.  8.  puncl.  S.  §.  2.  n.  7S. 

(2)  De  resl.  c.  5.  q.  9.      (5)  L.  5.  Ir.  2.  c.  8.  n.  S. 


I 


DE  RESTITUTIONE  527 

cultatum,  non  poteris  sine  peccato  con- 
currere  ad  damnum  alterius,  ut  in  pro- 
priis  bonis  te  serves  indemnem;  nisi  id 
faciasanimo  compensandi,  ut  aiuntBo- 
nac.  Viva  et  Less.  cum  Nav.  6,  Si  au- 
tem  times  maium  superioris  ordinis, 
quam  bonorum,  nempe  mortem  aut 
mutilationem  membrivel  gravem  infa- 
miam;  tunc  poteris  sine  peccato,  si  prae- 
ter  tuam  intentionem  facias,  cooperari 
ad  damnum  alt«rius,utdicit  etiam  Con- 
tinuat.  Tourn. '.  Quia  tunc  dominus  te- 
netur  consentire,  ut  adhuc  cum  iactu- 
ra  suorum  bonorum  tu  vitae  aut  hono- 
ri  tuo  consulas,  alias  esset  irrationabi- 
liter  invitus.  Respectu  vero.  ad  pecca- 
tum  furis,  secundam  sententiam  pro- 
babiliorem  censeo.  Ratio  quia  omnes 
praefatae  actiones,  tam  primi  quam  se- 
cundi  generis,  sunt  revera  indifFeren- 
tes,  cum  iuxta  finem  quo  fiunt  vel  li- 
citae  vel  illicitae  esse  possint.  Si  enim 
tu  praestas  illas  cum  pravo  fine  nocen- 
di  domino,  certe  erunt  tibi  illicitae:  si 
vero  praestas  ad  damnum  tuum  in  vi- 
ta  vel  honore  praecavendum,  tunc  li- 
citae  tibi  erunt;  et  quod  fur  illis  abu- 
taturad  suam  pravam  voluntatem  exe- 
quendam,  hoc  per  accidens  se  habet, 
tuque  solum  materialiter  tunc  coope- 
raris  ad  peccatum  illius,  quod  ex  iusta 
causa  licite  permittis.  Nec  verum  est, 
quod  formaliter  tunc  concurris  ad  pec- 
catum  furis;  nam  hoc  esset,  si  positive 
tu  influeres  in  eius  malamvoluntatem; 
quando  autem  tantum  actiones  illas 
praestas,  quibus  fur  postea  abutetur  ad 
damnum  inferendum,  non  erit  quidem 
causa  damni  actio  tua,  sed  sola  mali- 
tia  furis,  iuxta  ea  quae  fusius  diximus 
de  carit.  l.  2.  num.  63.  vers.  Ad  distin- 
guendum.  Et  quod  actiones  illae  non 
sint  formaliter  influentes  in  peccatum 
furis,  nec  intrinsece  malae  ut  adversa- 
rii  autumant,  mihi  videtur  indubitabi- 
le ;  nam  alias,  si  fur  te  cogeret  ad  ar- 
cam  tuam  confriugendam,  ut  tradas  ei 
pecuniamibi  contentam,  non  possessi- 
ne  peccato  hoc  facere,  quia  formaliter 

(4)  Dec.  1.  1.  c.  7.  n.  50.     (S)  L.  2.  c.  16.  n.  89. 
(6)  Loc.  supra  cft.        (7)  De  praec.  dec.  c.  1.  a.  3. 
socl.  7.  punct.  1.  5.  S.  QuinU. 


528 


LIB.  III.  TRACT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DECAL. 


cooperarerisad  illiuspeccatum.  Sed  hoc 
quis  sanae  mentis  asserere  audebit? 
Expresse  autem  favet  mihi  doctrina  P. 
Molinae,  qui  i  sic  docet:  Mortis  metu 
vel  mutilationis  membri,  fas  est  eius- 
modi  captivis,  nocumentum  inferre  chri- 
stianis  in  bonis  externis  ad  infidelium 
imperium^  ea  destruendo,  eapiendo,  etc. 
Quoniam  in  eo  eventu  sunt  in  extrema 
necessitate  eorum  bonorum  advitam  con- 
servandam.  Ergo^  quantum  fas  est  cui- 
que  in  extrema  necessitate  sumere  de  bo- 
nis  aliorum  ad  conservandam  propriam 
vitam^  tantum  damnum  fas  erit  eius- 
modi  captivis  inferre  bonis  aliorum  ad 
vitam  tuendam.  Idem  mecum  tuetur 
Cont.Tourn.2  qui  sic  loquitur:  Non  e- 
nim  teneor  grave  subire  detrimentum, 
ut  alterius  peccatum  avertam;  ipse  sa- 
ne  (nempe  fur)  malitiam  suam  sibi  im- 
putet;  haec  mihi  perperam  imputaretur, 
cum  id  unum  intendam^  ut  rebus  meis 
consulam  easque  a  damno  liberem.  Id- 
que  expresse  confirmatur  a  s.  Thom. ' 
qni  ait:  Licet  ei  qui  incidit  in  latrones 
manifestare  bona  quae  habet^  quae  la- 
trones  peccant  diripiendo,  ad  hoc,  quod 
non  occidatur,  exemplo  decem  virorum 
qui  dixerunt  ad  Ismael:  Noli  occidere 
nos,  quia  thesauros  habemus  in  agro  ^. 
Maius  dubium  est,  an  talis  coope- 
rans  teneatur  ad  restitutionem.  Affir- 
maut  omnes  aa.  pro  prima  sententia  ci- 
tati,  ut  supra  diximus:  sed,  spectata 
ratione  intrinseca,cum  p.  Milante  mihi 
probabilius  videtur  eum  neque  pecca- 
re  neque  ad  restitutionem  teneri.  Haec 
quaestio  peudere  videtur  ab  alia  rela- 
ta  n.  520.  q.  5.  scilicet,  an  subripiens 
bona  alterius  in  extrema  necessitate, 
illa  cessante,teneatur  ad  restitutionem. 
Ibi  diximus,  veram  sententiam  esse 
quod  tenetur,si  spenon  fueritpauper: 
secus,  si  pauper  fuerit  re  et  spe.  At- 
que  sic  videtur  dicendum  in  praesenti 
casu,  nempe  quod  participans,  si  metu 
mortis  vel  gravis  infamiae  ad  alienum 
damnum  concurrat,  tunc  tantum  exi- 
matur  a  restitutione,  quando  tempore 
cooperationiserat  absolute  pauper,  non 

(1)  T.  1.  d.  103.  concl.  S. 
{%)  Tr.  de  iust.  el  lur. 


solum  re  sed  etiam  spe.  Sed  hic  sentio, 
eadem,  ut  supra,  distinctione  uteus, 
quod  si  participans  adiuvat  furem  ad 
inferendum  damnum  ob  metum  simi- 
lis  gravis  damni  in  bonis  propriis,  eo 
casu  teneatur  ad  restitutionem :  quia 
nemo  potest  ad  damnum  alterius  coo- 
perari,  ut  proprium  damnum  bonorum 
evitet.  Secus  puto,  si  is  furem  adiuva- 
ret  coactus  metu  mortis  vel  gravis  in- 
famiae;  ratio  quia  tunc  iste  non  tene- 
tur  ad  restitutionem,  neque  ex  re  ac- 
cepta  neque  ex  iniusta  acceptione.  Non 
ex  re  accepta,  quia  in  nihilo  factus  est 
ditior;  non  ex  iniusta  acceptione,  quia 
non  peccavit,  ut  iam  probavimus.  Sed 
dices,  cur  ille  qui  in  extrema  necessi- 
tate  utitur  re  aliena  tenetur  restituere, 
quando  non  est  absolute  pauper?  Re- 
spondeo:  is  ideo  tenetur  quia  cum  pos- 
sit  ex  proprio  sibi  subvenire,  accipien- 
do  aliena  quando  non  potest  accipere 
proprium  quod  alibi  habet,  tunc  eva- 
dit  ditior;  et  propterea  tenetur.  Sed  in 
casu  nostro  cooperans  in  nihilo  fit  di- 
tior:  et  ideo  nihil  tenetur  festituere; 
necalias  obligatur  offerre  et  substitue- 
re  bona  propria  ad  damnum  alterius 
reparandum.  Mihi  consentit  doctus  p. 
M.  Milante  s  qui  ait  quod  is  qui  prae- 
stat  huiusmodi  actiones  adiuvantes  fu- 
rem,  non  peccet  nec  teneatur  ad  resti- 
tutionem,  sic  enim  scribit :  Ideoque  iis 
innoxie  cooperatur  quicumque  sx  metu 
cadente  in  vi7'um  constantem  ad  ea  con^ 
currit.  Ut  quid  aliena  rapere  malum  est, 
et  quidem  ab  intrinseco?  Proculdubio  ex 
eo  solum,  quia  invitus  patitur  malum; 
atin  casupraefato  dominus  invitus  non 
foret  circa  malum  quod  pateretur,  ablor- 
tae  nimirum  rei:  sic  praesumendum  esty 
cum  ille  non  possit  praesumi  inviius  in 
casu^  quo  cooperanti  in  furtum  tam  gra- 
ve  damnum  immineret;nemo  quippe  pot- 
est  postponere  vitam  proximi  temporali 
bono,  ut  est  omnium  sensus  et  naturae  di- 
ctamen.  Hinc  asserit  hunc  cooperantem 
beue  excusari  tam  a  culpa,  quam  a  re- 
stitutione.  Idem  infertur  ex  sententia 
Lay.6,  quicum  Petr.Nav.  et  Med.  in  si- 

(5)  2.  2.  q.  78.  a.  4.  (4)  ler.  41. 

[  (S)  In  i)roi).  13.  lun.  su     06)  L.  5.  Ir.  1.  c.  1.  n.  7. 


CAP.  II.  UUB.  II. 

inili  casu  sic  dicit:  Si  quis  merces  alie- 
nas  in  mare  abiiciat  ne  ipsemet  pereat, 
non  tenetur  adullam  restitutionem,  cum 
nec  iniuriam  intulerit  nec  rem  alienam 
possideat. 

Secus  aulem  omnino  dicendum  cen- 
seo  si  quis  cooperaretur  ad  confirman- 
dam  vel  augendam  malam  voluntatem 
furis,  puta,  si  furi  terga  servaret  (vul- 
go  guardasse  le  spalle)  vel  si  anauntia- 
ret  ei  horam  opportunam  furando  et 
similia;  quia  sic  influeret  in  ipsam  pra- 
vam  voluntatem  furis,  eum  saltem  a- 
nimosiorem  reddendo,  et  sic  formali- 
ter  cooperaretur  ad  illius  peccatum, 
quod  numquam  licet.  Secus  etiam  di- 
cendumsiquiscooperationes  illas  prae- 
staret  occisuro,  tradendo  gladium  i,  si- 
ve  claves  ad  occidendum  {vide  n.  697. 
V.  Teneris).,  vel  humeros  subiiciendo  ad 
ascendendum  aut  scalamdeferendo  etc. 
Id  tamen  recte  dicunt  Salm.  2  cum  Sot. 
Lessio  Bann.  Tap.  Arag.  Villal.  et  La 
Croix  3  cum  Sanch.  et  Bonac.  intelligi, 
si  ille  posset  negare  suam  cooperatio- 
nem  sine  periculo  mortis  aut  aequalis 
gravis  damni;  quia  aliter  non  tenetur 
impedire  damnum  alterius  (etiamsi  al- 
ter  sit  in  extrema  necessitate  damni  pa- 
tiendi)  cum  aequali  proprio  detrimen- 
to.  Hinc  diximus  de  carit.  l.  2.  cit.  n. 
66.  quod  si  dominus  vellet  ascendere 
ad  stuprandam  virginem,  nullius  da- 
mni  metus,  praeterquam  mortis  immi- 
nentis,  posset  famulum  excusare  in  ad- 
iuvando  dominum,  scalam  deferendo, 
subiiciendo  humeros,  etc,  quia  sola  vi- 
ta  famuli  praevalet  virginishonori.  Mi- 
ror  hic  autem,  cur  p.  Milante,  cum  di~ 
xerit  *  praefatas  actiones,  quoad  coo- 
perationem  ad  furandum  non  esse  in- 
trinsece  malas,  postea  asseruerit  eas- 
dem  esse  intrinsece  malas  quoad  coo- 
perationem  ad  fornicandum,  dum  ae- 

(1)  Quoad  damnum ,  dixi  Deminem  posse  coope- 
rari  ad  damnum  alterius,  ut  lideretur  a  buo,  quando 
damnum  est  eiusdem  ordiuis.  Qua  de  re  fil,  ut  et- 
iam  cum  periculn  mortis  tenear  denegare  gladium 
volenti  occidere  inimicum,  quia  nou  possum,  ut  ca- 
Team  a  morte  ,  cooperari  positive  in  mortem  pro- 
ximi.  Hom.  Ap.  tr.  10.  n.  86. 
(2)  De  restit.  c.  1.  punct.  H.  §.  2.  n.  201. 
(5)  L.  2.  n.  26S.  (4)  Loc.  sdpra  cil. 

(8)  Tr.  21.  cap.  8.  punct.  8.  $.  2.  u.  7o. 


DE  RKSf  iTUTIOiSS  529 

que  in  utroque  casu  nulla  dLsparitaf 
possit  assignari,  utrecte  advertunt  SaU 
mant.  5.  Sed  nos,  ex  propriis  principiis 
rem  assumentes,  censemus  patenter 
probasse  quod  in  neutro  casucoopera- 
tiones  illae,  iusta  et  proportionata  cau- 
sa  interveniente,sunt  intrinsecemalae. 

572.  Hic  obiter  notandura  quod  si  tu 
precibus  vel  consilio  impedias  Titium, 
ne  ipse  reparet  damaum  Cai.,  peccas 
contra  caritatem,  sicut  peccaret  Titius, 
si  malitiose  permitteret  damnum  illud 
non  vero  contra  iustitiam;  unde  non 
teneris  ad  restitutionem.  Ita  Croix  cum 
Mol.  Less.  Lugo  (contra  Navarr.  et  Me- 
din.).  Secusdicendum,  si  impedis  vi  vel 
fraude  ^. 

573.  «7.  Item  tenentur  causae,  quae 
privative  ad  damnum  alterius  concur- 
runt:  nimirum  mutus,  sive  non  damaus 
cum  potest;  aut  non  obstans,  non  ma- 
uifestans,  sed  tunc  tantum,  quando  ta- 
les  ex  aliquo  pacto  vel  officio  vel  stl- 
pendio  etc.  tenentur  ex  iustitia  da- 
mnum  cavere.  S.  Th.  '.  Sic  princeps, 
magistratus,  belli  dux  tenentuj-  ad  re- 
stitutionem  damnorum  quae  a  feris,  la-* 
tronibus,  militibus,  ob  ipsorum  culpa- 
bilem  negligentiam  dantur.  Item  con- 
siliarii,  canonici  tacentes,  absenlanles 
se,  non  impedientes  iniquam  constitu- 
tionem  vel  electionem.  Item  tutores. 
administratores  bonorum  etc.  non  im- 
pedientes  damna  pupillis,  minoribus, 
ecclesiis  provenientia.  Item  custodes 
montium,  vinearum,  sylvarum,  agro- 
rum,  piscinarum,  qui  damna  non  im- 
pediuntvel  facta  uon  manifestant,  Mo- 
lin.  8  FiU.  9  vide  supra  l.  3.  t.  3.  c.  2. 
{Peccant  etiam  famuli  custodientes  bo~ 
na  domini,  et  tenentur  ad  restitutionem^ 
si  non  impediant  damna  ab  extraneis. 
Salm.  lOcum  Lugo  Mol.  etc.  Sed  omni- 

(6)Dubitatur  an  leneatur  ad  restitulionem  qui  im- 
pedit  aliuni,  qui  vellet  avertere  proxirai  danjuuin: 
airirmaut  generaliter  Navar.  et  Medina:  sed  nos  di- 
stiuguimus  cam  Lugo  Less.  Mol.  et  Croix  ita  :  si 
impedit  \i  aut  fraude,  tenetur:  secus  vero  si  solo 
consilio  aut  precibus,  quia  lunc  peccat  coutra  cli;i- 
ritatem,  non  autem  coutra  iiislitium.  Hoc  tamcn  iii- 
telligilur,  modo  ille  alius  uou  tenealur  ex  iustilia 
illud  damnum  impcdire.  Hoin.  Ap.  tr.  10.  n.  88 
(7)  2.2.  q.  62.  a.  7.  (8)D.11«.  (»)T.32.c.2.q.  12. 
(lOjDc  ■4"»raec.  c.  un.xiuiici-  7.  '^.  3.  u.  13o. 

'^4 


530  LIB.  111.  TBACT.  V 

tjo  y .  dicfo  n .  3ii .) .  Ilem  principes et  do- 
mini  territoriorum,  si  sciant  vias  pnbli- 
casinfestari  apraedonibus,etcum  pos- 
sint,  non  impediant,  tenentur  mercato- 
ribus  et  caeteris  viatoribus  damna  quae 
abislis  accipiunt,  compensare.Dianai. 

574.  »  8.  Supradicti  non  tenentur  ad 
restitutionera,  quando  non  fueruntcau- 
sa  efficax  damni;  ut  v.  gr.  si  fur  ho- 
micida  non  fueritefficaciter  motusman- 
dato  vel  consilio  alterius :  sed  nihilo- 
minus  absolute  erat  facturus,  item  si 
V.  gr.  in  capitulo  alii  ante  te  dederint 
suffragium ,  ita  ut  videas  te  nihil  im- 
petraturum,  etsi  neges;  tunc  enim  non 
tenerisrestituere,  licetpecces,pro  qua- 
litate  damni,  addendo  tuum,  vel  man- 
dando,  consulendo  etc.  Bon.2. 

575.  »9.  Probabile  est,  non  teneri 
supradictos ,  si  non  sit  moraliter  cer- 
tum  eorum  mandatum  vel  consiliura 
efficaciter  influxisse:  quia  in  dubio 
melior  est  conditio  possidentis ,  prae- 
sertim  circa  materiam  iustitiae.  Less.  3 
Bon.<  Dian.5  Tan.e  {V.  dicta  n.  562.). 

576.  »10.  Nectenentur,  si  efficaci- 
ter  tantum  concurrant  ad  circumstan- 
tiam  et  modum  actus  damnosi,  v.  gr. 
si  quis  tantum  impellat  alium,  ut  ci- 
tius  vel  animosius,  hoc  vel  illo  ioco 
vel  modo  noceat,  vide  Laym.  '  ( Vide 
dicta  supra  n.  563.). 

577.  »  i  1 .  Nec  tenetur,  qui  delibe- 
late  volenti  inferre  magnum  damnum 
suadet,  ut  minus  eidem  inferat,  quia 
tunc  utiliter  alterius  negotium  gerit. 
Dico  eidem^  quia  nou  licet  impedire 
damnum  unius  cum  iniuria  alterius 
{Videdicta  hic  n.  565.). 

578.  »12.  Non  tenetur  item  (contra 
Navarr.  Ang.  etc.)  confessarius,  etsi  ex 
officio  confessiones  audiat,  ut  paro- 
chus,  etc,  si  ex  negligentia  vel  igno- 
rantia  poemtentem  non  moneat  aut  ob- 
liget  ad  restitutionem ,  quia  etsi  ex 
officio  tenealur  bene  inStruere  poeni- 
tentem ,  ideoque  peccet  graviter  omit- 
lendo,  quando  est  necessarium;  nou 
tamen  ad  hoc  tenetur  ex  obiigatione 


DE  VII.  PUAEC.  DECAL. 

erga  tertium,  quasi  ex  iustitia  debeal 
eius  damnum  cavere,  aut  procurare 
ut  hoc  ei  compensetur.  Secus  tamen 
dicendum  videtur,  si  positive  restitu- 
tionem  impediat  ex  malitia,  imo  etiam 
ex  ignorantia  crassa  vel  culpa  lata  : 
quia  tunc  consilio  suo  est  causa  efficax 
damni.  Vide  Less.  et  Bon. »  Laym.  ^  et 
infra  l.  6.  tr.  4.  c.  2.  d.  5.  {Vide  dicen- 
da  l.  6.  depoenit.  n.  624.).  » 

DnsiDM  III.  An  supradicti  teneantur  singnl» 
restituere   in  solidum  et  quo  ordine. 
579.  Qui  teneantur  restituere  in  solidum. 
b80.  Qui  teneantur  primum  restituere. 
381.  Quidf  si  damnificatus  condonet  reslitulio- 

nem. 

579.  «  Resp.  Cum  plures  damnifican- 
tes,  vel  seorsim  singuli  rem  suam  age- 
re  possint,  vel  coniunctim,  atque  alii 
aliis  plus  minusve  in  damnum  influere, 
hinc  ex  tali  ordine  et  mensura  influ- 
xus,  ordo  et  mensurarestitutionisde- 
sumenda  est.  Ita  communiter  doctores. 
Unde  resolves.- 

»  1 .  Si  plures  absque  consensu,  quis- 
que  per  se  seorsim  et  casu  concurrant 
ad  damnum,  singuli  non  plus  tenentur 
restituere,  quam  quod  quisque  per  se 
damni  intulit.  Laym.io. 

»  2.  Si  plures  cum  cousensu  et  se  in- 
vicem  iuvantes  id  fecerunt,  singuli  iii 
solidum  tenentur  restituere  totum  da- 
mnum  :  quia  singuli  sunt  causa  totius 
damni,  cum  unus  iuvet  alterum,  et 
procedat  ex  confidentia  quam  habet  in 
auxilio  aliorum.  Unde  si  unus  eorum 
restitutionem  fecit ,  potest  a  reliquis  , 
nimirum  a  principali  totum,  aut,  si  is 
nolit  a  reliquis  pro  rata  singulorum 
repetere.  Bon.<*  exVasq.  Mol.Fill.  etc» 

Quaeritur  au  singulae  causae  ad  da- 
mnum  concurrentes  teneantur  in  soli- 
dum.  Distingue :  si  res  est  individua, 
ut  iucendere  domum ,  occidere  homi- 
nem,  tradere  navem,  etc  tunc  quis- 
que  cooperans  tenetur  in  solidum :  et 
hoc,  etiamsi  sine  illo  damnum  eveni- 
ret.  Ratio  quia  tunc  moraliter  totus  ef- 
fectus  a  singulis  procedit;  nam,  pro- 
pter  coQCursum,  particularis  coopera- 


(1)P. 

8.  t. 

7. 

1.  .18. 

C2)L.c. 

(5)C 

13. 

«1. 

-'i 

<*)  Q.  2 

p,4 

(S)T 

6.  misc.  r. 

64. 

(6) 

2. 

'2. 

■i.  4.  q. 

G.  a. 

14 

iX)  h\\>.  2 

s.  S. 

V.2. 

c. 

S. 

(8)  D.  1.  q.  2.  p.  11. 

(10)  Lil).  5.  tr.  2.  c.  6, 

(11)  De  roitu.  «1.  I.  <i.  *2. 


9i  L.  3.  t.  4. 


11. 


CAP.  II.  DUB.  III. 

lio  cuiusque  unam  actionem  constituit 
contra  iustitiam;  unde  quia  damnum 
ex  hac  unica  actione  evenit,  omnes  in 
solidum  obligantur  ad  reslitutionem. 
Ita  probabiliter  Salm.  i  cum  SotoBon, 
Sanch.  Cai.  etc.  Et  idem  tenet  Less.  2. 
(Excipit  autem  3  si  quis  non  concur- 
reret  ad  damnum  immediate,  sed  tan- 
tum  mediate  praebendo  instrumenta, 
iuvando  conscendere,  etc).  Sed  adhuc 
probabilis  est  sententia  Nav.  ^  Sylv.  5 
Ang.  6,  et  satis  probabilem  eam  vo- 
cant  Lugo'  et  Spor.  s  cum  Dic.  et  aliis: 
dicunt  isti,  teneri  cooperantes  tantum 
ad  suam  partem,   si  damnum  etiam 
sine  ipsis  fieret.  Ratio  (ut  aitLugo)  quia 
cum  obligatio  restitutionis  pendeat  ab 
influxu  seu  causalitate  in  damnum,  ob- 
ligatio  non  debet  esse  maior  quam  est 
ipse  influxus;    ergo   sicut  partialiter 
quisque  concurrit,  ita  partialiter  obii- 
gatur.   Prout  enim  ,  qui  concurreret 
t-antum  ad  partem  alicuius  damni  di- 
vidui,  licet  cum  aliis  concurreret  ad 
totum  damnum;  tamen  ad  solam  suam 
partem   tenetur   ob   partialitatem  rei 
circa  damnum  causatum ;  ita  qui  con- 
currit  partialiter  ad  daranum  indivi- 
duum,ob  partialitatem  causalitalissive 
influxus,  partialiter  tantum  tenetur, 
quia  solum  partialiter  damnum  ab  ipso 
procedit.  Et  huic  doctrinae  non  vide- 
tur  dissentire  Less.  in  contrariam  ad- 
ductus;  nam  ^  ipse  tum  obligat  coope- 
rantem  ad  totum  damnum ,  cum  sine 
ipso  vel  aliOy  sitnilem  opem  conferente, 
damnum  non  fieret^  verbaLessii.  Secus 
autem  omnino  dicendum  cum  Less.  'o 
Salm.  11  et  communi  (quidquid  dicant 
aliqui  apud  Salm.  12)  gi  damnum  sine 
ipsius  ope  non  obveniret ;  quia  tunc 
certe  tenetur  ad  totum,  etiamsi,  ipso 
non  opitulante ,   alter  eamdem  opem 
certe  praebuisset. 

Si  autem  res  est  dividua,  ut  furari 
vineam,  thesaurum  etc.  tunc  motor 

(1)  De  rest.  c.  1.  punct.  8.  §.  8,  u.  tSl. 
(2)  L.  2.  c.  15.  d.  4.  n.  54.  (5)  N.  53. 

^4)  C.  17.  n,  17.  et  21.     (S)  V.  Restit.  a.  5.  q.  6. 
(C)  V.  Fuitura  §.  16.         (7)  De  iusl.  d.  19.  u.  85. 
(8)  De  7.  j»iaec.  c.  5.  n.  76.         (9)  Dict.  n.  33. 
rlO)  Dub.  2.  n.  2.     (11)  Loc.  c.     (12)  Ib.  n.  149. 
jl3)  D.  19.  o.  99.      (11)  De  scstit.  c.  I.  jmucv  1'.. 


DE  RESTITUTIONE  531 

principalis  tenetur  ad  totum,  coope- 
ranles  vero  tantum  ad  partem  suam, 
etiamsi  communi  consilio  ad  damnum 
concurrant.  Ita  Lugoi3SaIm.i'«  cum  Bo- 
nac.  Dic.  Lessius  Nav.  Molin.  contra 
Croix  15  qui  putat  in  casu  communis 
consilii  quemque  teneri  in  solidum.  Si 
vero  omnes  invicem  se  excitent  sive 
moveant  ad  damnum  (ita  ut  singulis 
non  concurrentibus  damnum  non  eve- 
niret,  ut  dicit  idem  Croix  '6)  certe  sin- 
guli  tunc  in  sulidum  tenentur;  ita  Bu- 
semb.  Ronc.  et  Salm.i'.  Cum  autem  du- 
bitatur  an  quisque  fuerit  causa  totius 
damni ,  non  tenetur  nisi  ad  partem 
suam,  iuxta  id  quod  diximus  supra 
dub.  2.  n.  562. 

Utrum  quandoplurestenentur  in  so- 
lidum,  quisquis  teneatur  restituere  to- 
tum,  si  dubium  sit  an  socius  restitue- 
rit.  Negant  Salm.is  etRonc.isdicentes, 
quemque  teneri  tantum  partem  suam 
restituere,  quia  praesumendum,  alios 
socios  iam  restituisse.  Sed  id  minime 
probatur.  Advertendum  tamen  quod 
rudes,  etsi  teneantur  in  solidum,  raro 
expedit  obligare  ad  totum ;  cum  diffi- 
culter  isti  sibi  persuadeant,  se  teneri 
ad  restituendam  partem  a  sociis  abla- 
tam.  Quinimo  satis  praesumi  valet 
quod  ipsi  domini,  quibus  debetur  re- 
stitutio,  consentiant  ut  illi  restituant 
tantum  partem  ab  eis  ablatam ;  cum 
aliter  valde  sit  timendum  ut  nihil  re- 
stituant  si  obligentur  ad  totum  20. 

580.  «  3.  Quod  si  actio  damnificans 
fuerit  lucrativa  ,  et  apud  aliquem  ex 
cooperatoribus  res  ablata  adhuc  existit, 
aut  is  eam  mala  fide  absumpsit,  tene- 
tur  is  primo  loco  restituere  ipsam  vel 
aequivalens;  et  si  ille  non  faciat  tenen- 
tur  reliqui.  Less.  21. 

»  4.  Si  actio  damnificans  non  fuerit 
lucrativa,  quia  res  periit  et  destructa 
est;  ut  fit  v.  gr.  in  combustione,  mu- 
tilatione,  destructione,  tunc  ante  alios 

S.  8.  n.  147.  (18)  L.  5.  p.  2.  n.  62.  (16)  N.  85. 
(17)D.l.n.l48.  (i8)lb.n.l32.  (19)Eod.tti.c.3.q.3. 
(20)  Hiuc  esl  quod  coufessarius  quemlibet  istorum 
(praecipue  si  est  conscientiae  parum  meticulosue) 
liortelur  ut  rcstUudt  quod  debet,  quin  :]uautitatcm 
expiicet,  sed  remittrns  dictamini  conscieutiae  illiu». 
Horn.  .V.  U:  10.  ii.  34.  ^<>t]  Lil>.  2,  i    5 


532 


IIB.  in.  TRACT.  T.  Dli  VII.  Pf.AEC.  DECAL. 


primo  tenetur  restituere  qui  maada- 
▼it,  vel  qui  causa  fuit  primaria  vel  exe- 
cutor  primarius,  ut  in  bello  princeps  et 
dux;  et  si  is  uon  sit  facturus,  vel  quia 
non  vult  vel  quia  non  potest,  tenen- 
tur  reliqui  v.  gr.  caeteri  milites.  Quod 
etsi  de  militibus  speculative  verum  sit, 
practice  tamen  ii  excusantur  per  ac- 
cidens:  tum  quia  nonpossunttotumre- 
stituere:  tum  quia  dominorum  volun- 
tas  non  est  nec  expectatio,  ut  plus  re- 
stituant,  quam  partem  suam;  ideoque, 
si  hanc  possunt  restituere  ,  ad  id  te- 
nentur :  uti  et  si  quid  adhuc  reliquum 
habent  exiniquo.Laym.  <  ex  Gai.Mol. 
etc.  Imo  Bon.  2  ex  Nav.  3  Vasq.  Les- 
sio  *  dicunt ,  militem  gregarium  qui 
alios  non  induxit,  non  teneri  ad  resti- 
tutionem  totius  damni  illati  a  toto  e- 
xercitu,  sed  tantum  prosuaparte.  Vide 
supra  t.  i.  c.  \.  d.  5.  art.  3. 

Ordo  restitutionis  est  quoad  coope- 
rantes :  1  Tenetur  restituere  mandans 
sive  consilium  dans  alteri,  ad  facien- 
dum  damnum  in  gratiam  sui,  ut  Sal- 
mant.  &  cum  Less.  et  Lug.  ac  Croix^ 
cum  Nav.  contra  Vasq.  et  Turr.  2.  Te- 
netur  executor.  3.  Tenentur  aliae  cau- 
sae  positivae,  ut  consilium  dantes  in 
gratiam  alterius  etc.  4.  Causae  negati- 
vae.  Salm. '. 

581.  «  5.  Si  damnum  passus  condo- 
net  restitutionem  principali  damnifi- 
canti,  etiam  minus  principales  liberau- 
tur,  non  autem  vice  versa;  quia  ruente 
principali,  ruit  accessorium,  non  con- 
tra.  Laym.  8.  » 

Hic  notandum  quod  si  creditor  pro- 
mittatalicui  ex  debitoribus  aeque  prin- 
cipalibus,  se  eum  non  molestaturum, 
censetur  remittere  partem  illius :  nam 
si  totum  exigeret  ab  aliis  ille  cogere- 
tur  ab  illis  ad  restitutionem,  et  sic  pro- 
missio  frustranea  esset. 

DcBiDU  IV.  An  teneatur  restiluere  qui  alium 
impedivit  a  coDsecutione  alicuius  boni. 

.582.  Quid^  si  quis  impedit^  sine  vi  aut  fraude , 
aliquem  a  consecutione  iusti  boni. 

(1)  L.  5.  t.  2.  c.  6.  n.  8.       (2)  De  rest.  d.  I,  q. 
8.  p.  10.  n.  13.         (5)  C.  17.         (4)  D.  4.  u.  57. 
(S)  De  testit.  c.  1.  puuct.  8.  §.  4.  n.  141. 
(R)  L.  5.  p.  2.  n.  B5.     (7)  Dict.  1.  n.  142.  et  14S. 
<&)  L.  supia  c.         (9)  Loo,  e.        (10)  Q.  2.  p.  12. 


b83.  Quid,  si  quis  impedit  mendaciis,  ne  fisco 

applicentur  bona  propter  gabellam  non  so- 

lutam. 
584.  Quid,  si  quis  ex  odio,  sine  vi  aut  fraude , 

ef^it,  ne  aller  aliquod  bonum  obtineat. 
583.  Jn  suadens  episcopo  ut  conferat  beneficium 

minus  digno,  peccel  el  teneatur  ad  restitu- 

tionem.  Quid,  si  beneficium  debebatur  alicui 

ratione  concursus. 
586   An  teneatur  ad  resUtutionem  occidens  a- 

liquem,  ut  alteri  homicidium  imputetur.  Re- 

missive  ad  n.  6oC. 

387.  Jn  teneatur  ad  damnum  impediens  vi  aut 
fraude  etc.  Quid  si  precibus  importunissimis 
aut  metu. 

388.  Quid,  sf  religiosus  suadeat  testatori,  ut 
relinquat  bona  suo  monasterio,  relicta  ec- 
clesia  matrice. 

882.  «  Resp.  Attendendum  an  laeda- 
tur  ius  alicuius ,  quod  a  natura,  lege, 
vel  aliter  habeat :  et  an  per  vim,  frau- 
dem,  calumniam  et  mendacia  quis  a- 
lium  impedierit:  num  vero  aliter.  Inde 
enim  apud  Laym.  9.  Bonac.  *<> 

Resolves  sequentes  casus: 

»  4 .  Qui  alterum  impedivit  a  conse- 
cutione  rei  debitae  ex  iustitia  tenetur 
ad  restitutionem.  Less.  ^*  Fill.  >2. 

»  2.  Si  res  non  erat  debita  ex  iusti- 
tia,  sed  conferenda  ex  libera  voluntate, 
tunc  qui  sine  vi ,  fraude  et  calumnia 
collatorem  inducit,  ut  v.  gr.  officium 
vel  legatum,  beneficium  ecclesiasticura 
et  similia  dona  gratuita  non  conferat  ei 
cui  apud  se  constituerat,  aut  qui  pe- 
tierat,  sed  vel  nuUi  vel  alteri  etiam 
minus  digno;  etsi  saepe  is  possit  gra- 
viter  peccare,  praesertim  si  id  ex  odio 
aut  malo  fine  faciat ;  non  tamen  tene- 
tur  ad  restitutionem.  Azor.  13  Vasq.  Sa 
Bon.ii 

583.  »  Quaer.  hic  \.  An  qui  fraudi- 
bus  seu  mendaciis,  aut  per  falsos  testes 
impedit  ne  fisco  applicentur  bona  quae 
ob  crimen,  v.  gr.  non  soluti  vectiga- 
lis,  vel  aliud  essent  fisco  addicta ,  te- 
neatur  ad  restituendum.  Respondetur 
cum  Less.  i^  Sanch.  '6  Lug.i'  et  Salm.<3 
cum  Dian.  Bann.  Azor.  Tanner.  ac  aiiis 
communissime,  quod  post  sentontiam 
certo  tenetur ;  secus  vero  ante  senten- 
tiam,  quia  antesententiam,  nullumiiis 

(11)  C.  12.  d.  18.  (12)  T.  32.  c.  3.  q.  12.  o.  72. 
(13)  3.  p.  1.  4.  c.  9.  (14)  P.  12.  (13)  L.  2  c. 
12.  dub.  18.  0.  134.      (16)  Dec.  1.  2.  c.  22.  n.  22. 

(17)  De  iust.  d.  18.  sect.  S.  n.  108. 

(18)  De  veiit.  &  1.  punct.  4.  o.  10). 


CAP.  II.  i)UB.  rv. 
acquirit  fiscus  ad  poenam,  quae  non- 
nisi  post  sententiam  debetur ;  vel  quia 
sic  saltem  accipitur  communiter  hoc 
fisci  ius  ad  poenas. 

584.  Quaer.  2.  An  qui  impedit  alium 
a  consecutione  iusti  boni  ex  odio,  sed 
sine  vi  aut  calumnia,  teneatur  ad  re- 
stitutionem.  Adest  duplex  sententia. 

Prima  sententia  probabilis  affirmat; 
hanc  tenent  Scotus  *  Caiet.  2  Salm.  3 
cum  Bann.  Lugo'';  item  Covar.  etMaior. 
apud  Less.  5  et  alii  apud  Lugo.  Proba- 
tur  ex  11  lo  textu  ^:  Qui  avertit  tor- 
rentem  ut  sibi  non  noceat,  unde  factum 
sit  ut  vicino  noceatur^  cum  eo  aquae 
pluviae  arcendae  agi  non  posse  a  vicino; 
si  modo  non  hoc  animo  fecit,  ut  vicino 
noceat^  sed  ne  sibi  noceat.  Probatque 
ratione,  quia  animus  iniustus,  quando 
coniungitur  cum  opere  externo,  eCicit 
ut  idem  opus  quod  sine  tali  animo  in- 
iustum  non  erat,  iniustum  cum  illo 
reddatur.  Idem  videtur  sentire  d.  Th.' 
qui  ait:  Ad  quartum  dicendum  quod  a- 
liquis  potest  impedire  aliquem  ne  ha- 
beat  praebendam  multipliciter.  Uno  mo- 
do  iuste^  puta^  si  intendens  utilitatem 
ecclesiae,  procuret  ut  detur  personae  di- 
gniori ,  et  tunc  nullo  modo  tenetur  ad 
restitutionem.  Alio  modoiniuste:  puta^ 
siintendat  eius  nocumentum^  quem  im- 
pedit  propter  odium  vel  vindictam.  Et 
tunc  dicit  quod  tenetur  ei  totum  da- 
mnum  resarcire,  si  episcopus  erat  de- 
terminatus  ad  ei  dandum  beneficium ; 
si  vero  non  erat  determinatus  tenetur 
tantum  ad  aestimationem  spei  quam 
ille  ad  beneficium  habebat. 

Secunda  sententia  vero  communis  (ut 
fatentur  iidem  Salm.  8)  et  probabilior, 
negat  eum  teneri  ad  uUam  restitutio- 
nem;  eamque  tenentLess.^  Petrocor.io 
Pal.  11  cum  Vasq.  Gutt.  Nav.  et  Reb. 
Ronc.^2  cum  Ant.  a  Spir.  s.  Spor.13  quj 
vocat  sententiam  veram  et  commu- 
nem  cum  Tambur.  i^  Viva  ^s  Laym.  *6 

(1)  In  4.  dist.  19.  (2)  2.  2.  q.  62.  art.  2. 

(3)  Ibid.  n.  103.  (4)  De  iust.  d.  18.  n.  98. 

(S)  L.  2.  c.  12.  n.  128.  (6)  L.  2.  §.  Idem  Labeo, 
ir.  de  aqua  pluv.  arc.  (7)  2.  2.  q.  62.  a.  2.  ad  4. 
(8)  Loc.  c.  n.  102.  (9)  Loc.  c.  (10)  L.  4. 

de  iust.  c.  ult.  q.  6.  (11)  Tr.  13.  de  bcnef.  d.  2. 
p.  11.  S.  S.  n.  3.  (12)  De  7.  praec.  c.  3.  q.  4. 

(13)  Tr.  4.  d«  resl.  c.  2.  n.  213.         (14)  L.  8.  tr. 


DE  RESTITUTIONK  533 

Holz.  17  Elb.18  Bon.  i9  Moi.  20  Sauch.  21 
Croix22cumTurr.  Espars.  etc.  Mazz.23. 
Eamdemque  sententiam  ut  certara  te- 
net  Sot.  24  quem  male  citant  pro  se 
Salm.  25  nam  Sotus  sic  expresse  ait: 
Ad  propositum'  igitur  nostruni^  qui  suo 
utens  iure^  praebendam  absque  vi  et 
fraude  sibi  vel  amico  procurat ,  etiamsi 
ex  odio  alterius  id  faciat,  et  contra  ca- 
ritatem  delinquat,  ad  nullam  tenetur  re- 
stitutionem.  Ratio  quia  nemo  potest 
obligari  ad  restitutionem  damni ,  nisi 
damnum  sit  iniustum,  et  ipse  sit  effi- 
cax  causa  illius  darani  et  in  illud  posi- 
tive  iufluat:  ad  damnum  autem  aflFe- 
rendum  non  sufficit  intentio,  sed  re- 
quiritur  actio  externa  quae  non  solum 
sit  occasio  (ut  esset  in  praesenti  casu), 
sed  etiam  sit  vera  et  efficax  causa  da- 
mni;  nam  alias  si  illud  eveniat,  aliunde 
evenit  et  mere  fortuito.  Unde ,  si  tu 
huiusmodi  nocumentum  fortuitum  pro- 
ximo  optabis,  peccabisquidem,  vel  tan- 
tum  contra  caritatem  vel  tantum  aflFe- 
ctive  contra  iustitiam,  non  autem  efiFe- 
ctive,  cum  ille  non  habeat  ius ;  et  ideo 
opus  externum  cum  pravo  anirao  con- 
iunctum  non  erit  efifective,  sed  tantum 
afifective  iniustum,  ex  quo  nulla  orie- 
tur  obligatio  restitutionis.  Falso  enim 
dicitur  is  efifective  pati  iniustum  da- 
mnum,  qui  privatur  re  ad  quam  nul- 
lum  ius  habet.  Ad  textum  autem,  ut 
supra  oppositum ,  respondetur  1 .  cum 
Less.  Anacl.  et  Croix,  illam  esse  le- 
gem  poenalem  quae  ante  sententiam 
non  obligat.  Deinde  respondetur  2. 
cum  Soto,  quod  lex  illa  iuste  prohibuit 
arcere  aquam  ex  intentione  nocendi 
vicino,  quando  nulla  utilitas  ex  hoc 
tibi  provenit,  unde  recte  ait  Sotus  quod 
eo  casu  tu  non  habes  ius  arcendi  a- 
quam,  et  arcendo  peccas  contra  iusti- 
tiam  ex  vi  legis  id  prohibentis.  E  con- 
verso,  si  id  facias  ad  tuam  utilitatem 
ne  aqua  tibi  noceat,  non  peccas  contra 

5.  c.  4.  §.  2.  n.  4.  (IS)  De  rest.  q.  2.  a.  1.  n  S 
(16)  L.  3.  tr.  2.  c.  6.  n.  1.  (17)  Tr.  2.  de  resi 
c.  S.  n.  839.  (18)  De  rest.  conf.  4.  n.  108 

(19)  D.  1.  q.  2.  p.  12.  n.  2.    (20)  T.  3.  d.  272.  u.  4 

(21)  Coiis.  1.  2.  c.  1.  d.  49.  n.  27. 

(22)  L.  3.  p.  2.  n.  148.  (23)  T.  2.  p.  300. 
l'ii)  De  iust.  1.  4.  q.  6.  a.  3.  vd  6.  vers.  fia. 

(23)  Ibid.  n.  103. 


531 


LIB.  nr.  TRACT.  V.  DR  VII.  PRAEC.  DErAV. 


legem;  quae  negat  actionem  vicino, 
semper  ac  tu  arces  aquam  ne  tibi  no- 
ceat,  etiamsi  id  facias  ut  vicino  noceas. 
Necetiam  obstat  doctrina  s.  Th.  supra 
allata,  nam  explicat  Sot.  *  s.  doctorem 
intelligere,  impedientem  aliquem  ab 
obtinenda  praebenda  tunc  teneri  ad 
restitutionem  damni,  quando  impedit 
iniuste,  ut  s.  doctor  exprimit ,  nempe 
vi  vel  fraude.  Nec  obstat  quod  ibi 
dicat :  Puta,  si  intendat  eius  nocumen- 
tum^  quem  impedit  propter  odium  vel 
vindictam.  Nam  Angelicus  hic  suppo- 
nit  iniustitiam,  cuius  causa  sit  odium: 
Facere  enim  ex  odio,  ait  Sotus,  non  te 
onere  restitutionis  gravat;  sed  facere 
iniuste,  scilicet  nullo  tuo  iure,  sed  vio- 
lando  alienum. 

585.  Hinc  infertur  1 .  quod  si  quis  ex 
odio,  sed  sine  vi  vel  fraude  suadeat  e- 
piscopo,  etiam  determinato  ad  confe- 
rendum  beneficium  digniori,  ut  confe- 
rat  minus  digno,  etiamsi  probabilius 
sit  quod  tara  episcopus  quam  suasor 
graviter  peccent ,  quamvis  beneficium 
sit  simplex,  ut  dicemus  L  4.  n.  93.,  sua- 
sor  tamen  non  tenetur  ad  uUam  resti- 
tutionem  ;  quia  non  laesit  lustitiam 
commutativam ,  avertendo  coUatorem 
a  conferendo  beneficio ,  ad  quod  alter 
ius  non  habebat.  Ita  Gloss.  2  Soto3  Syl- 
vius^  Less.  5  Laym.6  Ronc.  '  Holzm.s 
PaL9  cum  Vasq.  Gutt.  et  Reb.,  Spor.»o 
cum  MoL  et  communi,  item  Sa  Filliuc. 
Nav.  et  Dic.  apud  Salm.<i(quihoc  pro- 
babile  vocant  <2,  licet  oppositum  alibi 
probabilius  putent  is).  V.  dicenda  l.  4. 
n.  106.  usque  ad  108.  Dicendum  tamen 
cum  probabiliori  sententia ,  teneri  ad 
restitutionem,  cum  quis  post  concur- 
sum  impediat  digniorem  a  consequen- 
do  beneficio,  iuxtadicenda  l.  5  n.  109. 
Infertur  2.  propter  eamdem  rationem 
non  teneri  ad  restitutionem  qui  sine  vi 
vel  fraude  impedit  testatorem  ne  re- 
linquat  haereditatem  alicui  qui  ad  il- 
lam  nuUum  ius  habet.  Laym.^''  Elb.  i^ 

(1)  Eod.  1.  c.  (2)  C.  2.  de  ollic.  cust.  (5)  L.  4. 
<1.6.a.3.  (4)V.Episc.D.10.qu.9.  (S)Ii.c.ii.l28. 
(6)  N.  2.  (7)  D.  q.  4.  (8)  N.  340.  (9)  Tr.  13, 
de  l)en.  d.  2,  p.  11.  §.  8.  ii.  3.  (10)  Tr.  4.  c.  2. 
n.  213.  (11)  De  rest.  c.  1.  puncl.  4.  n.  lOG. 
(12)  N.  107.     (13)  Tr   de  bcDof.  puuct.  8.  n.  371. 


Tarab.  le  Spor. "  cum  Sanch.  Sot.  Mo- 
lina  etc. 

586.  An  autem,  si  quis  occidat  ali- 
quem,  intendens  ut  homicidium  alteri 
imputetur,  teneatur  damnum  restitue- 
re  quod  ex  imputatione  ille  passus  fue- 
rit.  Vide  n.  636. 

587.  «  3.  Si  in  re  praedicta,  ex  libera 
voluntate  conferenda,  aliquis  per  vim, 
fraudem  vel  calumniam  collatorem  in- 
duceret  ne  ei  daret ,  aut  eum  a  peti- 
tione  (cum  quivis  habeat  ius  petendi) 
aut  consecutione  talis  rei  per  vim  , 
fraudem,  calumniam  vel  mendacium 
impediret  (cum  etiam  quivis  ius  ha- 
beat  ne  inique  impediatur):  is  tenere- 
tur  ad  compensationem  damni  arbitrio 
viri  prudentis ,  iuxta  certitudinem  vel 
probabilitatem  qua  alter  tale  bonum 
alioqui  assecuturus  fuisse  existimare- 
tur ,  dumrnodo  tamen  eo  sit  dignus  : 
nam  si  indignus  est  non  tenetur  ad  re- 
stitutionem ,  nisi  famae ,  si  eam  forte 
laeserit.  Less.isMoLi»  Sa^O;  v.Bon.si.» 

Censent  Salm.22quod  aequiparentur 
vi  preces  importunissimae ,  aut  metus 
reverentialis,  maxime  si  ei  addanlur 
verba  aspera  vel  torvus  aspectus  vel 
preces  23. 

588.  Nota  hic  autem  quod  graviter 
peccat  religiosus  qui  suadet  testatori  ut 
suo  monasterio  potius  quam  ecclesiae 
matrici  bona  relinquat,  ex  Clem.  1 .  de 
privil.,  in  qua  etiamadest  excommuni- 
catio.  Non  tenetur  tamen  ad  restituen- 
dum,  quia  ecclesia  nullum  habet  ius 
quaesitum:itaSanch.24Lug.25etCroix26 
MoL  Imo  Sanch.  putat  religiosum  non 
peccare  si  bono  zelo  hoc  faciat ,  nempe 
pro  maiori  utilitate  testantis ,  modo 
non  petat  pro  se  vel  amicis. 

Ddbicu  V.  Cui  vel  quibus  reslituendum, 

589.  Quid^  si  creditor  sit  incertus. 

590.  Jn  tradita  re  pauperibus  sit  restiluenda 
domino  comparenti. 

59i.  Quid  notandum  circa  compositianem  in 

debitis  incertis  usque  ad  d.  594. 
595.  Quid  circa  furta  minuta. 

(14)  L.  c.  n.  l.  (iS)  De.  rest  n,  108.  (16)  h.  c 
(17)  N.  113.  (18)  h.  2.  c.  12.  d,  18.  (19)  T  1 
d.  133.  (20)  V.  Restit.  n.  221,  (21)  Loc.  c 
(22)  Decontr,  c.  S.n,30,  (23)  De  inatr.  c.  9.  n.37. 
(24)  Cons,  1.  2.  c.  1,  «lub,  49,  n.  38, 
i2S)  Disp.  18.  n.  93  (26)  L.  3.  p,  2.  n.  74. 


OAf.  !!.  DUB.  V 

5GC.  An  bona  certa  slnt  rcstituenda  dotnino  vel 
possessori. 

597.  An  fur  teneatur  rem  miltere  domino  cum 
magno  suo  damno. 

598.  Quid,  si  sumptus  pro  missione  excederent 
valorem  rei. 

599.  Quid  si  acceperis  a  possessore  bonae  fidei 
rem  non  suam. 

600.  Emptor  rei  furtivae  an  possit  eam  reddere 
furi. 

60<.  An  revendens  rem  emptam  bona  fide  te- 
neatur  pretium  restituere  emptori. 

602.  Quid  notandum  circa  thesauros  inventos. 

603.  An  inventor  rei  perditae  possit  eam  sibi 
retinere. 

604.  Quid  notandum  circa  res  captas  venatione. 

605.  Quidj  si  quis  venatur  in,  locis  reservatis. 

606.  Quae  venatio  veletur  clericis  et  religiosis. 

«  Resp.  Atlendendum  ad  naturam 
iustitiae ,  et  si  quis  damnum  patitur  , 
quidve  ratio  et  leges  ferant  communi- 
ter.  Vide  Less.  et  Laym.  hic  c.  9. 
Unde  resolves: 

589.  »  1.  Quando  bona  restituendaj 
sive  debita  quaecumque  sunt  incerta , 
hoc  est,  cum  cui  debeantur  ignoras  aut 
adire  non  potes  aut  illi  restituere;  tunc 
si  ea  habes  sine  delicto ,  ut  si  iuvene- 
ris,  vel  a  mercatore  v.  gr.  per  errorem 
acceperis  duas  ulnas  panni  pro  una,  et 
iam  is  discessit,  nec  scias  quo  abierit , 
teneris  adhibere  aliquam  diligentiam 
inquirendi :  post  quam,  si  spes  nou  sit 
sciendi  dominum,  probabile  est  quod 
non  tenearis  ea  dare  pauperibus ,  licet 
ita  plerique  cums.  Th.  sentiant  (Quo- 
rum  sententiam  vocant  communem 
Salm.  1.  Sed  vide  n.  603.)  et  sit  ma- 
gis  pium  ac  practice  suadendum ;  sed 
possis  tibi  retinere,  ut  docet  Petrus  Na- 
varr.,  quem  sequitur  Lay.  hic  et  Less.2 
idque  Diau.^  dicit  esse  tutum  in  praxi. 
(Cum  Pal.  et  Dic.  apud  Salm.-^  exceptis 
debitis  ob  usuram  aut  simoniam  ex  tex- 
tibus  allatis  in  fine  huius  numeri).  Si 
vero  ea  habeas  ex  delicto,  ut  furto,  u- 
sura  elc.  teneris  ea  restituere  paupe- 
ribus  vel  ecclesiae,  hospitali  etc.  quia 
debet  tunc  fieri  restitutio  meliori  mo- 
do  quo  potest  ut  saltem ,  cum  corpori  j 
domini  non  prosit,  prosit  eius  animae,  j 
dum  iu  pauperes  expeuditur.  Ita  com-  I 
muniter  dd.;  ut  videbis  ap.  Laym.ftfc»  j 

(1)  De  rest.  c.  1.  punct.  11.  §.  5.  n.  214. 
(2)  L.  2,  c.  14.  dub.  7.  n.  48.  (5)  P.  2.  tr.  5.  | 

nnsc.  r.  S.        (4)  Ib.  n.  213.        (3)  T.  S.  in  2.  2.  1 
q.  62.  a.  S.       (_G)  h.  2.  c.  14.  n.  32.        (7)  h.  2.  i 


DE  RESTITUTIONE  535 

Quaeritur  1 .  quomodo  facienda  re- 
stitutio,  si  dominus  rei  est  incerlus.  Di- 
stinguendum  et  videndum  an  res  acce- 
pta  sit  bona  vel  mala  fide.  Si  mala  fi^ 
de,  tunc  iterum  distinguendum  est: 
vel  dominus  incertus  rei  est  ignotus 
tantum  in  particulari ,  prout  si  sci- 
retur  rem  spectare  ad  aliquem  ex  tri- 
bus  vel  quatuor  hominibus  loci,  sed 
ignoretur  ad  quem  peculiariter  spectet; 
tunc  nequit  restitutio  fieri  pauperibus, 
sed  res  dividenda  est  inter  eos  quos 
inter  defraudatus  existit;  ita  Sylv.  5 
Less.  6  idemque  dicunt  Pal.  Mol.  Cai. 
P.  Nav.  etc.  Vel  autem  dominus  est  i- 
gnotus  in  generali ,  ita  ut  nequeat  di- 
scerni  inter  loci  habitatores ,  ad  quem 
vel  quos  res  pertineat :  et  tunc  resti- 
tutio  fieri  debet  pauperibus ,  ut  habe- 
tur  in  cap.  Cum  tu,  de  usuris,  ubi 
praecipitur  usurariis  ut  restitutionem 
faciant  dominis  vel  eorum  baeredibus 
vel,  his  non  superstitibus,  pauperibus. 
Sufiicit  autem  quod  restitutio  fiat  pau- 
peribus  cuiuscumque  loci.  Sufficit  et- 
iam  quod  fiat  locis  piis,  ut  communi- 
ter  docent  Less.'  Nav.»  Salm.9  Croix  lo. 
Bonac.ii  cum  Azor.  Mol.  P.Nav.  Vasq. 
Fill.  etc.  Id  tamen  locum  habet,  modo 
adhibita  sit  debita  diligentia  ut  pro- 
prii  domini  invenirentur ;  nam  si  ante 
diligentiam  adhibitam  fieret  restitutio 
pauperibus  et  deinde  domini  compa- 
rerent ,  utique  damnum  ipsis  resar- 
ciendum  esset.  Praeterea  id  locum  ha- 
bet,  cum  defraudati  pauciores  sunt , 
nempe  tres  vel  quatuor,  ita  ut  si  resti- 
tutio  fiat  quibuscumque  illius  loci  in- 
discriminatim ,  res  verosimiliter  non 
sit  ventura  in  manus  proprii  domini  • 
et  ideo  restitutio  tunc  fieri  potest  pau- 
peribus  cuiuscumque  loci,  ut  commu- 
niter  tenent  Sylv.J2  Bon.i3  et  idem  di- 
cunt  Salm.'4  cum  Sot.  Rebell.  et  Tap., 
et  quamvis  Sylv.  i^  dicat  congruentius 
esse  ut  eo  casu  restitutio  fiat  pauperi- 
bus  illius  loci  ubi  furtum  patratura  est 
addit  tamen,  id  non  esse  necessarium 

c.  14.  n.  33.     m)  C   17.  n.  53.     (9)  De  rest.  c.  1 
punct.  11.  §.  3.  u.  216.         (10)  L.  3  p.  2.  n.  9', 
(11)  De  resl.  d.  1.  q.  3.  p.  4.  u.  S. 
(l'i)  Verb.  rcstitutio    q.  3.  (13)  L.  c.  o.  10. 

(14)  Ibitl.  0.  2l!>.  ^SS)  Loco  supra  cil 


536 


LIB.  III.  TfiAGT.  V.  m  VII.   PP.AEC.  DECAL. 


Si  autem  plnres  et  varii  domini  incerti 
alicuius  communitatis  damno  afFecti 
fuerint,  tunc  omnino  restitutio  facien- 
da  est  pauperibus  eiusdem  communi- 
tatis  laesae.  Vide  dicenda  n.  595. 

590.  Quaeritur  2.  Si  res  post  debi- 
tam  diiigentiam  adhibitam  ad  inve- 
niendum  dominum ,  tradita  sit  paupe- 
ribus  et  postea  dominus  compareat , 
utrum  ei  restituenda  sit.  Negant  Nav. 
Sot.  Henr.  Led.  apud  Croix<,  item  Cai. 
ftt  Bon.  apud  Spor.  2.  Quia,  cam  debita 
diligeutia  est  praemissa,  pauper  aut 
locus  pius  absolute  acquirit  dominium 
rei.  Dicitur,  quando  debita  diligentia  est 
praemissa;  nam  alias  certum  est  apud 
omnes,  rem  domino  comparenti  resti- 
tuendam  esse ,  quoniara  uulla  ratione 
tunc  potuerit  in  pauperem  dominium 
transferri,  cum  eo  casu  dorainus  sit 
rationabiliter  invitus.  Coramunius  ve- 
ro  Laym.3  Salm.  <  Pal.s  Less.^  Spor.' 
et  Croix  s  cum  Mol.  Dian.  etc.  dicunt 
quod  si  res  extat ,  pauper  debet  eam 
restituere  domino  comparenti ,  si  vero 
ost  consummata,  tantum  id  in  quo  fa- 
ctus  est  ditior.  Ratio,  ut  ait  PaL,  quia 
licet  dominium  rei  in  pauperem  trans- 
latum  sit,  res  tamen  adhuc  extat  tunc 
in  aequivalenti.  Sed  haec  ratio  non  vi- 
detur  congrua,  nam  si  rei  dominium 
vere  translatum  est,  nuUa  deberetur 
restitutio,  sive  res  extet  sive  non.  Me- 
lius  igitur  distinguendum  cum  Lugo  9 
iuxta  ea  quae  de  inventore  rei  perdi- 
tae  fusius  dicemus  inf.  n.  603.  cum  eo- 
dem  Lugo  Holz.  et  Croix  «J  (qui  n  sibi 
non  cohaeret):  quando,  spectatis  omni- 
bus  circumstantiis ,  non  est  amplius 
possibile  quod  dominus  inveniatur  , 
lunc  pauper  acquirit  rei  absolutum  do- 
minium,  sine  uUo  onere  restitutionis. 
i}uando  veroadhuc,  post  diligentiam 
aiiest  aliqua  spes  inveniendi  dominum 
rei,  tunc  pauper  non  acquirit  eius  do- 
niinium  et  proinde  debet  eam  domino 
servare  ipsique  restituere  si  compareat; 
additqueLugo  i2  ex  ipsa  manifestatione 

(I)  L.  S.  p.  2.  n.  9S.     (2)  De  icst.  c.  3.  n.  104. 

(5)  L.  3.  tr.  1.  c.  3.  n.  24.  (4)  Tr.  12.  c.  2. 
])iinct.  9.  §.  5.  n.  86.     (3)  De  iust.  d.  un.  p.i9.n.7. 

(6)  L.  2.  c.  14.  n.  45.     (7)  L.  c.  n.  113.    (8)  L.  c. 
it^  D«  i!i?t.  (1.  21.  I).  102.         UQ)  Lec.  c.  a.  89. 


domini  tunc  communiter  argui  quod 
non  adfuerint  debitae  circumstantiae 
ad  trausferendum  irrevocabiliter  do- 
minium  in  pauperem.  Sed  vide  omnino 
dicenda  n.  603.  Recte  tamen  excipiunt 
Spor.  *'  et  Wigandt  *<  nisi  pauper  aut 
locus  pius  bona  fide  rem  iam  praescri- 
pserit,quia  virtute  praescriptionis  tunc 
dominium  irrevocabile  vere  acquirit. 

591.  Notandum  quod  super  his  de- 
bitis  incertis  bene  potest  fieri  compo- 
sitio  per  bullam  Cruciatae,  quae  refer- 
tur  apud  Tamb.is  pro  regnis  Hispania- 
rum,  Sardiniae  et  Siciliae  et  pro  omni- 
bus  aliis  particularibus,  quibus  buUa, 
communicatur.  Potest  etiam  haec  com- 
positio  fieri  per  s.  poenilentiariam:  sed 
si  ab  ipsa  obtineatur,  constituit  Be- 
ned.  XIV.  i^  ut  restitutio  fiat,  cum  pot- 
erit  commode  fieri,  iis  in  locis  ubi  fur- 
tum  factum  est.  An  autem  valeat  huius- 
modi  compositio  facta  sine  sufficienti 
causa.  Affirmant  Cord.  Turr.  Alens.  a- 
pud  Lugo  <'.  Sed  negant  Covar.  Sotus 
Nav.  MoL  et  alii  communiteris.Verius 
tamen  distinguendum  cum  Lugo  et  di- 
cendum  eam  valere  si  restitutio  sit  fa- 
cienda  ex  sola  lege  ecclesiastica ,  puta 
ex  fructibus  ecclesiasticis  male  perce- 
ptis ;  secus  si  restitutio  aliunde  sit  de- 
bita.  Ratio  primi,  quia  pontifex  in  lege 
propria  valide  dispensat;  ratio  secun- 
di ,  quia  bonorum  aliunde  debitorum 
pontifex  non  est  absolutus  dominus. 
An  autem  id  possit  pontifex  pro  bono 
spirituali  communi.  Vide  Lugo  <9  et  vi- 
de  q.  n.  seq. 

592.  Quaeritur  autem  an ,  composi- 
tione  facta ,  debitor  ad  aliquid  tenea- 
tur,  si  postea  dorainus  certus  compa- 
reat.  Dicunt  alii,  eum  teneri  restituere 
id  in  quo  factus  est  ditior.  Ita  Villal. 
Rodr.  apud  Tamb.  20  et  Cai.  Sot.  etc. 
apud  Renzi  21.  Ratio  quia  non  praesu- 
mitur  pontifexdominum  rebus  suisex- 
poliare  voluisse.  Alii  vero  dicunt  eura 
ad  niliil  teneri,  ut  Salm.  22  cum  Trull. 

(H)N.  93.  cit.  (12)  Ibid.  (13)D.  n.  113, 

(14)  Tr.  8.  ex  3.  U,  SO.  (IS)  Tract.  Je  l.nlu 

Cruciatae,  c.  18.  (16)  Bulla  Paslor  I)ofin  = 

(17)D.21.  n.  9S.  (18)  Ibid.  (19)  N  9i!. 
(20)  L.  c.  §.  8.  n.  9.  (21)  7.  praec.  c.  3.  q.  «(>. 
(22;)  »0  resl.  c.  i.  pin.ct.  H.  §.  3.  u.  217. 


«AP,  n.  Bvn,  V, 
Dfe.  Tap.  ete.  et  idem  tenent  Lugo<  et 
Tani  b.  2  semper  ac  praemissa  sit  de- 
bita  diligentia.  Ratio,  quia  pontifex, 
ut  administrator  bonorum  tempora- 
lium,  quatenus  spectat  ad  bonum  spi- 
rituale,  tunc  transfert  dominium  per 
compositionem  propter  bonum  publi- 
cum. 

Notat  autem  Viva  '  cum  Vill.  Diana 
et  Mendo,  idemque  dicunt  Trull.  et 
Henriq.  apud  Croix^  cumBusemb.  in- 
fra  dub.  7.  art.  3.  n.  2.  huiusmodi  com- 
positionem  posse  fieri  etiam  ab  episco- 
po,  cum  hoc  nullo  iure  sit  reservatum 
papae  et  videatur  esse  iuxta  volunta- 
tem  creditorum  pro  bono  animarum 
suarum.  Sed  contradicunt  verius  Lu- 
go^  ac  Mol.  cum  Rodr.  Turr.  Cord.  etc. 
apud  Croix  ^.  Ratio  quia  id  non  pot- 
est  efficere  episcopus ,  nec  ratione  ad- 
ministrationis  talium  bonorum  incer- 
torum,  cum  ea  pertineat  ad  solos  reges 
vel  ad  pontiticem;  nec  ratione  supremae 
potestatis  mutandi  voluntates  domino- 
rum ,  cum  haec  pertineat  ad  solam  se- 
dem  apostolicam,  ex  iure  can.'  ubi  di- 
citur  :  Quia  contingit ,  cum  ea  quae  ad 
certum  usum  largitione  sunt  destinata 
fidelium,  ad  illum  debeant ,  non  ad  a- 
lium  ( salva  sedis  apostolicae  auctorita- 
te),  converti.  Sed  quoad ultimas  volun- 
tates,  vide  infra  n.  931. 

593.  Compositiohaec  solet  etiam  con- 
cedi  pro  fructibus  ecclesiasticis  male 
perceptis.  Croix  8.  Dicunt  etiam  Esc.  ^ 
Tamb.  i»)  item  Vasq.  Lop.  et  alii  apud 
Dian.  11  compositionem  fieri  posse  et- 
iam  pro  furtis  minutis,  commissis  ab 
iis  qui  vendunt  civibus  vinum,  oleum 
etc.  Sed  tenendum  oppositum  cum 
Croix  12  Diana  ^3  quia  talis  restitutio  0- 
mnino  facienda  est  iisdem  civibus  de- 
fraudatis.  Vide  mox  dicenda  n.  595. 

594.  An  vero,  si  creditor  sit  notus, 
sed  tam  longe  absit,  ut  res  pauperibus 
dispensari  possit,  fieri  tunc  valeat  com- 
positio.  Affirmant  Turr.  Covarr.  Rodr. 
et  putat  probabile  Lugo^^.  Sed  videtur 

(1)  D  21.  D.  98,  (2)  L.  c.  (3)  L.  c.  n.  5. 
(4)  Loc.  c.  n.  413.  (S)  N.  107.  (6)  Loc.  c. 
(7)  Clem.  Quia  contingit,  de  rel.  dom.  (8)  Pf.  416. 
(9)  L.  37.  c.  12.  n.  7.  (10)  Dec.  1.  8.  tr.  3.  c.  1. 
S.  3.  n.  19.     (11)  P.  4.  tr.  4.  r«».  46.    (12)  L.  5. 


B*.  nj«/ri7iri'ieNE  537 

probabilius  oppositum  cum  Sot.  et  Hen- 
riq.  ap.  Croix  <5-.  quia  compositio  con- 
ceditur  tantum  quando  creditor  est  in- 
certus.  An  autem  haeres  qui  composi- 
tionem  obtinuit  teneatur  summam  re- 
'axatam  tribuere  ahis  creditoribus  cer- 
tis  sui  testatoris.  Affirmat  Mol.;  sed  ne- 
gat  Lugo  16  et  assentit  Croix  ^^,  si  con- 
cessio  facta  est  illi,  non  uthaeredi  sed 
ut  tali  personae.  Secus  vero  si  facta  sit 
ei  ex  vi  potestatis  quam  testator  habuit. 

595.  «  2.  Qui  multis  minutis  furtis , 
v.  gr.  olei,  panis,  vini  etc.  damnum  in- 
tulit  multis  civibus ;  eum  teneri  resti- 
tuere ,  non  pauperibus,  sed  ipsis  civi- 
bus  (minoris  deinceps  vendendo  aut 
maiore  mensura  donec  veniatur  ad  ae- 
qualitatem)  dicit  Mol.  At  Vasq.  et  E- 
scob.  dicunt  esse  probabile  quod  pos- 
sit  dare  pauperibus ,  praesertim  civi- 
tatis  eiusdem.  » 

Alii  igitur  dicunt,  ut  Escobar.  is  ^- 
nac.  19  item  s.  Th.  20  Vasq.  Lop.  et  alii 
apud  Diana2<  quod  pro  huiusmodi  fur- 
tulis  commissis  a  venditoribus  publi- 
cis  restitutio  potest  fieri  pauperibus ; 
cum  regula  sit  generalis,  debita  incer- 
ta  pauperibus  esse  restituenda ,  ut  in 
simili  casu  de  usurario  qui  pluribus 
incertis  defraudavit,  sancitum  est  in 

c.  Cum  tu^  de  usur.  Advertunt  tamea 
restitutionem  faciendam  esse  pauperi- 
bus  eiusdemloci,  quia  cum  communi- 
tas  illius  loci  sit  laesa  illi  damnura  re- 
sarciendum  est;  nisi  (excipitBon.22)(Ja_ 
mnum  sit  illatum  aliquibus  paucis  per- 
sonis  incertis,  quia  tunc  ait  restitutio- 
nem  posse  fieri  pauperibus  alterius  lo- 
ci:  et  hanc  sententiam  Diana23  non  au- 
det  dicere  improbabilem  propter  au- 
ctoritatem  d.  Thom.  Alii  vero,  quorum 
sententiam  tamquam  communissiraam 
suadendam  puto,  dicunt  talera  restitu- 
tionem  omnino,  quoad  fieri  potest,  fa- 
ciendam  esse  civibus  eiusdem  loci,  ubi 
fraus  commissa  est.  Ratio  quia,  cum 
existant  damnum  passi  et  aliquo  modo 
cogniti,  iis  quantum  fieri  potest  da- 

p.  2.  n.  417.  (13)  L.  c.  (14)  N.  139.  (IS)  N.  418. 
(16)  D.  20.  n.  12.  (17)  N.  419.  (18)L.3.c.l2.  n.71. 
(19)  De  7.  praec.  J.  S.  n.  20.  (20)  lu  4.  seut. 

d.  IS.  q.  I.  a.  o.  (21)  P.  4.  tr.  4.  r.  46. 
(22)  Da  re*.  d.  1.  «t.  5.  p.  4.  n.  10.      (IfS)  L.  c. 


538  I.IB.  IIl.  TRACT.  V 

mnum  compensari  debet.  Ita  Laym.  * 
CoBcioa2  Spor.  3  cum  communi,  utas- 
serit  Croix  <  Dian.s  Tamb.6  Salm.'  cum 
Dic.  Reb.  et  Tap.  Verumtamen  censeo, 
iuxtadicta  n.  534.  quod  huiusmodi  ven- 
ditores  non  teneantur  sub  gravi  resti- 
tuere  civibus ;  satisfaciunt  enim  suae 
gravi  obligationi  si  pauperibus  resti- 
tuant.  Quapropter  excusantur  etiam  a 
veniali  si  restituant  pauperibus,  acce- 
dente  aliqua  rationabili  causa,  puta,  si 
non  possint  restituere  civibus  sine  a- 
liquo  notabili  incommodo,  vei  si  urgeat 
necessitas  aliquorum  pauperum  valde 
indigentium,  quibus  praesuraautur  ci- 
ves  illi  non  esse  inviti  restitutionem 
fieri.Et  sic  invenio  sensisse  etiam  Cont. 
Tourn.  8,  qui  loquens  signanter  de  ta- 
bernario  qui  communitatem  defrau- 
davit,  ita  ait :  Deinde,  ut  quod  verefu- 
ratus  es ,  si  singulis  restituere  nequeas 
vel  quia  ignorantur  vel  quia  difficilior  est 
executio  quam  res  tantilla  postulet ,  vel 
quia  periculum  est  infamiae ,  hoc  sive 
per  parochum  qui  suorum  indigentiam 
novit,  sioe  aliter  in  pauperes  loci  quem 
laesisti  diffundi  cures  vel  in  alia  opera 
eidem  loco  utilia  insumas. 

596.  0  3.  Quando  bonasuntcertaor- 
dinarie  restitui  debent  possessori  iu- 
sto  a  quo  accepta  sunt  vel  cui  damnum 
illatum;  etsi  is  non  sit  immediatus  do- 
minus.  Unde  quod  acceptum  est  a  de- 
positario,  commodatario,  conductore, 
custode,  administratore,  debet  non  do- 
mino,  sed  ipsis  restitui,  quia  alioqui 
ipsis  fieret  iniuria,  si  iure  possessionis, 
detentionis,  custodiae,  aut  utilitatis 
spoliarentur ;  et  daranum  atque  lu- 
crum  cessans  corapensari  deberent. 

B  4.  Excipitur  taraen  hinc  1 .  Si  ho- 
rum  nihil  interesset  ut  si  sine  illorum 
damuo,  infamia,  domino  restituatur. 
2.  Si  probabiliter  ipsi  putarentur  rem 
absumpturi  vel  ablaturi  cum  iniuria 
doraini ;  quo  modo  bona  ecclesiae,  non 
praelato  dissipatori,  sed  potius  capi- 

(l)L.3.tr.2.c.  9.n.2.  (2)  T.7.d.2.c.l3.  n.lO 
(S)  De  rest.  c.  3.  n.  117.  (4)  L.  3.  p.  2.  n.  417. 
(5)  Loc   c.  (6)  L.  8.  tr.  4.  c.  1.  §.  S.  n.  19. 

(7)  De  rest.  c.  1   punct.  11.  §.  3.  n.  21S. 

(8)  Dc  iust.  el  iur.  p.  3.  c.  5.  a.  4.  s.  2.  q.  4. 
m  L.  2.  c.  14.  dub.  3.  (10)  L.  S.  e.  24. 


DE  VII.  PRAEC.  DECAL. 

tulo  restituenda  sunt.  Item  accepla  a 
filiofamilias ,  pupillo ,  furioso ,  uxore  , 
religioso;  si  sint  ex  iis  bonis  quorum 
administratio  ipsis  non  competit ,  ple- 
rumque  restituenda  sunt  patri,  tutori, 
marito,  praelato.  Sic  etiam  si  bona  a- 
licuius  publicata  et  fisco  addicta  sint: 
tuuc  enim  depositum  et  similia  debita 
fisco  debent  reddi. 

»  5.  Cum  quis,  ignorato  domioo,  cui 
restituendum  erat,  non  praemissa  ali- 
qua  diligentia,  pauperibus  distribuit, 
non  satisfecit  domino  postea  compa- 
renti :  secus  si  diligentia  sit  praemis- 
sa.  Vide  Less. ». 

597.  »  6.  Cum  dominus  quidem  sci- 
tur ,  sed  ei  mitti  non  potest  sine  sum- 
ptu,  tunc  si  res  male  accepta  est  tene- 
tur  restituens  aliquas  expensas  exse  fa- 
cere;  si  autem  beneaccepit,  non  nisi  ex- 
pensis  domini  restituendum  est.  Quan- 
do  nullo  modo  potest  mitti  expectan- 
dum  est  ad  tempus.  At  si  adhuc  non 
sit  spes ,  reputatur  debitum  incertura 
Tol.  <o.  » 

598.  Quaeritur  an  fur  teneatur  re- 
stituere  rem  ablatam  cum  qualicuraque 
suo  damno. 

Prima  sententia  aflirmat  cum  Cai.  <i 
ac  Vasq.  Navarr.  Cov.  Arra.  etc.  apud 
Lugo  <2.  Ratio  quia  dorainus  debet  ser- 
vari  inderanis,  etiam  cum  furis  detri- 
mento ,  quod  suae  malitiae  imputaa- 
dum  est. 

Secunda  sententia  vero  communissi- 
raa  et  probabilior  negat;  hanc  tenent 
Bus.  (v.  n.  677.)  Bon.  >3  Less.  ><  Mol.  «5 
Holz.16  FiII.i7  Salraant.is  cura  Pal.  itera 
Lugo  19  cum  Scoto  Gabr.  Ang.  Salon. 
Arag.  etc.  cum  corarauni,  ut  asserit 
Croix2o.Ratio  quia  iustitia  curasit  vir- 
tus,  et  prudenter  praecipiat  ut  aequa- 
litas  servetur,  non  potest  obligare  ad 
restituendum  quocumque  gravissimo 
damno  debitoris;  quod  esset  contra  ca- 
ritatem,  et  alias  dominus  esset  irra- 
tionabiliter  invitus.  Si  autem  res  in  in- 

^ll)  2.  2.  q.  62.  a.  S.  (12)  De  iust.  d.  20.  n.  184. 
(13)  De  rest.  d.  1.  q.  S.  p.  1.  u.  B.  (14)  L.  2. 

c.  IS.  dub.  8.  n.  SO.  (IS)  T.  3.  d.  7o2.  n.  3, 

(16)  N.  493.  (17)  Tr.  32.  c.  4.  q.  8.  n.  111. 

(18)  De  resl.  c    1,  puiict.  10.  n.  19S. 
^19)  Loc.  c.  D.  18S.         (20)  L.  3,    v  2.  n.  3G8 


CAP.  II.  DCB.  V. 

dividuo  non  posset  ad  dominum  mitti, 
oisi  cum  tanto  damno ,  fur  potest  et 
debet  eam  vendere  et  pretium  domino 
transmittere,  ut  dicunt  Lugo*  et  Croix^. 
Casu  vero  quo  creditor  simile  damnum 
vel  paullo  minus  sit  passurus,  tenetur 
omnino  debitor  ei  satisfacere,  ut  com- 
muniter  aiuntLess.  3  Tamb.  *  cumNav. 
Val.  Cai.  etc.  ac  Lugo  5,  qui  dicit  in 
hoc  attendendum  non  solum  damnum 
emergens  creditoris,  sed  etiam  lucrum 
cessans.  Bene  tamen  advertunt  ipse 
Lugo^  et  Croix'  cum  Ills.  et  Haun. 
quod  damnum  creditoris  et  debitoris 
pensandum  est  comparative  ad  subie- 
ctum ;  fieri  enim  potest  ut  damnum  de- 
cem  nummorum  respectu  debitoris  i- 
nopis  sit  longe  maius  quam  damnum 
centum  respectu  creditoris  opulenti ; 
et  sic  vice  versa. 

Sed,  ceteris  paribus,  difBcultas  est , 
quaenam  mensura  damni  assignanda 
sit  ut  debitor  excusetur  a  restitutione 
facienda  creditori.  Et  in  hoc  distin- 
guendum :  si  sit  spes  ut  res  vel  pre- 
tium  alio  tempore  restituatur  domino 
vel  eius  haeredibus  sine  magno  damno 
debitoris,  tunc  probabiliter  dicunt  Bo- 
nac.8  Lug.9  Less.i^,  restitutiouem  pos- 
se  difFerri.  Si  vero  desit  talis  spes  ita 
ut  dominus  esset  re  privandus;  et  tunc 
adhuc  probabiliter  dicunt  Less.  <<  et 
Dicast.  apud  Croix  12  (qui  {(j  non  re- 
probat  cum  Lugo  13)^  quod  si  res  parvi 
sit  momenti  et  damnum  furis  esset  du- 
plo  maius,  tunc  posset  restitutio  appli- 
cari  pauperibus  vel  operibus  piis;  quia 
in  hoc  praesumitur  dominus  assentiri. 
Si  tamen  esset  res  magni  momenti,  Syl- 
vester  et  Petsch.  apud  Croix  i^  et  Bus. 
cum  Bonac.  infra  n.  677.  excusant  fu- 
rem  a  restituendo  domino  immediate , 
casu  quo  expensae  faciendae  essent  ae- 
quivalentes  rei  valori.  Sedhoccommu- 
niter  non  admittuntTamburin.is  Spo- 
rer  I6  et  Croix  "  cum  Lugo  Vasquez  et 
Blsung.  Excusant  autem  Scolus  Ga- 
\)riel  etRich.apud  Croix^s,  si  sumptus 

(1)  N.  189.  (2)  N.  370,  (5)  C.  16.  n.  25. 
(4)  L.  8.  tr.  4.  c.  1.  $.  8.  n.  4.  (S)  N.  186. 

(6)  N.  188.  (7)  N.  373.  (8)  Loc.  c.  (9)  N.  191. 
(10)  C.  IS.  n.  SO.  (11)  Loc.  c.  (12)  N.  3«3. 
(15)  N.  184.  (14)  Loc.  c.  (IS)  l.  c.  n.  (>. 


DB  HESTITCTIONB  539 

essent  maioresdebito.  Huius  sententiaa 
est  etiam  Glossa  in  c.  Cum  tu  de  usur.^ 
ubi  dicitur  fur  non  teneri  rem  mit- 
tere  domino,  si  expensae  deportationis 
excedant  ipsius  rei  valorem.  Probabi- 
lius  vero  Spor.  Tamb.  etMoI.  i»  excu- 
sant  solo  casu  quo  sumptus  essent  lon- 
ge  maiores;  imoLugo^o  obligat  furem, 
etiamsi  passurus  sit  damnum  duplo 
maius.  Quando  autem  damnum  esset 
omnino  excessivum,  sufficit  restituere 
pauperibus,  utcommuniter  dicunt  cum 
secunda  sententia  ut  supra  relata,  ipsa 
Lugo  Spor.2iet  Bon.  cum  Sayr.  et  Vill. 
apud  Salm. 

599.  «  7.  Cum  quis  accepit  rem  alie- 
nam  a  possessore  bouae  fidei,  putante 
rem  esse  suam,  cum  non  sit,  tum,  si 
quidem  interveneritaliquod  iustumpa- 
ctum,  ut  depositi,  commodati,  pignoria 
etc.  illi  restituendum  est,  non  domino, 
qui  tamen  ex  caritate  monendus  erit, 
si  id  ei  profuturum  putetur,  sine  alte- 
rius  graviore  incommodo,  infamia  etc. 
Vasq.  Azor.22.  Si  autem  aliter  accepta 
sit,  tunc  vero  suo  domino  restitui  de- 
bet,  si  eum  noveris  et  sine  incommo- 
do  fieri  possit. 

600.  »  8.  Quando  a  fure  vel  aliquo 
venditore  quis  emit,  sive  mala  sive  bo- 
na  fide  rem  furtivam,  tenetur  restitue- 
re  domino,  nou  furi.  Ita  communiter 
Mol.Regin.  23.  Xol.  tamen24  Sylv.  Ant. 
MaId.25probabilitersentiunt,  podsered- 
di  furi,  ut  ab  eo  pretium  suum  recu- 
peret,  quia  non  constituit  rem  peiore 
loco  quam  ante  fuerat;  et  consequenter 
ipse  non  infert  domino  damnum  (  Vide 
dicta  n.  569.  et  570. ).  Quod  Navarr.  et 
Trull.26admittuntcum  hac  limitatione; 
si  mox  et  non  post  lougum  tempus  con- 
tractum  rescindat,  vel  si  certo  sciat  fu- 
rem  redditurum  rem  domino,  vel  si  do- 
minus  rei  sit  mortuus  aut  absit,  ita  ut 
conveniri  non  possit.  Quod  si  auiem 
pretium  suum  recuperare  non  possit  a 
venditore,  tenetur  reddere  domino  et 
sibi  damnum  adscribere.  Quod  si  por- 

(16)  Tr.  4.  c.  S.  n.l62.  (17)  N.  368.  (18)  N.  363, 
(19)  Loc.  c.  (20)  N.  190.  (21)  Loc.  c. 

(22)  P.  3.  1.  4.  q.  2.  (23)  T.  1.  I.  10.  c.  S.  n.  40. 
(24)  L.  S.  c.  17.  (2S)  In  2.  2.  tit.  4.  c.  S.dub.  8. 
(,26)  L.  7.  c.  11,  d.  4. 


540  LIB.   III.  TRAGT.  V.  B 

ro  sciens  rem  esse  furtivam,  emat  eo 
fine,  ut  invento  vero  domino  restituat, 
tunc  si  emit  parvo  pretio  tenebitur  id 
ei  dominus  refundere,  cum  utiliter  eius 
negotium  gesserit:  secus  autem  si  pre- 
tium  esset  fere  aequale  rei:  tunc  enim 
sufficitrefundere  ad  arbitrium  viri  pru- 
dentis  tantum  quantum  videtur  meri- 
tus,  rem  domini  utiliter  redimendo. 
Less.  *  Dian.  2. 

601 .  »  Si  bona  fide  rem  alienam,  v. 
gr.  equum  emeris  ab  altero,  v.  gr.  Pe- 
tro,  et  vendideris  tertio,  v.  gr.  Paulo, 
etpostea  cognoscatur  esse  loannis,  eo- 
que  repetente  a  Paulo,  Paulus  repetat 
pretium  a  te,  existimat  quidem  proba- 
bile  Nav.  et  Dian.  ^non  teneri  te  Paulo 
id  reddere  (si  in  nullo  factus  sis  ditior); 
sed  sufficere  si  tuam  actionem  quam 
habes  in  Petrum,  ei  cedas.  Verum  Sot. 
Salon.  Less.  Sayr.  Bouac.  ■*  rectius  do- 
cent,  teneri  te,  exigente  Paulo,  contra- 
ctum  rescindere  et  pretium  restituere: 
tum  quia  vendidisti  rem  vitiosam,tum 
quia  teneris  de  evictione  emptori,  nec 
eum  potes  remittere  ad  illum  quocum 
nihii  habet  negotii.  Quod  si  tamen  Pau- 
lus,  cum  possit,  tibi  non  restituat  e- 
quum,  sed  loanni,  et  hoc  ipse  impediat 
quominus  pretium  tuum  possis  recu- 
perare,  nec  tu  teneris  ei  pretium  ab  i- 
pso  acceptum  restituere.  Bonac.  Less. 
etc.  V.  TruU.  s.  » 

Si  igitur  ab  emptore  dominus  rem  e- 
vincat,  omnino  sequenda  est  seutentia 
Busemb.  quam  praeter  dd.  a  se  citatos, 
docet  etiam  Less.  ^  et  Salm.  '  nempe, 
teneri  venditorem  pretium  emptori  re- 
stituere,  saltem  in  quo  factusest  ditior, 
prout  dicunt  iidem  Salm.  s  Vide  dicen- 
da  infra  n.  800.  Si  vero  res  non  evin- 
catur,  nulli  tenetur  venditor  restitu- 
tionem  facere,  ut  aiunt  Salm.9.  jsfec  te- 
netur  (ut  dicit  Less.  •<>)  monere  domi- 
num  aut  indicare  emptori  quod  res  illa 
sit  aliena,  si  post  venditionem  bona  fi- 
de  factam  id  venditor  resciscat,  et  non 
possit  amplius  pretium  quo  ipse  rem 

(1)  L.  cit.  c.  14.  dub.  3,  (2)  P.  2.  t.  5.  r.  S. 
(3)  P.  1.  t.  8.  r.  68.  (4)  De  rest.  q.  4.  p.  2. 

(5)  C.  11.  d.  31.  (6)  I,.  c.  c.  14.  n.  26. 

(7)  De.  rest.  c.  1.  piinct.  3.  §.  6.  n.  88.    (8)  Tr.  14. 
«,  2.  puuct,  5.  n.  51.  (.9)  Cil.  e.  1.  »-  88, 


3  VII.  PAAEe.  BECAL 

emit  recuperare;  quia,  cum  rem  illam 
amplius  non  habeat,  nec  sit  causa  quod 
dominus  re  illa  privetur,  non  tenetur 
cum  magno  suo  damno  curare  ut  do- 
minus  rem  suam  redipiscatur, 

602.  «  Quaeres,  cui  restituendi  sive 
dandi  sint  thesauri  et  alia  inventa  quae 
habentur  pro  derelictis.  Resp.  Quando 
nullius  domini  sunt,  iure  naturali  et 
gentium  fiunt  primi  occupantis.  Potest 
tamen  per  consuetudinem  et  leges  ali- 
ter  quid  ordinari,quod  servandum  est. 
De  quo  vide  Less,  "  Lay.  12. » 

Circa  thesauros  iura  disponunt :  1 . 
Ut  thesaurus  si  inveniatur  in  loco  pro- 
prio  sit  inventoris.  2,  Si  in  loco  alie- 
no,  sed  inveniatur  casu,  dimidium  sit 
inventoris  et  dimidium  domini  loci;  et 
ad  hocdimidium  praestandum  domino 
inventor  tenetur  in  conscientia  etiam 
ante  sententiam  iudicis;  ratio  quia  ius 
positivum  potuithoc  disponere,  non  ob- 
stante  iure  naturae,  ob  bonum  commu- 
ne.  Ita  Salm,  is  cum  Lugo  Less.  Palao 
etc.  licet  de  hoc  dubitare  videantur  a- 
liqui  apud  Tamb.  i^.  Si  vero  thesaurus 
inveniatur  in  loco  alieno,  non  casu, 
sed  ex  industria,  inscio  domino:  tunc 
statuit  L.  unic.  de  thes.  ut  totus  redda- 
tur  domino  loci.  Sed  quia  lex  haec  est 
poenalis,  non  obligat  nisi  post  senten- 
tiam,  ut  dicunt  Salm.is  cum  Lay.  Less. 
et  aliis  citatis.  Pars  autem  quae  perti- 
net  ad  dominum  loci,  si  locus  habeat 
dominium  u4ile  et  dominium  directum, 
inter  ipsosdividenda  est,  nihil  vero  de- 
betur  usufructuario.  Salm.  cum  Lugo 
Palm.  et  Reb.i^,  3.  Si  thesaurus  iuve- 
niatur  in  loco  publico  aut  sacro  divi- 
dendus  est  inter  inventorem  et  fiscum 
aut  praelatum.Viva''.4.  Si  autem  in- 
veniatur  per  artem  magicam,  applican- 
dus  est  fisco  totus:  quam  legem  pariter 
utpoenalem.non  obligare  oisi  postsen- 
tentiam  dicuntSalm.*Scum  Lugo  Less. 
etc.Eladhuc  post  sententiam  dominum 
fundi  innocentem  non  privari  sua  par- 
te  in  tali  casu,  censent  Salm.i^.  Sed  a- 

(10)  C,  14.  n.  30,  (11)  h.  2.  c.  S.  d.  10. 

(12)L.  3,  1.1.  c,  S.     (15)Tr,12.deinst.etiur.c.2, 
punct.  8.  §.  3,  n.  93.  (14)  In  d/>c.   (IS)Cit.  n.  95. 
(16)  D.  1.  n.  97,       (17)  De  resi.  q.  2.  a,  2.  n.  5 
(18)  Ibid.  n,  91.  (19)  Cit.  n.  91.  in  fin. 


CAP.  ir.  DUB.  V 

'iter  disponunt  iura  regni  nosiri  circa 
thesauros  inventos.  Si  enim  inveniun- 
tur  in  loco  publico  et  arte  non  propria 
tunc  toti  applicantur  fisco:  si  vero  in- 
veniantur  in  loco  privalo  et  casu,  tunc 
tertia  pars  spectat  ad  fiscum,  tertia  ad 
inventorem,  et  tertia  ad  dominum  fun- 
di.  Sed  vide  alia  apud  Salm.  i. 

603.  Quaer.  an  inventor  rei  perditae, 
domino  non  invento,  possit  illam  sibi 
retinere.  Adsunt  tres  sententiae. 

Prima  sententia  affirmat,  modo  in- 
ventor  omnem  debitam  diligentiam  a- 
dhibuerit  ad  dominum  inveniendum. 
Hanc  tenent  Sot.  2  Nav.  3  Diana  ^  Sa  5, 
item  Merc.  Led. Esc.  etc.  ap.  Croix 6.  Et 
probabilem  vocant  Less.'^  Lugo  8  Holz.9 
Salm.  10  Croix  <<  cum  Vasq.  Mald.  Med. 
Salas  Henr.  Rodriq.  etc.  ac  valde  pro- 
babilemvocatLaym.  12.  Ratio  quia,  do- 
mino  non  invento,  post  omnem  (ut  di- 
ctum  est)  diligentiam  adhibitam,  res 
censetur  domino  carere  et  ideo  fit  pri- 
mi  occupantis. 

Secunda  sententia  multo  communior 
censet  inventorem  rei  non  posse  illam 
sibi  applicare,  sed  debere  eam  elargiri 
in  usus  pios.  Hanc  ut  probabiliorem  te- 
nent  Pal. «  Less.  i^  Cai.i^  Lay.^e  Salm.i? 
cum  Tap.  et  Reb.  Ratio  quia  praesu- 
mitur  voluntas  domini  esse  ut,  si  ipse 
rem  perditam  habere  non  possit,  sal- 
tem  illa  pro  anima  sua  erogetur. 

Tertia  sententia,  verior  et  sequenda 
quam  tuentur  Lugo  is  Holz.'9  etCroix  20 
distinguit  et  dicit:  Quando  adhuc  post 
diligentiam  possibile  est  dominum  in- 
venire,  tunc  res  vel  pretium  servari 
debet-,  quod  si  utrumque  servari  ne- 
queat,  res  vel  pretium  omnino  est  ero- 
gandum  in  usus  pios,  iuxta  praesum- 
ptam  voluutatem  domini,qui  adhuc  il- 
lius  rei  dominium  retinet  semper  ac 
res  potest  in  manus  eius  redire.  Et  e 
converso  quando  res,  spectatis  circum- 
stantiis  longitudinis  temporis  vel  di- 

(1)  L.  c.  (2)  h.  B.  ile  iust.  qu.  3.  a  3,  ad  2, 

(3)  L.  4.  de  rest.  c.  2.  n.  73.  (4)  P.  2.  tr.  17. 

resol.8.  (3)  V.  Thesaunis  n.  4.  (6)  L.  3.  n.  89. 
(7)  h.  2.  c.  14,  n.  48.  (8)  De  iust.  d.  6.  sect.  12. 
n.  139.         (9)  P.  4.  de  iubl.  n,  89,       (10)  Tr.  12. 

2.  punct.  9.  S.  2.  n.  84.     (li)  L.  c.     (12)  L.  3. 

D.  UD.  p.  1>.  B.  4. 


tr.  l.e.  ».  D.  24. 

(14)  Loc.  c. 


(IS) 


(i.^  Sunoi.  r.  Furtiim, 


DE  REStTITUTIONE  341 

stantiae  loci,  vel  eo  quod  res  non  pos- 
sit  amplius  a  domino  pro  sua  recogno- 
sci,  ut  accidit  in  nummis  ordinariis, 
nonvideturpossibileutaddominumre- 
deat;  tunc  illa  fit  nullius,  et  ideo  acqui- 
ritur  a  primo  occupante  qui  illam  non 
tenetur  dare  iuxta  voluntatem  prioris 
domini,cumilIeimpossibilitateeamre- 
cuperandi  ius  dominii  prorsus  amise- 
rit.  Et  hanc  sententiam  expresse  tenet 
s.  Th.2i  qui  ait:  Et  similiter  si  (res)  pro 
derelictis  habeantur,  et  hoc  credit  inven- 
tor,  licet  sibi  eas  retineat  non  commit- 
tit  furtum.  Ratio  a  priori  est  quia  ius 
gentium  tribuit  privatis  dominium  re- 
rum  non  ad  aliud,  quam  ut  illis  utan- 
tur;  hinc  quando  est  impossibile  rem 
pervenire  ad  ipsorum  usura,  illa,  tam- 
quam  derelicta  evadit  nullius,  et  redit 
ad  primaevum  ius  naturae,  ac  ideo  fit 
primi  occupantis  sine  ulla  obligatione. 

604.  «  Quaeres  2.  an  et  cui  resti- 
tuenda  quae  capiuntur  venatione  iuste 
prohibita. 

»  Resp.  Id  aestimandum  partim  ex 
iure  naturae,  partim  ex  consuetudine  et 
legibusac  iuribus  particularibus;  ut  vi- 
dere  potes  ap.  Lay.  22  Less.  23  gt  Sa  24. 

Ex  quibtis  resolvitur  hio  casus: 

»  Venator  iniquus  lenetur  restituere 
saltem  damnaquae  segetibus  fructlbus- 
que  infert.  » 

Quoad  venationem  quaeritur  1 .  si  fe- 
ra  aut  avis  ab  uno  sit  vulnerata,  ab  a- 
lio  capta,  ad  quem  pertineat,  Pertinet 
ad  capientem  25^  quja  multoties  fera 
vulnerata  non  capitur.  Ex  qua  ratio- 
ne  Mol.  et  Less.  inferunt  eam  pertine- 
re  ad  vulnerantem,  si  constet  feram 
manus  vulnerantis  efi^ugere  non  posse: 
si  vero  sit  dubium  dividenda  est.  Ita 
Laym.  26. 

Quaer.2.  ad  quem  pertineat  avis  cui 
unus  laqueum  tetendit  et  quam  alius 
capit.  Probabilius  Lay.  27  cum  Mol.  Sa 
coQtra  Nav.  et  Cov.  dicit  pertinere  ad 

(16)  Loc.  c.  (17)  Ibid.  n,  8S. 

(18)  Dict.  d,  6.  n.  i04.  cl  fusius  n,  140, 

(19)  De  iust  n.  81.  et  84,  (20)  L.  3,  p,  2.  n.  89. 
(21)  2.  2.  q.  66.  a.  8.  ad  2.  (22)  L.  e,  1.  5. 
t.  1,  c,  8.  n,  14.                 (23)  C.  8.  d.  9, 

(24)  V.  Vcnatio.  (23)  Ex  l.  Natuialem,  $.  illud. 
IV,  dc  acij,  ler,  Joiiiinio,  (26)  D«  iu«t.  el 

iiir.  c.  S.  n.  12.  ;271  D.  I. 


542 


LIB.  111.  TRACT.  V.  DE  VII.  PR4EC.  DECAL. 


laqueum  tendentemqui  cerle  avem  ca- 
pturus  esset. 

Nota  quod  legem  prohibentem  vena- 
tiones  tantum  reges  ferre  possint,  et  a- 
lii  quibus  rex  tamquamprivilegium  ta- 
le  ius  concesserit.  Laym.  *. 

605.  Quaer.  3.  utrum  venatores  iu 
locis  a  rege  reservatisvenando  peccent 
mortaliter  et  teneantur  ad  restitutio- 
nem.  Affirmant  Laym.  2  et  Less.  3  et  di- 
cunt  eos  teneri  restituere  regi  non  fe- 
ras  captas,  sed  valorem  ipsarum  iuxta 
spem,  quam  rex  habebat  capiendi.  Dia- 
na  tamen  cum  Dic.  et  aliis  ap.  Bus.  n. 
644.  V.  5.  Spor.  ^  cum  Sot,  Molin.  etc. 
excusant  venatorem  a  restitutione  et  a 
peccato  gravi,  si  loca  non  sint  conclu- 
sa.  Quod  etiam  admittit  Less.  *  si  da- 
mnum  non  fuerit  notabile,  cum  ferae 
nou  sint  magni  pretii  vel  non  sint  mul- 
tae,  tunc  enim  dicit  prohibitionem  ac- 
cipi,  ex  communi  iudicio,  factam  tan- 
tum  sub  veniali.  Imo  addit  cum  Moli- 
na  quod  semper  excusari  possint  ve- 
natores  a  restitutione,  quando  poena 
iniuncta  est,  quia  illam  tantum  viden- 
tur  tunc  principes  intendere. 

606.  Quaer.  4.  utrum  venatio  eccle- 
siasticis  prohibita  sit.  Textus  habetur  ^: 
Episcopum  ,  presbyterum  aut  diaco- 
num^  canes  aut  accipitres  aut,  huius' 
modiad  venandum  habere  non  licet;  quod 
si  quistaliumpersonarum  in  hac  volu- 
ptate  saepius  detentus  fuerit,  si  episco- 
pus  est^  tribus  mensibus  a  communione: 
si  presbyter^  duobus:  si  diaconus,  ab  o- 
mni  officio  suspendatur.  In  quo  no- 
tandum  4.  quod  hanc  prohibitionem 
communiter  intelligant  dd.  de  vena- 
tione  clamorosa  cum  strepitu,  ut  Salm.' 
et  Laym.  8  cum  Abb.  et  aliis  canoni- 
stis.  Tridentinum  tamen  9  generalius 
loquitur :  Ab  illicitisque  venationibus , 
aucupiis,  etc.  abstineat. 

Notandum  2.  quod  etiam  venatio  cla- 
morosa  non  est  vetita  sub  gravi,  nisi 
sit  frequensio  et  insuper  sit  cum  scan- 
dalo  vel  magnis  expensis.  Ita  Less.  et 
Vasq.ap.Lugo  <•  etPaLReb.ap.Salm.i2 

(i)  Eod.  loc.  (2)  N.  14.  (3)  C.  S.  n.  44. 
(4)  Tr.  6.  n.  159.  (S)  Dict.  u.  U.  (6)  Ex  c.  f . 
ile  clerico  veuat.  (7)  De  iiist.  et  iur.  c.  2.  punct.  G. 
i.  2.  u.  C4.     (8)  D.  l.  B.  18.     (d)  Sess.  24.  c.  12. 


Idem  tenent  Spor.i^  et  Mol.  ap.  Lugo  '< 
etCai.Ab.acSaap.Laym.*5  qui  dicunt 
ex  sola  causa  venationis,  nisi  aliud  ad- 
iunctum  sit,  non  esse  de  facili  clericum 
damnandum  peccati  mortalis.  Ratio,  ut 
aiunt,  quia  talis  venatio  de  se  non  est 
gravis  deordinatio,  idque  arguitur  ex 
ipso  canone  supra  citato  ubi  imponi- 
tur  poena  suspensionis  ferenda  et  ad 
tempus;  talemque  suspensionem  te- 
stantur  hodie  non  esse  in  usu.Imosen- 
tifLaym.i^cumLess.  SaVal.  etc.  quod 
fieri  possit  ut  talis  venatio  omni  culpa 
vacet,  si  sit  rara  et  moderata;  vel  si 
sit  causa  necessitatis  vel  exercitii.Pro- 
indedoctusneotericus  auctor  libri,  cui 
titulus:  Istr.  per  li  nov.  conf.  ait,  ve- 
nationem  non  clamorosam  ad  hone- 
stamrecreationem  omnino  esselicitam; 
clamorosam  vero,  iuxta  communiorem 
sententiam,  ratione  canonum  non  esse 
de  se  peccatum  mortale,  nisi  adsit  con- 
temptus  aut  contumacia. 

Strictius  autem  venatio  clamorosa 
vetatur  religiosis  ".  Sed  iis,  praeciso 
scandalo,  dicit  Pal.  nec  etiam  esse  pec- 
catum  grave.Et  hoc  admittunt  Salm.i* 
si  bis  vel  ter  contingat  et  sine  magno 
strepitu  fiat. 

Ddbicm  VI.  De  rebos  quae  debent  restitui. 

Abt.  I.  Quid  debeat  restitui   ab  infereute  iniuriani 
materialem  tantum  sive  a  possessore  bonae  Gdei. 

607.  Jd  quid  teneatur  possessor  bonae  fidei. 

608.  Quid,  si  accepit  a  fure,  qui  potens  sit  ad 
restituendum. 

609.  Fide  alios  casus. 

6^0.  Quos  fructus  tenetur  restituere  possessor 

bonae  fidei. 
^W.  Quid,  si  acceperit  rem  commixtam  cum 

bonis  furis. 
6i2.  Quid,  si  per  illam  acceptionem  fur  factus 

sit  impotens  ad  restituendum. 
6t3.  Quid,  si  quis  proiiciat  in  mare  gemmam, 

quam  putabat  valere  decem  aureis,  si  illa 

valebat  centum. 

607.  «  Resp.  qui  bona  fide  damnura 
intulit,  aut  possidet  aliquid  de  quo  po- . 
stea  melius  cognoscit,  tenetur,  ne  in- 
cipiat  esse  possessor  malae  fidei  et  de' 
tinere  alienum,  id  tanlum  et  non  plus 
restituere,  quod  ex  ea  re  ipsi  superest 
una  cum  eius  fructibus,  si  extent,  vel 

(10)  Ex  textu  cit.  (11)  De  iust.  d.  6.  sect.  6.  n.  Sl. 
(12)  L.  c.  (13)  De  7.  praec.  c.  1.  u.  JS.  (14)  Ib. 
(IS)  L.  c.  n.  lii.  (16)  h.  c.  (17)  Clem.  1. 

S.  Porro  de  stai.  monach.  (18)  D.  u,  64. 


CAP.  11.  DUB.  VI.  ART 

quatenus  iode  faclus  est  ditior;  prae- 
terquam,  si  dominium  sibi  corapara- 
verit  per  legitimam  praescriptionem. 
Ita  communiter  doctores  Mol.  Sanch. 
Less.  <  Bon.  2  Laym.  3, 

Vnde  resolves: 

»  1 .  Si  vestem  v.  g.  bona  fide  doua- 
lam  a  fure  aut  alio  portaveris  et  fere 
attriveris,  ac  postea  dominus  compa- 
reat,  teneris  eam  aut  aequalem  ei  re- 
tituere,  etinsuper  persolvere  quantum 
attrita  est,  si  alias  vestem  aequalis  va- 
ioris  attrivisses;  siautem  eam  amiseris 
aut  ablata  tibi  sit  etc.  ad  nihil  tene- 
ris,  Bonac.  *  Laym.  5  Vide  TrulL  ^  Si 
autem  res  quam  a  fure  bona  fide  ac- 
cepisti  (sive  donatioue  sive  emptione) 
sit  usu  consumptibilis,  eamque  cum 
tuis  miscueris  ita  ut  discerni  nequeat; 
etsi  deinde  deprehendas  furtivam  fuis- 
se,  non  teneris  restituere.  Nav.  Sylv. 
Sayr.  Less.  Bon. ',  quia  per  istamcom- 
mixtionem  bona  fide  factam  est  in  re 
translatum  dominiums.  Neque  estra- 
tio,  cur  haec  potius  quam  illa  pars  cen- 
seatur  aliena:  atque  adeo  perit  obliga- 
tio  realis,  et  tantum  manet  personalis 
in  venditore.  Vide  Dianam  »  Trull.  •<> 
Less.  11  qui  addit  esse  vaide  probabile 
iurique  naturae  conforme,  quod  verus 
dominus  rei  illius  ablatae  et  permix- 
tae  (quamdiu  totus  cumulus  extat)  re- 
tineat  ius  iu  re,  ut  ex  illo  cumulo  sibi 
satisfiat  ante  alios,  imo  possit  ex  eo 
occulte  accipere.  » 

Hoc  intelligendum  est,  quod  in  tali 
casu  semper  teneris  reddere  domino 
id  in  quo  factus  es  ditior,  etiamsi  la- 
tro  potens  sit  ad  restituendum;  quia 
nemo  lucrari  potest  cum  lactura  al- 
terius.  Vide  Tamb.'2  Bon."  qui  hoc  pro 
certo  supponunt.Sed  quoad  mixtionem 
vide  n.  498  et  499. 

608.  Dicunt  Bann.  Led.  et  alii  apud 
Salm.i''*  quod  accipiens  rem  consumpti- 
bilem,v.g.  pecuniam  bona  fide  a  fure, 
non  tenetur  illam,  etiamsi  extet,  do- 

(1)  L.  2.  c.  6.  (2)  D.  I.  q.  1.  p.  l.  (3)  L.  3. 
t.  2.  c.  2.  (4)  L.  c.  (S)  N.  1.  (6)  L.  7.  c.  II. 
liuli.  1.  (7)  D.  1.  q.  5.  p.  1.  (8)  Ex  I.  Si  alieiii 
inimini  IT.  tle  solut,  (9)  P.  4.  U:  4.  r.  66. 

(10)  L.  7.  c.  11.  d.  S.         (11)  L.  2.  c.  20.  d.  18. 
(12)  De  rcit.  c.  3.  $.  4.  (13)  D.  loco  n.  B. 


I.  HE  RKSTITUTIONE  64 J 

mino  reddere,  si  fur  potens  sit  ad  resti- 
tuendum:  quia  pccunia  {etiam  propria) 
furisestobnoxiaiamrestitutionipariter 
ac  illa  furtiva,  cum  dominus  non  habeat 
ius  ad  illam  ( suam )  specie  pecuniam 
petendam  a  fure.  Sed  haec  opinio  non 
videtur  mihi  probabilis,  cum  ratio  non 
probetur;  uam  dominus  nunquam  cen- 
setur  amittere  ius  in  pecuniam  suam 
in  specie,  cum  nulla  sit  maior  ratio  in 
aliis  quara  in  rebus  usu  consumptibi- 
libus. 

609.  «  2.  Milites  bona  fide  militan- 
tes,  intellecta  postea  belli  iniustitia, 
id  tantum  restituere  debent  quod  ad- 
huc  habent  ex  praeda  et  quo  facti  sunt 
ditiores.  Bon.  ^^. 

»  3  .Q  ui  bona  flde  per  inculpatam  igno- 
rantiam  celebravit  contractum  quem 
postea  usurarium  esse  cognoscit,  noa 
ad  plus  tenetur  quam  quo  factus  est 
ditior.  Vide  Laym.  i^, 

»  4.Possessorembonaefidei,  si  adhi- 
bita  diligentia  inclinet  in  eam  partem 
quod  res  non  sit  sua ,  teneri  aliquid 
restituere  iuxta  inclinationem,  docet 
Con.  ^T.  At  Pal.  >*  putat  eum  ad  nihil 
teneri,  quia  possessor,  contrariis  ra- 
tionibus  non  convincentibus,  praepon- 
derat.  Idem  docent  Vasq.  ap.  Escob.i» 
Dian.20.  Si  neglexerit  investigare  veri- 
tatem  et  deinde  sciri  non  possit,  dicit 
Pal.  21  ad  nihil  eum  teneri  ( Vide  dicta 
lib.  1 .  n.  37.). 

»  5.  Si  bona  fide  rem  vendideris  dono 
tibi  datam,  teueris  restituere  pretium 
quia  factus  es  locupletior,  et  satis  de- 
bet  essetibi,  nonhaberete  minusquam 
ante.  Quod  si  tamen  apud  alterum  res 
sit,  is  reddere  tenetur.  Vasq.  22  Molin. 
Less.  23. 

»  6.  Si  bona  fide  rem  ipse  emeris  et 
vendideris  sine  lucro,  nihil  teneris  re- 
stituere,  sed  solus  is  apud  quemres  est. 
Mol.  24  Less.  25  contra  Vasq.  etc. 

»  7.  Si  rem  alienam  bona  fide  dona- 
veris,  non  donaturus  aliam,  si  hanc 

(14)  De  restit.  c.  1.  punct.  3.  §.1.  n.  iS.  in  Gne. 

(15)  Loc.  c.       (16)  L.  3.  ti.  2.  c.  3.       (17)  D.  5. 
d.  10.  u.  3».    (18)  T.  1.  d.  2.  p.  2.  n.  ult.    (19)  T. 
2.  c.  3.  n.  134.       (20)  P.  4.  t.  5.  r.  24.  et  26 
(21)  L.  c.    (22)  C.  9.  S.  2.      (23)  L.  2.c.  14.  d.S. 
(24)Loc.  cit.  (2:)  L.  2.  c.  14.  d.  1. 


544  LID.  III.  TRACT.  "V.  Xrn. 

non  habuisses,  ad  nihil  teneris;  quia 
non  es  factus  ditiorj  secus  si  aliam  do- 
naturus  fuisses  (quia  tunc,  parcendo 
tuae,  factus  es  ditior)-,  vel  si  aliquid 
acceperis  in  remunerationem.  Bonac. 
Trull.  K 

»  8.  Si  aliena  re  lucratus  sis,  tam- 
quam  instrumento ,  v.  gr.  frumentum 
alienum  alio  deportatum  vendideris : 
vel  pecuniam  alienam  negotiationi  ex- 
posueris,  non  teneris  illud  lucrum  re- 
stituere:  quia  non  est  fructus  rei  alie- 
nae,  sed  tuae  merae  industriae:  tales 
enim  fructus  dicuntur  merae  indu- 
striae,  quos  ipsa  natura  ex  se  nullo  mo- 
do  gignit,  sed  tantum  concurrit  ut  in- 
strumentum  operautis.  Laym.  *  ex  s. 
Thom.  etc. 

610.  »  9.  Fructus  omnes  rei,  sive  ii 
sint  mere  naturales,  hoc  est  qui  vix 
uUo  hominum  labore  egent ,  ut  foetus 
animalium,  arborum,  herbae  et  gra- 
mina;  sive  sint  simul  industriales,  si- 
ve  mixti ,  hoc  est ,  ad  quos  aeque  aut 
magis  hominum  labor  cum  natura  con- 
currit,  ut,  verbi  gratia,  segetes  et  quae 
serendo  gignuntur:  item  vinum,  oleum, 
lana  etc,  quo  etiam  referuntur  pre- 
tia  locationis  domorum ,  iumentorum 
etc,  qui  fructus  civiles  appellantur: 
hi,  inquam,  fructus  rei,  si  percepti  et 
extantes  sint,  domino  restitui  debent, 
deductis  tamen  expensis  propriis  et 
aestimatione  laboris.  {Sed  vide  infra 
n.  825.  V.  Bene  autem,  ubi  dicemus 
cum  Molina  La  Croix  et  communi, 
quod  fructus  mixti  a  possessore  tam 
bonae,  quam  malae  fidei  non  debeant 
restitui,  nisi  in  quantum  respondent 
naturae,  non  vero  in  quantum  respon- 
dent  industriae.)  Et  quidem  pretium 
locationis  ex  re  aliena  debet  domino 
restitui,  licet  is  rem,  si  penes  se  habuis- 
set,  non  fuisset  locaturus.  V.  Lay.3.  (An 
tenearis  restituere  pretium  libri  alie- 
ni  locati.  Negat  Laym.  quia  liber  non 
videtur  de  se  aptus  ad  gignendos  fru- 
ctus.  Sed  verius  teneadum  oppositum 
cum  p.  Conc*  Salmant.  ^  qui  citant 

(l)  h.  1.  c.  11.  d.  1.  (2)  L.  c.  n.  3.  (3)  L.  c. 
(4)  T.  7.  p.  110.  n.  S.  (S)  De  rcst.  c.  5.  puiict.  3. 
%.  A.  n.  10.  (6)  L.  7.  c.  11.  d.  5,  (7)  L.  7.  c. 
II.  d.  8.      (8)  r.  2.  tr.  Jt.  miic.  r,  4<).      (1);  IbitS. 


VII.  PRAEC.  DECAL. 

Lugo  Prado  Sanch.  et  Less.  Et  ideoi 
dicendumde  veste,  torqueaureo,  equo 
ot  simili;  quia,  licet  non  sint  aptae  ad 
fructus  gignendos,  sunt  tamen  per  sa 
iocabiles).  Si  tamen  -fructus  isti  rea- 
les  bona  fide  possessi  fuerint  tempo- 
re  a  lege  praescripto  ad  usucapien- 
dum  illos  (quod  si  adsit  titulus ,  est 
biennium  inter  praesentes,  inter  ab-. 
sentes  quadriennium :  si  autem  non 
adsit  titulus  anni  30.  cum  bona  fide), 
non  sunt  restituendi:  quia  usucapio 
traosfert  dominium.  Salon.  TruU.  ^  (Ita 
Lugo  Less.Caiet.  Sot.  MoL  et  alii  com- 
muniter;  wde  dicta  n.  517.  Quoad  vero 
praescriptionem  et  eius  requisita,  vi- 
de  quae  fuse  diximus  hoc  lib.  3.  ex 
n.  504.). 

611.  »  10.  Si  a  fure  acceperis  (sive 
bona  sive  mala  fide)  rem  usu  coosum- 
ptibilem,  v.  gr.  vinum,  oleum,  triti- 
cum,  cum  propriis  ipsius  furis  rebus 
permixtum,  ita  ut  discerni  non  possit, 
non  teneris  restituere,  si  fur  ad  resti- 
tuendum  sit  potens,  quia  fur  per  com- 
mixtionem  istius  rei  cum  propria  ac- 
quisivit  eius  dominium,  atque  adeo 
illud  tamquam  verus  eius  dominus 
potuit  transferre.  Navar.  Sanch.  Less. 
Bon.  Truli.  '.  Vide  Diana  «  (Ita  etiam 
dicunt  Salm.  ^  cum  Sanchez  Reb.  Dic. 
etc).» 

612.  Sed  quid,  si  receperis  a  fure 
rem  iam  commixtam  cum  illius  bonis, 
et  per  illam  tuam  acceptionem  fur 
factus  sit  impotens  ad  restituendum? 
Sporer  lo  et  Tamb.  *'  aiunt  probabile 
esse  quod  dicunt  Less.  Mol.  etc.  ad  nihil 
teneri  donatarium  qui  accipit  rem  a 
debitore  non  solvendo,  quia  debitor 
dat  rem  suam ,  et  damnum  per  acci- 
dens  creditoribus  obvenit :  quapropter 
cum  debitor  per  illam  commixtionem 
quae  aequivalet  consumptioni  iam  ac- 
quisierit  totale  domioium  cumuli,  ut 
dicunt  Lugo'2  Sanch.13  et  Tamb.»^  ideo 
probabile  esse  dicuntTamb.  et  Spor.<5 
quod  donatarius  possit  rem  illam  ac- 
cipere  et  retinere.  Sed  huic  opinioiii 

c.  1.  puacl.  3.  §.1.  n.  46.  (lOjDe  7.  praec.  ii.2i>0, 
(11)  De  resl.  c.  3.  J.  4.  n.  26.  {VI)  De  iiisi.  d.  6 
u.  172.  (13)  Dec.  1.  1.  c.  25.  n.  34. 

(14)  14««.  c  (IS)  Loc.  c 


CAP.  II,  DUB.  VI.  ART 

obstat  prirao  id  quod  valde  probabili-  , 
ter  docent  idem  Less.i  et  Salmant.  2 
cum  Trull.  ut  dictum  est  n.  499.  vers.  j 
Notandum  contra  Lugo  Sanch.  etc, 
nempe  quod  cum  cumulus  ille  extat, 
sive  apud  debitorem  sive  apud  alium, 
dominus  rei  permixtae  habet  ius  in 
rem,  retinetque  verum  dominium  in 
illo  acervo  una  cum  debitore.  Qua  sen- 
tentia  posita,  donatarius  remillam  per- 
mixtam  accipiens  semper  teneretur  ad 
restitutionem,  qiiia  tunc  non  acciperet 
rem  donantis,  sed  alienam.  Sed  magis 
obstat  sententia  quam  veriorem  puta- 
mus  et  referemus  n.  722.  contra  Less. 
et  Mol.  ut  supra,  scilicet  omnino  pec- 
care  contra  iustitiam  accipientem  rem 
a  debitore  non  solvendo  creditoribus, 
quia  efficaciler  influit  in  alienationem 
rel  cum  credilorum  detrimento.  Hinc 
dicimus  in  casu  proposito  cum  Sanch.3 
Tamb.  et  communi  sententia  ap.  Spo- 
rer*  accipientem  teneri  domino  rem 
permixtam  restituere. 

613.  Quaeritur  hic,  ad  quid  teneatur 
qui  in  mare  proiecerit  gemmam  putans 
valere  decem  aureis,  si  illa  revera  va- 
lebat  centum. 

Prima  sententia  dicit  eum  teneri  ad 
centum,  quia  iniuste  damnificans  cum 
culpa  mortali  tenetur  ad  omne  damnum 
factum,  licet  ignoratum.  ItaLugoS  Pal- 
lavic.  ac  IIls.  apud  Croix^  et  aliqui 
docti  iuniores. 

Secunda  sententia  tamen,  quam  se- 
quuntur  p.  HoIz.'Pontius8  Croix^  cum 
Dicast.  Mazzot.io  Espars.  11  Diana  12  et 
alii  docti  luniores,  dicit,  eum  teneri 
tantum  ad  decem,  modo  invincibiliter 
credat,  gemmam  non  pluris  valere,  et 
ne  ia  confuso  quidem  dubitet  de  eius 
reali  valore;  quia  no!i  ^ensetur  voli- 
tum  damnum  illud  quod  non  est  co- 
gnitum;  ideo  quoad  illum  excessum 
deest  voluntas  damnificandi.  Et  satis 
probabilis  haec  sententia  mihi  videtur; 
rationem  enim  a  principiis  petendo, 
dico  quod  secundum  omnes  ad  resti- 
tutionem  requiritur  culpa  theologioa; 

(1)  h.  2.  c.  10.  n.  1S7.  (2)  De  contiaet.  c.  3. 
))unct.  12.  n.  110.  (3)  Dict.  n.  34.  (4)  L.  c. 
(S)  De  lust.  d.  8.  n.  63.  (6)  L.  3.  p.  2.  n.  194. 
(?)  De  rest.  n.  B44.  (8)  lu  eursei  theol.  d.  t>2. 

M0&.  h 


1.  DE  RESTITUTIONE  5i5 

et  tanta  est  culpa  quanta  invincibiliter 
apprehenditur.  Ita  ut  ille  qui  proximo 
damnum  infert  plus  aut  rainus  peccet, 
quanto  plus  vel  rainus  aestimat  damni 
valorem.  luxta  autem  culpam  corre- 
spondere  debet  obligatio  restitutionis. 
Si  igitur  culpa  sit  tantum.pro  decem, 
obligatio  restitutionis  nequit  esse  pro 
centum;  ipse  enimLugo<3  fatetur  quod 
si  damnificans  putet  rei  valorem  esse 
levem  et  eam  destruat,  non  teneatur 
(saltem  sub  gravi)  ad  integre  restituen- 
dum  quia  deest  iniuria  gravis  erga  do- 
minum.  Ob  eamdem  ergo  rationem  ille 
qui  apprehendit  invincibiliter  rem  va- 
lere  minoris  suo  vero  valore,  non  te- 
netur  excessum  suae  aestimationis  re- 
stituere,  cum  gravior  iniuria  desit:  nam 
est  commune  axioma  apud  philoso- 
phos,  quod  sicut  se  habet  simpliciter 
ad  simpliciter^  ita  magis  ad  magis.  Nec 
obstat  dicere  quod  damnificans  tene- 
tur  ad  omne  damnum  illatum ;  hoc  e- 
nim  intelligendum  est,  modo  damnum 
illud  sit  aliquo  modo ,  saltem  in  con- 
fuso  animadversum,  ut  caeterum  or- 
dinarie  accidit;  non  vero  si  prorsus 
invincibiliter  fuerit  incognitum,  ut  ad- 
vertunt  Croix  ^^  Mazz.  i^  et  p.  Holzm.'^ 
Salm.  17. 

AsT.  n.  Quid  debeat  restitui  ab  inferente 

iniuriam  formalem  seu  malae  fidei  damnificatore 

seu  possessore. 

614.  y4d  quid  teneatur  possessor  malae  fidei. 

615.  Circa  solutionem  gahellarum.  Quaeritur  \. 
Quis  possit  tributa  imponere.  Quaer.  2.  Quae 
requirantur  ad  iusti  tribuli  impositionem. 

61 6.  Quaer.  5.  An  fraudantes  gabellas  peccent^ 
et  teneantur  ad  restitutionem.  Quaer.  4.  An 
teneantur  solvere  gabellam  subditi  deferen- 
tes  ad  usum  proprium.  El  an  pauperes. 

617.  Quaer.  5.  An  populi  in  dubio  de  iustitia 
tributi  teneantur  ad  eiv^  snlulionem.  Quaer. 
6.  An  creditor  regis  possit  fraudare  gabel- 
lam  aUeri  locatam  aut  venditam.  Quaer.  7. 
An  emens  mercem  a  defraudante  gabellam 
teneatur  ad  ipsam. 

618.  An  dominus  possil  sibi  retiner'e  expensas 
utiles  in  re  faclas  a  fure.  Et  an  fur  tenea- 
tur  ad  omnia  damna,  saltem  confuse  prae 
visa. 

619.  Cui  crescat  pretium  rei  ablatae. 

620.  Quid,  si  apud  furem  pereat  res^  quae  ae- 
que  periisset  apud  dominum. 

q.  2.  coDcl.  2.  n.  6.  (9)  L.  c.  (10)  De  rest. 
tr.  4.  d.  1.  q.  3.  c.  3.  q.  S.  (11)  Qu.  34. 

(12)  P.  11.  tr.  2.  r.  54.  (13)  L.  c.  (14)  D.  n.  194. 
(IS)  Loc.  e.  c.  2.  n.  4.  (16)  De  rest.tr.  2.  n.  S92. 
(<l5j  jv.  .«-t.  «.  A.  uunct.  9.  S.  1.  •>    118.  ct  124. 

35 


846 


LIB.  III.  TRACT.  V.  DE  VII.  PRAEG.  DECALi 


621.  Quidj  si  quis  occidat  agnum  alterim^  qui 
postea  pluris  valuisset.  Et  quid,  si  fur  con- 
sumat  tempore  maioris  prelii  agnum,  quem 
dominus  tempore  vilioris  erat  consumpturus. 

022.  Quid,  si  quis  ae  fingat  pauperem. 

623.  Quid,  si  quis  consumat  rem  alienam  in 
extrema  necessitate. 

624.  Quid,  si  eonsumat  rem  mutuatam. 

625.  Quid,  si  quis  emat  rem  alienam  cum  dubio. 

614.  «  Resp.  Id  iuxta  supradicta  ae- 
stimandum  a  quantitate ,  tura  iuris 
quod  alter  habet,  tum  damni  quod  in- 
iuste  infertur :  cui  aequale  reddi  debet, 
nisi  aliud  de  damnificati  mente  et  con- 
sensu  rationabiliter  praesumatur. 
Unde  resolves: 

»  i .  Si  damnificatus  habeat  ius  in  re 
in  qua  damnum  est  passus ,  restitutio 
ei  facienda  in  solidum ;  si  autem  tan- 
lum  habeat  ius  ad  rem ,  restitutio  fa- 
cienda  est  pro  quantitate  iuris,  consi- 
deratis  circumstantiis:  quia  non  de- 
betur  solidus  valor  rei  quae  expecta- 
batur  •,  cum  tantum  sit  in  spe  et  multis 
modis  possit  impediri. 

»  2.  Qui  in  loco  publico  suae  civita- 
tis  contra  iustam  probibitionem  pascit 
vel  ligna  caedit  non  tenetur  ad  restitu- 
tionem,  nisi  communitati  graviter  no- 
cuerit,  v.  gr.  stirpes  incidendo,  arbo- 
res  aediticiis  idoneas  sternendo :  quia 
rationabiliterpraesumiturmensreipub. 
non  esse,  suis  membris  usum  publico- 
rum  locorum  rigidius  prohibere,  quam 
sub  mulcta  solvenda,  casu  quo  de- 
prehendantur  (  Cum  Laym.  *  hinc  ad 
nihil  teneretur  ante  sententiam.  Vide 
dicta  n.  529.  quaest.  1 .). 

»  3.  Gravius  tamen  peccaret  et  te- 
neretur  ad  restitutionem ,  si  quis  pa- 
sceret  in  loco  alicuius  privati ;  etsi  et- 
iam  hic  praesumi  aliquando  possit  de 
consensu  domini,  qui  saepe  non  inten- 
dit  ut  fiat  restitutio ,  sed  ut  deprehen- 
sus  poenam  luat. 

»  4.  Qui  venantur  vel  piscantur  in 
locis  alteri  locatis,  vel  alias  prohibitis 
(saltem  si  ea  conclusa  vel  circumsepta 
non  sunt)  non  peccare  mortaliter,  nec 
teneri  ad  restitutionem,  docet  Dian. 

(1)  De  iust.  c.  S.  n.  18.     (2)  P.  9.  t.  9.  res.  39. 

(5)  C.  23.      (4)  V.  gabelld.      (S)  Q.  9.  p.  1.  n.  S. 

(6)  T.  28.  n.  11.  (7)  D.  9.         (8)  Tr,  de  leg. 
res.  19.         (9)  L.  3.  t.  3.  p.  1.  c.  8.  u.  4.  et  S. 
(10)  P.  1.  t.  11.  rc».  38.  et  j?.  2.  t.  17.  r.  33. 


ex  Less.  Dicast,  2  etc,  confcra  Don.  eic. 
{Vide  dict.  num.  604.  et  605.) 

»  5.  Etsi  probabilius  sit  et  in  praxi 
communiter  tenendura,  peccari  morta- 
liter  circa  vectigalium  fraudationem, 
ex  eaque  oriri  obligationem  restitutio- 
nis :  non  omnind  tamen  improbabiliter 
id  alii  quidem  negant,  eo  quod  consue- 
tudo  iuterpretetur  non  esse  mentem 
legislatorum  adaliud  obligare,  quamut 
deprehensi  mulctentur.  Vide  Nav.3  Sa'* 
Bonac.  5  ex  Navarr.  Fill.  «  Less.  Mol.' 
Dian.  8  Laym.  9,  vide  etiamDian.i^qui 
ex  Caiet.  Med.  Soto  etc.  docet  non  esse 
negandam  absolutionem  poenitenti  qui 
defraudavit  gabellas  seu  vectigalia  im- 
posita  rebus  iis  quae  emuntur,  non  ad 
negotiationem ,  sed  ad  asus  proprios, 
vel  familiae  necessaria,  v.  gr.  pani, 
carnibus,  piscibus,  frumento,  oleo  etc» 

Circa  hanc  tributorum  materiam  plu- 
res  hic  quaestiones  suut  enucleandae. 

615.  Quaeritur  i .  Quis  possit  tributa 
imponere.  Resp.  possunt  imperatores, 
reges,  respublicae  omnesque  principes 
supremam  habentes  potestatera.  Pos- 
sunt  etiam  concilia  et  pontifex,  ex  po- 
testate  indirecta  disponendi  de  terapo- 
ralibus,  quando  id  opus  est  ad  regimen 
spirituale;itacommuniterLess.i*MoI.'2 
Lugo  '3.  Possunt  etiam  ii  quibus  pria- 
ceps  gubernandi  potestatem  iraperfci- 
tur  et  expresse  simul  hanc  det  facul- 
tatem  tributa  imponendi,  ut  Lugo  '* 
et  Sanch.  '5.  Possunt  item  civitates  et 
communitates  adhuc  subditae  aliquan- 
do  imponere  contributiones  sive  colle^ 
ctas.,  ut  vocant,  ad  sui  gubernationem, 
si  princeps  saltem  non  contradicat,  quo 
tacite  consentire  videatur:  Lugoi^.  An 
autem  principi  infideli  debeantur  tri- 
buta  a  christianis  negotiantibus  vel 
transeuntibus.Resp.  debentur,  si  iusto 
titulo  ille  regnum  possidet;  secus  si  in- 
iusto,  nisi  praecedat  pactum  de  aliquo 
Iributo  solvendo;  Sanchez  "  et  Lugois. 

Communissime  autera  docent  Mol.  i^ 
Less.20Lugo2i  Sanch.22  cum  Sylv.  Pa- 

(11)  Lib.  2.  c.  33.  n.  12.      (12)  D,  606.     (13)  De 

iust.  d.  36.  n.  3.  et  4.  (14)  N.  6.  (IS)  Cous. 
1.  2.  c.  4.  dub.  3.  (16)  N.  8.  (17)  L.  c.  d.  3. 
(18)  N.  16.       (19)  Loc.  e.       (20)  Dub.  2.  n.  14, 

'   (9.1)  N.  r'(.  (22)  Dict,  c.  4,  dnli.  4. 


CAP.  II.  DUB.  VI.  AUT. 

norm.  Aug.  etc.,qaodbenepossitcon- 
suetudine  ab  aliquo  principe  acquiri 
ius  tam  exigendi  quam  imponendi  tri- 
buta. 

Quaeritur  2.  Quae  requirantur  con- 
ditiones  ad  iusli  tributi  impositionem. 
Prima  conditio  est  iustitiacausae^  quae 
non  est  quidem  abundantia  vel  utilitas 
principis,  sed  necessitas  boni  commu- 
nis,  ad  quod  merito  pertinet  etiain  su- 
stentatio  principis  iuxta  eius  dignita- 
tem.  Hinc,  si  princeps  nequeat  alia  via 
suae  necessitati  subvenire ,  etiamsi  i- 
pse  sua  culpa  in  talem  necessitatem 
devenerit,  adhuc  tenentur  subditi  con- 
tribuere,  ut  communiter  docentMolina ' 
Less.  2  Sanch.  3  Lugo  *  cum  Vasq.  et 
aliis  contra  s.  Anton.  Host.  Hen.  etc. 
Notant  tamen  praefati  aa.  debere  tunc 
principem  moderari  sumptus  quantum 
fieri  possit,  imo  et  resarcire  damnum 
subditis,  si  ad  pinguiorem  venerit  for- 
tunam.  Undebene  monetMolina^  pec- 
care  utique  principes  ,  si  excessivis 
sumptibus  et  largilionibus  periculo  se 
committunt  excedenter  gravandi  sub- 
ditos. 

Secunda  conditio  est  proportio  tri~ 
butimm  necessitate  occurrenle,  nempe 
ut  populus  non  magis  gravetur  quam 
eius  bonum  postulet.  Hinc  ait  Lugo  6 
noD  posse  principem,'  ut  regnum  sibi 
conservet,  propter  expensas  belli  sub- 
ditos  adeo  gravare,  ut  eos  In  magnam 
paupertatem  coniiciat,  non  enim  re- 
gnum  est  propter  regem,  sed  rex  pro- 
pter  regnum  ;  nisi  (bene  excipit)  alter 
princeps  qui  regnum  invadit  sit  infi- 
cielis  vel  haereticus,  ita  ut  sub  eius  re- 
i!;imine  gravissima  timeri  possint  reli- 
c;ionis  damna  subditis  imminere.  No- 
tant  autem  Lessius  '  et  Lugo  ^  cum  Vi- 
ctoria  iuste  posse  principem  subditis 
q«ji  rebellarint,  absque  alia  necessitate 
liovum  imponere  tributum,  partim  ad 
ronijjensandum  damnum  ab  ipso  pro- 

(«)  D.  667.  (2)  C.  35.  n.  48.  (3)  Cons.  1.  2. 
t  '•  tlub.  2.  n.8.  (4)D.  38.  (S)  L.  c.  (6)N.21. 
(■;    C.  33.  n.  49.  (8)  N.  22.  (9)  N.  23. 

(tU;  Dicio  c.  4.  dub.  4S.  n.  6.  (11)  N.  9. 

(•2)  D.  669.  n.  3.  (13)  N.  28.  v.  Sccundo. 

(14)  Dec.  lib.  6.  c.  4.  n.  62.  (IS)  D.  674. 

ilG)  L.  1.  p.  2.  n.  6G3.  (17)  T.  6.  pag.  4iO. 


II.  DE  RESTITUTIONE  54! 

pter  rebellionem  passum,  partim  in  iu« 
stam  criminis  commissi  poenam. 

Tertia  conditio  est  aequalitas  in  per- 
sonis,  nempe  quod  si  qui  maiores  vi- 
res  habeant  plus  solvant,  et  minus  qui 
minores,  vide  Lugo  ^.  Sed  dubitatur 
an  assisium^  impositum  ob  utilitatera 
alicuius  loci,  iuste  exigatur  ab  exteris. 
Negant  Sylv.  Gaiet.  Ang.  etc.  apud 
Sanch.i".  Sed  communiter  et  probabi- 
lius  affirmantSanch.JiMol.i2  et  Lugoi^ 
cum  Vasq.  et  aliis ;  tum  quia  non  ap- 
paret  alius  modus  conveniens  colligen- 
di  tributum,  aliter  difficulter  poterunt 
exteri  a  civibus  dignosci ;  tum  quia  sio 
in  populis  invicem  consuetudo  serva- 
tur;  iucolae  enim  huius  loci,  cum  ad 
alios  confluunt,  etiam  tributa  illorum 
locorum  solvunt. 

616.  Quaeritur  3.  An  fraudantes  ga- 
bellas  peccent  et  teneantur  ad  restitu- 
tionem. 

Prima  sententia  communissima  el 
probabilior  affirmat,  hancque  teneni 
Sanch.i*  Mol.is  La  Croix»6  Conc."  Vi- 
vai^*  Ronc.i9  HoIz.20Diana2i  cum  Sua- 
rez  P.  Nav.  Led.  Graff.  Vega  etc.  Les- 
sius22  cum  Caiet.  Arm.  Med.  Cov.  elc. 
ac  Lugo  23  cum  Soto  Sylv.  Gabr.  Cord. 
etc.  Probatur  1 .  exiIloMatth.24:  Reddile 
ergo  quae  sunt  Caesaris  Caesari^  etc. 
Et  ex  Apost.  ad  Roman.  25;  Ideo  enim 
et  tributa  praestatis;  ministri  enim  Dci 
sunt\  in  hoc  ipsum  servientes.  Redditc 
ergo  omnibus  debita:  cui  tributum,  tri- 
butum;  cui  vectigal^  vectigal.  Probatur 
2.  ratione,  quia  sicut  rex  tenetur  va- 
care  saluti  populi,  administrationi  iu- 
stitiae,  et  aliis  oneribus,  sic  contra  te- 
netur  populus  ex  iustitia  et  de  iure 
naturali  solvere  principi  vectigalia  ad 
eius  sustentationem. 

Secunda  sententia  vero  negat,  et  eam 
tenentNav.26Angel.27  Beia^s  Duard.29 
qui  fuse  illam  tuetur,  et  respondet  ad 
contrariaargumenta;  etprobabilem  pu- 

(18)  Deresl.q.7.a.7.u.  1.  (19)Eod.tit.  c.lO.  q.  4. 
(20)  De  leg.  n.  338.  (21)  P.  1.  ir.  10.  r.  19. 

(22)  C.  33.  n.  S7.  (23)  D.  36.  n.  38.  et  39. 

(24)  C.  22.  V.  21.  (2ii)  C.  13.  v.  6.  ct  7. 

(26)Man.c.25.u.SiJ.et60.  (27)  V.  Pcdagium  n.  6. 
(28)  In  resp.  p.  1,  cas.  13.  (29)  In  commeul,  buU, 
Coeuae  1.  2.  can,  18.  q.  11.  v..  9. 


548 


LIB  III.  TRACT.  V.  DE  VII.  PRAEG.  DEGAL. 


lant  Bossias  *  cum  Sayr.  et  Sancio,  ac 
Diana  2  cuin  Sa  et  Malder,  qui  dicunt, 
defraudantes  vectigalia  nou  esse  a  con- 
fessariis  urgendos  ad  restitutionem.  Ra- 
tio  quia,  licet  subditi,  per  se  loquendo, 
de  iure  naturae  teneantur  principi  con- 
gruum  subsidium  ministrare,  non  ta- 
men  tenentur  sub  culpa  ad  eas  gabel- 
las  quae  ab  ipso  sub  poena  magna 
sunt  impositae,  cum  iuste  praesumatur 
princeps  tunc  nolle  eos  obligare  ad 
culpam  simul  et  poenam  ,  nam  leges 
humanae  (ait  Navarrus)  etiam  praeci- 
pientes,  quae  poenam  temporariam  con- 
stituunt^  in  dubio  ad  aeternam  non  ob- 
ligant;  quatenus  sunt  leges  eius  qui 
poenam  statuit  (Cuius  sententiae  sunt 
etiam  alii,  citati  lib.  1.  n.  447.).  Obli- 
gatio  autem  subditorum  solvendi  ve- 
ctigalia  principi,quoties  ea  defraudant, 
compensatur  illi  cum  obligatione  poe- 
uae,  cui  subditi  subiiciuntur.  Unde 
videtur  principibus  satisfieri,  si  cum 
tanto  eorum  emolumento  poena  illa  de- 
fraudantibus  irrogetur.  Quod  eo  ma- 
gis  praesumendum  videtur  ,  quo  (ut 
quidam  doctus  recentior  dicebat)  so- 
lutiones  gabellarum  certo  excederent 
principum  necessitatem,  si  subditi  in- 
tegras  impositiones  solverent.  Praeter- 
ea  adhuc  in  sententia  (  communiori 
ipidem  et  probabiliori)  non  dari  legem 
inixtam,  nempe  quae  praecipit  et  poe- 
nam  imponit,  quae  non  obliget  ad  cul- 
pam;  nihilominus  in  praesenti  casu, 
existente  lege  quae  praecipit  ut  solva- 
tur  gabella,  et  poeuam  iniungit  non 
solventibus,  dici  potest  quod  tunc  pec- 
cat  fraudans,  quando,  non  soluta  ga- 
Lella,  nollet  etiam  post  confiscationem 
solvere  poenam  •,  lex  enim  haec  vide- 
tur  conditionalis,  sive  disiuncliva  (iux- 
ta  id  quod  dicit  Sanch.  3  cum  Salon. 
Cord.  Ang.  Mercad.  Met.  et  aliis)  ut 
solvatur  gabella  aut  poena.  Quod  hic 
magis  videtur  praesumendum  in  huius- 
modipoenislucrativis  prorege,  incuius 
beneficium  cedunt,  quam  in  aliis  lan- 
lum  afflictivis.  Saltem  dubium  est  an 

(1)  P.  1.  §.  24.  n.  290.  et  296.  (2)  L.  c. 

:;5)  Cous.  lib.  1.  c.  S.  ilub.  1.  u.  22, 
(4)  Ego,  inquit  s.  Alphousus  ia  Hom.  Ap.  tr.  10.  n, 
%!.,  uou  oniitlo  jiiimaiE  seateDvlam  suuilere. 


lex  ista  obliget  sub  culpa  ad  utrum- 
que,  scilicet  ad  solutionem  gabellae 
et  poenae ;  vel  tantum  poenae,  et  in 
dubio  nemo  tenetur  obligationem  cer- 
tam  subire.  Nihil  autem  obstat  dicere 
quod  talis  defraudatio  esset  in  damnum 
ementium  huiusmodi  tributa ;  nam  re- 
spondetur,  subditos  non  plus  teneri 
quoad  gabellas  erga  ipsarum  emptores, 
quarn  erga  regem  vendentem;  ipsis 
autem  -imputandum  est,  si  non  invi- 
gilent,  nam  sub  tali  cdnditione  gabel- 
ias  emunt,  et,  si  in  alio  amittant,  in 
alio  lucrantur  propter  poenam  con- 
traventionis.  Haec  dici  possunt  pro  hac 
secunda  sententia;  an  autem  propter 
has  rationes  (quae  caeterum  non  viden- 
tur  contemnendae)  ipsa  sit  sufficienter 
probabilis,  sapientioribus  me  remitto^. 

Sentit  autem  Sanch.  5  neminem,  qui 
palam  et  recta  via  Iransit,  teneri  sol- 
vere  vectigalia,  ratione  transitus  per 
portam  vel  pontem ,  quae  imponuntur 
pro  assecuratione  viarum;  durissimum 
enim  esset  obligare  advenas  ad  scien- 
da  haec  statuta  in  portis  velpontibus. 
Et  hoc  probabile  putat  Sanch.  6  cum 
aliis,  etiamsi  quis  consulto  merces  aut 
se  occultet,  quia  huiusmodi  tributa  ita 
sunt  recepta ,  ut  uon  debeantur  nisi 
petita.  Generaliter  vero  loquendo  de 
omnibus  vectigalibus,  putatLugo'  cum 
Mol.  8  monendos  esse  populos  ad  tri- 
buta  solvenda,  sed  post  factum  non 
esse  cogendos  ad  restitutionem  tributi 
defraudati,  si  probabiliter  sibi  sua- 
deant  in  tanta  vectigalium  multitudine 
se  aliquid  iniustum  solvisse,  vel  com- 
petenter  contribuisse  ad  publicas  ne- 
cessitates. 

Quaerituri.  An  teneantur  solvere  ga- 
bellas  subditi  deferentes  res  ad  usum 
proprium.  Et  an  pauperes. 

Certum  est  de  iure  apud  omnes,  nul- 
lum  deberi  vectigal  de  rebus  cuique 
deservientibus  ad  usum  proprium  et 
familiae,  ut  expressum  habetur  in  iure 
civili  9.  Et  confirmatur  in  iure  cano- 
nicoiOubi:  Quamquam  pedagiorum  exa^ 

{S)  Cons.  c.  4.  tlub.  10.  n.  7.  (6)  N.  12. 

(7)  D.  56.  n.  43.  (8)  D.  674.  «•  Q. 

(9)  L.  Universi  c.  de  veclisal. 

(10)  C.  QuanK|iiain,  de  eensib.  io  4i 


CaP.  n.  DUB.  VI.  ART 

ctiones  regulariter  merito  sint  damna- 
tae.  Quod  tantum  de  rebus  ad  usus 
proprios  forte  dispositum  putat  Lugo  <. 
Uode  refert  Sanch,  2  cum  s.  Ant.  la- 
son  et  Gabr.  huiusmodi  vectigal  non 
esse  solvendum  ,  nisi  expresse  impo- 
natur  etiam  deferentibus  bona  ad  usum 
proprium,  quia  cum  sit  res  odiosa  et 
contra  ius  commune ,  expressa  indiget 
mentione,  Sed  dubium  hinc  oritur  an 
solutio  huius  vectigalis  possit  per  con- 
suetudinem  induci. 

Prima  sententia  negat  et  hanc  tenent 
Caietanus'  Sot.  <  et  Host,  Angel.  Tab. 
Led.  30  alii  apud  eumdem  Sanch,  ^, 
Quia  (ut  aiunt)  iniustum  est  gravare 
pauperiores,  cum  isti  pluribus  indi- 
geant  ad  usum  proprium. 

Secunda  sententia  vero  affirmat,  eam- 
que  tenent  Lugo^  Less.'  et  Sanch.s  cum 
Nav.  s.  Anton.  Angles.  Sylv.  Gab.  et 
Rosell.  Quia  talis  consuetudo  (quae  iu- 
star  legis  obligat)  non  esset  quidem  in- 
iusta;  non  enim  gravarentur  magis 
pauperes  quam  divites,  dum  divites  ob 
maiorem  copiam  faraulorum  quos  alunt, 
et  maiorem  sumptuum  largitatem  phis 
emunt  quam  pauperes.  Dicunt  tamen 
Les.9  et  Sanch.io  cum  Corduba  etc,  qui- 
bus  adhaeretLugo  i',  ad  taiis  vectigalis 
lustitiam  requiri  causam  urgentissi- 
mam,  et  non  ingerendum  scrupulum  de- 
fraudantibusnisideeiusiustitiaconstet. 

An  autem  pauperes  teneantur  ad  ve- 
ctigalia.  Dicunt  Lugo  <2  cum  Bartholo 
et  Decio,  Less.i^ac  Sanch.i^cum  Sylv. 
Baldo  Felin.  Rosella  Panorm.  Gigas  I- 
sern.  Baez.  etc.  quod  si  paupertas  in 
aliquo  eo  deveniret,  ut  hic  non  posset 
alere  se  et  suos,  etiam  cum  mediocri 
lucro  ex  negotiatione,  vel  quia  habet 
raultos  filios  aut  debita,  vel  propter 
alias  necessitates,  non  tenetur  solvere 
gabellas ;  quoniam  hoc  postulat  natu- 
rale  ius,  ut  quis  prius  alat  se  et  suos, 
deinde  tributa  solvat.  Subduntque  Sa 
et  alii  aa.  citati,  etiam  ministros  posse 

(1)  D,  36,  n,  88.  in  fin,  (2)  Cons.  1.  2.  c.  4, 
d.  44.  n,  2.  (3)  V,  Vectigal,  scb  Initio. 

(4)  De  iustit,  1,  3.  q.  6.  a.  ult,  v,  Causa. 
(S^  L.  c.  n,  4,  (6)  De  iust,  J,  36,  n.  7i. 

(7)  C.  33.  d.  7.     (8)  N.  6.     (9)  L.  c.     (10)  N,  7, 
'11)  Dict,  D.  27.  et  71.        (12)  Dicl.  d   36.  n,  69, 


II.  DE  RESTITUTIONB  5i0 

eas  remittere  alicui  ob  nimiam  pau^ 
pertatem,  cui  ipse  princeps  remittero 
praesumitur. 

617,  Quaeritur  5.  An  populi  in  dubio 
de  iustitia  tributi  teneantur  ad  eius  so- 
lutionem.  Plures  sunt  sentenliae:  nam 
in  dubio  negativo  affirmant  eos  teneri 
Less.<5  ac  Sotus  Palac,  Malder.  etc.  a- 
pud  Lugo  16,  Ratio  quia  in  dubio  prae- 
sumendum  est  pro  iusto  praecepto 
principis ,  cuius  auctoritas  est  in  pos- 
sessione  praecipiendi.  Sed  negantMol,*' 
Dianais  cum  ViU.  Arag.  Fill.  etc.  Lugoi" 
et  Sanch,20  cum  s,  Antonin.  Host.  Cai. 
Sylv.  Gabr,  Med.  Cord.  Arm.  Tab,  Ang. 
etc.  id  tamen  intelligendum  putat  Lugo, 
si  adsit  ah'qua  praesumptio  de  iniustitia 
tributi,  quia  tunc  dubium  illud  noa  erit 
merum  dubium,  cum  praesumptio  fun- 
det  partem  contrariam :  quando  enim 
tributum  nequit  iudicari  iustum,  sal- 
tem  probabiliter,  non  videtur  (ait  Lu- 
go)  obligandus  subditus  ad  solutionem; 
in  dubio  enim  onus  probandi  iustitiam 
tributi  incurabit  principi  qui  petit  il- 
lud.  Hinc  limitant  praefati  aa.  suam 
sententiam,  ut  procedat  de  tributis  no- 
vis,  quorum  scitur  initiumcausae:  non 
vero  de  antiquis,  quorum  causae  non 
est  memoria,  et  ideo  praesumenda  sunt 
iusta;  nisi  (ait  MoL  21)  semper  adfue- 
rit  gravis  suspicio  sive  coniectura  de 
eius  iniustitia  vel  de  cessatione  causae. 
Probant  autem  dicti  auctores  praefa- 
tam  secundam  sententiam  ex  c.  Perve- 
nit  de  censib.  ubi  dicitur,  census  cuius 
causa  ignoratur,  non  deberi,  his  ver- 
bis :  Oportet  ut  omnis  census  ad  quid  et 
quando  persolvi  debeat^  praesciatur.  I- 
lera  ex  c.  Quamquam,  de  censib.  in  6. 
ubi :  Quamquam  pedagiorum  exactio- 
nes  regulariter  merito  sint  damnatae, 
tanto  tamen  districtius,  ne  ab  ecclesia- 
sticis  exigantur.,  prohiberi  oportet. 

Dices :  Lex  in  dubio  praesumitur  iu- 
sta,  ita  et  tributum.  Respondet  Lugo22 
non  eamdem  fieri  praesumptionem  pro 

(15)  L.  2.  c.  33.  n.  62.  (14)  D.  IS.  n.  2. 

(iij)  L.  2.  c.  33.  dub.  8.  n.  64.     (16)  D.  56.  n.  85 
(17)  D.  674.  n.  6.  et  9.  Cf  ucl,  S. 
(13)  T.  5.  le.  3.  r.  59.     (19)  Do  iust,  d.  36,  n,  89, 

(20)  Cons.  I.  2.  c.  4.  dub.  6.  n.  S. 

(21)  D.  n.  6.  (22)  N.  90. 


550  LIB.  III.  TRACT.  V.  0 

lege,  quam  pro  tributis,  qaorum  plu- 
ra  a  viris  probis  censentur  iniusta , 
quia  (ut  notat  Molina  i):  Bari  sunt  qui 
veritatem  in  hac  materia  principibus 
dicant^  cupientes  ei  placere  ;  et  populi 
non  audent  se  opponere,  neque  sufficien- 
ter  audiuntur.  Non  est  ergo  {  subdit 
Lugo)  praesumptio  illa  ita  fundata  in 
lege  tributi,  ut  dubia  expellat,  cum  tot 
gravissimi  dd.  dicant,  pauca  esse  tri- 
buta  in  quibus  conditiones  omnes  ad 
eorum  iustitiam  necessariae  de  facto 
concurrant.  Neque  obstare  dicunt  re- 
gulam  illam,  quod  superiori  praeci- 
pienti  in  dubio  parendum  sit :  omnes 
enim,  dicit  idem  Lugo  2,  fatentur  sub- 
ditum  nou  teneri  in  dubio  ad  obedien- 
dum,  quando  praeceptum  est  nimis  dif- 
ficile,  vel  grave  illi  damnum  afifert;  et 
ita  etiam  docent  Less.  3  Sotus  '^  Cor- 
dub.  5  etSanch.  6  cum  Arag.Bann.  Tap. 
Sayr.  Met.  Lop.  Man.  Rodriq.  Heariq. 
Salas  etc.  Ratio,  quia  in  dubio  faven- 
dum  est  ei  de  cuius  damno  agitur; 
tunc  enim  difficultas  illa,  una  cum  du- 
bio  de  potestate  imperandi ,  praepon- 
derat  possessioni  superioris.  Confir- 
mant  eamdem  sententiam  plures  iu- 
ristae  apud  Sanch. ' ,  ut  Bartholus 
Corneus  Decius  etc.  dicentes  quod , 
cum  tributum  sit  res  odiosa,  iudican- 
dum  est  in  dubio  non  esse  solvendum. 
Haec  in  dubio  negativo ;  quid  in  po- 
sitivo,  nempe  cum  probabile  est  tri- 
butumesse  iniustum,anteneantur  sub- 
diti  illud  solvere?  Affirmant  Suar .  Vasq. 
et  Turr.  apud  Lugo  ^.  Sed  communis- 
sime  negat  Less.  ^  asserens  esse  com- 
munem  sententiam  dd.  cum  p.  Nav.  10 
Item  Sanch.ii  Laym.12  Pal.is  Lugoi'*  et 
Sporer  is  cum  Azor.  Caiet.  Sylv.  etc. 
vocanspariter  communem;  aliiquemul- 
ti,  quos  congerit  Diana  I6.  Ratio  ,quia 
subditus  iuste  tunc  suo  iure  utitur  ad 
non  solvendum,  dum  probabiles  ratio- 
nes  pro  se  babet  et  huic  sententiae 

(1)  D.  n.  6.  (2)  Dict.  n.  90.  v.  Dices, 

(5)  Lib.  2.  c.  51.  n.  10.  et  c.  41.  u.  77.  in  fin. 

(4)  De  teg.  secret.  Membr.  3.  q.  2.  concl.  2. 

(5)  L.  3.  q.  6.     (6)  Loc.  c.  et  ilec,  1.  6.  c.  3.  n.  24. 
(7)  Cons.  aicto  n.  o.  (8)  D.  36.  n.  91. 
(9)  L.  2.  c.  33.  n.  67.        (10)  L.  3.  c.  1.  n.  263. 
(1 1)  Dcc.  1.  6.  c.  3.  n.  7 ,     (12)  L.  3.  tr.  5.  c.  3.  n.  6. 
(ii)  Tr.  1.  (1.  2.  p.  6.  n.  S.  (14)  Dict.  n.  91. 


a  VII.  PaAEC,  DECAL. 

tandem  convenit  etiam  Suar.  "  qui  fa- 
tetur  non  esse  obligationem  obediendi, 
quando  saltem  manifeste  probabile  est 
mandatum  esse  supra  potestatem  prae- 
cipientis.  Et  expresse  eam  docet  d. 
Antoninusis  qui  sic  ait:  Non  solventes 
pedagia  et  telonia  cum  iniusta  sunt , 
quia  sunt  instituta  ex  iniusta  causa 
{quod  tamen  credi  non  debet,  nisi  pro^ 
babiliter  sciatur)  non  peccant  nec  tenen- 
tur  restituere^  iitxta  Raymundum. 

An  autem  peccent  exigentes  publica 
tributa  in  dubio  an  sint  iusta.  Affir- 
maut  Mol.i9et  Sanch.20cum  Nav.  Sylv. 
Cai.  Ang.  Arm.  Host.  etc,  nisi  ipsi  sint 
subditi  et  a  principe  ad  has  exactiones 
compellantur ,  ut  iidem  dd.  limitant. 
Sed  Lugo  cum  Vasq.  et  Turr.  2i  excu- 
sat  etiam  non  subditos  vel  subditos  non 
compulsos,  si  exigant  iudicando  regem 
esse  prudentem  nec  imponere  tributa 
absque  sapientumconsilio.  ImoLugo22 
sentit  non  peccare  exactorem  quaudo 
ei  deiniustitianonconstat;  potest  enim 
praesumere  pro  iustitia  tributi ,  prae- 
sertim  in  tanta  opinionum  varietate. 

Quaeritur  6.  An  creditor  regis,  si 
nequeat  debitum  recuperare,  possit 
non  solvere  gabellam  alteri  locatam. 
Negant  Cord.  Regin.  et  GrafiT.  apud  Lu- 
go  23.  Sed  affirmant  communiterLess.^^ 
Sanch.25  Mol.26  et  Dian.27  cum  Navarr. 
Vasq.  Sylv.  Bon.  Turr.  Molf.  Nald.  Ve- 
ga  etc.  et  consentit  Lugo^s.  Ratio  quia 
conductor  maius  non  habet  ius  quam 
rex ;  si  ergo  rex  iniuste  ab  hoc  credi- 
tore  tributum  exigeret,  ita  et  condu- 
ctor.  Idem  dicunt  Less.29et  Lugo^Ocum 
Sylv.  Petro  Nav.  et  Vega,  si  gabella 
fuerit  alteri  vendita.  Hoc  tameu  non 
procedit,  ut  recte  ait  Lugo  3i  quando 
debitum  contractum  fuit  a  rege,  post- 
quam  gabella  fuerit  locata  aut  vendita. 

Quaeritur  7.  An  emens  mercem  a 
defraudante  gabellam  teneatur  ad  i- 

(13)  De  7.  praec.  c.  S.  n.  1S4.  (16)  T.  1.  p.  1. 
(le  parlam.  r.  22.  et  p.  2.  tr.  3.  misc.  r.  S9. 

(17)  In  3,  p.  d.  4.  sect.  6.  n.  6.  in  fin. 

(18)  P.  2.  tit.  1.  c.  13.  §.  8.  (19)  Loc.  c.  n.  7. 
(20)  Cons.  I.  2.  c.  4.  dub.  7.  n.  2.  (21^  N.  93. 
(22)  N.28.  (25) D. 36.  n. 72.  (24)  C.  53.  dub.  10. 
(2S)  Cons.  1.  2.  c.  4.  dub.  48.  (26)  D.  674.  n.  10. 
(27)  T.  1.  p.  2.  tr.  2.  misc.  r.  16.  (28)  N.  76. 
(29)  Ibid.  n.  76.  v.  Secus.    (SO^N.  82.    (31)  N.  80. 


CAP.  II.  DOB.  VI.  ARt. 

psam.  AfHrmat  Sylv.  ap.  Croix  K  Sed 
probabilius negant  Sanch. 2  Lug.  3  Spo- 
rer'5  ac  Molin.  Less.  Bon.  et  Dioast.  a- 
pud  CroixS,  Ratio  quia  gabella  non  est 
onus  stricte  reale  gravans  mercem , 
sed  est  reale  simul  et  personale ,  sci- 
licet ,  debitum  quidem  de  tali  re ,  at 
non  a  quovis  habente  rem  illam,  sed 
a  solo  venditore  solvendum ,  qui  facta 
venditione  adhuc  remanet  obstrictus 
ad  solutionem  gabellae.  Id  tamen  iu- 
telligendum,  ut  omnes  dicunt,  modo 
emptor  non  cooperetur  positive  ad  de- 
fraudationem  tributi.  Item  excipiunt 
Lugo  6  et  Spor.'  si  emptor  adverteret, 
ex  huiusmodi  frequentibus  emptioni- 
bus  fraudulentis,  aliis  passim  tale  ex- 
emplum  sequentibus,  principi  grave 
damnum  evenire. 

618.  «6.  Caeterum  ordinarie  iniu- 
stus  seu  malae  fidei  damnificator  aut 
possessor  tenetur  non  tantum  restitue- 
re  rem  ablatam  et  fructus  perceptos 
exceptis  suis  expensis  (Sed  ex  l.Adeol. 
%.Exdiverso  ff.  de  acqu.dom.  possessori 
malae  fidei  uegatur  actio  ad  repeten- 
das  expensas.  Hinc  probat  Sanch.  §  et 
Lugo  putat  tutam  sententiam ,  posse 
dominum  retinere  expensas  utiles  in 
re  factas  a  fure.  Attamen  Lugo  Molina 
Less.  Pal.  Nav.  Cov.  etc.  apud  Croix^ 
oppositam  merito  vocant  probabilio- 
rem;  praefata  autem  lexprout  poena- 
lis  non  obligat  nisi  post  sententiam)  et 
industria;  sed  etiam  resarcire  damnum 
emergens  et  lucrum  cessans,  cum  ve- 
re  sit  iniusta  causa  taliuin  damnorum 
(Etiamsi  haec  damna  sint  ignorata;  mo- 
do  sint  praevisa,  saltem  confuse,  ut  ad- 
vertuntCroixio  Salm.  et  aliicit.n.613. 
infin.).  Undesi  dominus,  re  sua  reten- 
ta,  per  culturam  vel  negotiationem  per- 
cepturus  fuisset  ex  agro  suo  aut  pecu- 
nia  centum  florenos  et  alter  parum  vel 
nihil,  debet  is  domino  suo  satisfacere 
procentum  illis  florenis:  quamvis  com- 
muniter  soleant  domini  plurimum  re- 
mittere,  si  res  componatur.  Laym.  i*. 

619.  »  7.  Si  res  aliena,  dum  iniuste 

(1)  li.  S.  p.  2.  n.  276.  (2)  L.  2.  c.  4.  dub.  12. 
ii.  3.  (5)  D.  56.  n.  6S.  (4)  De  7.  praec.  n.  ISl. 
(S)  Loc.  c.  (6)  N.  63.  (7)  Loc.  c.  (8)  Dc  malr. 
1.  G.  a.  S8.  n.  5o,  (9)  L.  3.  p.  2.  n.  221. 


11.  DE  RESTITUTIONE  551 

detinetur ,  crescat ,  ut  si  pretlum  eius 
augeatur,  domino  crescit  ac  proinde  id 
ei  praestari  debet.  Vide  Laym.  hic  lib. 
2.  t.  2.  cap.  4, 

620.  »  8.  Si  res  aliena  dum  iniuste 
detinetur  pereat  aut  deterior  fiat ,  id- 
que  casu  vel  iusta  hostium  incursio- 
ne  vel  naturaliter,  et  certum  sit  apud 
dominum  aeque  perituram  fuisse,  non 
tenetur  alter  restituere:  quia  nihil  no- 
vi  detrimenti  domino  apud  furem ,  v. 
gr.  accidit  quod  non  apud  ipsum.  Si 
vero  non  fuisset  peritura  apud  domi- 
num  vel  saltem  nonnisi  per  iniuriam, 
tunc  iniustus  detentor  adhuc  tenetur 
ad  restitutionem ,  licet  sine  culpa  sua 
res  perierit.  Laym.  12. 

»  9.  Si  res  aliena  apud  iniqmlm  de- 
tentorem  pereat,  idque  ipsius  culpa  aut 
quia  is  eam  absumpsit,  alteri  donavit, 
destruxit  etc.  tunc ,  etiamsi  domino 
relicta  fuisset  certo  peritura,  nihilo- 
minus  tenetur  pro  ea  domino  satisfa- 
cere,  ut  est  communis  apud  Laym.*3 
Less.  etc.  » 

Pro  maiori  claritate  quaeritur  an  te- 
neatur  fur  ad  restitutionem  rei  apud 
ipsum  deperditae,  quae  aeque  apud  do- 
minum  peritura  fuisset.  Distiuguen- 
dum :  Si  res  periit  apud  furem  sme 
culpa  sua  neque  alterius,  et  eodem  tem- 
pore  ac  periculo  quo  apud  dominum 
fuisset  peritura,  fur  non  tenetur  ad  re- 
stitutionem;  quia  furtum  licet  fuerit 
commissum  cum  iniuria,  non  tamen 
fuit  efficax  causa  damni ;  iustitia  enim 
commutativa  ad  restituendum  non  ob- 
ligat  nisi  damnum  effective  accidat.  Ila 
Bus.  ut  mox  supra,  Laym.*^  ex  comm., 
Salm.i^cum  Less.Pal.  Dicast.  etc.  Spo- 
rer  is  Holz.i''.  Et  confirmatur  ex  leg.  1 . 
ff.  Ad  leg.  Rhod.  etc.  ubi  dicitur  non 
teneri  ad  restitutionem  nautam  qui  ex 
una  in  aliam  navim  deteriorem,  invild 
domino,  transtulit  mercem  quae  periil; 
pereunte  prima  navi  in  eadem  tempe- 
state.  Sed  dices:  quomodo  extinguitui" 
sine  satisfactione  obligatio  restitutionis' 
ex  iniusta  acceptione  iam  contracta'! 

(10)  L.  3.  p.  2.  n.  198.    (11)  L.S.  tr.  2.  c.  4.  d.  7, 
(12)  Tr.  2.  c.  4.  n.  2.     (15)  L.  c.    (14)  De  rest.e.  4, 

(15)  Eod.  tit.  c.  1.  punct.  3.  §.  2.  n.  S2. 

(16)  N.  162.  (17)  N.  400. 


552  MB.  ni.  TRAOT.  V.  CE 

Respondeo:  extinguitur  eventu  illius 
communis  periculi ,  quo  fit  ut  nullum 
damnum  ex  furlo  domino  eveniat;  non 
enim  facienda  est  reparatio  damniquod 
non  adest ,  cum  restitutio  ad  hoc  tan- 
tum  debeatur,  ut  damnum  reparetur; 
probavimus  autem  n.  561 .  ex  d.  Thom. 
quod  sola  iniuria  non  obliget  ad  resti- 
tutionem,  ubi  damnum  non  intercessit. 
Dixi  4 .  sine  sua  culpa;  nam  si  fur 
rem  consumpserit  vel  ex  negligentia 
culpabili  perdiderit,  antequam  peri- 
culum  illud  eveniret ,  tenetur  quidem 
ad  restitutionem ,  ut  dicunt  Bus.  sup. 
n.  9.  Salm.*  et  Laym.  cum  Mol.  et  com- 
muni.  Quamvis  Spor.  2  et  Less.  3  cum 
Vasq.  et  aliis  excusent  furem  a  resti- 
tutione,  si  rem  ipse  consumpserit  eo- 
dem  loco  et  intra  idem  tempus  quo 
iam  praeviderit  rem  apud  dominum 
aeque  perituram;  quod  probabile  recte 
putant  Laym.  ■*  ac  Lugo  ^ ;  quia  revera 
fur  eo  casQ  nec  etiam  est  causa  damni. 
Dixi  2.  sine  culpa  alterius;  nam,  ut  be- 
ne  advertit  Elb.  6  teneretur  quidem  fur 
ad  restitutionem ,  si  res  periisset  apud 
ipsum,  non  casu,  sed  iniuria  alterius; 
quia  tunc  iam  iste  alter  obligationem 
contraxisset  restitutionis ;  unde  rema- 
net  ad  eam  obstrictus  fur  qui  prius  ob  - 
ligationem  contraxit.  ItaEib.Holz.BuL 
Spor.  et  alii  communiter.  Dixi  3.  eo- 
dem  tempore  et  periculo;  nam  si  transa- 
cto  periculo  illo  communi  fur  non  re- 
stituat  et  postea  res  pereat  in  alio  pe- 
riculo,  dicunt  Salm. '  cum  Pal.  Dicast. 
et  Less.  furem  teneri  ad  restitutionem, 
quia  non  restituendo  fuit  in  mora  cul- 
pabili.  Sed  adhuc  probabiliter  Croix  s 
excusat  furem  a  restitutione ,  semper 
ac  eveniat  commune  periculum  in  quo 
aeque  apud  dominum  res  peritura  fuis- 
set:  recte  enim  ait  Croix,  teneri  tunc 
quidem  furem  ratione  morae  ad  resti- 
tuendos  fructus  quos  dominus  ex  re 
percepturus  fuisset;  quia  mora  fuit 
causa  quod  dominus  damnum  illorum 
fructuum  pateretur;  non  tamen  tene- 
lur  rem  restituere,  cum  non  mora,  sed 

(1)  Loc.  c.       (2)  De  lesl.  n.  168.       (3)  L.  2.  c. 
12.  H.  93.  (4)  N.  2.  (o)  D.  18.  u.  77. 

(6)  De  resl.  n.  77.  (7)  Iliid.  n.  Sl. 

C83  L.  3.  p.  2.  II.  218.  (9)  L.  3.  p.  2.  u.  23G. 


VII.  PRAEC.  DECAL. 

periculum  fuerit  vera  causa  quod  do- 
minus  rem  amitteret. 

621 .  Si  quis  occidal  agnum  alterius 
qui  nunc  valeat  quinque  denarios,  sed 
postea  valiturus  erat  decem,  dicunt 
Sot.  Bann.  Salou.  etc.  apud  Croix^  re- 
stituendos  esse  decem  demrios.  Sed 
probabilius  Less.  Mol.  et  Dicast.  cum 
Croix  10  tenent  ex  communi  restituen- 
dos  tantum  quinque.  Bene  tamen  ex- 
cipit  Croix  cum  Lugo,  nisi  dominus 
pretio  illo  non  possit  emere  similem  a- 
gnum  vel  quia  caret  pecunia  vel  quia 
non  habet  amplius  opportunitatem  e- 
mendi;  hoc  tamen  intelligendum  si  do- 
minus  eum  reservaturus  fuisset  ad  tem- 
pus  incrementi. 

Quid,  sidominus  consumpturus  fuis- 
set  rem  tempore  vilioris  pretii,  fur  ve- 
ro  consumpserit  tempore  incrementi? 
Sentiunt  Mol.  Vasq.  Laym.  Less.  etc, 
apud  Salm.i'  furem  non  teneri  nisi  ad 
pretium  vilius,  tum  quia  restitutio  fa- 
cienda  est  iuxta  quantitatem  damni 
domino  illati ;  tum  quia  venditio,  facta 
tempore  incrementi,  est  fructus  indu- 
striae  qui  non  debetur  domino:  et  hanc 
sententiam  Salm.  probabilem  putant. 
Sed  mihi  videtur  omnino  verior  oppo- 
sita^quamtenentLug.ispal.isGonc.i^et 
Salm.i5  cumSylv.  Reb.  et  Vil.  Ratio  quia 
resdominosuofructificatjlicetdominus 
fructum  non  percepturus  fuisset.  Nec 
fructus  ille  est  fructus  industriae ,  sed 
fructus  rei:  unde  deductis  expensisto- 
tus  ei  debetur.  Quid,  si  dominus  con- 
sumpturus  fuisset  agnum  tempore  vi- 
lioris  pretii  etapud  furem  creverit  va- 
lor ,  sed  postea  apud  ipsum  decreverit  ad 
pristinum  valorem?  Respondet  Conc.  ^^ 
furem  teneri  ad  restituendum  vilius 
pretium ,  quoniam  restitutio  non  obli- 
gat  nisi  ad  mensuram  damni  illati.  Sed 
id  mihi  videtur  penitus  improbabile  , 
quoniam,  cum  pretium  agni  creverit  a 
quinque  in  beneficium  domini,  et  eo 
tempore  culpabiliter  agnumilli  furnon 
restituerit  damnum  non  fuit  in  quin- 
que,  sed  in  decem,  et  mora  furis  fuit 

(10)  Ibid.  (11)  De  rest.  c.  1.  puact.  5.  §.  2.  n.  S3. 
(12)  D.  18.  sect.  6.  n.  126.  (13)  De  iust.  q.  uu. 
I>.  24.  §.  9.  (14)  T.  7.  pag.  106.  n.  24. 

(lo)  Ibid.  n.  S9.  (_16)  L.  c.  pag.  lOS.  n.  21. 


CAP.  11.  DUa.  VI.  ART. 

quidem  causa  huius  damni;quapropter 
non  5.  sed  10.  lUe  restituere  debet. 

622.  a  10.  Qui  fingens  se  pauperera 
vel  alium  quam  est,  extorsit  eleemo- 
synam,  non  tenetur  restituere,  si  par- 
va  fuerit,  qualis  ostiatim  mendicanti- 
bus  datur ;  secus  si  fuerit  magna ;  tJnc 
enim  quia  subintelligitur  conditio  haec 
(si  pauper  sit)  tenetur  restituere  se- 
cundumMol.  danti;  secundumPal.  vel 
danti  vel  aliis  pauperibus.  Vid.  Esc. '. 

623.  »11.  Qui  in  extrema  necessi- 
tale  consumpsit  quod  ante  acceperat 
commodatum,  conductum  vel  preca- 
rium,  non  tenetur  restituere:  quia  nec 
ratione  rei  acceptae,  cum  ea  nec  in  se 
nec  in  pretio  extet;  nec  ratione  acce- 
ptionis ,  cum  iure  eam  consumpserit ; 
nec  ratione  contractus,  cum  hic  nou 
obliget,  nisi  re  pereunte  tua  culpa. 
Less.  Hurt.  Trull.  Dian.  2.  Imo  proba- 
biliter  ne  id  quidem  quod  ante  illam 
necessitatem  erat  furatus  et  in  ea  con- 
sumpsit,  quiafurtumilli  nonademitius 
quod  ad  rem  in  tali  casuhabebat.  Conc. 
Pal.  Hurt.  Dian.^contraLess.  etVasq., 
sicut  neque,  si  in  ipsa  necessitate  ac~ 
cepisset  et  consumpsisset.  Diana  ^  ex 
Azor.  et  6.  aliis,  contra  Less.  {Vide  qme 
diximus  quaest.  4.).  » 

624.  Certum  est  autem,  quod  mutua- 
tarius,  qui  in  extrema  necessitate  rem 
rautuatam  consurait,  tenetur  adhuc  re- 
stituere  mutuum  ;  quia  tunc  consumit 
rem  propriam,  cum  rei  mutuatae  trans- 
feratur  dominium  in  mutuatarium. 

625.  Quaeritur,  ad  quid  teneatur  e- 
mens  rem  alienam  cum  dubio  an  sit 
venditoris,  et  postmodum,  facta  diligen- 
tia,  dubium  evincere  non  possit.  Di- 
cunt  aliqui  eum  teneri  ad  totam  rem 
reddendam  uni  vel  alteri ,  de  quo  du- 
bitat  an  sit  eius;  vel  pauperibus  si  i- 
gnoretur  persona.  Sed  probabilius  te- 
netur  ad  rem  dividendam  pro  qualitate 
dubii,  cum  ex  una  parte  non  faveat  illi 
possessio  incepta  cum  dubia  fide  et  ideo 
nequit  rem  sibi  totam  retinere :  ex  al- 
tera  parte  non  videtur  aequum ,  eum 

1,1)  T.  3.  e.  2.  c.  6.  n.  109.  (2)  P.  6.  tr.  8.  r.  10. 
(5JL.C.  r.  8.  (4)L.  c.  r.9.  (S)  D.  17.U.80.  ctBl. 
(6)  li.  2.  c.  14.  n.  lo.  (7)  D.  3.  punct.  3.  o.  2. 
i,»)  Loc.  c.  §.  3.  n.  62.  (9)  L.  2.  c.  9.  d.  23. 


11.  DE  RESTITUTIO^a  553 

teneri  totam  restituere ,  cum  dubium 
est  an  res  sit  aliena.  Ita  LugoS  Less.s 
Pal.  7  Salm.  s  cum  Dic.  et  Villal. 

Abt.  III.  An  et  quid  debeat  restitui  pro  iniuria 
iUata  corpori,  v.  g.  per  mutilationein,  occisionem  etc. 
G26.  ^d  quid  teneatur  occisor. 

627.  An  impotens  ad  restituendum  in  uno  ge- 
nere^  teneatur  in  alio. 

628.  Quid,  si  quis,  occidens  Caium,  putarit  oc- 
cidere  Titium.  Et  an  isle  incurrat  irregula- 
ritatem^  aut  excommunicationem  Canonis. 

629.  Quid,  si  quis  incenderit  domum  Titiiy  pu- 
tans  eam  esse  Caii. 

630.  An  valeat  remissio  patris  occisi  in  praeiu- 
dicium  filiorum. 

631.  F^ide  alios  casus.  Quibus  haeredibus  fa- 
cienda  restitutio. 

632.  An  homicida  teneatur  restituere  bona,  quat 
occisus  aliis  dedisset  ex  liberalitate. 

633.  Quid,  si  damnum  islorum  intenderit. 
654.Adquidteneatur  homicida  creditoribus  occisi. 
633.  Quidy  si  homicidium  imputetur  alteri^  et 

hoc  occisor  advertat. 

636.  Quidy  si  hoc  eliam  intendat. 

637.  Ad  quid  teneatur  invasus^  exceden^s  mo- 
Jeramen  inculpatae  tutelae. 

638.  Quid,  si  provocans  occidal  alterum,  pu- 
gnam  acceptantem. 

639.  An  detrahendum  pretium  laboriSy  quem 
occisus  sustinuisset  pro  lucro  amisso. 

626.  «  Resp.  Iniustus  occisor  aut  mu- 
tilator  inconscientiatenetur  tantum  re- 
stituere  pro  damnis  bonorum  fortunae, 
quae  ex  tali  occisione,  vulnere  etc.  di- 
recte  ab  eo  causata  sunt,  iuxta  pruden- 
tis  arbitrium :  praecise  autem  pro  vita, 
membro  vel  cicatrice  nihil  tenetur  re- 
stituere  secundum  rigorem ,  cum  sint 
bona  altioris  ordinis,  quae  pecunia  ae- 
stimari  non  possunt.  Ita  contra  Sotura 
Sylv.  etc.  probat  Less.9.  Vide  Lay.io.» 

627.  Quaeritur  an  impotens  ad  resti- 
tuendum  in  uno  genere  bonorum  tenea- 
tur  restituere  in  altero  inferiori,  puta, 
si  quis  hominera  occidit  aut  vulneravit 
aut  infaraavit,  teneatur  pecuniam  dare, 
si  uequeat  aliter  damnum  compensare. 
Adest  duplex  probabilis  sententia. 

Prima  affirmat  cum  Soto  »  Cai.  <2. 
Item  Sylv.  Mercad.  Arm.  Arag.  etc.  a- 
pud  Lugo  13.  Et  pro  hac  sententia  vi- 
detur  esse  d.  Th.i^^qui  ait:  Cum  aliquis 
alicui  abstulit  membrumy  debet  ei  com^ 
pensare  vel  in  pecunia  vel  in  aliquo  ho~ 
nore.  Idem  repetit  ^^  loquens  de  resti- 

(10)  L.  3.  i.  3.     (11)  De  iust.  I.  4.  q.  6.  a.  3.  ail  3, 

(12)  Siim.  V.  RestiUilio,  c.  2.  (13)  D.  II.  sect, 
1.  n.  4.          (14)  2.  2.  q.  42.  art.  2.  a.l  I. 

(13)  ibid,  aJ  2. 


554  LIB.  III.  TRACT.  V.  Dfi 

tutione  famae :  Vel  si  non  possit  famam 
restituere  debet  ei  aliter  recompensare. 
Ratio  quia  qui  non  potest  totum  da- 
mnum  tenetur  saltem  compensare  par- 
tem  quam  potest. 

Secunda  sententia  vero  communior  et 
probabilior  negat,  eamque  tenent  Les- 
sius  1  Lugo  2  Laym.  3  Bon.  ^  Sanch.  5 
Croix^  Spor. '  Salm.  8  cum  Bann.  Vas- 
quez  Vict.  FiU.  Petro  Navarr.  etc.  Ac 
probabilem  putat  p.  Conc.  ^.  Probatur 
4 .  Exod.  10  ubi  dicitur  quod,  convale- 
scente  vulnerato,  innocens  erit  qui  per- 
cusserit,  ita  tamen^  utoperas  eius  et  im- 
pensas  in  medicos  restituat.  Ergo  suf- 
ficit  restituere  tantum  damna  in  bonis 
illata ,  quin  sit  obligatio  restituendi  a- 
liquid  pro  vulnere;  alioquin  (bene  ar- 
guit  Lugo)  percussor  non  dicereturin- 
nocens.  Probatur2.  ex  iure  civili "  ubi 
dicitur  vulnerans  teneri  ad  expensas 
curationis  et  mercedes  quibus  caritu- 
rus  est  vulneratus  :  Cicatricum  autem 
aut  deformitatis  nuUa  fit  aestimatio ; 
quia  liberum  corpus  nullam  recipit  ac- 
stimationem.  Probatur  3.  ratione,  quia 
iustitia  commutativa  obligat  ad  resti- 
tuendum  iuxta  aequalitatem  damni  il- 
lati ,  ubi  autem  restitutio  facienda  sit 
in  genere  diverso,  i^ulla  adest  aequali- 
tas,  nec  uUa  erit  unquam  compensatio 
damni:  per  quamcumque  enim  pecu- 
niam  damnum  minime  reparabitur  ne- 
que  in  toto  neque  in  parte :  et  sic  re- 
spondetur  oppositae  sententiae.  Com- 
muniter  tamen  praefati  aa.  monent  con- 
gruum  esse  ut  confessarius  imponat 
poenitenti  pro  poenitentia  vel  ex  ae- 
quitate  aliquid  laeso  elargiendum. 

« 1 .  Qui  occidit  ebrius  alium,  si  ebrie- 
tas  non  fuit  culpabilis  et  voluntaria,  vel 
licet  fuerit  talis,  si  tamen  homicidium 
vel  non  praeviderit  vel  diligentiam  de- 
bitam  adhibuerit  ad  cavendum,  non  te- 
neturad  restitutionem;  tenetur  autem 
si  praeviderit  et  non  caverit.  Bon.  12. 

(1)  h.  2.  c.  9.  dub.  23.  u.  141.  (2)  Loc.  c.  n- 
S.  et  disp.  IS.  u.  25.  (5)  1 .  5.  scct.  '6.  tr.  5.  p. 
5.  c.  6.  n.  2.  (4)  D.  2.  q.  nU.  sec.  2.  p.  10.  n.IO. 
(3)  Cons.  1.1. c.  4.  d.  1.  n.7.  (G)  L.  3.  p.  2.n.2a9. 
(7)  De  8.  praec.  c.  6.  n.  127.  (8)  De  rest.  c.  2. 
pnnct.  6.  n.  80.  et  c.  4.  puuct.  9.  ^.  5.  n.  142. 
(9)  T.  7.  p.  110.  n.  7.  (10)  C.  21.  v.  19. 


VII.  PUAEC.  DECAL. 

»  2.  QuiocciditCaium  putansesse  Ti- 
tiumteneluradrestitutionem,quiaactio 
ista  est  Caio  iniuriosa.  Bon.i^  comm.  » 
628.  Quaeritur  1 .  an  occidens  Caium 
putans  se  occidere  Titium,  teneatur  ad 
restitutionem.  Affirmat  Bus.  hic  cum 
communi.  At  negant  alii,  quia  homici- 
dium  respectu  Caii  est  mere  casuale  et 
involuntarium.  De  hoc  vide  in  quaest. 
seq.  dicenda  quae  ad  idem  coincidunt. 
Sed  hic  dubium  fit  an  incurrat  excom- 
municationem  canonis  qui  volens  oc- 
cidere  clericum  Petrum  per  errorem 
invincibilem  occidit  clericum  Paulum. 
NegatDianai^  cum  Suarez'5  Conc.i^  et 
probabile  vocat  Tamb.*''.  Ratio  quia  re- 
spectuPauIi  percussio  illa  non  fuit  vo- 
luntaria,  sed  mere  casualis  et  affecti- 
va;  solus  autem  affectus  percutiendi 
Petrum  fuit  voluntarius,  sed  solus  af- 
fectus  non  est  sufficiens  ad  ioducendam 
excommunicationem.  Probabilius  ta- 
men  dicunt  incurrere  Sanchez  ^s  cum 
Cord.  et  Cov.  Viva  i»  Bon.  20  cum  Mol. 
Reb.  et  aliis  communiter,  ut  fatetur  i- 
pse  Tamb.2i.  Ratio  quia  oocidens  cle- 
ricum  ideo  incurrit  excommunicatio- 
nem,  quoniara  iniuriam  irrogat  statui 
clericali;  qui  autem  unum  clericum  pro 
alio  percutit,  licet  erret  in  persona,  iam 
laeditstatum  clericalem,  quia  clericum 
vult  laedere  et  de  facto  clericum  lae- 
dit.  Sed  dices,  cur  iste  excommunica- 
tionem  canonis  incurrit  et  non  obliga- 
tionem  restitutionis.  Respondeturrdif- 
ferentia  est,  quia  restitutio  non  debe- 
tur  personae  nisi  ob  iniuriam  perso- 
nae  illatam;  sed  excommunicatio  in- 
curritur  ob  iniuriam  factam  statui  ec- 
clesiastico,  quae  in  hoc  casu  iam  ad- 
est;  et  quamvis  respectu  Pauli  sit  ac- 
cidentalis  et  materialis,  respectu  vero 
status  est  substantialisetformalis.  Tan- 
to  magis  puto  occisorem  in  eo  casu  non 
excusari  ab  incurrenda  irregularitate, 
utdicit  Sanch.22cumCov.Cordub.  Led 

(11)  L.  Gn.  fl.  de  his  qui  elTud.  etc. 

(12)  D.  2.  q.  ult.  sect.  2.  p.  1.  (13)  Loc.  c. 
(14)  P.  9.  tr.  4.  r.  51.          (13)  De  censur.  J.  22 
secl.  1.  n.  84.                         (16)  T.  3.  d.  S3.  0.  5. 
(17)  Dec.  I.  6.  c.  4.  §.  5.  n.  29.  (18)  Dc  malr, 
1.  9.  a.  32.  n.  23.     (19)  De  rost.  q.  7.  a.  1.  n.  7. 
(20)Decens.d.l.q.2.p.l.n.20.(2l)N.28.  (22)L..c. 


CAP.  n.  DCB.  VI.  ART. 

Vega  etc.  contra  Fill. '  Spor.  2  et  Tam- 
bur.  3  cum  Con.  Henr.  el  Farinac.  qui 
afferunt  pro  se  quamdam  declaratio- 
nem  s.  c.  conciliiann.'l587.  apDian. '' 
nbi  declaratum  fuit,  quod  mandans  oc- 
cidere  Petrum  non  incurrit  irregulari- 
tatem  si  mandatarius  errans  occidat 
Paulum.  Sed  respondetur:  in  hoc  casu 
ideo  mandantem  non  esse  irregularem, 
quia  respectu  occisionis  Pauli  non  pot- 
est  dici  quod  ille  fuerit  verus  mandans, 
cum  mors  Pauli  accidat  omnino  per  er- 
rorera  mandatarii,  non  propter  manda- 
tum;  sed  qui  unum  pro  alio  occidit  ve- 
rus  dicitur  homicida.  Nec  obstat  dice- 
re  quod  si  quis  proiiciens  lapidem  vult 
occidere  inimicum  et  occidit  mere  ca- 
sualiter  amicum,  non  incurrat  irregu- 
laritatem,  ut  dicunt  Bon.  5  cum  Suar. 
et  Sayr.  Sic  etiam  dicendum  de  eo  qui 
Tolens  pugione  occidere  inimicum,  ca- 
su  occidit  amicum.  Sed  respondeo :  in 
primo  casu  lantum  adest  pravus  affe- 
clus,  non  autem  externum  homicidium, 
cum  occisio  illa  omnino  accidat  prae- 
ter  voluntatem;  et  in  casu  nostro  adest 
affectus  et  homicidium  externum,  cum 
occisor  velit  interficere  hominem,  etde 
facto  hominem  interficiat,  licet  erret 
in  persona. 

629.  Quaer.  2.  An  autem,  si  quis  ve~ 
lit  incenderedomumTitii  inimici  etin- 
cendat  domum  Caii  amici,  teneatur  Caio 
restituere  damnum. 

Prima  sententia  cum  Bon.  Haunold. 
et  aliis  apud  Croix  6  absolute  affirmat. 
Ratio,  quia  omnis  actio  contra  iusti- 
liam,  executioni  mandata  cum  adver- 
lentia,  parit  onus  restitutionis;  nec  ex- 
cusat  error  personae  domini,  cum  er- 
ror  sit  tantum  circa  quaUtatem,  non 
circa  substantiam. 

Secunda  sententia  cnm  Leand. '  Mol.  8 
Tamb.9  Spor.ioLugoi'  Croix  12  cum  a- 
liis  doctis  iunioribus,  et  praesertim  do- 
ctissimo  magistro  meo  illustriss.  epi- 
scopo  Torno,  negat  eum  teneri  ad  re- 
stilutionem,  modo  is  non  intenderit,  ne 
confuse  quidem,  incendere  domum  al- 

(1)  T.  20.  c.  3.  q.  10. 

(2)  Dc  u.  pracc.  c.  o.  n.  208. 

(3)  Loc  c.  n.  2S.        (4)  Loc.  c.        (.'>)  Loc.  c. 
(6)  L.  S.  p.  2.  H.  200.  (7)  T.  10.  q.  28. 


III.  DE  RESTITUTIONE  b55 

terius  quam  Titii;  uempe  si  non  fuerit 
sic  animo  actualiter  saltem  implicite 
comparatus,  quod  etiamsi  scivisset  do- 
mum  esse  Caii,  adhuc  incendisset,  quia 
tunc  censetur  damnum  intulisse  Caio, 
non  ut  Caio,  sed  ut  domino  domus;  et 
ideo  tunc  cuique  domino  damnum  re- 
sarcire  debet.  Secus  vero  si  nuUum  a- 
lium  intenderit  laedere,  quam  Titium 
inimicum,  invincibiliter  credens  do- 
mum  esse  Titii.  Ratio  quia  ad  obliga- 
tionem  restitutionis  quae  oritur  ex  da- 
mnificatione  principaliter  facta  propter 
iniuriam,  requiritur  iniuria  formalis; 
nec  sufficit  iniuria  materialis  et  solum 
effectiva  sine  animo,  sicut  nec  sufficit 
iniuria  tantum  affectiva,  opere  exteruo 
non  completa,  ut  esset  haec;  cardinalis 
de  Lugo  enim  sic  loquitur:  Gum  ego  in- 
tendo  damnum  inferre  Titio,  animo  illi 
tantum  iniuriam  irrogandi,  quocum- 
que  alio  excluso;  si  postea  per  erro- 
rem  invincibilem  laedam  Caium,  iniu- 
ria  respectu  Caii  non  est  formalis  et  af- 
fectiva,  sed  dumtaxat  materialis  et  ef- 
fectiva,  ac  mere  accidentalis,  cum  mihi 
non  fuerit  animus  eum  laedendi,  nec 
in  particulari  nec  in  generali ;  et  ideo 
non  teneor  illi  restituere  damnum  quod 
oritur  ex  iniuria.  Nec  obstat  dicere  quod 
ad  obligationem  restitutionis  satis  sit 
intendere  aliquam  actionem  iniustam 
et  eam  exequi;  nam  respondent  dd.  ci- 
tati  quod  ad  onus  restitutionis,  ratione 
damnificationis,  non  sufficiat  sola  actio 
materialiter  iniusta,  sed  insuper  requi- 
ratur  actio  formaliter  seu  voluntarie 
iniuriosa  in  alterum  qui  laeditur.  Haec 
autem  actio  iniuriosa  voluntaria  deest 
in  casu  nostro,  cum  accidat  actio  prae- 
ter  intentionem,  quae  non  est  alicui 
formaliter  iniuriosa:  si  enim  intendam 
tantum  laedere  Titium,  et  quemcum- 
que  alium  excludam,  tunc  neminem  vo- 
luntarie  offendo;  non  Titium,  quia  de  fa- 
cto  is  non  laeditur;  non  alterum,  quia 
respectu  istius  meaactio  estprorsus  in- 
voluntaria,  et  ideo  error  est  circa  sub- 
stantiam.  Et  ob  eamdem  rationem  idem 

(8)  T.  3.  d.  127.  n.  4.       (9)  Dec.  i.  8.  tr.  3.  $.  6 
11.  2.  vcib.  Dixi.     (10)  Tr.  4.  de  rest.  e.  2.  u.  139, 
(li)  Dc  iust.  d.  17.  u.  78.  et  d.  18.  n.  86. 
(12)  L.  3,  i-.  2.  n.  200, 


£)56  LIB.  III.  TRAGT.  V.  Z 

dicunt  Sporer  <  Fill.  2  Croix  3  Leand.  * 
Tamb.  ^  (  contra  Bon.6  cum  Cov.  Gom. 
et  Sanch. '  Suar.  etc. )  de  eo  qui  occi- 
dit  amicum  invincihiliter  credens  eum 
esse  suum  inimicum.  Nec  obstat  textus 
in  l.  30.  Eum  qui  §.  Si  iuravero,  ff.  de 
iureiur.,  ubi  dicitur,  quod  si  (juis  lae- 
ditur  ab  aliquo  qui  putat  eum  esse  a- 
lium,  is  habeat  in  illum  actionem  da- 
mni.  Nam  respondetur  id  procedere  in 
foro  externo,  ubi  praesumptio  scieu- 
tiae  personae  laesae  stat  contra  laeden- 
tem,  cui  fides  minime  praestatur  si  as- 
serat  se  alium  voluisse  offendere ;  non 
vero  in  foro  interno,  ubi  laedens  certus 
est  se  alium  ofFendisse  pro  eo  quem  of- 
fendere  intendebat. 

Idem  etiam  dicuut  de  furto  Molin.  s 
Lug.9  Spor.io  et  probabile  putantLeand. 
et  Tamb.ii.  Ait  enim  Lugo  quod  si  fur, 
rem  iniuste  accipiendo  vult  illam  ab- 
solute  possidere,  tunc  saltem  in  con- 
fuso  velit  iniuriam  inferre  domino,  qui- 
cumque  ille  sit:  secus  vero,  inquit,  si 
acciperet  sub  expressa  conditione ,  si 
res  sit  v.  gr.  principis;  quia  tunc  non 
intendit  absolute  possidere.  Sed  huic 
doctrinae  non  acquiesco  et  adhaereo 
sententiae  quam  tenet  Sanch.12.  In  furto 
enim  non  attenditur,  cui  voluerit  fa- 
cere  iniuriam,  sed  an  vere  volueritrem 
accipere  invito  domino,  cum  in  hoc  vi- 
deatur  differre  obligatio  restitutionis  ob 
damnificationem,  a  restitutione  ob  fur- 
tum:  nam  in  damnificatione  principa- 
liter  intenditur  iniuria  in  personam  do- 
mini,  et  aecessorie  illius  damnum ;  in 
furto  autem  principaliter  intenditur  lu- 
crum  iniustum,  et  accessorie  iniuria 
domini;  et  ideo  error  domini,  in  casu 
furti,  videtur  esse  circa  qualitatem,  in 
casu  vero  damnificationis  circa  sub- 
stantiam. 

630.  «  3.  Si  laesus  ante  mortem  0- 
mnia  remiserit,  ad  nihil  tenetur  occi- 
sor:  quia  filiis  non  fit  iniuria  in  bonis, 
nisi  quateuus  laedantur  in  patre  con- 
Ira  eius  voluntatem  (volenti  enim  non 

(1)  De  S.  piaec.  c.  5.  n.  20G.  (2)  Tr.  20.  c.  3. 
<|.  10.  (5)  L.  o.  p.  2.  n.  201.  (4)  Loc.  c. 

(8)  L.  6.  c.  4.  §.  3.  n.  51.  (6)  L.  c.  n.  8. 

(7)  L.  9.  d.  32.  n.  27.  (8)  Loc.  c. 

f»)  D.  17.  n.  78.     (10)  Tr.  4,  Je  icsl.  c.  2.  u.  139. 


E  VII.  PR.\EC.  DECAL. 

flt  iniuria);  ergo,  sicut  per  eum  ius  a- 
cquirunt,  sic  etiam  id  amittunt:  etsi 
non  recte  faciat  parens,  si  filii  valda 
egeant.  Less.^3(Ita  etiam  Salm.  i<  cum 
Sanch.  Sot.  Bonac.et  communiter  con- 
tra  Croixis  cum  Lugo:  Facta  autem  re- 
missione  iniuriae,  non  intelligitur  fa- 
cta  remissio  damnorum.VideSaIm.i6). 

631 . »  4.Etsi  praecise  pro  vita,  mem- 
bro,  occisione  non  sit  obligatio  resti- 
tuendi:  per  sententiam  tamen  iudicis 
cogitur  iniurians  satisfacereproiniuria. 
»  5.  Consilium  est,  ut  confessarius  pro 
his  iniungat  eleemosynas  et  missas  pro 
salute  occisi. 

»6.  Si  occisus  vel  mutilatus  fuerit 
servus  vel  animal,  tunc  etiam  pro  vita 
et  membris  facienda  est  restitutio,  quia 
horum  vita  pretio  aestimatur;  ac  proin- 
de  tantum  debet  restitui  quanti  potuis- 
set  vendi ;  et  pro  mutilatione  vel  cica- 
trice,  quanto  pluris  venderetur. 

»  7.  Pro  expensis  funeris  nihil  re- 
stituitur;  quia  illae  aliquando  facien- 
dae  tandem  fuissent;  nisi  forte  occasio- 
ne  illatae  necis,  v.  gr.  extra  patriam, 
maiores  fieri  oportuerit. 

»  8.  Restitui  debent  impensae  factae 
in  curationem  et  medicamenta  vulne- 
rati  vel  occisi.  Fill.  ^^. 

»  9.  Item  lucra  quae  ex  mutilatione 
vel  vulneratione  cessarunt ;  non  qui- 
dem  tam  in  solidum,  ac  si  de  facto  es- 
sent  acquisita,  sed  pro  maiore  aut  mi- 
nore  spe  quam  laesus  habuerit  illa  a- 
cquirendi.  VideTrulI.  is. 

»  10.  Si  homicida  a  magistrato  ple- 
ctatur,  verius  est  eum  adhuc  teneri  ad 
damna  resarcienda,  cum  morte  sua  tan- 
tum  satisfaciat  iustitiae  publicae,  non 
haeredibusoccisi;  qui  tamen  cum  ple- 
rumque  aliud  non  exigant,  videntur 
esse  contenti,  ac  proinde  haeredes  ho- 
micidae  ad  nihil  tunc  tenentur.  Fill.i^. 

»11.  Debet  autem  restitutio  fieri  tan- 
tum  parentibus  interfecti,  filiis  et  uxo- 
ri:  quia  hi  soli  directe  laeduntur,  cum 
moraliter  censeantur  una  persona  cum 

(11)  Loc.  c.  (12)  Dcc.  I.  2.  c.  23.  n.  137. 

(13)  L.  2.  c.  9.  d.  26.  (14)  De  rost.  c.  2. 

piiuct.  8.  n.  113.  (lo)  L.  5.  p.  2.  n.  310. 

(18)  Ilyul.  n.  112.  (17)  T.  32.  c.  8.  n.  202. 

(18)  L.  7.  c.  8.  d.  5.     (19)  L.  e.  n.  214. 


CAP.  II.  DUB.  VI.  ART 

occiso.  Nisi  tamen  occiderit  animo  et- 
iam  nocendi  aliis;  nam  tunc  etiam  his 
eum  restituere  teneri  dicit  card.Lugo* 
ex  Less.  Vide  Trull.  2.  » 

Quaeritur  1 .  Quibus  haeredibus  te- 
neatur  homicida  restituere  damna.  Et 
quaenam  damna  restituenda  sint.  Ger- 
tum  est  1 .  quod  haeredibus  necessariis, 
nt  filiis,  parentibus  et  etiam  uxori,  re- 
stituendum  est  damnum  etlucrumces- 
sans,  non  tantum  illud  quod  cessavit  in 
vita  occisi,  sed  etiam  post  eius  mor- 
tem,  iuxta  tempus  quod  defunctus  ve- 
risimiliter  victurus  creditur,  attenta 
aetate,  valetudine  etc,  ut  recte  docet 
Sanch.  3  cum  Panorm.  Gom.  Ang.  Pa- 
lao  etc.  Sed  hoc  lucrum  non  est  resti- 
tuendum  integrum  In  re,  sed  iuxta 
spem,  ut  idem  Sanchez  bene  adverlit 
cum  s.  Thom.  Nav.  Sot.  Salon.  Arag.  et 
aliis,  contraPanorm,  Gom.  et  alios.  Cer- 
tum  est  2.  quod  restitueudum  est  hae- 
redibus  non  necessariis  omne  debitum 
reale  contractum  cum  defuncto  ante  i- 
psius  obitum,  nempe  damnum  eius  bo- 
uis  irrogatumper  occisionem  et  lucrum, 
quod  amisit  vulneratus  tempore  quo  vi- 
xit:  non  autem  lucrum  quod  cessavit  a 
tempore  mortis,  cum  id  non  fuerit  de- 
bitum  reale  cum  defuncto  contractum, 
ut  dicunt  Sot.  et  alii  dd.  apud  Sanch.  * 
et  consentit  CroixS;  dicit  autem^quod 
si  nullus  superfuerit  haeres,  restitutio 
dictorum  debitorum  realium  facienda 
sit  pauperibus.  Addit  etiam  Croix  ^  quod 
si  uxor  (et  idem  dicendum  esset  de  fl- 
liis  et  parentibus)  postea  aeque  com- 
mode  nupserit,  vel  si  quis  ipsi  alimenta 
praestiterit,huicnihilrestituendum  sit, 
quia  tunc  reipsa  non  patitur  damnum. 

633.  Quaeritur  2.  An  homicida  tenea- 
tur  restituere  fratribus,  consanguineis 
vel  aliis  bona  quae  occisus  illis  proba- 
biliter  daret,  si  viveret.  Tres  sunt  «en- 
tentiae. 

Prima  universe  affirmat ,  quia  illi 
quamvis  ius  uon  haberent  ad  talia  bo- 
na,  habent  tameu  ius  ne  vi  impeditus 

(1)  De  iust.  d.  11.  n.  8.  (2)  L.  c.  d.  4. 

(5;  Coas.  L.  1.  c.  4.  d.  2.  n.  iO.  (4)  h.  c.  dub, 
5.  11.  9.  (S)  L.  3.  p.  2.  11.  509.  (6)  Ibid. 

(7)  Eed.  n.  309.  (8)  De  ipstil.  c.  2.  p.  8.  u.  lOo. 
'9}  T.7.^.  2ii.  n.  18.    (iO)  Dict.  1.  n.  107.  el  1U8. 


III.  DE  RESTITUTIONE  OOT 

fuisset  defunctus  quomiuus  ea  ipsis  e 
largiretur.  Ita  Vasq.  Scot.  Azor.  et  aUi 
apud  Salm.8. 

Secunda  dicit  restitutionem  deberi 
tantum  fratribus,  praeter  parentes,  u- 
xorem  et  filios. 

Tertia  et  quidem  probabilior  sen- 
tentia  quam  tenent  Bus.  infra  num.  13. 
cum  Less.  et  TruU.  item  p.  Conc.  9  et 
Salm.  10  cum  Soto  Lugo  Fill.  Bon.  etc. 
docet,  nihil  deberi  aliis,  nisi  parenti- 
bus,  filiis  et  coniugi,  etiamsi  homicida 
illorum  damna  praevideret.  Nec  obsta- 
re  aiunt  Salm."  et  Lugoi2  id  quod  di- 
cit  Sanch.13  esse  semper  contra  iusti- 
tiam  impedire  vi  aliquem  a  consecu- 
tioue  boni,  cum  huiusmodi  impeditio 
praevidetur:  nam  respondent,  iusti- 
tiam  non  obligare  ad  non  apponenda  ea 
(etiam  vi  vel  fraude)  ex  quibus  per  ac- 
cidens  et  remoJ;e  sequitur  aliquod  da- 
mnum,  quia  tunc  vis  autfraus  non  cen- 
setur  es«e  illius  causa  nec  physica  nec 
moralis.  Regula  autem  qua  quis  habet 
ius  ne  Vi  impediatur  a  consecutione 
iusti  boni,  obtinet,  quando  directe  in- 
tenditur  illius  damnum,  non  vero  si  e- 
veniat  per  accidens. 

633.Gontra  autem  dicunt  Salmant.i* 
cum  Caiet.  Mol.  etc.  teneri  homicidam 
ad  restituendum,  si  damna  illorum  in- 
tenderet.  Sed  concedunt,  satis  esse  pro- 
babilem  sententiam  oppositam,  scilicet 
eum  tunc  etiam  ad  nihil  teneri,  cum 
deflciat  ibi  opus  externum  contra  iusti- 
tiam  erga  damnificatos,  ut  tenent  San- 
chez  Sot.  TruII.  Dic.  Bon.is  iaxta  dicta 
supra  n.  583.:  sed  huic  sententiae  ne- 
queo  acquiescere;  nam  occidens  animo 
nocendi  directe  aliis,  certe  peccat  con- 
tra  iustitiam  erga  illos,  cum  quisque 
habeat  ius  ne  vi  impediatur  a  conse- 
cutione  iusti  boni.  Tunc  enim  occidens 
iam  opere  iuiusto  externo  laedit  illos, 
et  eum  ideo  teneri  eos  indemnes  red- 
dere  recte  dicunt  p.  Conc.is  Tamb.i^ 
cum  Less.  et  Viva  i^  Croix  i^  Elb.  cura 
Henr.  et  IUs.  Neque  hic  valet  dicere 

(11)  Cit.  n.  108.     (12)  Disp.  11.  n.  117.  (13)  Cons. 
I.  1.  c.  4.  d.  3.  n.  11.     (14)L.  c.     (IS)  Dict,  n,  108. 
(IG)  L.  c.     (17)  De  rest.  ex  liomic.c.4.  g.  3.  u.  15. 
(18)  Dc  restit.  q.  7.  a.  1.  n.  8.  in  iine, 
191  L.  3.  -   2.  *    " 


f)58  LIB.  III.  TRACT 

quod  si  hic  tenetur  ad  restitutionem, 
cur  non  tenebitur  Is  qui  impedit  alte- 
rum  ex  odio  a  consecutione  iusti  boni, 
quem  dictum  est  supra  n.  584.  non  te- 
neri?  Respondetur  quod  ille  non  tene- 
tur,  quia  malitia  fuit  omnino  interna 
pravae  voluntatis  odientis-,sed  hic  pro- 
diit  in  vim  externe  iniustam,  prout  est 
homicidium  debitoris ;  quisque  autem 
habet  ius  ne  vi  privetur  iusto  bono,  et 
ideo  tenetur  homicida  ad  restituendum 
ipsi  damnum. 

634.  «  12.  Etsi  probabile  sit  deberi 
etiam  restitutionem  creditoribus  occisi, 
si  quod  damnum  illis  ex  ea  caede  ob- 
venerit-,  contrarium  tamen  etiam  pro- 
babile  (saltem  secundum  limitationem 
casus  praecedentis)  est,  cum  occisio  il- 
la  non  sit  directe  causativa  illius  da- 
mni.  Vide  Laym.  <.  » 

In  hac  quaestione,  scilicet  an  homi- 
cida  teneatur  restituere  creditoribus 
occisi  damnum  eis  illatum,  tres  sunt 
sententiae. 

Prima  dicit  eum  teneri,  si  homicida 
praeviderit  eorum  damnum.  Ita  Sanch. 
et  Tap.  apud  Salm.  2, 

Secunda  dicit  eum  teneri,  sive  prae- 
viderit  sive  non;  quia  creditorea  ius 
habebant  exigendi  sua  credita  ab  oc- 
ciso.  Mol.  et  Laym.  ap.  Salm.  3. 

Tertia  sententia  autem  quam  tenet 
Tamb.^  cum  Less.Soto  Bec.Dicast.  elc. 
Salm.  5  et  Viva  ^  docet,eum  non  teneri 
ad  restitutionem,  etiamsi  praeviderit 
damnum,  modo  non  intenderit,  quia  da- 
ranum  illorum  tunc  evenil  per  accidens. 
Secus,  si  damnum  creditorum  directe 
intendisset,  ut  Tamb.  '  et  Viva;  et  hoc 
recte  vocat  communius  et  probabilius 
p.  Conc.  8  iuxta  mox  supra  dicta  num. 
praeced. 

«13.  Non  tenetur  occisor  aliquid  eis 
restituere,  quos  occisus  alebatex  libe- 
ralitate,  quia  damnum  illorum  per  ac- 
cidens  sequitur.  Less.  9  TrulL  i"  {Vide 
mox  dicta  n.  632. ). 

(2)  De  rest.  c.  2.  puucu  8. 
(4)  De  rest.  c.  4.  $.  5.  n.  12. 
(6)  De  reslit.  q.  7.  a.  I.  n.  8. 

(8)  T.  7.  p.  214.  n.  10. 
(10)  Loc.  c.     (11)  D.  2.  q. 


V.  DE  VII.  PRAEC.  DECAL. 

»14.  Nec  teneiur  ad  damna  quae  v. 
gr.  provenient  ex  morte  alicuius  inno- 
centis  qui  per  errorem  putaretur  ho- 
micidium  fecisse,  et  sic  captus  plecte- 
retur;  quia  huius  mors  non  directe  cau- 
saretur  ab  ipso,  sed  per  accidens  et  ex 
errore  vel  malitia  accusatorum.  Vide 
Bon.n.  » 

635.  Quaer.  1 .  An  tenearis  restituere 
damnum  alteri  obveniens  ex  tuo  homi- 
cidio,  nempe,  si  illi  crimen  imputetur. 
Respondet  Less.  <2  quod  certe  ad  nihil 
teueris,  si  non  advertas  ad  damnum  il- 
li  eventurum.  Quid,  si  advertas?  Nav. 
apud  Sanch.  ^^  aliique  apud  Less.*^  di- 
cunt  te  teneri  ad  restitutionem,  quia 
tunc  fuisti  causa  efficax  damni.  Proba- 
bilius  tamen  negant  te  teneri  Lessius  •* 
cum  SotoLopez  et  aliis,  item  Sanch.i^ 
Tamb.  i'.  Ratio  quia  non  censetur  al- 
teri  iniuriosa  actio  illa  ex  qua  prove- 
nit  damnum  non  ex  se,  sed  ex  errore 
aliorum,  licet  error  praevideatur,  mo- 
do  tamen  (ut  bene  limitat  Less.  *3  Tam- 
bur.<!>  etCroix2t)  actio  illa  exterior  noa 
sit  talis  ut  ea  eiusque  circumstantiae 
proxime  influant  moraliter  ad  impu- 
tationem  in  tertium,  puta,  ut  dicunt 
Viva  21  Tambur.  et  Croix  22,  si  occidas 
indutus  vestibus  vel  armis  Pauli,  vel 
in  domo  aut  agro  aut  cum  famulis  Pau- 
li.Nisi(addunt  tamen  Less.23etPetsch. 
apud  Croix)  quis  in  huiusmodi  actio- 
nibus  utatur  iure  suo ;  quia  tunc  ne- 
mini  infert  iniuriam,  quamvis  peccare 
possit  contra  caritatem,  si  tunc  parum 
ipsius  intersit  iure  suo  uti. 

636.  Sed  maius  dubium  fit,  si  non 
solum  advertas,  sed  etiam  intendas  ut 
homicidium  tuum  alteri  imputetur. 
Lugo24cum  Cai.  Ricc.  Cord.  Ang.  elc. 
(Etidem  sentitViva^s  sibi  nou  bene 
congruens  cum  dictis  a  se  26)  affirmat,  te 
tunc  teneri  ad  restitutionem ;  quia  li- 
cet  tua  actio  sit  causa  remota  imputa- 
tionis,  tua  tamen  prava  intentio  nocen- 


(1)  L.  c.  n.  4. 
n.llO.      (5)  Ibid, 
(S)  Dicl.  1.  n.  11. 
(7)  Dict.  1.  u.  15 
(9)  L.  2.  c.  9.  a.  26, 
a\l.  sect.  2.  p.  2.     (12)  L.  2  -.   0.  duk  IS.  ti.  ! ":  f( 


(13)  Cons.  1.  1.  c.  4.  dub.  B.  n.  6.     (14)  L.  2.  c. 
9.  n.  111.  (13)  Dict.  n.  111.  (16)  N.  7. 

(17)  Dec.  1.  G.  c.  4.  S.  1.  n.  3.         (18)  N.  114. 
(19)  M.  4.        (90)  L.  5.  p.  2.  n.  1S7.         (21)  D« 
lestit.  q.  7.  a.  1.  n.  8.       (22)  L.  t.t.       (25)  L  c. 
(24)  De  iusl.  disp.  8.  n.  73.  (23)  Loc    c. 

C2IV    O    1.  a(t   1.  o.  K 


fiAP.  II.  DUB.  VI.  ART 

di  efficit  ut  sit  causa  moralis  illius  da- 
mni.  Verum  adhuc  probabilius  puto 
nec  etiam  eo  casu  te  teneri,  ut  docent 
Less.  <  Sanch.  2  cum  Angles  Tamb.  et 
Croix  5  cum  Diana  etc.  Ratio  quia  sem- 
per  ac  actio  ex  se  vel  ex  suis  circum- 
stanliis  non  sit  proxime  causans  impu- 
tationem,  ut  supra  explicatum  est,  in- 
tentio  prava  iuxta  communiorem  sen- 
tentiam  non  efficit  ut  sit  iniustum  il- 
lud  opus  quod  de  se  externe  graviter- 
que  non  est  iniustum  respectu  tertii. 
Sed  dices,  sicut  quis  occidens  hominem 
ut  noceat  fratribus  aut  aliis  quibus  iUe 
benefaciebat,  licet  ex  liberalitate  pro- 
utdiximus  n.  633.,  te^ietur  eis  damnum 
restituere ;  sic  etiam  tenetur  qui  alium 
occidit  ut  alteri  homicidium  imputetur. 
Sed  respondetur,  difiFerre  casum;  nam 
ibi  damnum  fratrum  illorum  per  se 
necessario  et  proxime  erat  coniunctum 
cum  morte  benefactoris ;  at  in  casu 
praesenti  damnum  eius  cui  imputatur 
homicidium  non  est  necessario  per  se 
et  immediate  coniunctum  cum  morte 
occisi,  sed  remote  et  mere  per  acci- 
dens,  cum  proprie  pendeat  ex  iudicio 
aliorum  putantium  ob  extrinsecas  con- 
iecturas,  ipsum  fuisse  homicidam.  Un- 
de  hic  homicidium  est  tantum  occasio 
imputationis,  non  vero  causa,  quia  non 
influit  proxime  et  directe. 

637.  Quaer.  2.  An  teneatur  ad  resti- 
tutionem  damni  invasus  qui  excedit 
moderamen  inculpatae  tutelae.  Negant 
Sot.  Mol.  Sylv.  Angl.  etc.  apud  Lugo  * 
et  Tamb.  probabiie  putat;  quia  tunc 
invasor  censetur  cedere  iuri  suo.  At- 
tamenLugo^et  Croix^  cum  Sanchez 
Navarr.  Vasq.  et  aliis  communiter,  pro- 
babilius  putant  eum  teneri  ad  totum 
damnum,  quia  excedendo  iam  gravem 
iniuriam  alteri  infert,  et  invasor  uli- 
que  habet  ius  ut  a  nemine  ex  privata 
auctoritate  iniuste  occidatur. 

638.  Censet  autem  Suar.  ap.  Croix ' 
quod  si  quis  provocet  alterum  ad  pu- 
gnam,  el  illo  acceptaute  occidat,  te- 

(1)  N.  IIS.  (2)  N.  9.  (3)  N.  1S6. 

(4)  Di8i>.  9.  n.  81.  (S)  K.  SO. 

(6)  L.  3.  p.  2.  n.  30S.      (7)  L.  3.  p.  2.  n.  307. 
(8)  Probabililer  tamea  Lugo  cum  Vasq.  ct  aliis 
(cnntia  Siiarrx)  exciisat  a  rosiitntinre  quiiaimiciim 


III.  DE  RESTITDTIONk  559 

netur  restituere  damnum;  quia  pro- 
vocatio  fuit  vera  damni  causa.  Sed 
probabilius  »  contradicunt  Lugo  9  cum 
Vasquez  et  aliis;  quia,  licet  provocans 
peocet  contra  caritatem,  dum  autem 
alter  pugnam  acceptat,  pugnando  nou 
peccat  contra  iustitiam. 

639. 3.  Quaer.  An  in  restitutione  luori 
amissi  ab  occiso  propter  occisionem 
debeat  detrahi  pretium  laboris  quem 
ille  pro  lucro  obtinendo  impendere  de- 
buisset.  Affirmant  Molin.  Rebell.  Diana 
etc.  ap.  Croix  w.  Negant  vero  commu- 
nius  dd.  cum  Steph.,  ut  asserit  Croix: 
sed  rationabiliter  sententias  conciliat 
Bonac.  dicens,  illud  tantum  detrahen- 
dum,  quod  praesumitur  occisus  liben- 
ter  daturus  fuisse  pro  redemptione  la- 
boris. 

Abt.  IV.  Quid  debeat  restitai  pro  illato  stupro. 

640.  Jd  quid  tenetur  stuprator,  si  virginem  vl 
corruperit. 

641.  Ad  quidf  si  virgo  consenseril. 

642.  Quando  deflorator  sub  pacto  matrimonii 
teneatur  ad  illud.  An  corruplor,  fictepro- 
mittens,  teneatur  ad  matrimonium. 

645.  Lim.  i.  Quid,  si  puella  potuerit  advertere 
fictionem.  Dub.  \.  Quid,  si  vir  sitmelioris 
condilionis.  Dub.  2.  Quid  si  puella  dispari' 
tatem  ignoraverit.  Dub.  3.  An  his  casibus 
vir  teneatur,  sallem  ad  damna. 

644.  Lim.  2.  Quid,  si  timeatur  malus  exitus  ^ 
vel  scandahim  propinquorum,  et  quid  si  im- 
mineat  dedecus  familiae. 

645.  Lim.  3.  Quid  si  vir  extorqueat  solos  taclus. 

646.  Lim.  4.  Quid  si  foemina  iam  sit  corrupta. 

647.  Lim.  5.  Quid,  si  non  stet  per  virum  quo- 
minus  matrimonium  fial. 

648.  AUy  si  virgo  violala  renuat  nubere,  tenea- 
tur  vir  eam  dotare. 

649.  An  vir,  habens  votum  castitatis,  teneatur 
ducere  violatam  sub  paclo  matrimonii. 

630.  Ad  quid  teneatur  vir  violans  consangui- 
neam,  cui  coniugium  promisit.  Quid,  si  fi- 
cte  promiserit  cum  paclo  impetrandi  dis- 
pensationem. 

640.  «  Resp.  qui  virginem  per  iniu- 
riam  defloravit,  tenetur  tantum  repeu- 
dere  daranum  quod  ei  ex  tali  iniuria 
est  secutum,  idque  vel  matrimouio,  vel 
damni  aestimatione  ad  arbitrium  pru- 
dentis,  ut  talem  nimirum  inveniat  qua- 
lem  manens  virgo  invenisset.  Vid.  San- 
chez  11  Fili.  12  (Hinc  si  stuprator  nou 

proTOcat  ad  pugoam  et  eum  occidit;  nam  tuoc  noa 
pugnat  contra  iustiliam.  dum  ille  iam  cedit  suo  iuri 
pugnam  acceptando.  Hom.  Ap.  tr.  10.  n.  89. 
(9)  Disp.  12.  n.  SS.  (10)  Loc.  c.  u.  512. 

(11)  t.  7.  u.  ii.  (12)  T.  32.  c.  8.  n.  2U« 


bbO 


LIB.  m.  TRACT.  V.  DE  VIT.  PnAEC.  DECAl. 


possit  dotare,  tenetur  ducere.  Tambu- 
riu.  <  cum  Liigo  2  nisi  magnus  sit  ex- 
cessus.  Vide  infra  num.  seq.  642.  et 
U9.infin.). 

Unde  resotves.- 
»  4.  Praecise  pro  sola  virginitate 
non  obligat  restitutio.  Unde  si  stuprum 
mansit  occultum,  aut  non  impedivit 
quin  aeque  laute  nuberet,  ad  nihil  te- 
netur  stuprator.  Less.  Bonac.  3  (At  si 
virgo  antequam  nubat  satisfactionem 
petat,  tenetur  stuprator  satisfacere,  li- 
cet  stuprum  sit  occultum.  Tambur.  ^). 
641 .  »  2.  Item  ad  nihil  tenetur  si  de- 
floravit  consentientem  absque  vi,  frau- 
de  vel  promissione  matriraonii,  quia 
non  est  facta  iniuria  ^,  TruU.  6. 

»  3.  Si  virginem  importunis  preci- 
bus  flexit ,  nihil  tenetur  restituere, 
quia  adhuc  consensit  libere :  nisi  for- 
te  preces  tales  fuerint,  ut  vi  et  coa- 
ctioni  aequiparentur,  ut,  si  coniunctae 
fuerint  cum  minis  vel  raetu  reveren- 
tiali,  v.  gr.  si  fuit  illius  dominus  vel 
vir  magnae  auctoritatis.  TrulL  '. 

»4.  Si  promissione  vera  vel  ficta 
matrimonii  eam  flexit,  tunc  tenetur  du- 
cere  eam,  quia  in  omni  contractu ,  ubi 
alter  ex  parte  sua  acceptavit  et  imple- 
vit,  tenetur  et  alter  implere ,  etiamsi 
ficte  contraxerit,  quia  tenebatur  ex  iu- 
stitia  vere  contrahere,  cum  alioqui 
omnia  humana  commercia  fraudibus 
paterent.  Et  id  quidem  verum  est,  et- 
iamsi  stuprator  religionem  vovisset. 
Less.  8  Trull.  9. 

»  5.  Non  tamen  teuetur  fictus  pro- 
missor  eam  ducere  casu  quo  \ .  Is  puel- 
lam  valde  notabililer  conditione  exce- 
deret,  vel  verbis  usus  esset  fictionem 
facile  indicanlibus.  2.  Si  ipsa  conscia 
esset  praedicti  voti:  quia  tunc  ipsa 
contraxisset  mala  fide.  3.  Si  ipse  pu- 
tavit  eam  esse  virginem,  cura  tamen 
non  esset.  4.  Si  ex  matrimonio  grave 
damnum  aut  scandalum  limeretur.  5. 
Si  ipse  iam  sacris  initiatus  est  aut  al- 

(1)  De  restit.  (2)  c.  8.  n.  27.  (5)  Q.  4.  de 
niau.  p.  7.  (4)  Dict.  1.  n.  52.  (5)  Ibid.  (6)  D.  2. 
(7)  C.  9.  d.  3.  (8)  L.  2.  c.  10.  d.  5.  et  4.  (9)  D.  3. 
(10)  L.  1.  de  matr.  d.  10.  (11)  L.  7.  c.  9.  d.  5. 
(12)  De  matr.  1.  7,  d.  14.  n.  11.  (15)  De  poenU. 
»1.16.  n. 223.  et  224.     (14)  T.  4.d.  22.  sfccl.4.n.7. 


teri  matrimonio  copulatus;  tunc  enira 
his  casibus  solum  teneretur  curare  at 
aeque  commode  nubat,  modo  ante  di- 
cto,  dando  scilicet  dotem ,  vel  aliter. 
Vide  Sanch.iOTrull.il.  » 

Orania  haec,  cum  agatur  de  rebus 
valde  gravibus  et  quae  frequeoter 
ad  praxim  deducuotur,  sedulo  hic  di- 
scutienda  etelucidandasuot;  et  primo 
videndura  de  obligatione  viri  defloran- 
tis  virginera  sine  proraissione  raatri- 
raonii;  secundo  de  eo  qui  defloravit 
matriraonium  promittendo. 

2-  ^.  ^d  quid  tenelur  deflorator 
st  non  promittat  matrimonium. 

In  hoc  distinguendum :  si  virgo  li- 
bere  consentiat,  commune  est  deflo- 
rantem  uihil  teneri  ei  restituere.  Sed 
dubium  1 .  fit  an  eo  casu  teoeatur  ille 
satisfacere  iniuriam  parentibus  puellae. 
Adest  duplex  sententia  probabilis. 

Prima  negat  et  hanc  tenentSanch.12 
Lugo  13  Suar.  ^^  Less.  i^  et  probabilem 
putant  Croix  i^  et  Lay.  *'  cum  Soto  P. 
Nav.  et  Vasq.  Ratio  quia,  si  ipsa  puel- 
la,  cum  sit  domina  sui  corporis,  nuU 
lam  irroget  iniuriam  patri  si  deflo- 
rationi  consentiat,  utens  iure  suo,  tan- 
to  minus  irrogat  deflorator.  Tantum 
illa  peccabit,  et  consequenter  etiam 
violator  contra  pietatem  patri  debitam 
et  etiam  contra  obedientiam,  si  de  tali 
crimine  expresse  prohibitionem  a  pa- 
tre  habuerit,  ut  ait  Lugo  i*. 

Secunda  sententia  vero  aifirmat  et 
hanc  tenent  s.  Ant.i^  Nav.20  Cordub.  21 
item  Bannez  et  Salm.  apud  Sanchez  22 
et  probabilera  putant  ipse  Sanch.  et 
Layra.23  cum  Caiet.  Silv.  et  Valent.2i. 
Et  idem  tenet  d.  Thom.25  qui  dicit:  In- 
iuriam  facit  (deflorator)  patri  puellae, 
unde  ei  secundum  legem  tenetur  ad  poe- 
nam;  nimirum  ex  Deut.  22.,  ubi  deflo- 
ratores,  si  in  iudicium  adducti  fuisseut, 
tenebantur  solvere  patri  puellae  50.  si- 
clos.  Id  tamen  bene  advertit  d.  Antooi- 
nus  locum  habere  tantum  post  senten- 

(IS)  L.  2.  c.  10.  d.  i.  (16)  L.  3.  p.  2.  n.  316. 
(17)  L.  3.  tr.  3.  p.  3.  c.  13.  n.  1.  (18)  N.  226. 
(19)  2.  p.  tit.  8.  c.  6.  $.  i.  (20)  Mau.  c.  16.  n.  19 
(21)  L.  1.  q.  13.  coL  4.  $.Ul)i.  (22)  Dict.  n.  11. 
(23)  N.  2.  in  fme.  (24)  Rclal.  ibi  ii.  1. 

C2S)  2.  2,  q.  131  «.  6.  ad  3. 


CAP.  II.  DD3.  Vi.   AP.T 

tiam  iudicis.  Caeterum  docet  praefata 
secunda  sententia,  tam  puellam  quam 
eiusviolatoremdupliciterpeccare,nem- 
pe  contra  castitatem  et  iustitiam,  ac  te- 
neri  deflorantem  restituere  patri  hono- 
rem  ablatum  per  aliquod  signum  hono- 
rationis,  veniae  petitione,  aut  alio  si~ 
mili;  nisi  praesumatur  pater  talem  nol- 
le  satisfactionem. 

Dubium  2.  fit  an  violator  puellae 
consentientis  restituere  teneatur  pa- 
rentibus  damnum  bonorum  ipsis  ob- 
veniens  propter  dotem  quam  augere 
debent  ad  filiam  in  matrimonio  coUo- 
candam.  Affirmant  Azor.*  et  Corduba  2 
et  alii.  Sed  communissime  negant  Sot.  3 
Suar.  4  Sanch.  s  Less.  ^  Lugo  '  cum 
Vasq.  Ronc.  s  Mol.9  Laym.  10  cum  Sylv. 
et  Salm.ii  cumP.  Nav.TapiaReb.Bann. 
etc.Ratio  quia  sicutpuella,  cumpossit 
libere  nuptias  respuere,  non  facit  iniu- 
riam  parentibus,  si  ad  illas  minus  a- 
ptam  se  reddat,  consentiendo  in  suam 
deflorationem,  ita  neque  iniuriam  eis 
facit  deflorator.  ipsam  consentientem 
violans. 

Excipitur  1.  si  vir  deinde  facinus 
propalando  puellam  infamaverit :  tunc 
enim  ex  iustitiatenetur  omne  damnum 
ex  infamatione  proveniens  puellae  et 
parentibus  resarcire;  ut  recte  adver- 
tunt  Laym.'2  et  Salm.i^.  Excipitur2.si 
defloratorsitvalde  diveset  puella  pau- 
per ;  tunc  enim  tenetur  ipse  dare  ei  a- 
liquam  saltem  partem  dotis,  licet  non 
promiserit :  quia  tunc  censetur  puella 
sub  hac  spe,  et  ex  quodam  implicito 
pacto  suae  deflorationi  consensisse :  ita 
Salm.  1'!  cum  Bann.  Villal.  et  Tapia. 
QuamvisDicast.  et  Rebell.  dicant  ad  id 
teneri  violatorem  tantum  ex  consilio 
et  aequitate.  Excipitur  3.  cum  Lay.  ^^, 
si  iudex,  sequendo  sententiam  proba- 
bilera  oppositam,  damnet  defloratorem 
ad  poenam,  propter  iniuriam  parenti- 

(1)  T.  3.  1.  S.  q.  1.  diff.  9.  (2)  L.  c.  q.  13.  d.  8. 
(3)  L.  4.  de  iust.  q.  7.  a.  1.  ad  2.  (4)  T.  4.  de 
poemi.  d.  22.  sect.  4.  n.  26.  (S)  De  malr.  1.  7. 
tl.  1 5.  n.  11.  (6)  L.  2.  c.  10.  seet.  1.  n.  9. 

(7j  De  iust.  d.  16.  dub.  2.  n.  tf.  (8)  De  rest.  c.  2. 
•1.  1.  p.  5S2.  (9J  D.  206.  n.  2.  (10)  L.  3.  tr.  5. 
p.  5.  c.  13.  n.  2.  (11)  Tr.  12.  de  restit.  c.  5. 

|.nuct.  1.  §.  1.  n.  2.  (12)  Loc.  c.  n.  2.  in  liuo. 

I  15)  Ibid.  u.  7.  in  liue.  (li)  Loc.  c.  u.  6. 

WOR.   1. 


IV.  DE  RESTITUTIOPVB  ^>Ci] 

bus  illatam :  bene  enim  contra  ipsura 
competit  parentibus  actio  pro  iniuria, 
ut  dicunt  Lugoi6  et  Molina  i'  cum  Gut- 
tier.  et  Salcedo. 

Caeterum  loquendo  de  legibus  quao 
in  foro  externo  cogunt  defloratorem  ad 
puellam  ducendam,  autdotandam  's^  eo 
quod  leges  ordinarie  praesumunt,  nisi 
oppositum  probetur,  virginem  fuisse 
deceptam,  recte  dicunt  Salm.  19  ad  ea 
non  teneri  in  conscientia  defloratorem, 
si  puella  revera  sponte  consensit.  Le- 
ges  enim  quae  fundantur  in  falsa  facti 
praesumptione  non  obligant  in  con- 
scientia,  utdiximus  l.  1.  n.  400.  infine 

V.  Quaero. 

Hic  obiter  adnotare  iuvat  cum  Cont. 
Tour.  20  valde  utile  fore  ad  huiusmodi 
flagitia  vitanda ,  quod  promissiones 
matrimonii  ad  obtinendam  defloratio- 
nem,  etiam  forte  iuramento  firmatae, 
invalidae declarentur  ab  episcopis:  pro- 
ut  fert  auctor  praefatus  in  praxi  dedu- 
ctum  in  quadam  dioecesi  gallicana  cum 
magno  profectu.  Praeterea  notandum 
cum  Sylvio  ex  Nav.  et  Sayro  apud 
eumd,  Cout.  Tourn.  21  quod  si  vidua, 
habens  bona  relicta  a  viro  cum  condi- 
tione  ut  caste  vivat,  fornicetur,  nequit 
bona  illa  retinere  propter  conditionem 
non  servatam. 

Haec  de  viro  deflorante  virginem  con- 
sentientem.  Si  vero  quis  vi,  minis  aut 
fraudibus  violet,  hic  tenetur  tam  puel- 
lae  quam  parentibus  omnia  damna  re- 
parare  honoris  et  fortunae  22,  Hinc  te- 
netur  talem  augere  dotem  ut  puella 
aeque  bene  nubat  ac  si  violata  non  fuis- 
set;  ita  coinm.  Lugo23  Less.24  Sanch.  ^^ 
Ronc.  26  Laym.  27  et  Salm.  28;  qui  ad- 
dunt  teneri  defloratorem  etiam  aliquid 
aliuddare  puellae  prudentum  arbitrio, 
propter  raoerorem  et  periculum  vexa- 
tionis  patiendae  a  viro,  si  corrupta  co- 
gnoscatur.  Satisfacit  tamen  stuprator 

(IS)  Dicto  n.  2.  in  liae.  (16)  De  rest.  d.  12.  n.  10. 
(17)  D.  104.  n.  12.  (18)  C.  1.  et  2.  de  adulter. 
et  1.  uuic.  II.  de  rapt.  (19)  Ibid.  c.  3.  n.  S. 

(20)  De  6.  piaec.  a.  2.  concl.  2.  Quaeies. 

(21)  De  6.  praec.  a.  1.  concl.  2.  Qiiaer.  1.  iu  liii. 

(22)  Ex  c.  Si  culpa,  de  iniur.        (23)  Dicta  d.  l^ 
n.  13.     (24)  G.  10.  11.11.     (2S)  L.  7,  d.  14.  n.  lU 
(26)  P.  3S2.  ij.  2.  (27)  Dicio  c.  13.  n.  3. 
(28)  Loc.  c.  a.  a, 

36 


562  LIB.  lll.  TRACr.  V.  DI 

dotando:  non  tenetarenim  eam  ducere, 
si  matrimonium  non  promiserit,  ut 
Less.  *  Lugo  2  Salm.  '  cum  Bann,  Di- 
cast.  et  Rebell.  Verumtamen  iudex(ut 
notant  Salm.  ^)  bene  potest  eum  obli- 
gare  ad  eam  ducendam  in  poenam  sui 
criminis  ^ :  iuxta  olim  sancitam  ex 
Exod.  6  ubi :  Si  seduxerit  quis  virgi- 
nem...  dormieritque  cum  ea:  dotabit 
eam  et  habebit  eam  uxorem.  Si  autem 
ipse  vellet  eam  ducere,  at  puella  nu- 
ptias  respueret ,  tenetur  eam  omnino 
dotare,  ut  recte  dicunt  Less.  '  Ronc.  ^ 
Lugo9  cum  Azor.  et  Turr.  ac  Saim.  <o 
cum  Rebell.  et  Dicast.  Vide  infra  num. 
648.  Et  idem  dicendum  etiam  indubio 
an  puella  fuerit  prius  vel  non,  ab  alio 
corrupta,  quia  praesumitur  ipsa  inte- 
gra,  donec  certo  oppositum  probetur. 
Item  si  vir  rem  habeat  cum  puella 
clam  corrupla,veicum  vidua  honestae 
famae,  et  ex  suo  iniusto  concubitu  i- 
psa  famae  iacturam  faciat.  Secus  vero 
si  concubitus  omnino  occultus  rema- 
neret;  tunc  enim  ad  nihil  teneretur: 
ita  Laym."  Ronc.12  et  Salm.<3  ex  com- 
muni  dd. 

642.  Dubium  fit  1,  Quid  si  virgo  in- 
iuste  violata  postea  aeque  bene  nubat? 
Respondetur,  ad  nihil  teneri  violato- 
rem,  nisi  ante  matrimonium,  per  sen- 
tentiam  vel  pactum,  dos  fuerit  puel- 
lae  adiudicata;  nam  alias  nil  tenetur 
praestare:  non  pro  violatione  virgini- 
tatis,  quae  irreparabilis  est  •,  nec  pro 
damno,  cum  nullura  secutum  sit :  ita 
Nav.i*Less.i5  Lugoi^  Lay.*'  cum  Vasq. 
Gorduba  et  Azor.  ac  Salm.  '8  cum  Di- 
cast.  Villal.  P.  Nav.  Qui  tamen  adver- 
tunt,  quod  si  mulier  male  tractetur  a 
viro  ob  cognitum  defectum ,  tenetur 
stuprator  damna  mulieri  compensare. 

Dubium  fit  2.  An  qui  precibus  repe- 
titis  et  importunis,  vel  muneribus  aut 
promissis  virginem  ad  consensum  de- 
iloratioDis  induxit ,  teneatur  eam  du- 

(1)  N.  13.     (2)  N.  11.  etl4.    (3)  Dict.  c.  3.  n.  9. 
(4)  Ibid.     (S)  Ex  c.  1.  de  adult.     (6)  C.  22.  v,  16. 
(7)  C.  10.  n.  12.         (8)  Loc.  c.         (9)  N.  12, 
(10)  N.  10.        (II)  C.  13.  n.  4.         (12)  Loc.  c, 

(15)  De  rest.  c.  3.  p.  1.  §.  1.  n.  11.      (14)  Man.  c. 
16.  n.  7.  et  19.       (IS)  L.  2.  dub,  2.  c,  10.  n.  IS. 

(16)  D.  12.  sect.  1.  II.  16.  (17)  C,  13,  n.  4. 
;18)  11).  B.  12.   H\))  Xie  matr  1.  4.  d.  10.  u.  1.  et4. 


Vn.  PUAEC,  DECAL. 

cere  vel  dotare,  Negant  communissi- 
me  Sanch,  19  Less.  20  Lugo^i  et  Salm.  22 
cumVasq.SotoDic.DianaetP.Nav.Ra- 
tio,  quia  preces  illae  aut  promissa  non 
toUunt  quod  virgo  vere  sponte  consen- 
tiat,  cum  possit  facile,  ut  decet,  mole- 
stiamillamexcutere.Excipiuntl ,  prae- 
fati  aa,,  siuna  cumprecibusiunctaesint 
minae  aut  metus  reverentialis,  Exci- 
piunt  2.  si  preces  essent  adeo  impor- 
tunae  et  frequentes,  ut  puella  maius 
detrimentumputaretvexationemillam, 
quam  virginitatis  iacturam:  tunc  enim 
sollicitatio  tam  importuna  vi  compa- 
ratur23.  Tametsi  bene  addant  Salm.24 
cum  Sanch,  et  Less.  rarissime  id  con- 
tingere,  dum  foemina  de  facili  possit, 
concepta  ira  vel  aliter ,  a  sollicitante 
se  liberare.  Excipiunt  3.  Rouc.  25  et 
Salm.  26  cum  Bann,  Tapia  et  Villal.  si 
vir  incipiat  tactibus  et  osculis  vim 
puellae  inferre,  etiamsi  illa  postea  li- 
bere  consentiat  deflorari,  quia  per  an- 
tecedentem  illam  violentiam  vir  con- 
stituit  eam  in  proximo  periculo  con- 
sentiendi  in  copulam.  Excipiunt  4. 
Ronc.  et  Salm,  27  cum  Reb.  et  Dic.  si 
vir  nolit  discedere  et  virgo  consentiat, 
quia  alias  timet  infamari,  si  cum  illo 
ab  aliis  sola  reperiatur.  In  his  tamen 
et  similibus  casibus  dicunt  Salm,28  te- 
neri  violatorem  tantum  ad  partem,  noa 
vero  ad  omnem  damnorum  reparatio- 
aem. 

g.  2.  Ad  quid  tenetur  deflorufor 
si  matrimonium  vere  aut  ficte  promiltat. 

Quaeritur  1 ,  An  qui  per  fictam  pro- 
raissionem  matrimonii  copulam  extor- 
serit  a  virgine  teueatur  eam  ducere. 

Prima  sententia  dicit  eum  non  tene- 
ri,  sed  satisfacere  si  damnum  reparet 
eam  dotando.ItaGabriel  etBarth.  Led. 
apud  Salra.29,  idem  tenet  Praepos.  ap. 
Tamb.30  et  probabile  putat  Dicast.  ap. 
Salm.3<(qui  citant  etiam  s.  Antoninum, 
sed  non  bene;  nam  hic  32  expresse  te- 

(20)  C.  10.  n.  14.  (21)  D.  12.  sect.  I.  n.  4. 

(22)  Loc.  c.  n.  14.  (25)  Ex  1.  1.  do  raptu,  et 

Gloss.  in  c.  Scicnli,  de  reg.iur.  iu  6.  (24)lb.D.  iS. 
(2S)  Dicta  (j.  2.  p.  .-533.  iu  lin.  (2S)  Ibid.  n.  IG. 
(27)  Cit.  n.  16.  (28)  Ibid.  in  fm. 

(29)  De  matr.  c.  1.  puuct.  3.  n.  35. 
(30^  Dee,  l.  7,  c.  8.  §.  5.  n.  44,  (31)  Ilnd. 

(oZ'^  V.  2.  tit.  S.  c.  G.  S.  l 


CAP.  II.  DUB,  VI.  A.RT 

net  opposilum).  Ratio  istorum ,  quia 
in  hoc  casu  stuprator  non  tenetur  vi 
promissionis,  cum  defecerit  consensus; 
tenetur  tantum  ex  damno  illato;  ergo 
sufficit  ei  si  damnum  resarciat. 

Secunda  sententia  tamen  communis 
omnino  tenenda  docet  ipsum  obligari 
ad  matrimonium.  Hanc  tenet  d.  Th.  < 
et  sequuntur  Bus.wf  supra^  s.  Anton.2 
Nav.  3  Sanch.  *  Lugo  ^  Less.  ^  Escob.' 
Tamb.8  Pal.9  Elbel  w  Salm.  "  Croix  «2 
Viva  15  Laym.  ^^  Holz.<5  et  alii  passim. 
Praefatam  sententiamprobat  p.  Holzm. 
ex  cap.  i.  de  Adult.   ubi  dicitur:  Si 
seduxerit  quis  viryinem  nondum  des- 
ponsatam^  dormieritque  cum  ea,  dota- 
bit  et  habebit  eam  uxorem;  si  vero  pa- 
ter  virginis  dare  noluerit,  dabit  pecu- 
niam  iuxta  modum  dotis,  quam  virgi- 
nes  accipere  consueverunt.  Sed  ex  hoc 
textu  nostra  sententia  non  satis  pro- 
batur,  nam  docet  Laym.  i6  cum  Nav. 
MoL  Azor.  P.  Nav.  etc.  et  Cont.  Tour.i? 
quod  lex  praefata  nou  obligat  in  con- 
scientia  ante  iudicis  sententiara.  Hic 
tamen  notandum  quod  omnes  conve- 
niunt  cum  Lugo  ^s  defloratorem  teneri 
in  conscientia  vel  ducere  violatam  vel 
aliter  damnum  reparare.  Hinc,  si  non 
possit  damnum  resarcire,  dicendum 
cuni  Lugo  19  ipsum  omnino  teueri  ad 
eam  ducendam;  nisi  (bene  excipit  ipse 
Lugo  20  cum  MoL)  conditio  viri  mul- 
tum  excederet  foeminae  conditionem, 
quia  nemo  tenetur  restituere  cum  suo 
damno,  nimis  excedentedebitum,  iuxta 
dicenda  n.  697.  Melius  autem  nostra 
sententia  probatur  rationibus  intrin- 
secis.  Ratio  1.  est  quia  aliter,  si  de- 
florator  virginem  deceptam  non  du- 
cat,   nunquam  ei  reddet  aequale  nec 
damnum  adaequate  reficiet.  Ratio  2. 
quia  in  contractibus  innominatis,  do 
ut  des^  facio  ut  facias ,  quando  alter 
ex   sua  parte   implevit,   tenetur  al- 
ter  implere  ex  iustitia  quamvis  ficte 

(1)  Suppl.  q.  46.  a.  2.  ad  2.  (2)  P.  2.  tit.  S. 
;.  6.  $.  1.  (3)  Mau.  c.  16.  n.  18.  (4)  De  matr. 
1.  1.  d.  10.  n.  5.  (S)  D.  12.  n.  20.  (6)  L.  2. 
c.  10.  dub.  3.  n.  20.  (7)  De  restit.  c.  7.  n.  S6. 
(8)  Loc.  c.  (9)  De  spons.  d.  1.  p.  2.  n.  5. 

f  10)  De  matr.  n.  14.     (11)  L.  c.  n.  34.     (12)  L.  6. 
1'    •"».  D,  69.  (IS)  Oe  matrim.  q.  1.  a.  2.  n.  5. 


IV.  DE  RESTITrTlOXE  563 

contraxerit.  Ut  enim  humanum  com- 
mercium  recte  serveturob  bonum  com' 
mune,  ipsum  ius  naturae  exigit  ut  o- 
mnis  fraus  a  contractibus  absit.  et  nro- 
pterea  obligat  decipienles,  ut  m  poo- 
nam  suae  fraudis  teneantur  ita  red- 
dere  omnino  indemnes  proximos  de- 
ceptos,  ac  si  nulla  fraus  intercessisset 
Unde,  sicut  in  aliis  contractibus,  quan 
do  res  non  est  integra  tenetur  ex.  gr 
venditor  tradere  domum  venditam 
pro  qua  pretium  iam  accepit,  quamvij 
ficte  contraxerit,  iuxta  communem  seo- 
tentiam  quam  referemus  de  contract. 
n.  709;  itain  casu  praesenti  deflorator^ 
etiamsi  aliunde  posset  damnum  resir- 
cire,  tenetur  omnino  matrimoniun? 
promissum  contrahere, 

643.  Haec  vero  sententia  limitatur, 
4 .  nisi  foemina  ex  verbis  aut  aliis  con- 
iecturis  facile  poterat  advertere  dece- 
ptionem  promittentis;  tunc  enim  non 
tenetur  deflorator  promissionem  ser- 
vare,  cum  ipsa  eo  casu  videatur  spon- 
te voiuisse  decipi.  Ita  communiter  San- 
ch.2icumd.  Th.  d.Antonin.Ang.  Sylv. 
Tab.  etc.Hinc  docetLessius22^  quod  si 
vir  inconstanter  fuerit  locutus  vel  usus 
fuerit  verbis  ambiguis  vel  niraias  adhi  - 
buerit  exaggerationes,  tunc  non  tene- 
tur  ad  matrimonium.  An  autem  eo  casu 
teneatur  ad  damnum  compensandum, 
mox  infra  videbimus  Dubitatur  3. 

Sed  hic  dubitatur  1 .  An  teneatur  stu- 
prator  ad  nuptias  ficte  promissas,  si 
ipse  notabiliter  excedat  in  nobilitate 
vel  divitiis  conditionem  mulieris,  et 
illa  iam  noverit  disparitatem.  PaL23et 
Pontius^^s  Croix25  Laym.  26  cum  Nav. 
Vasq.  etc.  tenent,  nou  sufficere  solam 
inaequalitatem  ad  liberandum  virum 
a  matrimonio  promisso,  sed  insuper 
requiri  utex  aliis  circumstantiis  puella 
potuerit  deceptionem  percipere,  cum 
non  raro  viri  foeminas  dispares  du- 
cant.  Sed  valde  probabiiiter  eum  ex- 

(14)  L.  8.  tr.  10.  p.  1.  c.  1.  n.  11.      (IS)  De  matr, 
c,  i.  n,  119.     (16)  L.  13.  tr.  3.  p.  3.  c.  13.  n.  S. 

(17)  De  iustit.  et  iur.  p.  5.  c.  5.  .i.  2.  sect.  9.  r  4, 

(18)  D.  12.  n.  11.  (19)  N.  16.         (2<J)  Ibid. 
(21)  L.  1.  d.  10,  n,  7.  (22)  C,  10.  n.  24. 
(23)  Loc.  c.          (24)  Dc  matr.  I.  12.  c.  2.  n.  l;}. 
(2S>  I,.  (i.  p.  5.  B.  71.     (26)  Dp  ^i.oas.  c.  1.  «t  1 1 


564  WB.  III.  TRACT 

cusant  cum  Busemb.  ut  supra,  Salm.  * 
Lugo  2  (cum  communi  ut  asserit)  et 
Sanch.  3  cum  s.  Anton.  Nav.  Sylvest. 
Ang.  Arm.  et  aliis  pluribus.  Ratio  quia 
ipsa  disparitas  conditionis  de  se  inge- 
rit  motivum  ad  prudenter  dubitan- 
dum  de  veritate  promissionis;  quod  si 
foemina  eo  casu  non  dubitaverit,  ut 
debebat,  boc  per  accidens  se  habet, 
et  suae  negligentiae  imputandum.  Sic- 
que  expresse  docuit  d.  Thomas  ^  qui 
dixit  quod  sponsus  extorquens  copu- 
lam  a  virgineperfictampromissionem, 
tenetur  eam  ducere  in  uxorem,  si  aliam 
non  duxerit;  sed  si  aliam  duxerit^  suf- 
ficit  si  ei  de  nuptiis  provideat;  et  ad  hoc 
etiam  non  tenetur,  ut  quidam  dicunt^ 
si  sponsus  [nota)  sit  melioris  conditio- 
nis^aut  aliquod  signum  fraudis  evidens 
fuerit,  quia  praesumi  probabiliter  pot- 
est  quod  sponsa  non  fuerit  decepta^  sed 
decipi  se  finxerit.  Et  in  his  casibus  vir 
non  tenetur  ad  matrimonium,  etiamsi 
iuramento  promissionem  firmaverit , 
ut  dicunt  Lugo^  et  Sanch.^  cum  s.  An- 
tonin.  Sylvest.  Caiet.  Sot.  Nav.  et  a- 
liis  plurimis.  Ratio  quia  iuramentum 
non  obligat  nisi  iuxta  intentionem  pro- 
mittentis.  Quanta  autem  debet  esse 
haec  disparitas  ad  liberandum  virum 
a  matrimonio.  Less. '  requirit  ut  vir 
sit  longe  nobilior,  nempe  si  sit  filius 
comitis,  et  muiier  sit  filia  fabri;  sed 
Sanchez  8  cum  s.  Antonin.  et  Nav.  ait 
multo  miiiorem  disparitatem  sufBcere, 
uempe  si  nobiiis  ducere  debeat  filiam 
agricolae,  vel  si  ipse  sit  notabiliter  o- 
pulentior,  ut^subdit  Sanch  cum  Nav. 
Lopez  Corduba  Veracrux,  et  admittit 
idem  Less.*". Sic enim  loquitur  Nav.*<: 
Obligatur  ad  explenda  promissa...nisi 
essent  valde  inaequales  genere,  potentia 
vel  divitiiSy  puta  si  ille  esset  nobilis,  et 
illa  agricolae  vel  artificis  filia.  Idem  do- 
cet  d.  Antonin.  *2  :  Servet  promissum, 
nisi  nimis  distansesset  eorum  conditio^ 
puta  mulier  plebeia,  vir  nobilis  et  po- 
tens. 
Dubitatur  2.  An  deflorator  eo  casu 

(1)  h.  cit.  n.  57.  (*i)  De  inst.  d.  12.  u.  21. 

(5j  N.  S,  (4)  Suppt.  q.  46.  a.  2.  ad  4.  (8)  N.  22. 
(6)  L.  1.  d.  9.  n.  8.  el  d.  10.  n.  8.  (7)  D.  c.  10, 
u.  21.     (8)  L.  1.  d.  10.  n.  6.    (9)  Ibid.    ^O)  h.  c. 


BE  Vn.  fu.^bic;.  DKCAl,. 

teneatur  ad  matrimonium,  si  puella  o- 
mnino  disparitatem  ignoraverit.  Affir- 
mant  probabiliter  Less.  13  et  Busemb. 
de  matr.  cap.  1.  d.  2.,  quia  tunc  mu- 
lier  nullo  modo  potuit  deceptionem  ad- 
vertere.  At  valde  adhuc  probabiliter 
negantLugo  <*  Viva^s  Salm.is  cum  Cor- 
neio  Sanch.  i'  et  probabile  putant  ipse 
Less..i8  et  Cordub.  Manuel  Petrus  Led. 
Verac.  apudSanch.Ratio  quiadeflorator 
nonobligatur  nisi  ad  aequalitatem  iniu- 
riae  illatae;  iniuria  autem  illatain  hoc 
consistit,  quod  ipse  non  servet  id  quod 
mulier  petiit,  et  propter  quod  copiam  sui 
corporis  ei  fecit.  Ergo  ad  reparandam 
iniuriam  illam  non  tenetur  vir  reddere 
plus  quam  mulier  petiit:  mulier  autem 
ignorans  conditionem  viri  nihil  aliud 
petiit,  quam  utaltereiusdemsuaecon- 
ditionis  vel  parum  excedentis  eam  du- 
ceret.  Si  igitur  vir  multo  melioris  con- 
ditionis  illam  eo  casu  sibi  matrimonio 
copularet,  redderet  plus  quam  aequale 
iniuriae  illatae,  dum  redderet  id  quod 
illa  nec  petiit  nec  petere  intendit;  et 
ideo  non  tenetur  eam  ducere,  sed  suf- 
ficit  si  damnum  reparet  eam  dotando 
vel  de  nuptiis  providendo. 

Dubitatur  3.  Utrum  casu  quo  mulier 
ob  disparitatem  cognitam  vel  ob  alias 
coniecturas  potuit  percipere  deceptio- 
nem,  teneatur  saltem  vir  ad  damnum 
compensandum.  Affirmant  Sot.  Nav. 
Cord.  etalii  ap.  Sanch.'^,  quia  ipse  iam 
iniuste  puellam  defloravit.  Sed  proba- 
bilius  negant  Less.  20  Lugo  21  Sanch.  22 
cum  s.  Anton.  Sylv.  Tab.  Ang.  Arm. 
Lop.  etc.Ratio,  tumquia  quando  puella 
deoeptionem  iam  percepit,  ut  pruden- 
ter  percipere  debuit,  tunc  recte  prae- 
sumitur  libere  consensisse :  tum  quia 
ad  obligationem  restitutionis  non  suf- 
ficit  animus  internus,  sed  amplius  re- 
quiritur  actio  externa  iniusta,  per  se 
apta  ad  damnum  inferendum,  ut  dixi- 
mus  n.  584.  Hinc  si  damnum  evenit 
sine  tali  actione ,  per  accidens  evenit 
et  nulla  debetur  restitutio.  Idque  ex- 

(11)  Man.  c.  16.  n.  18.  (12)  P.  2.  tit.  8,  c.7.  g.  1. 
(13)  Loc.  c.  n.  22.  (14)  D.  12.  n.  51.  et  32. 

(IS)  Loc.  c.  n.4.  (16)  De  matr.c.  1.  puuct.  3.  u.  38. 
(17)  N.  2i.  (18)  Loc.  c.  (19)  Dict.  d.  10.  n.  ii:; 
(20)  G.  10. n.  24.     (21)  D    10.  n.  50.     (22^  N.  5!> 


GAP.  II.  PGr.  Vi.  ART. 

presse  tenet  d.  Th.  *  ut  vidmiV/? ,  C^rA  I 
docetstupratorem  ad  nihil  ten&i;  bi  6;l. 
meUoris  conditionis,  vel  aliud  signum 
dederit  deceptionis,  et  d.  Th.  sequitur 
s.  Antoninus  2, 

644.  Limitatur  2.  Si  timeatur  ex  ma- 
trimonio  pessimus  exitus,  ut  si  puella 
noscatur  nimis  levis,  ut  dicunt  Bus.  ut 
supra,  Lug.  3  et  Sanch.  *  cum  Man.  et 
Henriquez.  Idem  dicuut  Sanch.  5  cum 
s.  Anton.  et  Salmant.^  cum  Dic,  si  ti- 
meantur  magna  scandala  vel  rixae  in- 
ter  consanguineos  contrahentium.  Sed 
quoad  hoc  punctum  vide  quae  dice- 
mus  de  matr.  l.  6.  n.  851 .  vers.  Ad  id 
autem.  Casu  vero  quo  ex  tali  matri- 
monio  dedecus  obveniret  familiae  viri, 
rationedisparisconditionis;putoipsum 
minime  teneri  virginem  violatam  du- 
cere,  sive  ficte  sive  vere  promiserit : 
nam  si  ficte  promiserit,  iam  probavi- 
mus  eum  non  teneri  ad  matrimonlum, 
imo  nec  etiam  ad  damna,  utmox  su- 
pra  diximus.  Si  autem  vere,  nec  etiam 
tenetur  eam  ducere,  quia  promissio 
est  nulla,  cum  sit  de  re  illicita,  ut- 
pote  de  matrimonio  cum  dedecore  fa- 
miliae,  prout  dicemus  de  matrim.  d.  n, 
851.  cum  Laym.  Ronc.  etc.  Sed  dices: 
Si  virgo  deflorata  condonet  viro  obli- 
gationem  matrimonii  promissi,  valide 
condonat,  etiamsi  ex  condonatione  in- 
famia  suae  familiae  obveniat,  quia  ius 
ad  matrimonium  ipsi  proprie  compe- 
tit,  et  ideo  illi  libere  potest  cedere,  ut 
probabilissimedicuntLugo'cumVasq. 
(contra  Cordub.  et  alios)  Less.  s  Laym.9 
Roncagl.  i<^.  Ergo  a  pari  videtur  dicen- 
dum  quod  si  vir  promittat  se  ductu- 
rum  foeminam  cum  dedecore  familiae, 
valide  promittit.Sedrespondetur  quod 
dispar  sit  ratio  inter  promissionem  et 
contractum  consummatum;  nam  pro- 
niissio  non  potest  esse  valida  nisi  sit 
de  re  licita,  cum  iustitia  non  possit  ob- 
ligare  ad  illicitum,iuxtadicendan.7'12. 
Et  ideo  promissio  de  ineundo  matrimo- 
iiio  cum  dedecore  familiae  nou  est  va- 
lida,  quia  est  de  re  illicita  :  contractus 

(1)  L.  c.  (2)  P.  3.  Ut.  I.  c.  19.  sub  inil. 

[Z,  D.  10.  n.  2.').  (4)  D.  10.  n.  10.  (&)  Ibid. 
0)  Ib.  n.  40.  (7)  D.  12.  n.  9.  (3)  C.  10.  u.  9. 
.9)  li.  3.  tr.  3.  p.  3.  e.  15.  d.  2.     (10)  De  7.  prae«. 


iV.  D3  RESTITUTlOWa  S6S 

vero  consummatus  potest  esse  quidem 
illicitus  et  validus.  Cum  ergo  puella 
corrupta  condonat  matrimonium  va- 
lide  condonat  (quamvis  illicite,  si  im- 
mineat  familiae  infamia ) ,  quia  cedit 
iuri  suo;  et  sicut  illa  potuit  anteceden- 
ter  consentire  ad  daranum  defloratio- 
nis,  sic  etiam  potestdeinde  cedereiuri 
acquisito;  sed  si  tantum  promitteret 
se  cessuram,  nulla  esset  promissio, 
tamquam  de  re  illicita  propter  infa- 
miam  suae  familiae.  E  converso,  si  ta- 
lis  vir  contrahat  matrimonium  cum 
puella,  etsi  illicite,  valide  tamen  con- 
ferahit.  At  si  matrimonium  solum  pro- 
mittat,  invalide  promittit;  sicut  si  quis 
habens  votum  castitatis  coatrahat  ma- 
trimonium,  valide  contrahit ;  si  vero 
solum  promittat,  invalide  promittit  et 
ad  nihil  tenetur,  nisi  aliunde  teneatur 
ad  damnum  illatum,  ut  supra  diximus. 
645.  Limitatur  3.  Si  vir  habeat  solos 
tactus  cum  virgine,  ita  Sanch.  n  cum 
Nav.  Lugo  12  Croix  '3.  Modo  (ut  bene  ex- 
cipiuntLugo  i<  et  Croix  is  cumSanch., 
qui  adhaeret  >6)  ipsi  tactus  aut  familia- 
ritas  cum  foemina  non  innotescant,  ita 
ut  ipsa ,  nisi  ducatur ,  infamiam  subi- 
re  debeat.  Haec  tamen  exceptio  valet, 
quando  vir  solos  tactus  petierit  cum 
pacto  matrimonii;  namaliterdicendum, 
ut  infra  videbimus,  si  ille  simul  tactus 
et  copulam  postulaverit.  Ratio  autem 
cur  vir  solos  tactus  exigens  non  te- 
neatur  ad  matrimoniumest  quia  tactus 
non  afFerunt  tantam  iniuriam  quae 
proportionem  habeat  cum  onere  du- 
cendi;  et  ideo  mulier  facile  tunc  po- 
tuerit  fictionem  promissionis  advertere. 
Recte  vero  advertit  Lugo  "  quod  hoo 
procederet,  si  foemina  esset  humilis 
conditionis;  secus  si  esset  nobilis  et 
honesta,  et  ex  illis  tactibus  multum 
deturpata  remaneret ,  ita  ut  sine  spe 
matrimonii  minime  eos  praestasset: 
tunc  enim  probabilius  tenetur  vir  eam 
ducere,  quia  iniuria  esset  eo  casu  sa- 
tisaequalis  nuptiispromissis.  Idem  cen- 
set  dicendum  Lugo  i^  etiam  quoad  foe- 

c.  2.  q.  1.  r.  2.  (II)  li.  1.  d.  10,  u.  14. 

(12)  D.  12.  n.  57,  (13)  h.  3.  p.  2.  n.  329. 

(14)  N.  4a.  (1»)  Loc.  c.  (16)  N.  24. 

(17)  Loe.  i.  (18)  Ibid. 


566  IJB.  III.  TliACT.  V 

minam  hiimilis  conditlonis,  si  vir  pe- 
tiisset  simul  ab  ea  tactus  et  copulam; 
qiiia  tunc,  ut  ait,  foemina  nequisset 
advertere  fictionem.  Sed  pace  tanti  do- 
ctoris,  melius  dicendum  mihi  videtur 
cum  Tamb.  quem  sequitur  Sporer  i . 
eo  casu  omnino  excusandum  virum  ab 
onere  matrimonii,  quia  tunc  nulla  ad- 
fuisset  fictio  promittentis ,  nec  mulier 
praestitit  id  quod  vir  petebat  sub  pro- 
missione  coniugii;  et  ideo,  cum  fraus 
abtuerit,  non  tenetur  ipse  nisi  ad  com- 
pensandum  damnum  infamiae  quam 
forte  ex  illis  tactibus  mulier  esset  sub- 
itura:  ita  Tambur.  2.  Et  hic  milii  per- 
mittatur  obiter  verbum  dicere  de  hoc 
auctore  qui  ab  aliquibus  nimis  p  rvi- 
penditur.  Negari  non  potest  quod  au- 
ctor  iste  multum  facilis  fuerit  ad  tri- 
buendum  probabilitatis  pondus  opi- 
nionibus  quae  probabiles  dici  non  me- 
rebantur,  unde  cum  cautela  legendus 
est.  Caeterum  ubi  ille  ex  sua  senten- 
tia  loquitur,  ut  verbis  utar  doctissimi 
et  illustrissimi  episcopi  d.  lulii  Torni, 
sane  theologice  loquitur,  et  ex  propriis 
principiis  quaestiones  resolvit:  ita  ut 
seatentiae  quas  ipse  probabiliores  iu- 
dicat,  sapientum  iudicio  ut  plurimum 
probabiliores  sint. 

646.  Limitatur  4.  Si  vir  foeminam 
cognoverit,  existimans  eam  esse  virgi- 
nem,  sed  corruptam  invenerit.  Ita  Sal- 
mant.  3  Sanch.  ^  cum  Lop.  et  Bordon. 
item  Spor.  Laym.  Holzm.  Ronc.  ^  etc. 
comm.  Idemque  dicendum  putat  San- 
chez  6  pro  quocumque  alio  notabili  er- 
rore  viri.  His  tamen  casibus  putat  San- 
chez  7  Spor.  8  Lugo  ^  teneri  virum  ali- 
quid  compensare  foeminae  ratione  co- 
pulae  traditae ;  nisi  foemina  eum  de- 
ceperit  fingens  se  virginem  •,  quia  tunc 
una  deceptio  cum  altera  compensatur. 
Ita  praefati  auctores ;  sed  probabilius 
docent  Less.i<>Ronc.^i  Conc.12  in  eoca- 
8u  virum  ad  nihil  teneri ,  nisi  pactura 
praecessisset  dandi  aliquid  vel  nisi  ex 
copula  illa  mulier  infamiam  contraxis- 
set:  nam  aliaspro  damno  violatae  ho- 

(1)  De  matr.  n.  602.  (2)  Dee.  1. 7.c.S.  §•  2 .  n.  41. 
(3j  De  rest.  c.  5.  pune!.  1.  §.  1.  n.  19.  ct  de  matr. 
t.  1.  i>.  5.  n.  59.  (4)  L.  1.  i-ad.  disp.  10.  n.  11. 
(S)  Lnc.  c.       (G)  fl.i.l,        (7)  L   r,.       (8)  N.  602. 


Dii  VII.  PRAEC.  DECAL. 

1  nestatis  probabilius  nihil  debetur,  cum 
i  tale  damnum  nulla  pecunia  compen- 
sari  possit ,  prout  diximus  pariter  de 
restitutione  vitae  et  famae  ablatae  {vi- 
de  dicta  n.  627.).  Imo  probabiliter  ait 
Elbel  <3  quod  si  puella  ideo  infame- 
tur  et  a  meliori  connubio  impediatur, 
quia  ipsamet  stuprum  clam  passum 
manifestat,  ad  nihil  tenetur  stupra- 
tor.  Ratio  quia  ipsamet  sola  tunc  est 
causa  sui  damni.  Quid  si  vir  ante  co- 
pulam  non  ignoraverit  foeminam  il- 
lam  esse  corruptam?  Eum  adhuc  te- 
neri  ad  eam  ducendam  sentiunt  Cord. 
Man.  etLop.  apudSanch.**;  sed  melius 
distinguendum :  si  foemina  fuerit  cor- 
rupta  extra  matrimonium,  tunc  dicen- 
dum  cum  Sauch.^^et  Salm.i^teneri  vi- 
rum  tantum  ad  damna,  non  vero  ad 
matrimonium ,  quia  revera  matrimo- 
nium  cum  foemina  inhoneste  corrupta 
est  longe  maius  quam  copula  exacta. 
Si  vero  foemina  sit  bonae  famae  et  fue- 
rit  corrupta  ex  matrimonio,  Sanch.  i^ 
cumHenr.  et  Verac.  censet  virum  tunc 
non  teneri  ad  matrimonium ,  nisi  foe- 
tiiina  infamiam  ex  copula  contraheret. 
Sed  verius  dicendum  cum  Lugo  is  et 
Salm.  '9,  virum  semper  teneri  ad  eam 
ducendam,  quia  tunc  copula  revera  est 
aequalis  ad  matrimonium  promissum  , 
ad  quod  vir  obstrictus  remansit  per  de- 
ceptionem  commissam,  ut  diximus  in 
principio  huius  quaest.  n.  642. 

647.  Limitalur  5.  si  non  stet  per  vi- 
rum  quominus  matrimonium  fiat ;  sed 
stet  perpuellam  quae  deflorationi  con- 
sensit  sub  illa  ficta  promissione :  tunc 
enim  vir  ad  nihil  teneretur  etiamsi  vero 
promisisset;  ergo  tento  magis  si  ficte 
promiserit,  ut  Sanch.2o  et  Lug.2i  qui  id 
habet  ut  certum.  Sed  recte  excipit  Lu- 
go  si  stuprator  se  finxerit  melioris  vei 
aequalisconditionis  toeminae.  cum  fue- 
rit  inferior,  quia  tunc  obligatur  ad  eain 
dotandam.  Dubium  est,  quando  non 
stat  per  puellam ,  sed  per  eius  pareu- 
tes,  an  eo  casu  vir  ficte  promittens  te- 

(9)  D.  12.  n.  2S.  (10)  C.  10.  n.  50.  (11)  De  mair, 
e.  2.  q.  S.  (12)  T.  7.  p.  216.  et  218.  (15)  Do 
rcst.  n.  2S1.  (14)  N.  22.  (15)  Ibiil.  (16)  Ibid 
(17)  N.  2^.  (18)  N.  54.  (19)  Loc.  c. 

(20)  L.  1.  d.  10.  u.  16.         (21)  D.  12.  u.  28. 


CAP.  II.  DUB.  VI.    ART 

neatur  damnum  compensare.  Negant 
Sanch.  <  et  Lugo  2  cum  Tur.  Ratio  quia 
tunc  non  tenetur  ratione  fictae  promis- 
sionis,  cum  per  eam  teneretur  tantum 
ad  coniugium,  ac  si  vero  promisisset : 
nec  ratione  damni  illati,  quia  damnum 
tunc  non  provenit  ex  sua  fraude,  sed 
ex  repugnantia  parentum.  Sed  verius 
mihi  videtur  tenendum  oppositum  cum 
Sylv.  Nav.  Henr.  apud  Sanch.  3  et  Va- 
squez  ap.  Lugo  *.  Ratio  quia  si  deflora- 
tor  vere  promisisset  coniugium,  adhuc 
teneretur  ad  damnum  compensandum, 
etiamsi  per  ipsum  non  stet  quominus 
matrimonium  ineatur,  quando  promis- 
sio  principaliter  facta  fuerit  ad  damnum 
compensandum.  Quando  autem  pro- 
missio  fuit  ficta,  certe  non  ob  aliud  fuit 
facta,  nisi  ad  damnum  reparandam;  et 
ideo  ad  illud  puto  eum  omnino  teneri 
ac  si  damnum  se  compensaturum  pro- 
misisset. 

648.  Quaeritur  deinde  2.  Si  virgo  vi 
corrupta  nolit  matrimonium  contrabe- 
recumstupratore,an  teneaturipse  eam 
dotare.  Negant  Mol.  Covarr.  etc.  Sed 
probabilius  affirmant  Lugo  5  et  Croix  ^ 
cum  Less.  Azor.  Bon.  et  Turr.  Ratio 
quia  noH  est  aequum  ut  puella  ob  iniu- 
riam  stupratoris  sua  libertate  privetur 
nubendi  quocum  velit.  Si  autem  ipsa 
cum  esset  vi  corrupta  nollet  dotem,  sed 
peteret  matrimonium,  Azorius  ad  illud 
obligat  stupratorem;  sed  communiter 
Less.  '  et  Lug.  s  cum  Gob,  apud  Croix» 
dicunt  satis  esse  ut  ille  dotando  eam 
damnum  compenset:  intellige  autem 
nisi  interfuerit  promissio  saltem  ficta , 
ut  supra  diximus;  aut  nisi  non  possit 
alia  via  damuum  reparari,  quam  per 
nuptias,  ut  notat  Croix  10  cum  eisdem 
aa.  Dummodo  vero  (ut  advertunt  Lu- 
go  *i  et  Tarab.)  non  sit  magna  dispa- 
ritas,  iuxta  supra  dicta  n.  643. 

649.  Quaeritur  3.  An  virhabens  vo- 
tum  castitatis  vel  reiigionis  teneatur 
ducere  virginem  defloratam  post  ve- 


IV.  DU  RESTiXUTIONE  S67 

ram  vel  fictam  promissionem  matri- 
monii.  Si  votum  fuerit  emissum  posl 
promissionem,  commune  est  doctorum 
apud  Croix  12  teoeri  virum  ad  coniu- 
gium,  quia tunc  voium  est  nullum,  cum 
factum  fuerit  in  iniuriam  puellae.  Du- 
bium  est  si  fuerit  emissum  ante  pro- 
missionem. 

Prima  sententia  negat  eum  teneri,  et 
hanc  tuentur  Laym.is  cum  Nav.  Rodr. 
Dian.<^Salm.i5cum  Sylv.  Prad.  et  Dic, 
item  Perez  Hurt.  et  Gob.  ap.  Croix  16^ 
et  probabilem  vocan  t  Lugo"  ac  Sanch .  <  5 
cum  Man.  ac  Vivald.,  et  probabiliorem 
putat  p.  Conc.  i^.  Ratio  quia  tunc  cor- 
ruptor  non  tenetur  ratione  damni  il- 
lati,  quia  defloratio  iniusta  sine  pro- 
missione  non  obligat  praecise  ad  ma- 
trimonium  cum  deflorata,  sed  ad  al- 
terutrum  vel  ad  eam  ducendam  vel  ad 
dotandam.  Neque  tenetur  ratione  pro- 
missionis,  cum  illa  fuerit  nuUa.  Nec 
obstat  quod  ficte  promittens*  obligetur 
ad  matrimonium  ratione  delicti:  nam 
respondent  aa.  citati,  delictum  ficte 
promittentis  in  hoc  esse,  quod,  cum  pot- 
erat  appouere  verum  cousensum,  frau- 
dulenter  non  apposuerit.  In  praesenti 
autem  casu,  stante  voto,  corruptor  non 
poterat  verum  conseusum  praestare  et 
ideo  tenetur  tantum  ad  damnum,  eam 
dotando  vel  de  nuptiis  providendo,  eo- 
dem  modo  ac  si  sola  defloratio  sine 
promissione  intercessisset. 

Secunda  sententia  vero  probabilior, 
quam  tenentLess.20Sanch.2JLug.22  cum 
Vasq.  Con.  Reg.  et  Gutt.  Tamb.23  Spo- 
rer  24  Croix25,  docet  talem  stupratorem 
omnino  teneri  ad  matrimonium.  Ratio 
1 .  quia  (ut  diximus)  damnum  deflora- 
tionis  nunquam  adaequate  reparalur 
nisi  per  solumconiugium.  Ratio  2.quia 
obligatio  ducendi  defloratam  oritur  non 
ex  eo  quod  tenebatur  corruptor  vere 
promittere  et  non  promisit,  sed  ex  ipso 
delicto  fraudis,  in  cuius  poeuam,  ut 
probavimus,  remanet  ipse  obstrictus 


(1)  D.  10.  n.  IS.  (2)  N.  29.  (3)  N.  IS.      (16)  I,.  3.  p.  2.  n.  320.  (17)  D.  12.  n.  41.  (18)  D« 

(4)  L.  c.      (S)  D.  12.  n.  12.      (6)  L.  5.p.2.  n.313.      matr.  i.  1.  d.  4S.  n.  2.     (19)  T.  7.  d.  5.  c.  2.  n.  10. 
(7)  C.  10.  u.  13.        (8)  L.  c.  n.  13.  (9)  Ibid,      (20)  L.  2.  c.  10  n.  52.  (21)  De  niatr.  I,  1.  d 


(8)  L.  c.  n.  13.  ■  (9)  Ibid 
(10)  L.  c.  (11)  N.  18.  (12)  L.  3.  p.  2.  u  520 
(15)  L.  S.  tr.  10  p.  1.  c.  2.  n.  S.  (14)  3.  p.  tr. 

4.  r.  2Sv.    (IS)  De  re»t.  c.  5.  nunct.  i. .(.  2.  n   23. 


43.' n.  3.  (22)  D.  12.  n:  42,       (25)  Dcc.  !.  7. 

c,  S.  S.  2,  n,  54.  (24)  Do  aiaii-.  c.  5  .  b.  GQt, 

(2S\  hih.  5.  p.  2.  n.  520. 


SC8  i-ifi.  iv.  TRAex,  V.  iii 

ad  reddendatn  iiidemaem  alteram  par- 
tem  deceptam,  tali  modo  ac  si  non  in- 
tervenisset  fraus ;  hoc  enim  expostulat 
aequitas  naturalis  contractuum  propter 
bonum  commune.  Et  sic  respondetur 
rationi  oppositae  sententiae.  Nec  obstat 
votum  emissum ,  quo  vigeate ,  videtur 
corruptor  non  potuisse  ad  matrimo- 
nium  se  obligare.  Nam  respondet  Lu- 
go,  communem  esse  sententiam,  quod 
debita  onerosa  semper  sint  praeferenda 
debitis  quae  obligationem  trahunt  ex 
libera  voluntate  hominis ,  prout  sunt 
vota.  Ita  communiter  docent  Lessius  * 
Mol.2  Bon.3Lugo<  cum  Nav.  Man.  Med. 
Reb.  Reg.  Et  probatur  ex  l.  Inter  eos  , 
§.  Is  quoque  ff.  de  re  iud.  ubi  dicitur : 
Qui  ex  causa  donationis  convenitur ,  in 
quantim  facere  potest  condemnatur ,  et 
quidem  is  solus,   deducto  aere  alieno. 
Ratio  quiain  promissione  gratuita  sem- 
per  subintelligitur  conditio :  dabo  si 
potero ,  vel  nisi  status  rerum  mutetur. 
Et  signanter  loquendo  de  votis,  id  do- 
cent  Laym.5  Sanch.e  Bon. '  Pal.»  Sal- 
mant.  9  cum  Truli.  et  Leand.  Eo  quod 
vota  non  sint  solvenda  nisi  ex  bonis 
ipsius  voventis;  bona  autem  voventis 
sunt  ea  sola  quae  remanent  deducto 
aere  alieno  i^.  Hinc  est  quod  si  quis  vo- 
veritdare  bona  sua  ecclesiae  et  postea 
damnum  alicui  iuferat ,  prius  tenetur 
resarcire  damnum  et  deinde  implere 
votun.  Sicque  votum castitatis semper 
inteliigitar  emissum  sub  conditione  , 
nisi  advenerit  obligatio  alteri  damnum 
compensandi.  Et  hoc  censet  valere  Lu- 
goii,  etiamsi  virgo  violala  fuerit  con- 
scia  voti;  et  merito  probabile  putat 
Croixi2  contra  Sanchez  et  Less.  ex  in- 
fra  dicendis.  Sed  dices :  Si  hoc  esset  er- 
go  posset  deflorator  sine  dispensatione 
matrimonium  contrahere.  Non  desunt 
aa.  qui  dicunt  eum  posse,  ut  Lessiusi^ 
Spor.  *4  Tamb.  is  et  TruU.  Candid.  etc. 
apud  Salm.  ^^,  qui  censent  dispensatio- 

(1)  L.  2.  c.  IS.  n.  5S.     (2)  D.790.     (5)  De  rest ' 
.1.  1.  q.  8.  p.  2.  n.  12.  (4)  D.  20.  u.  140\ 

[o)  L.  4.  Ir.  4.  c.  3  q.  6.  n.  13.         (6)  Dcc.  1.  4, 
c.  IS.  n.  59.  (7)  T.  2.  d.  4.  q.  2.  §.  6.  u.  2. 

(8)  D.  1.  p.  16.  n.  10.  (9)  De  vol.  c.  1.  punct. 

4.  §.3.n.l2S.     (10)  ENl.Mulier,  If.  iloiur*'  iloliiini. 
;  tl)  D.  12.  II.  BO.       (12)  D.  n.  320.       (IC)  L.  2. 


;  Vil.   PRAEG.  OEOIL. 

nem  non  esse  tuLC  necessariam  ad  con- 
trahendum,  sed  tantuic.  eam  suadent , 
ut  vir  possit  inde  etlaa  petere.  Sed 
praeterea  respondeo  curn  Lugo  "  quod, 
licet  talis  vir  nequisset  matrimonium 
promittere,  poterat  tamen  promittere 
se  impetraturum  dispensationem,  et 
ad  hoc  stupralor  iam  se  obligavit  ra- 
tione  deceptionis,  copulam  extorquen- 
do  sub  promissione  matrimonii;  unde 
tenetur  ipse  dispensationem  impetra- 
re ;  qui  enim  tenetur  ad  finem  tene- 
tur  etiam  ad  media  necessaria  ad  finem 
conducentia,  cumpossit  ea  poneresine 
gravi  incommodo.  Deflorator  autem  in 
hoc  casu  facillime  potest  dispensatio- 
nem  obtinere  et  ideo  tenetur:  prout  si 
religiosus  teneatur  alicui  damnum  re- 
sarcire,  et  possit  restituere  laborando 
vel  petendo  a  praelato  facultatem ,  ad 
idtenetur.  Haecsecunda  sententia  mihi 
certo  et  longe  probabilior  videtur.  An 
aatem  prima  sententia  sit  probabilis  , 
dubitatTamb.is,imoSpor.  ait  non  esse 
audiendum  Dianam,  qui  eam  tuetur. 
Ego  ipsam  nec  probabilem  nec  impro- 
babilem  dicere  audeo. 

Illi  autem  opinioni  quam  tenent  Lay- 
man  *9  et  Nav.  Man.  ap.  Lugo^o^  nem- 
pe  quod  si  vir  non  possit  eo  casu  da- 
mnum  resarcire,  nec  etiam  tenetur  ad 
matrimonium;  huic,  dico  opinioni,  non 
valeo  acquiescere;  verius  enim  con- 
tradicit  sapientissimus  Lugo  21  et  eum 
sequiturSpor.22.  Ratid  quia  certum  est 
apud  omnes  quod  iniustus  deflorator  , 
etiamsi  matrimonium  non  promiserit , 
ad  illud  teneatur ,  si  non  possit  aliter 
damnum  resarcire,  ut  docent  commu- 
niter  Less.23ipse  Lugo2«  et  Salm.^Scum 
Bann.  Dicast.  Villal.  etc.  Tanto  magis 
igitur  stuprator,  quando  matrimoniuai 
ficte  promisit,  ad  illud  tenetur,  si  ali- 
ter  damnum  nequeat  compeusare.  Mo- 
do  (bene  excipit  Lugo  26  ip^e  non  sit 
multo  melioris  conditionis,  ut  diximus. 

c.  10.  n.  34.  (14)  De  matr.  c.  3.  n.  601. 

(IS)  L.  c.  n.  36.        (16)  De  rest.  c.  3.  punct.  I.  L 
2.  n.  22,         (17)  D.  12.  n.  41.         (18)  N.  33. 
(19)  Eod.  loc.  c.  (20)  D.  12.  n.  40. 

(21)  N.  41.  (22)  De  spous.  c.  3.  u.  6\S6. 

(23)  L.  2.  c.  10.  u.  15.  (24)  N.  11. 

(23)  Loc.  e.  §.  1.  u.  9.  (2j)  N.  18. 


CAP.  11.  DUB.  VI.   .VRT 

650.  Quaeritar  4.  Ad  quid  teneatur 
qui  sub  promissione  matrimonii  viola- 
verit  cousanguineam.  Duo  casus  in  hoc 
sunt  distinguendi.  Primus  casus  est,  si 
vir  promiserit  matrimonium  expresse 
sub  pacto  impetrandi  dispensationem; 
et  tunc,  quando  impedimentum  est  ta- 
le  ut  in  eo  pontifex  numquam  vel  ra- 
ro  soleat  dispensare,  prout  inter  con- 
sanguineos  in  1 .  vel  2.  gradu  transver- 
so,  utique  promissio  erit  omnino  inva- 
lida,  atque  ideo  non  erit  alia  obligatio 
quam  resarciendi  damna.  Quando  vero 
impedimentum  est  tale  in  quo  papa  di- 
spensare  soleat,  alii  dicunt  promissio- 
nem  matrimonii  esse  invalidam,  ut  In- 
noc.  Host.  Abb.  Praepos.  Sylv.  Henr. 
Villal.  Vict.  Led.  etc.  ap.  Sanch.  »  qui 
probabile  putat;  et  ita  tenent  omnes, 
qui  excusant  in  casu  praecedenti  ab  ob- 
ligatione  ducendi  stupratorem  haben- 
tem  votum  castitatis",  idquefortius  di- 
cunt  in  hoc  casu  ubi  adest  impedimen- 
tum  non  solum  impediens  sed  etiam  di- 
rimens.  Ratio  tum  quia  haec  conditio 
reiicitur  a  contractu  matrimonii,  tam- 
quam  impossibilis;  ea  enimquae  a  vo- 
luntate  principis  pendent  impossibilia 
dicuntur  2.  Tum  quia  impediti  ad  ma- 
trimonium,  sicut  sunt  inhabiles  ad  con- 
trahendum.  ita  ad  promittendum;  et 
pro  hac  opinione  Dian.  3  adducit  plu- 
res  decisiones  Rotae  Rom.  Alii  tamen 
communius  et  verius  docent,  talem  pro- 
missionem  satis  obligare;  ita  Lugo  * 
Laym.  ^  Sporer  6  cum  Pal.  Con.  et  Dic. 
Salm. '  cum  Pont.  Bonac,  Reb.  et  Led. 
Sanch.  s  cum  Mol.  Covar.  Lop.  Gom. 
Holzm.  9  cum  aliis  communiter,  ut  as- 
serit.  Ratio  1 .  quia  matrimonium  pro- 
missum  sub  tali  pacto  revera  est  pos- 
sibile,  id  euim  quod  princeps  concedere 
solet  minime  impossibile  reputatur  lo. 
Tum  quia  omnis  contractus,  licet  pro 
tempore  impedimenti  non  sit  validus, 
potest  tamen  esse  validus  respectu  ad 
tempus  quo  impedimentum  aufertur; 
actus  enira  factus  tempore  inhabili  va- 

(1)  De  matr.  1.  S.  d.S.  n.  S.  (2)Ex  1.  Continuus 
lo7.  §.  Cum  quis  S.  de  verb.  olilig.  (3)  P.  6.  in 
liiie  r.  290.  (4)  D.  13.  n.  33.  (S)  L.  S.  §.  10. 
)>.  2.  e.  7.  n.  4.  (6)  De  spous.  c.  1.  n.  211. 

17)  Dc  matr.  c.  2.  n.  74.  (8)  Loc.  c.  n.  12. 


tV.  DE  RESTITUTlOiNi:  569 

let,  iuxta  iurisperitorum  axioma,  pro 
tempore  habili  ad  quod  refertur.  Et  sio 
respondetur  rationibus  oppositis.  Hino 
stuprator  eo  casu  bene  tenetur  ad  di- 
spensationem  impetrandam  et  deinde  ad 
matrimonium  contrahendum. 

Secundus  casus  est  si  promissio  ma- 
trimonii  sit  absoluta,  nulla  facta  men- 
tionedispensationis;  tuncdicit  Sanch.i' 
cum  Covar.  Nav.  Gutt.  Led  Lop.  etc. 
promissionem  esse  omnino  nuUam,  ut- 
potedere  bonis  moribus  adversai^.  Sed 
verius  adhuc  puto  cum  Lugo  13  Croix  '* 
Tamb.*5  cum  Mol.  Tab.  Arm.  ap.  San- 
chez  16  qui  vocat  probabile  promissio- 
nem  esse  validam,  si  impedimentum 
promittenti  iam  notum  fuerit.  Ratio  quia 
conditioilla  de  dispensationeimpetran- 
da  semper  in  tali  promissione  subintel- 
ligitur  tacite  apposita ;  prout  si  reUgio- 
sus  promittat  aliquid  se  daturum,  va- 
let  promissio,  quia  subintelligitur  con- 
ditio  apposita  de  licentia  praelati.  Ideo 
in  tali  casu  vir  etiam  tenetur  ad  pro- 
curandam  dispensationem  et  ad  matri- 
monium,  cum  taciti  et  expressi  eadem 
sit  ratio. 

Maior  difficuUas  est  quando  stupra- 
tor  ficte  promisit  matrimonium  cum  pa- 
cto  impetrandi  dispensationem.  Hic  re- 
cte  distinguuut  idem  Lugoi'  et  Tamb.<* 
quod  si  mulier  prudenter  advertere  po- 
tuerit  fictionem  promissionis,  vir  ad 
nihil  tenetur  quia  tunc  ipsa  sponte  de- 
cipi  voluit.  Secus  si  mulier  non  potue- 
rit  advertere;  quia  tunc  deflorator  ra- 
tione  fraudis  tenetur  ad  matrimonium 
et  consequenter  ad  dispensationem  im- 
petrandam.  At  quid,  si  deflorator  ficta 
sed  absolute  coniugium  promisisset  con- 
sanguineae,  non  advertens  ad  impedi- 
mentum.  Respondeo:  si  ipse  culpabili- 
ter  non  advertit,  tenetur  pariter  ad  ma- 
trimonium,  quia  iam  fraudulenter  egit. 
Si  vero  inculpabiliter,  tunc  dico  quod 
quando  dispensatio  nou  potest  obtineri 
sine  gravi  incommodo,  non  tenetur  ad 

(9)  De  matr.  c.  5.  n.  191.  (10)  Ex  1.  apud  lul. 

lY.  de  leg.  $.  Constat  de  leg.     (11)  Dict.  d.  S.  n.  26^ 

(12)  Ex  I.  Si  slipulator  33.  ff.  de  verb.  oblig. 

(13)  D.  13.  n.  S4.  (14)  L.  3.  p.  2.  n.  314. 
(IS)  Dec.  1.  7.  c.  6.  $•  5-  "•  37.  (16)  N.  SS. 
(17)  N.  SS.          (1»)  N.  37. 


»70 


LIB.  III.  TBACT.  V.  m 


matrimonium,  quia  ad  hoc  praecise  non 
se  obligavit,  stante  ignorantia  inculpa- 
bili  impedimenti ;  sed  bene  tenetur  ad 
damnum  compensandum  ratione  deflo- 
rationis  extortae,  et  si  non  possit  da- 
mnum  compensare  adhuc  tenetur  ad 
matrimonium,  prout  tenelur  quisque 
iniustus  deflorator.  Ita  Lugo  et  Tamb.  < . 
Quandoautem  dispensatio  facile  impe- 
trari  potest  et  sine  gravi  incommodo, 
tunc  dico  omnino  teneri  virum  ad  ma- 
trimonium,  eo  quod  qui  tenetur  ad  fi- 
nem  tenetur  etiam  ad  media  ordinaria 
quae  de  facili  adhibere  potest,  ut  dixi- 
mus  mox  supra  n.  649.  in  praecedenti 
quaestione  de  eo  qui  habens  votum  ca- 
stitatis  virginem  violavit  sub  vera  pro- 
missione  matrimouii;  deflorator  enim 
ficte  promittens  matrimonium  tenetur 
ad  illud  ratione  fraudis  eodem  modo  ac 
si  vere  promisisset,  ut  pluries  repeti- 
vimus. 

Aar.  V.  Quid  debeat  restitui  pro  adulterio. 

651.  Jd  quid  tenmtur  aduUeri. 

652.  Jd  quid  tenetur  adultera. 

633.  Jn  teneatur  manifestare^  prolem  non  e«se 

legitimam. 
654.  Jn  tunc  spuriu^  teneatur  credere  matri. 

635.  Jd  quid  tenetur  adulter. 

636.  Jn  teneantur  aduUeri  reddere  expensas  ho- 
spitaUbus  pro  exposita  prole. 

657.  Ad  quid  tenelur  aduUer,  si  dubivm  sit, 
an  proles  sit  mariti, 

658.  (^id,  si  dubium  sit  inter  duos  aduUeros. 

659.  Ad  quid  tenetur  aduUer,  si  ipse  non  fuerit 
causa  suppositionis. 

651 .  «  Resp.  Cum  ex  adulterio  da- 
mnificari  possint  coniux  alter,  et  pro- 
les  legitimae  circa  sustentationem,  hae- 
reditatem,  etc.  patet  quod  uterque  a- 
dulterans,  nata  eis  prole,  debeant,  cum 
id  damnum  causent,  eatenus  restitue- 
re,  quatenus  possunt  sine  detrimento 
altioris  boni  et  causatione  maioris  ma- 
li.  Est  communis.  VideLaym.  2, 

Unde  resolves: 

652.  »  1 .  Quod  attinet  ad  ipsam  a- 
dulteram,ordinarie  non  tenetur  prode- 
re  quod  proles  eius  spuria  sit ;  nam  el 
viro  suo  tristitiam  et  sui  odium  et  di- 
scordias  domesticas  crearet,  ac  famaro 
suam  prodigeret,  quibus  damna  fortu- 

(1)  Loc.  c.  f2)  L.  3.  t.  3.  p.  1.  c.  14. 

(5)  Tr.  33.  q.  222. '  (4)  L.  c.  d.  4. 

(S)  li.  5.  p.  2.  n.  332.  (6)  Ibid. 

;7   D.  13.  B.  43,       Ifi)  N.  43.        (9)  N.  533. 


E  Vlf.  PRAEC.  DECAL 

nae  merito  cedunt.  Accedit,  quod  pro« 
les  matri  non  teneatur  credere  se  es- 
se  illegitimam.  FiU.  3. 

»  2.  Debet  tamen,  si  potest,  aliis  in- 
dustriis  damnum  compensare,v.gr.  1. 
diligentius  administrando  rem  familia- 
rem.  2.  de  cultu  corporis  detraheudo. 
3.  si  habeat  bona  propria,  plus  legiti- 
mis  quam  spurio  relinquendo.  4.  eum 
inducendo,  ut  relicta  haereditate  vel 
eius  parte,  amplectatur  statum  eccle- 
siasticum  vel  religiosum,  si  idqneus  sit, 
etc.  TruU.  <» 

653.  Quaer.  i .  An  adultera  teneatur 
se  prodere,  si  sciat  prolem  non  esse  le- 
gitimam,  ad  evitandum  detrimentum 
mariti  et  filiorum  legitimorum.  Affir- 
mant  Adrian.  Palud.etc.  apud  Croix^. 
Sed  negant  Sot.  Maior.  et  alii  6,  nisi  in- 
gens  sit  damnum,  nempe  regni,  prin- 
cipatus  et  similis.  Alii  vero,  utCaietan. 
Less.  Scot.  Vasq.  Med.  Ricc.  etc.  apud 
Lugo '  negant  ullo  casu  teneri  matrem 
se  infamare;  et  probant  ex  cap.  Officii 
9.  depoen.  et  rem.  ubi  dicitur:  Mulieri 
quae,  ignorante  marito^  de  adulterio  pro~ 
lem  suscepit,  quamvis  id  virosuo  timeat 
confiteri^  non  est  poenitentia  deneganda. 
Ultima  tamen  sententia  vera  et  satis 
communis,  quam  omnino  sequendam 
puto,  et  tenent  Lugo  »  cum  Soto  Cov. 
Molin.  Tol.  Val.Turr.  etc.CroixS  Ron- 
cagl.io  cum  Azor.  Fill.  Diana  et  Tamb. 
Spor."  EIb.i2  Laym.i3,  et  huic  se  ad- 
iungit  Less.  i*.  Haec  sententia  distin- 
guit:  Si  damnum  famae  multum  prae- 
ponderet  damno  mariti  et  filiorum  le- 
gitimorum,  tuuc  non  tenetur  mater  il- 
lud  subire;  secus  vero,  si  infamia  non 
sit  tanta.  Hinc  infertur,  matrem  teneri 
se  prodere:  1 .  Si  ipsa  sit  perditae  fa- 
mae,  ut  Layman.Roncagl.  Lugo  Croix 
etc.  Bene  tamen  advertunt  Lugo  >&  et 
Elb.*6  non  sufficere  quamlibet  suspicio- 
nem  de  adulterio,  sed  requiri  ut  alii 
vulgo  de  ea  male  sentiant.  Idem  au- 
tem  quod  de  foemina  malae  famae  di- 
ctum  est,  dicunt  Lugo  et  Less.  de  foe- 
mina  vili:  modo  {  addit  Lugo)  sit  adeo 

(10)  De  7.  praec.  c.  2.  q.  4.  r.  2. 

(11)  De  matr.  c.  2.  n.  S62.     (12)  Eod.  tit.  n.  4S7, 
(13)  L.  3.  tr.  4.  n.  1.       (14)  L.  2.  c.  10.  n.  S8. 
(»S)  N,  W.  (IG)  N.  4S8. 


CAP.  H.  DUB.  VI.  ABT 

abiecta,  ul  non  essetlonge  magis  aesti- 
mabilis  fama  sua  quam  damnum  aliis 
inferendum.  2.  Si  alioquin  timeatur  pu- 
blicum  damnum,  nempe,  si  spurius  sit 
perditis  moribus  imbutus,  et  succede- 
re  debeat  regno  vel  principatui,  ut  Ron- 
cagl.  et  Laym.  cum  Less.  3.  Si  mater 
se  manifestando  filio  spurio ,  verosimi- 
liter  speraret  filium  ei  crediturum,  bo- 
nisque  cessurum,  ne  timeretur  ulterius 
magna  infamia  aut  vexatio  matris,  ut 
docent  Lugo  ^  Ronc.  cum  s.  Anton.  et 
Less.  Croix  2  Holz.  Spor.  Tarab.  3.  Idem 
dicendum  videtur  si  mater  posset  da- 
mnum  vitare,  se  manifestando  soli  ma- 
rito,  sed  bene  aiunt  Lugo  et  Spor.  raro 
ad  hoc  teneri  uxorem ,  eo  quod  raro  ex 
tali  manifestatione  ipsa  non  sit  subi- 
tura  magnam  vexationem,  et  hoc  satis 
indicare  videtur  textus  in  c.  Ofjicn^  su- 
pra  relatus. 

Sed  dices,  nec  teneri  matrem  se  pro- 
dere  filio,  quia  iustitia  commutativa 
non  obligat  ad  reparanda  damna  bo- 
norum  cumdetrimentofamae;  quae  est 
superioris  ordinis.  Et  ideo  ex  commu- 
niori  et  probabiliori  sententia  ut  di- 
ctum  est  n.  627.  non  tenetur  detractor 
qui  non  potest  aliterfamamrestituere, 
eam  pecunia  compensare.  Ex  altera  vi- 
ce  non  videtur  posse  dici  mater  modi- 
cam  infamiam  pati  se  prodendo  filio, 
cum  communius  doceant  dd.  cumLug.  < 
et  Salmant.  5  Sot.  Ban.  PradoReb.  Vill. 
Tap.  etc,  quod  infamatio  apud  unum 
vel  alterum  virum  adhuc  sit  gravis  pon- 
deris.  Sed  respondetur:  aliud  est  tene- 
ri  ad  compensandam  famam  cum  facul- 
tatibus:  aliud  teneri  suam  famam  pro- 
dere  ad  damnum  illatum  reparandum. 
Non  enim  tenetur  qui  alterum  infama- 
vit,  pecunia  famam  compensare,  quia 
fama  nulla  pecunia  reparari  potest.  At 
cum  quis  damnum  bonorum  alteri  in- 
tulit,  tenetur  quidem  cum  damno  ae- 
quali  ac  etiam  aliquantulum  maiori  il- 
lud  resarcire,  quando  per  manifestatio- 
nem  facti,  quamvis  cum  infamatione 
manifestantis,  damnum  reparatur.  In 

(1)  N.  60,  (2)  N.  333. 

(3)  L.7.C.  3.  §.4.n.lS.      (4)  D.14.  sei:t.4.u.S2. 

(3)  Dc  leslit.  c,  4.  puuct.  S.  %.  2.  u.  48. 


V.  DE  RBSTITUTIONE  57  < 

eo  solo  casu  posset  is  excusari,  quo  cer» 
tum  esset  quod  ad  damnum  resarcien- 
dum  longe  maius  detrimentum,  ut  di- 
ximus,  incurrere  deberet.  In  casu  au- 
tem  nostro  non  est  certum  quod  mater 
se  manifestando  soli  filio,  gravem  pa- 
tiatur  infamiam,  dum  satis  probabilis 
est  sententia,  quod  revelatio  criminis 
uni  vel  alteri  viro  cordato  non  sit  gra- 
vis  infamatio,  iuxta  dicenda  lib.  4.  n. 
973.  et  in  praesenti  casuid  dicunt  Lugo 
et  Spor.6.  Cum  ergo  ex  una  parte  ma- 
ter  sit  certe  obstricta  ad  damnum  vi- 
ro  et  aliis  filiis  reparaudum,  et  ex  al- 
tera  non  sit  certa  excusatio,  quia  cer- 
tum  non  est  quod  ipsa,reveIando  suum 
crimen  filio,  tale  longe  maius  damnura 
incurrat  quod  sufBciat  ad  eam  excu- 
sandam;  ideo  possidet  obligatio  resti- 
tutionis,  et  proinde  tenetur  mater  se 
prodere.  Imo  hoc  puto  dicendum,  non 
solum  si  mater  spem  moraliter  certam 
concipiat  praecavendi  damnum,  ut  as- 
serunt  Less.  Ronc.  et  Conc,  sed  etiam 
si  habeat  spem  tantum  verisirailem,  ut 
dicunt  Spor.  Lugo  et  Holz.  ex  eadem 
ratione,  quia  in  dubio  semper  possidet 
obligatio  matris.  Secus  si  nuUa  esset 
spes  aut  valde  exigua.  Hinc  aiunt  Tam- 
bur. '  et  Elb.sin  praxi  raro  teneri  ma- 
trem  se  manifestare  raarito  aut  filio, 
quia  raro  fieri  potest  quod  ex  tali  ma- 
uifestatione  non  sit  subitura  ingentia 
damna;  el  contra  raro  continget  quod 
filius  credat,  et  teneatur  credere  matri, 
ut  mox  infra  videbimus  in  seq,  quaest. 
654.  Quaer.  2.  An  eo  casu  teneaiur 
spurius  credere  matri.  Affirmat  p,  Con- 
cina  9  Tapibur.iOet  Host.Panorm.  Med. 
Adrian.  et  Vasq.  apud  Lugoiisi  mater 
sit  fidedignissima  spectatiscircumstan- 
tiis;  nempe  amorein  fiiium,  et  sua  prae- 
senti  probitate,  puta  si  tunc  poeuiten- 
tem  vitam  ducat,  sacramenta  frequen- 
tet  etc,  aut  si  sit  in  articuio  mortis,  et 
suum  dictum  iuramento  confirmet,  ut 
dicunt  Tol.  et  Turr.  apud  Croixi2.Sed 
communissime  et  probabilius  fiiius  noa 
tenetur  credere  matri,  etiamsi  iuramen- 


(.6)  Loc.  cit.  (7)  N.  16.  (8)  N.  460. 

^O)  P.  225.  n.  10.       (10)  h.  7.  c.  3.  J.  4.  u.  10. 
(.11)  D.  13.  n.    61.  (12)  L.  3.  p.  2.  o.  S5'i 


§72  ttB.  MI.  TRACT.  V.  D5 

to  id  asserat.  Ita  Lugo  »  Salmant.  2  cum 
TruU.  Dic.  Vill.  etc.  Holz.  3  (cum  com- 
muni,  ut  asserit )  Less.  ^  Laym.  &  cum 
Abb.  Rich.  Saetc.  Rouc.  6  cum  Az.FiU. 
Dian.  etc.  Spor.'  Croix».  Id  probatur  1 . 
quia  fiUus  est  in  possessione  legitimi- 
tatis,  cui  cedere  non  tenetur,  nisi  con- 
vincatur  esse  aduUerinus  vel  iUegiti- 
musS.VideLugo  io.Probatur2.quia  ne- 
mo  tenetur  credere  uni  testi,  etsi  pro- 
batissimo ,  ut  patet  ex  c.  \Relatum^  de 
testam.  ubi  dicitur  etiam  quoad  legata 
pia  r^quiri  saUem  duos  testes:  Tribus 
aut  duobus  legitimis  testibus  requisitis^ 
quoniam  scriptum  est  i^:In  ore  duorum 
aut  trium  testium  stabit  omne  verbum. 
Etex  c.  Licet^  de  testib.  ubi:  Licetquae- 
dam  sint  causae  quae  plures  quam  duos 
exigant  testes:  nulla  tamen  est  causa 
quae  unius  testimonio^  quamvis  legiti- 
mo,  terminetur.  Hoc  eoim  dicunt  Lay. 
et  Holz.  fuisse  necessarium  pro  com- 
muni  bono  ad  fraudes  avertendas.  Se- 
cus  tamen  dicendum,ut  bene  aiuntLu- 
go  12  Holz.  Roncagl.  Spor.  Less.  Salm. 
Croixi3,  si  adsint  indicia  ita  vehemen- 
tia,  ut  fiUus  in  foro  externo  tamquam 
spurius  condemnaretur,  prout  si  ma- 
ler  clare  ostenderet  impotentiam  vel 
absentiam  mariti  tempore  procreatio- 
nis;  tunc  enim  tenetur  iUe  ut  spurium 
se  habere,  quia  quisque  tenetur  se  con- 
formare  in  conscientia  foro  externo,  ubi 
forum  non  nititur  falsa  praesumptione. 

655.  a  3.  Quod  attinet  ad  ipsum  a- 
dulterum  spurii  patrem,  etiam  ipse  sae- 
pe  excusatur  vel  in  toto  vel  ex  parte, 
sive  quia  damnum  ab  aduUera  com- 
pensatum  fuit,  vel  compeusandum  cre- 
ditur;  sive  quia  huic  restitutio.  non  pot- 
est  fieri  sine  periculo  vitae,  dispendio 
famae,  turbatione  et  discordiis  famiUa- 
rumjsive  quia  non  est  certus  fiUum  es- 
se  suum.  Vide  Less.i^  Bon.^s  TruU.ie.» 

Caeterum  aduUer  tenetur  restituere 
omniadamna*,  sciUcethaereditalem  re- 

(l)  Dicl.  n.  61.  (2)  De  restit.  c.  S.  n.  59. 

(5)  De  6.  praec.  c.  1.  n.  637.  (4)  L.  2.  c.  10. 

u.  Sl.  (S)  L.  5.  tr.  3.  c.  14,  u.  1.  (6)  Dc7. 
praec.  c.  2.  q.  4.  r.  2,  (7)  De  matr.  c.  2.  n.  S35. 
(8)  L.  c.  (9)  Ex  1.  Filiura  ff.  de  his  qui  sunt  sui  elc. 
(10)  D.  13.  n.  16.  (11)  Deutcr.  c.  19.  v.  IS. 

( 12)  M.  62.     ^15)  Loe.  c.     (14)  L.  5.  c.  10.  d:  6. 


ni.  PRAEC.  DKCAI/. 

lictam  a  viro  aduUerinae  proli,  et  aU- 
menta  ab  eo  data  puero  a  tertio  aetatis 
anno:  nam  usque  ad  tertium  annum 
mater  tenetur  eum  lactare.  Dixi  lacta- 
re,  nam  ad  alias  expensas  teneturpa- 
ter.  Si  vero  mater  non  possit  lactare, 
non  ipsa,  sed  adulter  tenetur  subire 
expensas  ad  lactandum,  ut  dicunt  Sal- 
mantic.i'  cum  communi.  Nisi  pater  sit 
impotens,  quia  tunc  tenetur  mater. 

656.Quaeritur  1.  An,  si  adulteri  sint 
divites;  et  exponant  prolem  hospitali- 
bus,  teneantur  reddere  illis  expenijas 
factas  pro  nutrienda  prole. 

Affirmat  prima  sententia^  quam  Sal- 
mant.  communem  vocant  is  cum  Mol. 
Less.  Sanch.  etc,  iteraElbelia  Spor.  20 
Lugo2i  etc.  Ratio  quia  haec  pia  opera 
unice  pro  pauperibus  sunt  instituta. 

Negat  vero  secunda  sententia^  quam 
tenent  Henriq.  Dic.  Roder.  de  Acunua 
apud  Salm.  22  Renzi  23^  et  probabilem 
vocantSaIm.24  Elb.  Spor.25  et  Croix  26. 
Eamdemque  sententiam  docet  Laym.27 
si  hospitale  sit  opulentum,  secus  si  pau- 
per :  sed  universe  praefatam  seuten- 
tiamego  puto  probabUiorem;raUo  quia 
huiusmodi  hospitalia  non  solum  sunt 
instituta  ad  subveniendum  pauperibus, 
sed  etiam  divitibus  in  infamiae  pericu- 
lo,in  quo  ipsi  solent  vel  procurareab- 
ortum  vel  prolem  necare  ne  infamen- 
tur;  et  huic  malo  intendunt  hospitalia 
occurrere:  imo  dico  ista  potius,  quam 
pro  pauperibus,  erecta  esse  pro  pueris 
spuriis,  ad  eos  liberandos  a  discrimine 
mortis  aeternae  et  temporalis,  quam 
facile  subirent  ob  infamiae  limorem,  si 
adulteriexproprio  eos  alere  deberent. 

657.  Quaeritur  2.  ad  quid  teneatur 
adulter,  si  dubium  sit  an  proles  sit  sua 
vel  mariti?  Lay .2s,  licet  contrarium  pu- 
tet  probabile,  probabilius  tamen  esse 
dicit  eum  teneri  ad  damnum  pro  rata 
dubii.Communis  vero  est  contraria  sen- 
tentia,  quae  excusat  ab  omni  restitu- 

!  (IS)  De  matr.  q.  4.  p.  IS.      (16)  h.  7.  c.  8.  d.  7. 
j   (17)  De  4.  praec.  c.  «n.  n.  3.        (18)  De  restil.  Ir, 
I   13.  c.  3.  puncl.  2,  §.1.  n,  28.    (19)  Dematr.n.401. 
j   (21))  Eod.  tit.  n,  S38,  (21)  D.  13»  n.  S. 

(22)  Ibid.  n.  29.  (23)  De  6.  praec.  c.  S.  q.  &. 

\  (24)  Loc.  c,     (2S)  Loc,  c.    (26)  L.  3.  p.  2.  n.  ISd. 
[  (27)  De  iust.  L&.  tc4.«.14>ft.4      (23)  L.c.ii.3. 


CAP.  n.  OtfC.  VI.  ART 

tione  adulterum,  modo  non  sit  certus  , 
prolem  esse  suam;  ratio,  tum  quia  pos-  \ 
sidet  malrimonium,  et  filius  legitrcius 
reputatur,  nisi  constet  oppositum;  tum 
quia  melior  est  conditio  adulteri  possi- 
dentis  bona  sua,  quibus  non  tenetur  se 
spoliarepro  obligationedubia.ItaCont. 
Tourn.  <  Elb.  2  cum  Soto  Nav.  Sporer 
Salm,  3  cum  Less.  Pal.  Sancb.  Dicast. 
TruU.  et  aliis,  et  est  coircmune  apud 
Croix  ■*  cum  Lugo  6  Azor.  Conc.  etc. 

658.  Et  ob  eamdem  rationem  idem 

lenent  valere,  si  dubium  sit  inter  duos 

adulteros,  cuius  sitproles.  Ita  Sanch.  6 

Zachar.  '  cum  Gob.  Less.  Fill.  et  Bon. 

ac  Salm.  8  cum  Sot.  TrulL  Lop,  etc. 

(contra  Dic.  MoL  et  alios).  Quae  utique 

sententia,  spectata  ratione  et  absolute 

loquendo,  probabilior  est;  nemo  enim 

tenetur  ad  damnum ,  nisi  certo  mora- 

liter  constet  ipsum  fuisse  causam  da- 

mni,  ut  probavimus  supra  ex  n.  562. 

cum  d.  Th.  9.  Nec  obstat  dicere  cum 

Ronc.  quod  possidet  obligatio  adulte- 

rorum  ex  actione  iniusta  ab  eis  posita; 

nam  respondetur  quod  ad  obligatio- 

nem  restituendi  ex  una  parte  non  suf- 

ficiat  actio  iniuriosa ,  sed  insuper  re- 

quiratur  damnum  ex  actione  certe  se- 

cutum,  ut  docuit  idem  s.  Th.  cuius 

verba  retulimus  n.  561 .  Ex  altera,  ut 

quis  teneatur  ad  restitutionem  non  suf- 

ficil,  posuisse  eum  actionem  aptam  ad 

damnum  causandum,  sed  requiritur  ut 

actu  moraliter  certo  illud  intulerit.  Non 

semper  autem  adulterium  est  causa 

prolis,  sicut  non  semper  consilium  est 

causa  damni,  iuxta  d.  Th.,  cuius  tex- 

tum  vide  d.  n.  562.  Per  accidens  vero 

est  quod  prolem  nuUus  alere  teneatur, 

cum  incertus  sit  pater.  Hanc  senten- 

liam  Croixio  (loquens  de  spurio  uato  ex 

muliere  soluta)  vocat  probabilem  cum 

Gob.  Less.  et  Fill.  (contra  Bardi),  et 

communem  asserit  Lugo  i*.  Attamen  i- 

pse  Croixi2cumLugoi3  loquens  de  pro- 

le  adulterina ,  absolute  dicit  cum  IIls, 

adulteros  teneri  ad  alimenta  pro  rata 

(1)  De  iustit.  et  lur.  p,  3.  c.  5.  a.  2.  sect.  9. 
(2)  T)e.  inatr.  n.  443.      (3)  De  rest.  c.  3.  punct.  2. 
^.  1.  n.  30,     (4)  N.  335,     (S)  D.  13.  sect.  2.  n.  27. 
6)  Cons.  1.  4.  c.  3!  «lub.  I.  disp.  13.  n.  20. 


7)L.  5.  p.  t. 


704. 


(8)  Ibi, 


V.  DE  BEBTITUTIONB  S73 

dubii;   quia,  licet  nemo  teneatur  ad 
damnum  in  dubio  an  a  se  sit  illatum ; 
tamen  hic  (dicit)  quisque  adulter  posuit 
certam  causam  damni:    nam  unius- 
cuiusque  copula  fuit  causa  incertitu-' 
dinis.  ne  ab  aliquo  ipsorum  determinato 
exigantur  alimenta,  et  in  hoc  damnum 
videntur  singuli   consensisse  ,  copu- 
lam   patrando   causantem  huiusmodi 
damnum.  Sed  haec  ratio  universe  non 
suadet,  quia  videtur  tantum  valere  pro 
secundo  adultero,  qui  sciens  adulte- 
rium  factum  ab  altero,  cum  adultera 
rem  haberet  advertens  suo  secando  a- 
dulterio  fieri  causam  incertitudinis  ne 
possint  a  primo  adultero  exigi  alimen- 
ta;  vel  locum  haberet  si  plures  adul- 
teri  ex  communi  consilio  adulteriura 
patrarent.  At  non  valet  quidem  ratis 
pro  adultero  anteriori,  qui  nihil  ad- 
verteret  de  adulteriis  futuris.  Et  utse» 
cundus  teneatur  requiritur  ultra  ut  i  •> 
pse  advertat  ad  illud  damnum  quod  e» 
venire  potest  ex  suo  adulterio :  quia 
tamen  rarissima  erit  haec  advertentia, 
rarissima  etiamerithaec  obligatio  adul» 
teri ;  et  ita  mecum  sentit  Elbel  ^^  cam 
Petschascher  et  Babestuber.  Vide  dicta 
num.  562. 

659.  Quaeritur  3.  an  adulter  certus 
de  prole  teneatur  ad  damna,  si  ipse 
non  fuerit  causa  suppositionis,  scilioet 
si  ipse  non  induxerit  mulierem,  ut  mu- 
lier  supponeret  viro  suo  prolem  uti 
filium  suum,  sed  negative  se  habuerit. 
Tres  sunt  sententiae, 

Prima  sententia  docet  teneri  eum 
seraper  ad  omnia  damna;  quia  ipso  suo 
crimine  fuit  causa  suppositionis,  nem- 
pe  quod  proles  credatur  mariti,  quem^ 
admodum,  ut  adultera  sit  causa  sup- 
positionis,  sufficit  ut  constante  matri- 
monio  prolem  suscipiat.  Hanc  tenent 
Less.i5Lug.i6Mol."etSaIra.i8  cura  Cai 
Less.  Mol.  etc,  et  vocant  coramunem. 
Secunda  sententia  vero  excusat  adul- 
terum;  quia  tunc  adulter  non  est  ipse 

(9)  2.  2.  q.  62.  a.  7.         (10)  L.  3.  p.  1.  n.  704. 
(11)  D.  13.  n.  19.  (12)  L.  3.  p.  2.  n.  337. 

(13)  ri.  24.     (14)  De  rest.  c.  18.  n.  452.  et  453. 
(18)  L.  2.  c.  10.  dub.  G.  n.  45.  (16)  D.  13. 

sect.  2.  u.  14.  (17)  T.  4.  d.  105.  n.  2. 

(18)  Dc  leslit.  c.  3.  pnnct.  2.  J.  1.  u.  36. 


574  LIB.  III.  THVCT.   V.  UE 

cansa  suppositionis,  nec  illam  intendil, 
sed  est  mater ;  sicut  non  est  causa  ab- 
ortus  qui  fornicatur  cum  muliere,  licet 
coniiciat  eam  in  necessitatem  abortus. 
Ita  Sot.  TruU.  etc. ». 

Tertia  sententia  apud  Tambur.  2  di- 
stinguit  et  dicit  quoad  alimenta  teneri  ' 
patrem  illasubministrare,  ethoc  Tam- 
bur.  supponit  ut  certum ,  quia  pater 
tenetur  de  se  alere  filium;  quoad  hae-  ; 
reditatem  vero  proli  relictam ,  dicit  eum 
non  teneri,  quia  de  hoc  tenent  Sot.  ^ 
et  Henriq.  ^  et  probabilem  vocant  Tam- 
bur.  5  et  Dian.  cum  Bart.  a  s.  Faust.  i 
apud  Lugo  6.   Sed  longe   probabilior  | 
mihi  est  prima  sententia ,  teneri  in  eo 
casu  adulterum  tam  ad  alimenta,  quam  ' 
ad  haereditatem,  quam  una  cum  adul-  j 
tera  tenetur  ipse  corapensare  filiis  le-  ! 
gitimis.  Ratio  potissima,  quia,  licet  a-  1 
dulter  tantum  permittat  filium  suum  i 
supponi,  tamen  filium  procreando  est  \ 
causa  proxima  et  directe  moralis  o- 
mnium  damnorum,  cum  in  moralem 
necessitatem  supponendi  prolem  ponat 
adulteram,  cui  est  inde  moraliter  im- 
possibile  prolem  e  domo  eiicere  pro- 
pter  infamiam,  quam  subiret.  Ita  Less. ' 
p.  Conc.8  Croix  9  Elb.  10  et  Lugo  "  cum 
Vasq.  Cai.  Sylv.  Navarr.  MoL  Azor.  et 
aliis  communiter,  qui  (ut  asserit  Lugo) 
praefatasduas  sententias  reiiciunt.  Se- 
cus  autem  dicendum,  ait  Lugo  ^2  cum 
Vasq.,  si  adultera  sine  sua  infamia  et 
periculo  suppositionis  possit  prolem 
extra  domum  tenere  et  alere. 

AnT.  VI.  Quid  debeat  restitui  pro  fama 

Ct  bonis  spiritualibus,  in  iuductione  ad  peccatum, 

avocatiooe  a  religione.  Et  quid  pro  ofTicio. 

660.  An  restitutio  facienda  in  alio  genere. 

661.  Quid,  si  quis  inducat  allerum  adpeccan- 
dum. 

662.  Ad  quid  teneakir,  qui  abduxerit  novitium 
vel  religiosum  a  swo  religione. 

665.  De  restitutione  ob  omissionem  ofjicii  di- 

vini. 
664.  Quaest.  i.  Quid,  si  fructus  beneficii  non 

percipiantur. 
C6S.  Qaaest.  2.  Quid  si  omiltalur  ofjicium,  sine 

culpa. 
C66.  Quaest.  3.  An  restituendi  fructus  intrapri- 

mos  sex  menses. 
667.  Quaest.A.An  omittens  offtclumpossitpostea 

supplere  altera  die. 

(1)  Ihid.  (2)  Decal.  1.  7.  c.  3.  §.  8.  n.  8.  et  6. 
(5j  De  iusl.  1.  4.  q.  7.  a.  2.  (4)  h.  2.  de  malr. 
r  2.  n.  3.     (5)  Loc.  «.     (6)  De  iuil.  a.  17,.  n.  10. 


VII.  PaAEO.  DECAL. 

668.  Quaest.  b.  Quid,si  omitlaturpars  mt»^^ 
quam  integrae  horae. 

669.  Quaest.  6.  Quid,  si  recitentiO'  horae  si»e 
uttentione  interna. 

670.  Quaesl.  7.  An  excommunicatus  teneatu) 
reslituere  fructus. 

671.  Quaest.  8.  An  omittens  incurrat  aliampoe 
nam. 

672.  Quaest.  9.  Cui  facienda  restitutio. 
67o.  Quaest.  10.  An  omnes  fructus  restituendt. 

et  quid  de  beneficiario  simplici. 

674.  Quaest.  II.  An  tenealur  ad  officium  ha- 
bens  tenue  beneficium. 

075.  Quaest.  12.  An  canonici  non  assistentcs , 
vel  non  psallentes  in  choro  teneantur  ad  re- 
slitutionem  dislributionum,  et  praebenda- 
rum.  Dub.  i .  An  peccent  graviter  canonici, 
qui  choro  non  assislunt.  Dub.  2.  Qnid  te- 
neantur  restituere.,  si  choro  non  intersint. 
Duh.  3.  An  satisfaciant  choro,  qui  tantum 
intersunt,  et  non  recitant.  Dub.  4.  An  sa- 
tisfaciant  choro,  qui  submisse  recitant. 

660.  «  Resp.  1 .  luxta  dicta,  si  resti- 
tui  non  possint  bona  ablata  ex  bonis 
eiusdem  ordinis,  non  est  obligatio  fa- 
ciendi  ex  bonis  diversi  ordinis.  [Vide 
d.  n.  627.). 

Unde  resolves: 

»  1 .  Pro  fama  restituenda  est  fama  : 

cum  id  non  potes ,  non  teneris  ad  pe- 

cuniam  et  bona  fortunae,  nisi  per  sen- 

tentiam  a  iudice  cogaris  sic  satisfacere. 

Eadem  est  ratio  du  reliquis.  Quod  si  ta- 

I  men,  laedendo  famam,  in  bonis  etiam 

j  fortunae  alteri  damnum  allatura  esset, 

I  constatex  supra  dictis  quid  faciendum 

j  sit.  Porro  de  laesione  famae  etc.  vide 

I  dicenda  num.  988. 

'      661 .  »  2.  Si  quis  alterum  induxit  ad 

I  peccatum  suasione  vel  exemplo  suo, 

tenetur  quidem  ex  caritatC;  quoad  pot- 

■  est,  eurarevocare  ad  meliorera  statum, 

!  sed  non  ex  iustilia.  Less.  13  Laym.  *'*. 

i      »  3.  Si  quis  autem  induxit  fraude, 

I  dolo,  iniusto  metu  etc.  teoetur  ad   id 

!  ex  iustitia;  quia  quisque  habet  ius  ne 

i  iniuste  laedatur  in  bonis  spiritualibus. 

!  Unde,  si  laedatur,  debet  id  spirituale 

;  restitui  si  possit  ^s.  » 

j      An  autem  teneatur  tunc  ex  iustitia 

cooperari  ut  alter  convertatur.  Croix  is 

putat  eum  probabiliterteneri;  sed  non 

negat  oppositum  esse  etiam  prohiibile 

j  cum  Sanch. 

1  (7)  L.  2.  c.  10.  n.  4S.         (8)  T.  7.  n.  222.  n.  7. 

:  (9)  L.  5.  p.  2.  n.  53S.     (10)  L.  c.     (11)  L.  c.  ii.  ii 

1  (12)  N.  15.     (15)  L.  2.  c.  8.  1  2.  u.  20.     (14)  C. 

I  8.  u.  I.       (lo)  Ibid.       [IQj  L.  3.  i).  2    u.  5i4. 


CAP.  n.  DUB.  VI.  ARl 

662.  «  4.  Si  quis  aliquem  (etiani  no- 
vitium)  abduxit  ab  ingressu  religionis, 
tamen  sine  vi  et  fraude,  etsi  graviter 
peccarit  id  irrationabiliter  faciendo, 
ac  proinde  teneatur  ei  rursus  suadere 
ingressum  ex  caritate;  non  tamen  ex 
iustitia  vel  illi  vel  religioni  tenetur, 
quae  nullum  adhuc  in  eum  ius  acqui- 
sivit,  Vide  Laym.  '. 

»  5.  Si  quis  religiosum  ad  aposta- 
siam  induxerit  suasione  aliave  coope- 
ratione,  obligatur  ex  iustitia  religioni 
ad  restitutionem,  non  quidem  ut  ipse 
(quod  aliqui  volunt)  loco  alterius  ingre- 
diatur,  sed  ut  suadeat  alteri,  quoad 
potest,  reditum  ,  et  compenset  raona- 
sterio  commoda  quae  ex  haereditate, 
bonis  vel  indnstria  alterius  expecta- 
bantur.  » 

Qui  per  vim  ,  fraudem  aut  metum 
gravem  impedit  vel  avertit  aliquem  a 
religione,  graviter  peccat  contra  iusti- 
liam,  est  commune  apud  Croix  2  cum 
Less.  Dic.  Burg.  et  Steph.  Probatur  ex 
Tridentino  3  ubi  excommunicatur  qui 
puellam  a  religione  impedit.  Fortius 
peccant  parentes  si  impediant ;  vide  di- 
cta  n.  335.  v.  Praeterea.  Probabilius 
autem  est  quod  is  qui  hunc  impedit 
nou  teneatur  alium  adducere  ad  reli- 
gionem,  ut  ait  Croix^  cumSanch.  con- 
tra  Nav.  Teaetur  tamen  reparare  da- 
mna  ob  id  monasterio  provenientia,  ut 
communiter  dicunt  dd.  cum  Lugo  5. 
Et  hoc  dicendum  probabilius,  etiamsi 
ille  aversus  simplex  esset  novitius,  ut 
Lugo  6  et  Less.  cum  aliis  apud  Croix  ' 
contra  Sanch. ,  qui  putat  oppositum 
probabile,  dicens  monasterium  non  a- 
cquirere  ius  in  novitium  nisi  post  pro- 
fessionem. 

Hic  autem  videndum  de  restitutione 
ob  omissionem  divini  ofjicii. 

663.  Ex  decreto  concilii  lateranensis 
sub  Leone  x.  aucto  a  s.  Pio  v.  anno 
4571.  beneficiarii  tenentur  restituere 
fructas  beneficii  pro  rata  omissionisolfi- 
cii,  elapsis  sex  mensibus  a  die  posses- 
sionis  beneficii.  In  praefato  enim  con- 


VI.  DE  BESTITUTIONB  575 

cilio  8  sic  dicitur  :  Statuimus  quoqita 
ut  quilibet  habens  beneficium,  si  post 
sex  menses ,  obtento  bemficio ,  officium 
divinum  non  dixerit,  leyitimo  impedi" 
mento  cessante,  fructus  non  faciat  suos 
pro  rata  omissionis  recitationis  officii 
et  temporis.  Deinde  s.  Pius  v.  in  sua 
Const.  186.  quae  incipit,  Ex  proximo 
lateranensi,  edita  anno  1 571 .  sic  sanci- 
vit :  Statuimus,  ut  qui  horas  omnes  ca^ 
nonicas  uno  vel  pluribus  diebus  inter^ 
miserit,  omnes  beneficii  fructus  quiilli 
vel  illis  diebus  responderent :  qui  vero 
matutinum^  tantum  dimidiam;  qui  cae^ 
teras  alias  horas^  aliam  dimidiam :  qui 
horam  singulam,  sextam  partem  fru- 
ctuum  eius  diei  amittat :  tametsi  ali- 
quis  choro  addictus ,  non  recitans,  o- 
mnibus  horis  canonicis  cum  aliis  prae- 
sens  adsit,  fructusque  et  distributiones 
forte  aliter  assignatas  sola  praesentia 
iuxta  statuta^  consuetudinem,  vel  alias 
sibi  lucrari  fecisse  praetendat:  is  etiam 
praeter  fructuum  et  distributionum  a- 
missionem,  grave  peccatum  intelligat  se 
admisisse.  Item  ille  qui  primis  sex  men- 
sibus  ofj^cium  non  dixerit,  nisi  legiti- 
mum  impedimentum  ipsum  excu^averit^ 
grave  peccatum  intelligat  admisisse  etc. 
Huiusmodi  autem  restitutio  certe  debe- 
tur  ante  iudicis  senteutiam,  ut  patet 
ex  damnatione  Alexandri  vii.  prop.  20. 
quae  dicebat :  Restitutio  a  Pio  v.  im~ 
posita  beneficiatis  non  recitantibus,  non 
debetur  in  conscientia  ante  sententiam 
declaratoriam  iudicis,  eo  quod  sit  poena. 
664.  Super  hoc  puncto  plures  quae- 
stiones  occurrunt.  Quaer.  1 .  An  bene- 
ficiatus,  fructus  non  percipiens  tenea- 
tur  ad  horas  recitandas.  Respondetur. 
Si  ipse  careat  spe  recuperandi  fructus, 
et  non  neghgenter  se  gerat  in  illis  exi- 
gendis,  non  tenetur.Ita  Viva  9  Groix  "* 
Bon.ii  etLugoi2,Ratio  quia  nou  est  ae- 
quum  ut  aliquis  subeat  onus  officii,  si 
fructus  non  percipiat  sine  sua  culpa. 
Excipe  1 .  Si  beneticiatus  iuste  prive- 
tur  fructibus  in  poenam  alicuius  cri- 
minis;  Bon.^^cum  Azor.  Secus  si  iuiu- 


(1)  L.  5.  t.  2.  c.  8.  (2)  L.  3.  p.  2.  u.  307.    I    31  Do  rest.  q.  7.  a.  9.  n.  2.       (10)  L.  -9.  n.  H93. 

(3)  Se5S.  SB.  e.  18.  de  reg.     (4)  Ib.     (o)  D.  9.  n.  4t).   I  (U)  Do  Iwr.  cau    d.  l.  q.  2,  p.  4.  ii,  23 
\.ii}  N.  SO.       (7)  Ibid.       (8)  Sect.  9.  J.  SUiluiuj>.s.  j   iVl)  Kesr  ilSl  Loc.  c 


576  LIB.  III.  TRACT.  V.  DE 

sleprivetur,  ut  idem  Bonac.  cum  Suar. 
Molf.  Azor.  Laym.  Lop.  Garz.  elc.  Ex- 
cipe  2.  Si  spem  certam  habeat  exigen- 
di  frmctus  sequentibus  annis,  utLugo  i 
cum  Suar.  et  Croix  2, 

Quid  si  vertatur  lis  super  beneficio? 
Distinguendum :  si  beneficiarius  non- 
dum  acceperit  possessionem  beneficii, 
Caietan.  3  Nav.  <  et  Sanch.  ^  cum  Cor- 
duba  dicunt  eum  teneri  ad  recitandum 
officium,  semper  ac  verisimiliter  putet 
pro  se  ferendam  esse  sententiam.  Ratio 
quia  beneficiarius  per  solam  collatio- 
nem  iam  acquirit  dominium  beneficii  ^. 
Quapropter,  cum  a  die  collationis  ad 
ipsum  fructuspertineant,  iustum  est  ut 
ipse  onus  officii  subeat.  Communis  ta- 
men  et  vera  sententia  docet  hunc  non 
teneri  ad  officium;  ratioquiabeneficia- 
rius  ad  officium  non  tenetur  nisi  ex 
perceptione  fructuum:  is  autem  cui 
collatum  est  beneficium  habet  quidem 
ius  in  illo  et  ad  possessionem  accapien- 
dam;  sed  ante  possessionem  non  ha- 
bet  ius  ad  fructus  percipiendos,  tale 
enim  ius  non  acquiritur  nisi  per  pos- 
sessionem.  Ita  Hab. '  p.  Conc.  8  Tour.  9 
Salm.  lOcum  Suar.  Pal.Lug.Bon.  Fill. 
Rodr.  etc.  Bene  tamen  excipiunt,  nisi 
stet  per  beneficiarium,  quin  possessio- 
nem  adipiscatur ;  quia  ex  reg.  ^b.  in 
6.  mora  sua  cuilibet  est  nociva.  Nec  ob- 
stat  quod  fructus  reserventur  proviso; 
nam  respondet  Habert  i<  etiam  fructus 
beneficii  vacantis  saepe  reservari  be- 
neficiario  futuro,  et  tamen  nemo  dicit 
hunc  teneri  ad  officium.  Hoc  autem 
beneficium  usquedum  liti  subiicitur 
habetur  pro  vacante,  ut  ait  Conc.12,  Et 
sic  respondetur  rationi  oppositae  sen- 
tentiae. 

Si  vero  beneficiarius  iam  fuerit  ade- 
ptus  possessionem  beneficii ,  tunc,  si 
ipse  habet  spem  moraliter  certam  vin- 
cendi  litem,  utique  tenetur  ad  officium, 
ut  docent  Less.<3  Suar.**  Lug.'^  Conc.*^ 

(1)  Loc.  c,  n.  S.  (2)  Loc.  c.  (3)  V.  Hora. 
(4)  In  c.  Quando,  c.  7.  n.  29.  (S)  Cons.  I.  2.  c.  2. 
«I.  76.  n.  6.  (6)  Ex  c.  Si  tibi,  de  praeb.  in  6. 

(7)  Tr.  4    p.  232.  q.  7.  (8)  T.  7.  n .  411, 

(9)  De  relig.  a.  8.  scct.  2.  concl.  2.  q.  2. 

(10)  T.  16.  c.  2.  pi.nct.  5.  $.  3.  n.  36,  (11)  L.  c. 
(12)  Loc.  c.  (13)  U.  2.  c.  54.  u.  173.  (14)  L.  4. 
e.  25).  II.  7.  el  II).  (lij)  Leic.  ■.  du!).  ».  a.  9. 


VII.  PHAEC.  OECAL. 

Salm."  cum  Pal.  Fill.  et  aliis  commu- 
niter.  Secus  si  absit  haec  spes,  et  du- 
bium  sit  cui  adiudicandi  erunt  prae- 
dicti  fructus;  quia  nemo  obstringen- 
dus  est  ad  onus  certum  ob  mercedem 
incertam.  Ita  Lugo  ^^  Salm.  19  cum  San- 
chez  Led.  Pellizar,  et  Tambur.  20  cum 
Bon.  Et  hoc  diceudum  etiamsi  benefi- 
ciarius  emolumentum  ex  fructibus  be- 
neficii  iam  perciperet,  sed  ob  aliquod 
manuale  servitium  (ut  recte  notant 
Lugo  21  et  Salm  .22)  ob  quod  non  for  et  pri- 
vandus  tali  emolumento,  etiamsi  litem 
amitteret.  Si  autem  beneficiarius  vin- 
cit  litem,  sentit  Salas  apud  Croix,  i- 
psum  teneri  fruclus  sequestratos  lar- 
giri  pauperibus.  Sedmelius  censentLu- 
go  23  et  Salm.  2^  cum  Bon.  nuUam  esse 
obligationem  restitutionis  ei  qui  sine 
culpa  sic  omisit  officium,  unde  licite 
eos  retinere  potest,  sicut  licite  retinet 
fructusmaturatosa  tempore  vacationis 
beneficii,  etsi  officium  non  dixerit. 

665.  Quaer.  2.  An  omittens  oflicium 
sine  culpa  teneatur  ad  restitutionem. 

Prima  sententia  affirmat  cum  Led,  et 
aliis  apudViva25  qui  probabilemputat, 

Negat  vero  secunda  sententia  proba- 
bilior,  quam  tenent  Less.  26  p.  Conc.27 
et  ipse  Viva  cum  Sanch.  et  commu- 
niori.  Ratio,  tum  quia  cessante  culpa 
cessat  poena  restitutionis  fructuum,  ut 
colligitur  ex  verbis  ct  ncilii  lateranen- 
sis,  qui  ofjicium  non  dixerit^  legitimo 
impedimento  cessante,  fructus  suos  non 
faciat;  tnm  quia,  ut  censetSyIv.23  cum 
Innoc.  Panorm.  Butr.  item  Less.29  cum 
Palud.  et  Rosell.  (contra  Ang,  et  Cov. 
quitamenfatetur  contrarium  essecom- 
mune)  huiusmodi  reslitutio  non  debe- 
tur  de  iure  naturali,  cum  fructus  bc- 
neficii  non  dantur  pro  mercede  rc- 
citationis,  sed  pro  sustentatione  bcnc- 
ficiati,  cum  onere  tamen  officii;  aiite 
enim  concilium  lateranense,  ita  Less., 
nullus  erat  canon  quo  haec  resliiuliu 

(16)  Pag.  412.  n,  27.  (17)  Loc.  c.  ii.  38. 

(18)N.14,  (19)Ib,u.37,  (20)L.2  c.  S.  S.T.u.M. 
(21)  N.  S.  (22)  Loc.  c.  n.  r,[i.  (23)  N.  5. 

(24)  Ibid,  n.  39,      (2o)  L.  c.  ii.  2.  v.  luf.  Socuudo. 

(26)  L.  2,  c.  34.  n.  UM).  v.  Qnii.t.-, 

(27)  T.  2.  p.  417.  u.  i>. 

(28)  V,  Clericii,,   4.  »    »7 

(29)  Loe.  cil    li.  IT.K 


CAP.  II.  DUB.  VI.  ART 

praecipiebatur.  Bene  autem  potuit  ec- 
clesia  omittentibus  restitutionem  im- 
ponere  ipso  facto  et  ante  omnem  sen- 
tentiam ;  sed  cum  haec  restitutio  pro- 
culdubio  sit  poena  (ut  non  dubitat  Vi- 
va  *),  ipsa  omnino  culpam  requirit;  el 
ideo  satis  a  restitutione  excusantur  of- 
ficium  inculpabiliter  omittentes.  Sed 
dices:  Si  restitutio  fructuum  culpabi- 
liler  omittentibus  est  poena;  cur  non 
requiritur  sententia  saltem  declarato- 
ria  criminis  ,  ut  declaravit  Alexander 
vn.  damnando  propositionera  20.  dum 
(ut  diximus  lib.  1.  n.  149.)  in  omni- 
bus  poenis  positivisrequiritur  senten- 
tia.  Respondetur,  non  requiri  senten- 
tiam,  eo  quod  haec  restitutio  sit  poena 
conditionalis  iuxta  dicta  ibidem  dicto 
n.  149.  V.  Poena,  sive  quia  recitatio  of- 
ficii  est  conditio  sine  qua  non  potest 
beneficiarius  adipisci  fructus,  sicut  de- 
claravit  lateranense  (ut  mox  vidimus 
n.  663.)  dicens:  Si  post  sexmenses,  ob- 
tento  beneficio ,  ofjicium  divinum  non 
dixerity  legitimo  impedimento  cessante, 
fructus  suos  non  faciat. 

666.  Quaeritur  3.  An  omittens  offi- 
cium  infra  sex  primos  raenses  tenea- 
tur  ad  restitutionem.  Affirmant  Suar.  2 
et  Val.  cum  aliis  apud  Viva^.  Sed  ne- 
gant  probabilius  Less.  *  Conc.  ^  et  Viva 
cum  Vasquez  et  communiori.  Ratio  est 
eadem  quara  tnox  adduximus,  quia  re- 
stitutio  fructuum  non  debetur  nisi  de 
lege  ecclesiae,  quae  hanc  poenara  in- 
iunxit  tantum  omittentibus  post  sex 
menses.  Advertendura  taraen,  quod  i- 
sti  non  excusentur  a  culpa  gravi,  ut 
habetur  ex  bulla  s.  Pii  v.  ut  sup.  n.  663. 

667.  Quaer.  A.  An  beneficiarius  o- 
mittens  officium  uno  die  possit  sup- 
piere  die  alio.  Omnes  docent,  et  non 
dubitandum,  hunc  non  excusari  a  pec- 
cato  mortali,  ut  diximus  haberi  etiam 
in  praefata  bulla  s.  Pii  v.  Dubium  fit 
an  ita  supplens  excusetur  a  restitutio- 
ne  fru^tuura. 

Prima  sententia  affirraat,  quam  te- 
nt.it  Molf.6  Salra. '  qui  citant  Palud.  et 

[i)  iQ  cil.  prop.  20.  n.  3.  (2)  De  ifl.1.4.  c.29. 
[3)  L.  c.  n.  2.  v.Inf.  sexto.  (4)  Cit.  c.  54.  n.  1G7. 
,S)  T.  2.  p.  416.  n.  3.  («)  T.  1.  tr.  o.  c.  S.  n.  7. 
7)  Tr.  16.  c.  2.  punct.  4.  n.  G3.     (8)  P.  2.  tr.  12. 

•5IUK.    i« 


VI.  DE  RESTlTOTlOiVa  577 

Quintan.,  itera  Henr.  Suar.  et  Fill.  (Sed 
Dian.  s  asserit  Henriq.  esse  pro  contra- 
ria  sententia,  et  Fill.  ac  Suarez  loqui 
tantum  pro  casu  praecedentis  quae- 
stionis);  ac  probabilem  vocat  Bon.  '. 
Ratio  quia  in  tali  casu  iste  iara  repen- 
dit  aequale,  prout  si  capellanus  orait- 
tat  raissam  uno  die,  bene  potest  altero 
supplere. 

Secunda  sententia  vero  comraunissi- 
ma,  cui  adhaereo,  negat;  et  hanc  te- 
nent  Bonac.  i**  Viva  <i  Roncag.  *2  cum 
Navarr.  Pell.  Bass.  etc.  apud  Salraan- 
tic.  ^^,  item  p.  Concina  i^  cum  Leandr. 
qui  dicit  hanc  oranino  tenendara,  et 
Croix  <5  qui  contrariam  non  putat  pro- 
babilem.  Ratio  quia  onus  officii  est  ad- 
dictura  diei,  unde  qui  illud  non  iraplet 
non  potest  implere  die  alio;  et  haec 
videtur  fuisse  vera  mens  s.  Pii  v.  dura 
sancivit  non  facere  fructus  suos,  qui 
horas  canonicas  uno  vel  pluribus  diebus 
intermiserit.  Ubi  notandum  non  dixissc 
pontificera  omiserity  sed  intermiserit , 
quo  verbo  satis  significavit,  non  lu- 
crari  fructus  qui  uno  die  officiura  in- 
termittit,  etiarasi  die  altero  suppleat; 
quia,  licet  is  dici  possit  horas  non  o- 
misisse,  nequit  vero  dici  quod  non  in- 
termiserit.  Hinc  bene  arguit  Roncaglia. 
quomodo  ille  qui  uno  die  fructus  sui 
beneficii  iara  amisit,  poterit  altero  die 
reacquirere?  Tanto  minus  deinde  ap- 
probo  id  quod  subdunt  Salm.i^,  nerape 
qudd  beneficiarius  omittens  officium 
possit  supplere  aliis  piis  operibus.  Nec 
etiam  acquiesco  ei  quod  dicit  Roncagi., 
nirairum  quod,  cum  sub  noraine  pau- 
perum  veniant  etiam  animae  purga- 
torii,  sibeneficiariusapplicat  precespro 
ipsis,  possit  liberari  a  restitutione:  non 
acquiesco,  dico,  quia  papa  omnino  im- 
posuit  omittentibus  restitutionem  fru- 
ctuum. 

668.  Quaer.  5.  An  omittens  partem 
minorem  quam  integrae  horae  tenea- 
tur  ad  restitutionem.  Si  partes  oraissae 
raateriara  gravem  non  constituerent, 
comraune  est  nullam  deberi  restitutio- 

rcsoiv.  24.  (9)  De  hor.  can.  d.  1.  q.  S.  p.  2.  n.  8. 
(10)  Loc.  c.  (11)  Dict.  rf.  9.  n.  2.  (12)  De  hof, 
can.  c.  4.  q.  7.  r.  2.  (13)  Loe.  c.  n.  64. 

(14)T.  2.  p.420.     (lS)L.4.n.l209,     (16)  Ibid, 

37 


SIB 


LIB.  m.  TRACT.  V.  UE  Vll.  PRAEC.  DECAt. 


?iem,  ne  sub  veniali  quidem;  etiamsi 
iructus  illi  parti  respondentes  ad  ma- 
rnam  quantitatem  pertingerent.  Ratio, 
tum  quia  sic  fert  chori  usus,  tum  quia 
a  s.  Plo  V.  tantum  omittentibus  ali- 
quam  horam  imposita  est  restitutio: 
qui  autem  partem  levem  illius  omittit, 
non  potest  dici  horam  omisisse;  ita 
Suar.  1  Bonac  2  Salm.  3  et  p.  Concina''. 
Et  hoc  verum  putant  Pal. 5  Salm. 6  cum 
Fill.  p.  Nav.  Pel.  Diau.  etc.,  ac  proba- 
bile  censet  Bon.,  etiamsi  partesinplu- 
ribus  horis  constituerent  simul  gravem 
maleriam ;  quia  praeceplum  recitandi 
integrum  officium  diversum  est  a  prae- 
cepto  restitutionis,  quae  (ut  dictum  est) 
non  debetur  de  iure  naturae,  sed  ex 
mandato  ecclesiae,  pro  omissione  sin- 
gularum  horarum.  Sed  his  non  obstan- 
tibus,  verius  mihi  videtur  oppositum, 
quod  Jocent  Suar.^p.Gonc.SBon.^cum 
Garc.  etc,  nempe  non  excusari  a  re- 
stitutione  qui  in  uno  officio  per  plures 
leves  omissiones  ad  gravem  materiam 
pertingit.  Ratio  quia  ex  concil.  latera- 
nensi  absolute  praecepta  fuit  restitu- 
tio  {ructuam  pro  rata  omissionis  officii^ 
ubi,  nota,  non  dici  pro  rata  omissio- 
nis  cuiusiibet  horae,  sedofficii:  ergo 
ex  conciUo  omittens  partem  notabilem 
officii  iam  tenebatur  ad  restitutionem. 
Postea  s.  Pius  v.  suam  buUam  emana- 
vit,  qua  nihil  quidem  de  illa  constitu- 
tione  concilii  immutavit,  sed  expres- 
sius  providere  volens,  ut  dixit,  solum 
definivit  quantum  fuerit  restituendum 
pro  omissione  singularum  horarum ; 
ex  hac  autem  definitione  perperam  in- 
fertur  quod  pontifex  voluerit  eximere 
omittentem  partem  notabiiem  totius 
officii  a  restitutione  iam  a  concilio  illi 
imposita,  quamvis  non  omittatur  pars 
notabilis  uniuscuiusque  horae.  Tanto 
magis  deinde  reiicimus  cum  Salm.  10 
Bonacina  Pal.  etc.  id  quod  dicunt  Fil- 
liuc.  Pelliz.  etDian.  (et  Viva  putat  pro- 
babile  cum  Navarr.etTolet.),  nimirum 
non  teneri  ad  restitutionem  qui  omit- 
tit  partem  notabilem  alicuius  horae  : 

(1)  L.  4.  e.  5.  «.  13..  (2)  D.  l.  q.  B.  p.  2.  n.  11. 

(S)  Tr.  16.  c.  2.  pvmcl.  4.  u.  J5«.     (4)  T.  2.  p.  419. 
u.  8.  iu  lin.         (S)  T.  2.  c.  S,  ii^.  t  j*.  "   a.  tt. 


nam  qui  parlem  notabilem  omittit  vere 
non  recitat  horam,  sicut  vere  missam 
omittit  qui  partem  eius  notabilem  non 
audit. 

669.  Quaeres  6.  An  teneatur  ad  re- 
stitutionem  beneflciarius  qui  recitat 
officium  sine  debita  attentione.  Qui  ex- 
terne  voluntarie  distrahitur  certe  non 
non  satisfacit  officio ,  et  tenetur  resti- 
tuere.  Dubium  est  de  se  distrahente 
interius;  de  hoc  magna  est  quaestio  de 
qua  fuse  agemus  lib.  4.  n.  177.,  ubi 
probabiliorem  esse  sententiam  dice- 
mus,  eum  non  satisfacere.  Sed  quia 
oppositam  sententiam  non  possumus 
negare  adhuc  esse  probabilem,  hic  di- 
cimus  non  esse  obligandum  beneficia- 
rium  ad  restitutionem  fructuum,  sem- 
per  ac  bona  fide  eos  perceperit;  quia 
posito  iure  certo,  quod  ipse  habet  ad 
res  suas  bona  fide  possessas,  non  te- 
netur  ad  restitutioneni  nisi  sit  certus 
de  obligatione  restituendi.  Magnus  ri- 
goristarum  princeps  Prosper  Fagnanus 
gravem  scrupulum  imponit  confessariis 
absolventibus  poenitentem  qui  non  vult 
restituere  iuxta  opinionem  probabilio- 
rem  sui  confessarii,  quia  eius  senten- 
tiae,  tanquam  sui  iudicis,  poenitens  ut 
reus  parere  debet.  Sed  gravior  quidem 
scrupulus  videtur  mihi  et  communiter 
aliis  innumeris  doctoribus  etiam  rigi- 
dae  sententiae  fautoribus,  angere  debe- 
re  confessarios  damnantes  ad  restituen- 
dum  poenitentes  qui  ex  uua  parte  ha- 
bent  opinionem  probabilem  eos  excu- 
santem  a  restitutione,  et  ex  altera  ha- 
bent  ius  certum  possessionis  ad  bona 
sua,  quibus  expoliari  non  debent  nisi 
constet  de  obligatione  restitutionis  iux- 
ta  dicta  n.  547.  Praeterea  diximus  lib. 
4.  num.  84.  et  fusius  dicemus  lib.  6. 
n.  604.  quod  poenitenti  qui  habet  pro 
se  opinionem  probabilem  nequeat  de- 
negari  absolutio,  ut  communiter  do- 
cetur,  et  fatentur  etiam  plures  inter 
probabilioristas  quos  ibi  retulimus  et 
referemus.  Nec  obstat  dicere  quod  poe- 
nitens  debeat  se  conformare   iudicio 

(6)  Loc.  c.  (7)  De  rel.  1.  4.  c.  30.  n.  13. 

(8)  Loc.  c.    (9)  D<:  bor.  ean.  d.  i.  q.  S.  p.  2.  u.  io. 

flO)  i:iid.  u.  Kl'.- 


CAP.  n.  DUB.  VI.  ART 

confessarii,  nam  confessarius  non  est 
iudex  controversiarum,  prout  est  sum- 
mus  pontifex,  sed  tantum  iudex  dispo- 
sitionis  poenitentium  et  satisfactionis 
iniungendae,  ut  habetur  ex  Trident.  ' 
ubi  dicitur:  lesus  Christus  ...  sacerdo- 
tes  sui  ipsius  vicarios  reliquit  tamquam 
praesides  et  iudices^   ad   quos  omnia 
mortalia  crimina  deferantur  ....  ^  qui 
pro  potestate  clavium  remissionis  aut 
retentionis  peccatorum  sententiam  pro- 
nuntient.  Constat  enim,  sacerdotes  iu- 
dicium  hoc^  incognita   causa  exercere 
non  potuisse,  neque  aequitatem  quidem 
illos  in  poenis  iniungendis  servare  po- 
tuisse^   si  in  genere  dumtaxat ,  et  non 
potius  in  specie  ac  sigillatim  sua  ipsi 
peccata  declarassent.  En  igitur  patet 
poenitentem  in  hoc  tantum  sequi  de- 
bere  iudicium  confessarii ,  ut  peccata 
apud  eum  deferat  et  poenitentiam  ac- 
ceptet.  E  converso  poenitens  post  con- 
fessionem  suorum  peccatorum  habet 
ius  certum  ad  absolutionem,  quae  noa 
potest  ei  denegari  nisi  aliunde  sit  in- 
dispositus ;  neque  potest  quidem  dici 
indispositus,  quia  non  sequitur  opinio- 
nem  confessarii,  ad  quem  certe  noa 
pertinet  reprobare  opiniones  quas  alii 
sapientes  approbant;  sed  tantum  iu- 
dicare  an  poenitens  rectam  vel  ne  con- 
scientiam  sibi  formet.  Sed  instabit  Fa- 
gnanus:haec  sunt  principia  probabili- 
stica.  Ego  nescio  an  sint  probabilistica 
vel  antiprobabilistica ,  cum  plures  et- 
iam  inter  probabilioristas  ilia  sequan- 
tur.  Hoc  unum  scio,  quod  in  omnibus 
scientiis  regula  probata  sit,  ut  sequa- 
mur  principia  magis  recepta  a  sapien- 
tibus,  prout   sunt  ista  quae  invenio 
passim  teneri  a  scriptoribus  undique 
doctrina  et  pietate  conspicuis ,  qui  in 
facie  ecclesiae  sua  voluminaediderunt, 
et  quibus  adhaerere  consultius  tutius- 
que  mihi  esse  iudico  ;  quod  enim  do- 
cetur  ex  unanimi  theologorum  consensu 
(ait  Cont.  Tourn.  2)  magni  esse  debet 
ponderis^  quia  ubi  est  aliqua  obscuri- 
tas,  id  sequendum  est  in  praxi  quod 

(1)  Sess.  14.  de  poeuit.  c.  S.  (2)  De  lust.  et  iur. 
(3)  Q.  7.  a.  9.  n.  7.  (4)  L.  1.  tr.  S.  p.  2.  c.  2.  n.9. 
(S)  De  ccusur.  {>.  2.  a.  3.  suct.  '■i.  q.  4.       (6)  S.  2. 


VI.  DE  RESTITUTrONE  579 

prudentissimi  quique  iudicant.  Neqne 
hic  auctor  dixit  hoc  loquens  de  opi- 
nione  omnino  communiter  recepta,  sed 
de  quadam  sententia  cui  plures  gravep 
auctores  contradicunt. 

670.  Quaer.  7.  An  excommunicatu3 
teneatur  restituere  fructus  beneficii. 
Certum  est,  teneri  excommunicatum 
tempore  coUationis  quae  fuit  nulla, 
Viva^.  Secus  si  post  coUationem  inci- 
dit  in  excommunicationem.  Ita  Laym* 
Cont.  Tourn.5  Pal.  6  Sanch. '  Salm.  x 
cum  Henr.  Bonac.  Con.  Avila  Hurt.  et 
aliis  pluribus  (contra  Suar.  Cov.  Fill, 
Sayr.  etc).  Et  quidem  probabilius : 
ratio,  quia  poenas  quae  actionem  re» 
quirunt,  utdiximus  lib.  1 .  n.  4  48.,  reus 
non  tenetur  subire  nisi  post  senten- 
tiam.  Et  sic  videtur  significare  textus  . 
in  c.  Pastoralis  53.  §.  Verum  de  appel. 
ubi  dicitur :  Illi  praventus  ecclesiastici 
merito  subtrahuntur^  cui  ecclesiae  com- 
munio  denegatur.  Td  autem  subtrahun- 
tur,  ait  Cont.  Tourn.  9,  potius  indicat 
expoliationem  quae  fit  ab  homine,quara 
quae  ipso  iure  inducitur,  ut  etiam  ex- 
plicat  Glossa.  Tanto  magis  quia  pon- 
tifex  respondet  ibi  interrogationi  fa- 
ctae  an  clericus  excommunicalus  po- 
tuisset  privari  a  iudice  ecclesiasticis 
beneficiis.  Haec  tamen  sententia  pro- 
cedit,  si  beneficiarius  per  se  vel  per 
alium  iam  muueri  suo  satisfecerit.  Si 
autem  ob  iniustam  excommunicatio- 
nem  abesset  a  choro,  posset  percipere 
fructus  beneficii  et  etiam  distributio- 
nes,  ut  ait  Viva^o  cum  Sa  Fili.  Av.  etc. 
Quid,  si  excommunicatio  sit  iusta,  sed 
excommunicatus  non  assistat  choro, 
quia  non  statperipsum  ne  absolvatur? 
Sa  Henr.  et  Ugol.  conceduut  huic  di- 
stributiones;  sed  negat  communius  et 
multoprobabiliusVivacumSuar.etc.*'. 
671.  Quaer.  obiter  8.  omiltens,  ultra 
restitutionem,  quamnam  aliam  poenam 
incurrat.  Incurrit  poenam  privationis 
beneficii,  si  admonitus  saltem  bis,  post 
sex  menses  officium  omittat  intra  16. 
dies,  ut  Suar.  apud  Viva  >2. 

p.  II.  n.  4.    (7)  De  malr.  I.  3.  d.  Sl.  n.  11.  et  12. 
(8)  De  cens.  c.  3.  punct.  10.  u.  llo.       (9)  Loc.  c. 
(10)N.8.   (ll)Ibid.   (12)0.1.  u.  10.  excouc.Utpr. 


58& 


LlB.  III.  TUACT.  V.  DE  VH.  PRAEC.  DlECAL. 


672.  Qdaer.  9.  omitlens  cui  debeat 
facere  restitutionem.  Resp.  pauperibus 
vel  fabricae  beneficii  *  sive  ecclesiae 
sive  domui  beneficii  sive  in  augendis 
agris,  ut  Suar.  et  Vasq.  apud  Viva  2. 
Non  autem  (ait  Viva)  potest  dare  fa- 
bricae  alterius  ecclesiae,  nisi  fabrica 
esset  in  utilltatem  pauperum,  vel  nisi 
ecclesia  propria  non  indigeret  restau- 
ratione,  et  aliae  ecclesiae  eleemosynis 
indigerentut  reficerentur,  ut  aitCon- 
cina  3.  Nomine  autem  pauperum  in- 
telliguntur  pauperes  cuiuscumque  lo- 
ci,  et  etiam  intelliguntur  ipsi  defun- 
cti.  Et  etiam  ipse  clericus  sibi  potest 
applicare  dictos  fructus,  si  vere  pau- 
per  est,  ut  dicunt  Palaus  *  cum  Nav., 
Suar.  Bon.  Tol.  et  Viva  cum  Less.  ex 
communi  5.  Excipitur  tamen  si  ille  in 
fraudem  officium  omittat,  sciens  se 
posse  retinere  fructus  ob  paupertatem, 
ut  bene  advertunt  Pal.  et  Viva.  Addunt 
Palaus  6  cum  Suar.  Bonac.  et  Salm.  ' 
cum  Nav.  Pell.  Reg.  Fill.  Quintan.  et 
communi,  posse  beneficiarium  satisfa- 
cere  restitutioni,  si  quaecumque  alia 
pia  opera  pro  defunctis  offerat  aequi- 
valentia  recitationi  omissae,  nempe  (ut 
explicat  Quintan.  ap.  Salm.s)  auditio- 
nem  sacri,  flagellationem,  iucrationem 
indulgentiarum  et  similia;  sed  huic 
supra  n.  667.  quaest.  4.  in  fine  non  ac- 
quievimus.  Tantum  admittendum  vi- 
detur  cum  Concina  »  posse  beneficia- 
rium  fructus  restituere,  ut  celebrentur 
missae,  vel  alia  suffragia  applicentur 
pro  deftinctis. 

673.  Quaeritur  4  0.  An  beneficiarius 
restituere  debeat  omnes  fructus,  iuxta 
officia  quae  omisit.  Affirmant  Suar. 
Valent.  Azor.  quia  sic  loquitur  buila. 
Sed  Sanch.  10  Sotus  "  Less.  12  Viva  <3  et 
Sahn.i*  cum  Pal.  Vasq.  Led.  Vill.  Dian. 
Henr.  Rodr.  Bonac.  etc.  probabiliter  di- 
cunt  ex  benigna  interpretatione  ipsos 
non  teneri  omnes  fructus  restituere, 
sed  tantum  eos  qui  respondent  ad  onus 

(1)  Ex  decr.  s.  Pii  y.  (2)  Q.  7.  a.  9.  n.  li. 

(3)  T.  2.  p.  425,  n.  24.    (4)  Tr.  7.  d.  2.  p.  7.  n,  12. 
(S)  D.  n.  11.  in  lin.       (6)  Tr,  7.  d.  2.  p.  7.  n.  li. 

(7)  De  hor,  can,  c,  2.  punct.  4,  u.  60.  in  Gn, 

(8)  Ibid.  n.  66,     (9;  P.  427.     (10)  Cons,  t,  i.  l.  2. 
«.  2.  d.  83.  n.  5.      ^ll)  De  iust.  i.  10.  q.  i>.  a.o^ 


officii  omissi.  Ratio,  lum  quia  buUa  s 
Pii  sicrecepta  est  et  sic  explicata  usu, 
utpote  conformior  aequitati  naturali,- 
tura  quia  durum  videtur  eodem  modo 
obligari  episcopos,  parochos  et  capel- 
lanos  qui  ferunt  alia  onera,  ac  sirapli- 
ces  beneficiarios.  Quare  dicunt  episco- 
pura  vel  parochura  teneri  restituere 
tertiam  vel  quartam  partera  fructuum, 
retinendo  alios  pro  aliis  oneribus  qui- 
bus  ipsi  satisfaciunt :  cauonicos,  dirai-' 
diam  partem:  habentes  capellaniara, 
dimidiara  vel  tertiam  partem:  (capel- 
lanus  enira  tenetur  ad  officiura,  cum 
quaelibet  capellania  conferenda  ab  e- 
piscopo  et  eius  auctoritate  erecta,  sit 
vere  beneficium,  etsi  sit  ad  nutum  arao- 
vibilis :  secus  si  non  sit  erecta  aucto- 
ritate  episcopi,  licet  abipso  conferatur. 
Ita  Salra.'5  cura  Suar.  Pel.  Vill.  etc.). 
Ratio  quia  isti  oranes  recipiunt  fructus 
non  solura  pro  officio,  sed  pro  aliis  et- 
iam  oneribus.  ■Henriquez  autem  apud 
Sanch.  i^  dicit  episcopum  et  parochum 
teneri  tantum  ad  quintam  partem,  quod 
Viva  etiara  approbat  i^,  canonicum  ad 
quartam,  ut  etiam  Viva  <8. 

Quid  de  beneficiario  simplici?  Recte 
Viva  cum  Bon.  *9  dicit  eum  teneri  ad 
omnes  fructus ;  quia  onus  gestandi  ha- 
bitura,  vivendi  caste  etc.  corapensatur 
privilegiis  clericalibus.  Attamen  Henr. 
apud  Sanch.  20  dicit  teneri  tantum  ad 
tertiam  partera,  ratione  aliorum  one- 
rum.  Et  asserit  hanc  esse  coraraunem 
recentiorum  cum  Man.  etMed.,  quorum 
opiniouem  ait  Sanch.  esse  rationi  con- 
sonam.  At  hanc  opinionem  merito  ait 
Less.2i  esse  laxam.  Unde  rationabiliter 
eam  limitat  ad  eos  beneficiarios  tan- 
tum  qui  praeter  horas  canonicas  alia 
onera  habent,  idque  iuxta  onef  um  pro- 
portionem. 

674.  Quaer.  4 1 .  An  teneatur  ad  of- 
fi^cium  habens  tenue  beneficium.  Sal- 
mant.  22  cum  Nav.  Laym.  PaL  Sa  etc. 

(12). L,  2.  c.  54,  B.  135,  (15)  Loc,  c.  n,  IS, 
(14)  Loc.  c.  n.  S9.  (IS)  Cil,  n.  J>9.  (16)  Cou». 
1,  2.  c.  2.  d.  84,  n,  4,  (17)  In  prop,  20,  Alex,  vu, 
n,  6.  in  fm.  et  de  horis  cau.  q.  3.  a,  3.  n.  8.  iu  fiae. 
(18)  D,  n,  8.  in  Gu.  (19)  O.  I.  dc  rest.  n,  13.  iu  liuu- 
(20)  D.  loc,  (21)  L.  2,  c.  54.  n.  177. 

(22)  Dc  bor.  can.  e.  2.  puact.  3.  $.  3.  a.  48. 


CAP.  II.   iiVU.   VI.   AKi 

teneri  eum  censent,  quia  s.  Pius  v. 
hunc  non  excludit.  Negant  taraen  apud 
Moya  1  Malder.  Escob.  Quintan.  Diana 
et  Arag.,  qui  testatur  hanc  esse  com- 
munem  recentiorum:  et  idem  sentiunt 
Less.  2  Sanch.  3  cum  Rodr.  Molf.  Vega 
Led.Torre  etPell.  apudSalm.''  (quam- 
vis  Less.  et  Pell.  sentiant  teneri  hunc 
beneficiarium  recitare  saltem  domini- 
cis  et  diebus  festivis).  Ratio  quia  ex 
c.  Is  cui  19.  de  praebend.  in  6.  in  iure 
tenue  beneficiumnon  reputaturpro  be- 
neficio;  in  praefato  enim  canone  habens 
tenue  beneficium  non  excluditur  ab  a- 
lio  beneficio  obtinendo,  cum  ibi  prohi- 
beatur  ne  de  beneficio  provideatur  tan- 
tum  obtinens  aliud  beneficium  suffi- 
ciens :  Is  cui  (verba  textus)  conceditur, 
auctoritate  apostolica  possit  uni  perso- 
nae  in  sua  vel  alia  ecclesia  providere : 
alicui  aliud  sufficiens  beneficium  obti- 
nenti  providere  non  potest.  Addit  ibi 
Glossa  :  Ergo  si  non  est  sufJicienSy  se- 
cus  est.  Deinde  infra  rationem  adducit: 
quia  beneficiatus  idoneus  non  est,  et  iure 
communi  beneficiatus  beneficiari  non 
mandatur  ex  c.  Quia  in  tantum,  de 
praeb.  Habens  igitur  tenue  beneficium, 
si  potest  beneficiari,  ergo  reputatur  in 
iure  tamquam  non  beneficiatus:  et  pro- 
inde  censetur  eximi  ab  onere  officii. 

Quaeritur  autem  quodnam  benefi- 
cium  iudicetur  tenue.  Dico  nou  audien- 
dos  aliquos,  qui  contra  communem  as- 
serunt  tale  iudicari  beneficium  quod 
non  pertingit  ad  20.  vel  30.  aureos. 
Merito  tamen  Viva  5  Sporer  6  Elbel ' 
Tamb.  8  et  Salm.  »  cum  Mald.  ac  aliis 
communiter  censent  probabile ,  tenue 
existimari  illud  beneficium  quod  non 
pertingit  ad  tertiam  partem  sustenta- 
tionis.  Et  adhaeret  Sanch.  lo  cum  Sua- 
rez,putansbeneficium  tenueillud  quod 
non  pertingit  ad  tertiam,  vel  non  raa- 
gis  declinet  ad  tertiam  ultra  quartam 
partera.  Sustentationem  autem  ratio- 
nabiliter  dicit  Viva  "  mensurari  iuxta 

(1)  Tr.  2.  de  relig.  disp.  2.  q.  4.  n.  8.  (2)  L.  2. 
c.  34.  n.  169.  (3)  L,  2.  cons.  c.  2,  d.  66. 

(4)  Ibid.  n.  46.  ^  (S)  In  prop.  20.  Alex.  vn.  n.  7. 
1,6)  De  hor.  can.  c.  1.  n.  27.  (7)  Eod.  tit,  n.  421. 
[8)  L.  2.  c.  S.  §.  1.  n.  24.  (9)  D.  c.  2.  n.  46. 

(10)  Cons,  I.  2,  c.  2,  dub,  67,  o.  4.     (11)  Loc.  c. 


uii  itiiouruiioiMi 


K«1 


diversitatem  patrimoniorum,  quae  in 
diversis  locjs  solent  clericis  assignari. 
Hinc  Sotus  apud  Sanch,  '2  obligat  ad 
officiura  beneficiariura  qui  percipit  an- 
nuos  aureos  octo,  Sed  Sanch.  excusat, 
eliarasi  percipiat  16,  aureos.  Verura 
huic  minirae  acquiesco :  communis  e- 
nim  sententia  est  apud  Croix  <3  nxxHo 
modo  excusari  ab  officio  beneficiarium 
percipientera  tertiam  partem  sustenta- 
tionis.  Idemque  recte  censet  dicendum 
Croix  1*  cum  Vasq.,  si  dubium  sit,  an 
beneficium  sit  tenue ;  quia ,  cum  bene- 
fi«ium  sit  certum  et  tenuitas  excusans 
sit  dubia,  possessio  stat  pro  beneficio, 
etproinde  pro  obligatione  officii.Merito 
addunt  Lug.is cum  Suar.  et aliis,  Croixis 
et  Tamb.i',  neque  excusari  beneficia- 
rium  si  ob  suam  culpam  beneficium 
factum  sit  tenue ;  vel  si  ipse  speret  in 
posterum  uberiores  fructus  se  habitu- 
rum ;  tunc  enim  unus  annus  compen- 
satur  cura  alio,  coutra  Palaurais.Pari- 
ter  addit  Croix  19  teneri  ad  officium 
qui  acceptat  beneficiura  cura  onere  sol- 
vendi  oraues  fructus  pro  pensione.  Sic 
etiam,  si  non  faciat  fructus  suos,  quia 
non  residet,  ut  ait  idera  Croix  20  cum 
Suarez  Lugo  etc.  Hoc  tamen  limitant 
Bus.  et  Sanch.  si  absit  cura  licentia : 
sed  idrecte  reiiciuntTarab.2«  et  Croix22 
cum  Azor.  cum  ille  possit  fructus  per- 
cipere,  si  velit. 

675.  Quaer.  42.  an  canonici  non  a^- 
sistentes,  vel  non  psallentes  in  choro, 
teneantur  ad  restitutionem  distributio- 
num  et  praebendarum.  Plura  dubia  hic 
discutienda  sunt.  Certum  est  quod 
clerici  ecclesiarum  cathedralium  et 
collegiatarum  tenentur  ad  oilicium  in 
choro  23.  Atque  tenentur  quotidie  assi- 
stere,  nisi  alibi  alia  sit  institutio  vel 
consuetudo ;  vel  nisi  necessitas  cogat, 
ut  in  alio  loco  extra  ecclesiam  officiura 
persolvatur,  et  adsit  licentia  episcopi, 
quando  ad  ipsum  aditus  patet,  ut  ait 
Viva2<.  Imo  probabiliter  pulat  Bon.,  cui 

(12)  N.  S.  (13)  L.  4.  n.  1193.  (14)  IV.  1196. 
(IS)  Resp.  mor.  dub.  6.  u.  S.  (16)  N.  1193 

(17)  L.  c.  n.26.  (18)  T.  2.  d.  2.  p.  1.  §.  2.  n,  18. 
(19)  Ibid.  (20)  Loc.  cit.  (21)  N.  23.  (22)  Ibid. 
(23)  Ex  c.  1.  de  ccleb.  miss.  etc.  fin.dist.  92.  et  ex 
Trid.ses».a4.c.l2.     (24)  De  rest.  ^.7.  a.  9.  n.  14. 


681'  t-IB.  III.  TRAOT.  V.  DE 

adhaeret  Viva,  canonicos  bene  dislri-  < 
butiones  lucrari ,  si  recitent  in  sacri- 
stia  ob  aliquam  causam,  etiam  sine  li- 
centia  episcopi,  si  ipsa  licentia  prae-  i 
sumatur ;  in  sacristia  enim  reputatur  ; 
officium  moraliter  ac  in  ecclesia  reci-  j 
tari.  I 

Sed  dubitatup  \ .  an  peccent  graviter 
canonici  qui  choro  non  assistunt.  Ne- 
gant  plures  dd.  antiqui,  ut  Nav.  *  Syl- 
vest.  2  Caiet.  3.  Item  Ang.  Vald.  Barb. 
Pell.  Reg.  Tamb.  apud  Salm.  <,  tum 
quia  de  hoc  non  adest  praeceptum  ex- 
pressum,  tum  quia  obligatio  assistendi 
choro  oritur  ex  distributionibus ;  ergo, 
cum  his  canonici  renuntiant,  omni  obli- 
gatione  se  liberant.  Sed  verius  Suar.  5 
Bon.6  p.  Concina'  Viva^s  Cont.  Tourn.  9 
Salm.iocum  Vasq.  Pal.  etc.  docenteos 
peccar/R  mortaliter  qui  a  choro  absunt 
notabiliter,  ultra  tempus  a  Tridentino 
permissum.  Ratio  quia  <•  depositioni 
subiicitur  clericus  non  recitans  in  sua 
ecclesia ;  tum  quia  obligatio  assisten- 
di  non  oritur  ex  distributionibus ,  sed 
ex  primaria  institutione  ipsius  benefi- 
cii;  Trid.  enimi2  loquens  de  canonicis 
praecipit:  Omnes....  compellantur...  in 
choro  ad  psallendum  instituto,  hymnis 
et  canticis  Dei  nomen  reverenter^  distin-' 
cte,  devoteque  laudare.  Diximus  autem 
4 .  notabilitery  nam  si  absit  canonicus 
per  3.  vel  4.  dies,  est  communis  sen- 
tentia  eum  non  peccare  graviter.  Ita 
Salm.  '3  et  Croix  i^  cum  Sylvest.  Bon. 
Cov.  Vasq.  et  Suar.  •»,  qui  tamen  dixit 
praefatam  sententiam  non  videri  certe 
improbabilem ,  sed  se  nolle  suum  iu- 
dicium  interponere.  Diximus  2.  ultra 
tempus  permissum;  quia  Tridentinum 
permittit  canonicis,  sicut  episcopis, 
per  tres  menses  abesse.  Recte  autem 
docet  s.  Thomas  i^,  quem  sequitur  Vi- 
vai^cumVal.  Fill.  etBon.  contraNav. 
et  alios,  episcopos  non  obligari  ad  cho- 
rum,  tum  quia  sic  fert  consuetudo;  tum 

(1)  De  ovat.  c.  S.  n.  14,  (2)  V.  Horae  4.  H, 
1 5)  Eod.  verb,  §.  8.  (4)  Tr.  16.  c,  -4.  punct.  1.  n.  2. 
(S)  L.  4.  c.  17.  (6)  D.  11.  q.  i.  p.  2.  (7)  T.  2. 
p.  SIO,  n,  4,  (8)  L.  c.  n.  14.  (9)  De  relig,  p,  2. 
c.  2.  a,  8.  sect.  S.  (10)  L.  c.  n.  3.  (11)  Es  c, 
Si  quis  presbyt.  dist.  92,  (12)  Sess,  24,  c,  12, 

13)  Loc.  :,  n.  1.     (14)  L.  4.  n.  876.     (IS)  L.  4. 


Vn.  PRAEC,  DECAL. 

quia  ipsi  maioribus  negotiis  vacare 
debent  quae  chori  assistentiam  noa 
corapatiuntur. 

Dubitatur  2,  quid  ceneantur  restitue- 
re  canonici  qui  choro  non  intersunt. 
Certum  est  ipsos  non  posse  lucrari  dis- 
tributiones,  etiamsi  alii  consocii  eas 
illis  remittant,  ut  habetur  ex  Trid.  i» 
ubi  dicitur:  Distributiones  vero,  qui 
statis  horis  interfuerint,  recipiant;  re- 
liqui,  quavis  collusione  aut  remissione 
exclusa,  his  careant.  Nota  remissione 
exclusa;  nam,  ut  bene  advertunt  Croix** 
et  Concina  20^  si  portiones  illae  prae- 
sentibus  iam  sint  praestitae,  isti  licite 
possunt  donare  eas  absentibus;  modo 
hoc  non  fiat  ex  pacto  et  in  fraudem 
legis,  ut  ait  Croix^i  cum  Sanch.  et  Lu- 
go;  quia  haec  esset  palliata  coUusio, 
Non  privantur  autem  distributionibus 
qui  absunt  ex  legitimis  causis,  de  qui- 
bus  agemus  l.  4.  ex  n.  130. 

Haec  quoad  distributiones.  An  vero 
non  assistentes  teneantur  etiam  fru- 
ctus  praebendae  restituere.  Sic  habe- 
tur  in  Trid.  22;  Primo  anno  privetur 
unusquisque  dimidia  parte  fructuum 
quos  ratione  etiam  praebendae  ac  resi- 
dentiae  fecit  suos.  Quod  si  iterum  ea- 
dem  fuerit  usus  negligentia^  privetur 
omnibus  fructibus.  Crescente  vero  con- 
tumacia,  contra  eos  iuxta  sacrorum  ca~ 
nonum  constitutiones  procedatur .  Ex  sa- 
cris  autem  canonibus,  ut  dicunt  Sal- 
mant,23iili  expoliantur  ipsis  beneficiis. 
Hoc  vero  aiunt  Salm.  24  ex  comm.,  non 
fieri  nisi  post  sententiam :  sed  contra- 
rium  hodie  tenendum,  ut  mox  videbi- 
mus  in  dubio^equenti. 

Dubitatur  3.  an  satisfaciant  choro, 
et  lucrentur  distributiones  canonici  qui 
tantum  assistunt  et  non  canunt.  Affir- 
mant  Sanch.25  cum  Metina  Arag.  et  Pa- 
norm,  Et  consentiunt  Bon.26  et  Salm.27 
cum  Pal.  Suar.  Less.  Pell.  et  Led,  pro 
iis  ecclesiis,  ubi  talis  viget  consuetudo 

c.  13.  n.  8.  et  9,       (16)  2.  2,  q,  91,  a,  2,  ad  3. 

(17)  L,  c.  verb,  Dico  tertio,  (18)  Sess,  24.  Ua 

reform.  c,  12.  (19)  L,  4,  n,  877,  (20)  T,  2. 
p.  523,  n.  4,  (21)  Ibid,  (22)  Loc,  c. 

(23)  C.  4.  punct.  1.  n.  9.  (24)  Ibid, 

(2S)  Cons.  1,  2,  c,  2.  dub,  99,  a.  2.  (26)  De  lior. 
can.  d.  i.  q.  3.  p.  2.  §.  1.  d.  18.     (27)  L,  c.  u.  S. 


fiAP.  II.  DUB.  VI.  ART 

quam  assorunt  adesse  fere  in  omnibus 
ecclesiis.  Sed  hodie,  aliis  omissis,  cau- 
sa  finita  est  in  buUa  Cum  semper  obla- 
tas  \  ubi  pontifex  postquam  asserit 
praefatam  opinionem  abspnam  esse 
menti  conc.  Tridentini,  atque  pluries 
improbatam  a  congregatione  ipsius  con- 
cilii,  dicit:  Equidem  minime  nobis  com- 
pertum  est,  quo  peculiari  titulo  suffulti 
persuasum  habeant  unius  vel  alterius 
ecclesiae  canonici^  se  suo  muneri  satis- 
facere  per  simplicem  in  choro  assisten- 
tiam,  absque  divinae  psalmadiae  cantu. 
Verum.,  nisi  illis  praesto  sit  apostoli- 
cum ,  non  praesumptum  vel  abrogatum, 
sed  legitimum  ac  vigens  privilegium 
sive  indultum,  iure  ac  merito  verendum 
est  ne  isti^  dum  ita  se  gerunt,  praeben- 
darum  ac  distributionum  fructus  mi- 
nime  suos  faciant,  et  consequenter  ne 
ad  eorum  restitutionem  teneantur.  Ex 
quo  verbo  verendum  recte  infert  Coa- 
cina  2  ita  infirmatam  esse  contrariam 
opinionem,  ut  non  amplius  probabilis 
dici  possit ;  tale  enim  verbum  impor- 
tat  formidinem  practicam,  quacum  cer- 
te  non  licet  operari.  Sed  quidquid  ali- 
qui  dixerint  super  praefata  bulla,  idem 
ss.  pontifex  omnia  dubia  abstulit  novo 
Brevi,quo(!  direxit  die  19.  ianuaril  an- 
no  1748.  ad  emin.  cardin.  Delphinum 
patriarcham  aquileiensem ,  incipiens, 
Dilecte  fili^  etc.  3.  Ibi  noster  pontifex 
consuetudinemcanonicorumtantumin- 
teressendi  choro,  extirpandam  esse  de- 
clarat,  sic  dicens:  Itaque  a  te^  dilecte 
fili  noster^  poscimus  et  flagitamus,  ut 
non  solum  huiusmodi  abusum  et  cor- 
ruptelam  ab  ecclesiastica  disciplina  ab- 
sonam^  et  canonicis  ordinationibus  ac 
nostrae  quoque  constitutioni  contrariam 
penitus  evellere  et  eradicare  adnitaris; 
verum  etiam  ipsos  suaviter  fortiterque 
admoneas,  ut  imposterum  ea  qua  decet 
ac  tenentur  reverentia  choro  intersint 
assistantque^  nec  non  pari  pietate,  at- 
tentione  ac  vigilantia  omnino  canere  vel 
psallere  cum  caeteris  studeant  ac  con- 

(1)  Vide  in  fine  operis  de  romanoi".  poalif.  decr. 
epist.  encycl.  n.  v.  (2)  T.  2,  p.  S18-  n.  22, 

(5)  V.  ap.  Conc.  p.  S20.  n.  29.  (4)  Sum.  v.  Hoiae, 
in  fine.  (S)  Eod.  v.  n.  22.  (6)  In  c.  10.  n.  80. 
(7)  Tr.  16.  c.  2.  puncl.  3.  n.  23.       (8)  CeUs.  i,  2. 


M.  Dfc.  RiSSTITUTIONE  553 

tendant.  Deinde  iisdem  edicas  et  notum 
facias  nos^  [quemadmodum  per  hasce 
nostras  in  forma  brevis  litteras  tibi  de- 
claramus  et  iniungimus)  decernere  atque 
statuere^  sicut  in  eadem  constitutione 
nostra  innuimus ,  ipsos  suosque  succes- 
sores  canonicos  choro  quidem  interesseu' 
tes  assistentesque^  minime  vero  canentes 
psallentesve,  nullo  pacto  ex  praebendis 
et  distributionibus  facere  fructussuos^ 
atque  adeo  restitutioni  obnoxios  esse  ao 
fore.  Ex  quo  diplomate  remanet  taii- 
dem  decisum  quod  canonici  vel  non 
interessentes ,  vel  non  canentes  aut 
psalientes  in  choro,  nedum  distribu- 
tiones  quotidianas  amittunt,  sed  etiam 
non  faciunt  fructus  suos  ex  praebendis, 
atque  ad  restitutionem  sunt  obnoxii. 

Dubitatur  4.  an  satisfaciant  choro  qui 
submiisse  recitant  psalmos ,  alteram 
partem  audiendo.  Loquendo  de  choro 
in  generali,  an  isti  satisfaciant  officio, 
adsunt  duae  sententiae. 

Prima^  quam  tenent  Cai.  ^  Arm.  5 
Navarr.6  et  alii  apud  Salm. '  dicit  eos 
non  satisfacere,  quia  non  communi- 
cant  cum  aliis  cauentibus. 

Secunda  sententia  vero  valde  proba- 
bilis  et  communior  affirmat;  hancque 
tenent  Sanch.s  Less.9  Suar .  lo  Fill .  1 1  Con- 
cina<2Bon.i3Salm.<4cumSot.TraIl.Vil. 
etc.  Ratio  quia  ad  satisfaciendum  officio 
inchoro  non  estnecesseutquisqueau- 
diat  omnes  voces  alterius  partis ;  una- 
quaeque  enim  pars  cum  alia  unum  cor- 
pus  constituit  et  mutuo  communicat. 

Loquendo  autem  de  choro  canonico- 
rum,  an  ipsi  submisse  recitando  satis- 
faciant  choro  et  lucrentur  distributio- 
nes.  Affirmat  Sanch.  ^^  cum  aliis.  Sed 
communiter  et  merito  id  negant  Less. 
Fill.  16  Conc.  "  Cont.  Tourn.  is  et  Bo- 
nac.  19  cum  Suar.  P.  Nav.  et  Rodr.  Ra- 
tio  quia  distributiones  debentur  solum 
iis  qui  choro  inserviunt:  servitium  au- 
tem  chori  20  in  eo  consistit ,  ut  clerici 
conveniant  in  ecclesiam  ad  officium 

1.7.c.2,dub.l4.n.2.  (9)L.l.c.34.dub.33.n.l84, 
(10)  T,  2. 1.  4.  c.  12,  n.  8.  (ll)Tr.26.  c,6.  n.  193. 
(12)  T.2,  p.  B15,  n.9,  (13)  D.l.q.3.p.2.  §.  1.  n.l6. 
(14)L„c.  (lS)L,c.  (16)L.c,  (17)  P.313.n,ft 
(18)  De  rel.  p,  2.  e.  2.  a.  8.  sect,  S.  (19)  L,  c,  n,  17. 
(20>  Es  CiameDl.  1.  de  cel.  miss. 


581^ 


l!B.  in.  XnACT.   V.  DE  VIT.  PRAEC.  DECAt,. 


psallendum.  Ergo  qui  non  psallunt, 
sed  officium  submissa  voce  recitant, 
non  possunt  dici  choro  inservire.  Cen- 
set  tamen  Bonac  *  cum  Suar.Fill.  etc. 
quod  canonici  id  recitantes  possint  sal- 
tem  percipere  mediam  partem  distri- 
butionum:  sed  ss.  noster  pontifexBe- 
ned.  XIV.,  ut  mox  supra  vidimus  in 
praecedenti  dubio,  expresse  declaravit 
canonicos  non  cantantes  vel  psallentes, 
uon  solum  amiltere  omnes  distribu- 
liones,  sed  etiam  teneri  ad  restituen- 
dos  fructus  praebendae. 

Dubitatur  5.  An  canonici,  portinarii 
et  similes  possint  inservire  choro  per 
substitutos,velalternatimunusproalio. 
Negat  loann.  Baptista  Ventriglia  2  cum 
Zerol.  Barb.  et  Garz.  ex  praescripto 
concilii  Trident.  3  ubi  dicitur:  Omnes 
vero  divina  per  se  et  non  per  substitutos 
compellantur  obire  ofjicia.  Hinc  ait  id 
vetari,  etiamsi  adsit  consuetudo,  vel 
statutum  id  permittens,  ex  declaratione 
s.  congr.  25.  iul.  1570.:  Si  factum  est 
aliquod  statutum^  quod  canonici  pos- 
sint  inservire  per  substitutos^  vel  alter- 
natim  unus  pro  alioy  non  habeatur  eius 
ratio  quia  est  contra  concilium.  Tantum 
id  concedit  Ventriglia ,  si  adsit  legiti- 
mum  impedimentum ,  v.  gr.  infirmi- 
tatis  et  absentiae  permissae.  Verum- 
tamen  advertuut  Fagnan.  *  Monacel.  5 
et  Matthaeus^  declarasse  S.  C.  conci- 
lii,  quod  episcopus  (ubi  adest  consue- 
tudo,  ut  notat  Mouac.)  possit  concedere 
facultatem  capitularibus  invicem  se 
substituendi  in  servitio  tum  ecclesiae, 
tum  chori,  modo  non  substituantur  iis 
temporibus  quibus  servitio  ecclesiae 
adstricti  sunt,  et  modo  curet  episcopus, 
ne  hac  facultate  substituendi  illi  abu- 
tantur:  puta  si  huiusmodi  substitutio- 
nes  sint  nimium  frequentes.  Alias  vero, 
ut  scribit  idem  Fag. ,  declaravit  S.  C. 
decretum  hoc  locum  habere  tantum 
inter  praesentes.  Cumque  deinde  du- 
bitatum  fuerit,  an  censendus  sit  ab- 
sens ,  qui  pernoctat  extra  moenia  ci- 
vitatis,  ubi  est  calhedralis,  per  medium 

(1)  Ii.  c.       (2)  Prax.  elc.  annot.  19.  §.  3,  n.  18. 

(3)  Sess.  24.  de  refoim.  c.  12. 

(4)  T.  1.  ia  c.  Cum  omncs,  ilo  coustit.  n.  23. 
%)  T.  2,  lit.  13.  form.  2.  n.  64. 


milliare  vel  circiter  in  suburbiis,  unda 
canonicus  opportune  possit  ad  servi- 
tium  accedere,  S.  C.  respondit,  noa 
censeri  absentem.  Omues  has  deciara- 
tiones  coUigit  et  refert  c.  Lambertini  ^. 

DcBiou  Vn.  De  circumstantiis  restitutioais. 
Abt.  I.  Quo  tempore,  loco  et  medo  debeat  restitui 

676.  Qmiido,  et  ubi  facienda  restUutio. 

677.  M  sumptibu,s  furis. 

678.  Quando  et  ubi  facienda  solulio  ex  contraclu. 

679.  Quando  peecat  differens  reslilutionem. 

680.  Ad  quid  tenetur  debitor,  si  ex  dilatione 
creditor  patitur  damnum. 

681.  An  absolvendus,  qui,  cum  possit  restitU;ere, 
vult  differre  restitutionem. 

682.  An  absolvt  possit  debitor,  antequam  resti' 
tuat.  Et  an  confessarius  debeat  monere  de 
restilutlone  poenitentem,  qui  est  in  bona  ftde, 
si  praevideat  monitionem  non  profuturain, 

683.  Quot  peccata  commitlit  negligens  resliluere. 

676.  «.Resp. Debetquamprimum,  et 
eo  modo  ac  loco  restitui,  quo  ius  et  io  - 
teressedamnificati  requirit,  et  commode 
ac  moraliter  fieri  potest  sine  gravi  in- 
commodo,  quod  quis  pateretur  in  re  sua 
propria  ultra  debitum.  V.  Lay.  8  Fill.9. 

Unde  resolves: 

»  1 .  Qui  non  potest  commode  resti- 
tuere  aperte,  faciat  clam,  et  qui  non 
potest  per  se  faciat  per  aliam  perso- 
nam  interpositam,  v.  gr.  confessarium 
(Quid,  si  confessarius  non  ijestituat?  V. 
dicenda  seq.  n.  704.  quaer.  4.). 

677.  »  2.  Possessor  malae  fidei,  v.  gr. 
fur,  debet  suis  sumptibus  ad  eum  lo- 
cum  rem  deferre,  ubi  alter  eam  habi- 
turus  fuisset,  si  non  fuisset  ablata,  de- 
structa  vel  inique  detenta,  deductis  ta- 
men  expensis  quas  alter  eam  servan- 
do  vel  deferendo  debuisset  facere.  Ex- 
cipe  nisi  transferendo  deberet  plus  im- 
pendere  quam  res  valeat  •,  tuoc  enim 
plerumque  ex  praesumpta  mente  do- 
mini  posset  restituere  pauperibus  vel 
in  usus  pios.  Bon.  *".» 

Quaestio  est  an  fur  teneatur  rem  red- 
dere  domino,  etiam  cum  sumptu  maio- 
ri  quam  res  valeat.  Affirmant  Navarr 
Val.  Dicast.  Caiet.  etc.  apud  Salmant.n. 
Sed  negantSalm.<2cum  Soto  Pal.  Bon. 
Less.  etc.  cum  Bus.  hic.  Vide  dicta  su- 
pra  n.  597.  et  598. 

(6)  Oiric.  cur.  c.  SS.  §.  1.  n.  9. 

(7)  Nolif.  107.n.  17.  ell8.     (8)  Hic  I.  3.  tr.2.c.l0. 
(9)  Tr.  32.  c.  4.  q.  11.  (10)  Q.  6.  p.  1. 
(11)  De  rest.  c.  1.  puiict,  10,  n.  19S,      (12)  D.  1 


CAP.  n.  DUB.  VII.  ART 

678.  «  3.  Bonae  fidei  possessor  sa- 
tisfacit,  si  restituat  in  loco,  ubi  rem 
possidet  1. 

»  4.  Debila  e\  contractu  eo  loco  et 
tempore  solvi  debent,  de  quo  inter  par- 
tes  conventum  fuit  expresse  vel  tacite. 
Vide  Less.  et  Bon.  2.  » 

Regulariter,  praecisis  pactis,  solutio 
in  contractibus,  quoad  locum  fieri  de- 
bet  in  loco  ubi  contractus  fuit  initus  et 
expensis  illius  in  cuius  favorem  fuit 
contractus.  Quoad  tempus  autem,  si  de 
isto  non  sit  conventum,  non  peccat  gra- 
viter  debitor  si  non  restituat  donec  mo- 
neatur  ab  altera  parte:  nisi  illa  ob  ti- 
morem,  oblivionem  aut  impotentiam 
omittat  eum  monere ;  vel  nisi  debitor 
obligarit  se  cum  iuramento,  quia  iura- 
mentumdese  obligatquamprimum.  Ita 
Salm.  3  cum  Pal.  Covarr.  etc.  Monent 
autem*  Lugo  Bon.  Truli.  etc.  non  esse 
damnandum  de  culpa  gravi  qui  differt 
solvere  debitum  ex  contractu  sinegra- 
vi  damno  creditoris,  licet  iste  petat, 
quia  talis  dilatio  non  videtur  tunc  gra- 
viter  ei  iniuriosa;  et  adbaeret  Busemb. 
num.  seq. 

679.  «  5.  Si  quis  possit  qaamprimum 
restituere  totum,  ad  id  tenetur.  Si  au- 
tem  alter  dilatione  non  pateretur  ul- 
terius  damnum  aut  non  notabile,  nou 
facile  arguendus  esset  gravis  peccati  is 
qui  cum  proposito  satisfaciendi  differ- 
ret,  aut  paulatim  per  partes  solveret. 
Vide  Bon.  ^.  » 

Certe  excusatur  a  peccato  gravi  qui 
differt  restitutionem  per  breve  tempus, 
in  quo  dominus  nec  damnura  patitur 
grave  nec  graviter  censeturinvitus.  Ita 
Salm.6  cum  Lugo  Cai.  Bon.  etc.  Palaus 
ordinarie  loquendo  spatium20.dierum 
putat  esse  breve. 

680.  Utrum,  si  debitor  habet  iustam 
causam  differendi  restitutionem,tenea- 
tur  deinde  restituere  omne  damnum 
quod  creditor  ex  dilatione  patitur.  Re- 
spondetur:  Si  debitum  non  sit  ex  de- 
licto  non  tenetur,  ut  ex  communi  do- 
cet  Lugo  '  et  Croix  8.  Si  vero  ex  deli- 

(1)  Loc.  c.  (2)  Loc.  c.  (3)  De  lest.  c.  1. 
pnucl.  13.  n.  2S4.  (4)  Ibid.  n.  233. 

(3)  De  conlract.  J.  1.  q.  6.  p.  1.      (6)  Ibid.  n.  233. 
'7^  D.  18.  n.  3o.  (8)  L.  3.  p.  2,  u.  232. 


.  I.  DE  RESTrrUTIONE  585 

cto  est,  nec  etiam  teneri  si  dilatio  sit 
iusta,  dicunt  Nav.  Dic.  Burg.  et  Dian. 
ap.  Croix9  qui  probabile  putant;  quia, 
ul  aiunt,  tunc  circa  dilationem  credi- 
tor  esset  irrationabiliter  invitus.  Sed 
communius  et  probabilius  tenetur,  ut 
docent  Lugo'o  Less."  et  Molin.  Laym. 
Reb.  Tamb.  aliique  cum  Croix<2,  Ratio 
quia,  licet  iusta  dilatio  posterior  non 
sit  causa  damni,  tamen  revera  causa 
fuit  illa  prima  iniusta  acceptio. 

681 .  «  6.  Qui  scit  se  teneri  ad  resti- 
tutionem,  et  cum  possit  in  vita,  noa 
vult  restituere  nisi  in  articulo  mortis, 
vel  post  mortem  per  haeredes,  absolvi 
non  debet  nec  potest:  quia  semper  est 
in  actuali  peccato  el  impoenitens.Sylv. 
Sayr.Bon.  TruII.13.  » 

Certum  est  non  posse  absolvi  qui, 
quando  potest,  non  vult  restituere  ni- 
si  in  morte  vel  per  partes.  Limita  1 .  Ni- 
si  ille  sit  in  bona  fide,  et  monitio  prae- 
videatur  non  profutura,  ut  Salmant.i* 
cum  Dicast.  P.  Nav.  Sylv.  ete.  Limita 
2.Nisi  adsit  iusta  causa,  nimirum  scan- 
dalum,  infamia  et  similia,  si  statim  fie- 
ret  restitutio.  Salm.  15  cum  Lugo  Dic. 
Bon.  Bann.  etc. 

682.  Quaeritur  hic  1 .  utrum  sit  ab- 
solvendus  debitor  antequam  restituat. 

Prima  sententia  dicit  eum  bene  pos- 
se  absolvi,  non  solum  prima,  sed  el- 
iam  secunda  vice,  si  det  vera  signa  do- 
loris  et  propositi.  Ita  Vivais  cum  Nav. 
Val.  Led.  Sayr.  etc.^Mazz.  Et  probabi- 
lem  putant  Salm.<'cum  P.  Nav.  et  Dic. 
etiamsi  poenitens  monitus  prima  vice 
culpabiliter  non  restituerit. 

Sed  mihi  omnino  placet  secunda  sen- 
tentia  quam  tenetp.  Conc.*^,  regulari- 
ter  non  esse  absolvendum  debitorem, 
nisi  prius  restituat,  quando  ipsi  resti- 
tutio  est  moraliter  possibilis:  sicut  non 
est  absolvendus  concubinarius  ante- 
quam  concibinam  abiiciat;  experientia 
enim  satis  compertum  est  quod  debi- 
tores  post  absolutlonem  rarissime  re- 
stituaat,  prout  concubinarii  rarissime 

(9)  Ib.d.  (10)  D.  2.  n.  17.  (il)  C.  16.  n.  32. 
(12)  Loc.  c.  (13)  C.  14.  d.  11.  (14)  De  rest 
c.  1.  punct.  13.  n.  236.  (lo)  Dicto  loco  n.  239. 
(16)  De  rest.  q.  1.  a.  3.  n.  2.  (17)  Ibid.  n.  238. 
(18)  Tom.  7.  p.  83.  n.  2S. 


586  LIB.  in.  TRACT.  V. 

concubinas  dimittunt.  Unde  s.  Th  .de 
Vill.  *  recte  monuit :  Prius  ergo  vadat 
et  concubinam  e  domo  pellat,  pecuniam 
alienam  restituat...et  tuncad  confessa- 
rium  redeat  ut  absolvatur.  Caeterum 
beneaitConcin.2quod  si  revera  pru- 
dens  confessarius  deprehendat  debito- 
rem  sincere  paratum  esse  restituere 
cum  primum  poterit,  et  restitutio  non 
possit  fieri  cito,  recte  poterit  eum  ab- 
solvere  pro  prima  vice:  imo  probabi- 
lissime  id  admittunt  Salm.  3  et  Lugo  * 
etiam  pro  secunda  et  tertia  vice,  si  ta- 
les  occurrant  circumstantiae  ut  confes- 
sarius  solo  proposito  restitutionis  con- 
tentus  esse  debeat. 

Quaeritur  2.  utrum,  si  poenitens  sit 
in  bona  fide  et  confessarius  praevideat 
monitionem  restitutionis  minime  esse 
profuturam,  debeat  eum  monere.  De 
hoc  dubio  vide  dicenda  de  poen.  1,6.  n. 
61 4.  ubi  partem«egativam  probavimus 
cum  Lugo  Sanch.  Cano  Layman  Salm. 
Ronc.  Spor.  et  aliis  communiter  con- 
tra  paucos:  si  enim  confessarius  magna 
cum  prudentia  officio  suo  fungi  debet, 
quomodo  prudenter  se  geret,  si  poeni- 
tentem  monebit,  praevidens  quod  ille 
animae  detrimentum  sit  passurus,  et  e 
converso  damnum  creditoris  non  sit  a- 
movendum? 

683.  Quaeritur  3.  quotpeccata  com- 
mitlat  negligens  culpabiliter  restituere. 

Prima  sententia^  quam  Salm.proba- 
bilissimam  vocant,  tenet  eum  tot  pec- 
cata  distincta  committere,  quot  inter- 
sunt  occasiones  restituendi,  et  quoties 
proponit  uon  restituere:  imo  quoties 
per  somnum  aut  per  alia  distrahitur. 
Ita  Bonac.  Vasq.  Dic.  TruII.  Bann.  etc. 
apud  Salm.  5. 

Secunda  sententia  docet  eum  unum 
peccatum  committere,  iicet  per  annum 
et  amplius  in  eadem  voluntate  non  re- 
stituendi  perseveret.  Ratio  quia  tale 
peccatum,  quamvis  physice  interrum- 
patur,  moraliter  tamen  nou  censetur 
interruptum,  quoties  non  retractetur 
mala  voluntas,  quae  virtualiter  semper 

(1)  Fer.  6.  post.  4.  Dom.  Qiiadr. 

(2)  L.  c.  n.  24.  (5)  Cil.  d   2o8 
(4)  De  iust  d.  20.  n.  213. 


DE  Vil.  PRAEC.  DECAL. 

permanet  in  effectu  retentionis.  Ita  Lu- 
go^  cum  Nav.  Gabr.  Tanner  et  Salm. ' 
cum  P.  Nav.  Arag.  et  Dian.  cum  aliis. 
Hinc  dicunt  sufficere  poeniteati  confi- 
teri  omissionem  restitutionis,  quin  tem- 
pus  exprimat,  quia  diuturnitas  tempo- 
ris  non  est  nisi  circumstantia  aggra- 
vans.  Utraque  sententia  est  probabilis, 
sed  haec  secunda  videtur  probabilior. 
Vide  l.  5.  de  pecc.  n.  40. 

Abt.  n.  Qno  ordiDe  restitui  debeat. 
084.  Cui  facienda  restitutio  si  res  extel. 
685.  An  pretium  rei  venditae  possit  solvi  cre- 

ditori  venditoris. 
086.  An  pecunia  farliva ,  immixta  propriae , 

restituenda  sit  ante  alia  debita. 

687.  An  prius  restituenda  debita  certa,  quam 
incerta. 

688.  An  prius  solvenda  debita  ex  delicto,  quam 
€x  contractu. 

689.  Quae  ulia  dehita  prius  solvenda. 

690.  An  semper  praeferendi  creditores  hijpo- 
thecarii  anleriores,  etlam  ex  hypotheca  ta- 
cifa.  An  autem  personales  anteriores. 

091 .  An  praeferri  possit  creditor  personalis  pau- 
perior. 

692.  An  prius  exigens. 

693.  An  creditor ,  cui  inter  plures  facta  est  «o- 
lutio,  possit  eam  retinere. 

694.  An  famuli  possint  accipere  salarium  a  de- 
bitis  gravato. 

693.  An  uxor,  et  filii  alimenta. 

.684.  «  Resp.  Certum  est,  non  neces- 
sario  ordinem  servari,  quando  debitor 
omnibus  solvere  potest;  quando  vero 
tantum  non  habet,  ut  haeredibus  relin- 
quat,  sequentes  regulae  servandae: 

» 1 .  Si  debitor  rem  alterius  apud  se  ha- 
bet,  quocumque  titulo  habeat,  sive  ex 
furto  sive  ex  deposito  sive  inventione 
etc.  debet  prius  restitui  domino  suo, 
vel  eo  deficiente,  paupenbus.  Simili- 
ter,  si  res  empta  ad  creditum,  pretio 
non  soluto,  adhuc  extet.  Navarr.  Syiv. 
Bon.  8.  Hoc  tamen  Less.  ^  contra  Bon. 
etc.  limitat,  nisi  venditor  ab  emptore 
fideiussionem  vel  piguus  acceperit.  » 

685.  Quaeritur  an  venditor  rei,  ex- 
stante  re,  sit  praefereudus  pro  pretio 
aliis  creditoribusemptoris.  Certum  est 
4 .  quod  si  venditor  non  acceperit  ab 
emptore  nec  pignus  nec  fideiussionem 
neque  fidem  de  prelio,  ipse  debet  prae- 
ferri,  quia  tunc  adhuc  retinet  rei  do- 

(S)  Ibid.  punct.  14.  n.  262. 
.(6)  De  poenii.  d.  16.  u.  S49.        (7)  L.  e.  n.  264. 
(»)  Q.  3.  p.  2.  (9)  C.  IS.  d.  2. 


CAP.  II.  DUB.  VII.   ART 

miDlum  <  Vide  Salm.  2.  Et  vide  infra 
n.  796.  Certumest  2.  quod  si  venditor 
acceperitpignus  vel  fideiussionem  nul- 
lam  habet  praelationem,  quia  tunc  iam 
est  securus  de  pretio,  Lugo  3.  Quaestio 
igitur  est,  quando  venditor  rem  tradi- 
dit,  et  de  pretio  tantum  fidem  accepit. 

Prima  sententia  dicit  tunc  praeferen- 
dum  esse  venditorem,  et  hanc  tenent 
Sblm.  4  cum  Sylvest.  Bon.  Bann.  Tap. 
Vill.  (citant  etiam  Lessium,  sed  non  be- 
ne:  nam  Less.  ^  ubi  citatur  loquitur  de 
casu  quo  non  sit  data  nec  etiam  fides 
de  pretio).  Ratio,  tum  quia  hoc  postu- 
lat  aequitas  naturalis;  tum  quia  domi- 
nium  rei,  licet  eo  casu  translatum  fue- 
rit,  est  tamen  translatum  sub  condi- 
tione  pretii  solvendi ;  unde  talis  res 
manet  hypothecata  solutioni  pretii.  ^? 

Secunda  sententia  vero  probabilior, 
quam  tuentur  Mol.  6  Layman  '  PaL  s 
Lugo  9  cum  Vasq.  P.  Nav.  Cov.  Azor. 
etc.  tenet  nullam  venditori  praelatio- 
nem  deberi.  Ratio  quia,cum  dominium 
iam  translatum  sit,  venditori  remanet 
tantum  creditum  personale  erga  em- 
ptorem;  nuUoque  iure  habetur  quod 
res  venditori  hypothecataremaneat  do- 
nec  ei  pretium  solvatur:  alias  emptor 
non  posset  de  illa  pro  suo  libito  dispo- 
nere,  quod  nemo  dicit. 

686.  An  pecunia  autem  furtiva,  im- 
mixta  propriae,  sit  ante  alia  debita  re- 
stituenda.  Affirmant  rationabiliter  Pal. 
RebelL  et  Croix  «>,  quia  totus  cumulus 
est  specialiter  obligatus  domino  pecu- 
niae  ablatae.  Vide  dicta  n.  499.  v.  No- 
tandum. 

687. «  2.  Sirestitutio  facienda  sitra- 
tione  iniustae  acceptionis,  prius  resti- 
tui  debent  certa,  hoc  est,  quorum  do- 
mini  cognoscuntur,  quam  incfcrta,Bon. 
Less."  quia  illa  iure  naturae  debentur 
suis  dominis,  haec  autem  iure  solo  po- 
sitivo  pauperibus.  » 

Quamvis  probabilis  sit  sententiacum 
Busemb.  Less.  etc.  imo  communis  cum 

(1)  Ex  1.  Quod  venduli,  19.  ff,  de  conlr.  empt. 
t'l  ex  §.  Vendilae.  luslit.  de  rer.  div.  (2)  De  rest. 
c.  1.  punct.  12.  S.  i.  n.  2TA.  (3)  D,  20.  n.  io. 
(4)  h.  c.  n.  252.  (S)  L.  2.  c.  iS  dub.  2.  n.  11. 
^6)  T.  2.  d.  856.  (7)  li.  3.  sect.  S.  tr.  2.  c.  11.  n.  2. 
3)  D.  1.  p.  18.  S.  14.  n.S.      (9)  D.20.sect.2.n.l7, 


n.  DE  RESTITOTIONB  587 

Salm.i2  et  Croix  '3  quod  prmsrestituen- 
da  sint  debita  certa  quam  incerta:  at- 
tamen  etiam  probabile  est  quod  si  de- 
bitor  non  possit  utraque  restituere,  re- 
stitutio  fiat  pro  rata  etiam  pauperibus 
pro  debitis  incertis.  Ita  tenent  Bann. 
Mol.  Rebell.  et  probabile  vocant  Ta- 
pia  Vill.  ap.  Salm.i'*,  et  Lugo  15  proba- 
bilissimum  putat.  Ratio  istorum,  quia 
praelatio  creditoribus  certis  non  debe- 
tur  neque  iure  positivo  (quod  est  cer- 
tum)  neque  iure  naturae,  ut  supponit 
Bus.  Sed  aeque  de  iure  naturae,  paupe- 
res  succedunt  in  locum  creditorum  in- 
certorum,  ut  dicunt  Cai.  i^  ac  Covarr. 
Arag.  et  Tap.  apud  Salm.".  Talis  enim 
praesumitur  voluntas  creditorum,  ut 
quod  ipsis  nequit  restitui  restituatur 
pauperibus  pro  ipsorum  animabus. 

688.  «  S.Prius  faciendaest  restitutio 
debitorum  licite  contractorum,  quam 
usurarum;  cum  iu  his  dominus  non 
fuerit  simpliciter  invitus.  » 

Quaeritur  utrum  debita  ex  delicto 
sintsolvenda  ante  debita  ex  contractu. 
Tres  sunt  sententiae  apud  Salm.^s  quas 
ipsi  vocant  omnes  probabiles  et  in  pra- 
xi  tutas. 

Prima  praefert  debita  ex  delicto, 
quando  non  intervenit  hypotheca  vel 
pignus  in  contractu,  aut  non  extat  res 
in  propria  specie;  quia  retinere  rem 
iniuriose  ablatam  est  gravior  iniuria 
quam  non  solvere  rem  debitam  ex  con- 
tractu;  ideo  illa  prius  est  reparanda. 
Ita  d.  Th.i9Reb.  Med.  etc. 

Secunda  praefert  debita  ex  contra- 
ctu,  scilicet  oneroso;  (uam  debita  ex 
gratuito,  certum  est  solvenda  esse  ul- 
timo  loco,  ut  Bus.  n.  seq.).  Ratio  quia 
alias  solverentur  debita  ex  aere  alie- 
uo;  maxime  cum  creditor  dederit  ae- 
quivalens.  Ita  Caiet.  Nav.  Valent.  etc. 
Sed  hanc  sententiam  dicit  Lugo  20  nul- 
lam  prae  se  ferre  rationem  magni  mo- 
menti. 

Tertia  communior  et  probabilior  di- 

(10)  L.  3.  p.  2.  n.  37S.  (11)  D.  1.  (12)  Ibid. 
n.2.TO.  (13)L.  3.  p.  2.  n.  377.  (14)  L.  c.  n.  22a 
(IS)  D.  20.  scct.  1.  n,  S.       (16)  2,  2,  q.  62.  a.  S. 

(17)  De  rest.  c.  i.  punct.  li.  §.  5.  n.  210, 

(18)  Ibid.  punct.  12.  $.  i.  ex  u.  2.54. 

(19)  Opusc.  73.  c.  18.         (20)  D.  20.  ex  n.  Si 


638 


LIB.  m.  TRACT.  V.  DE  VII.  PltAEC.  DKCAL. 


cit  praedicta  debita  solvenda  esse  pro 
rata,  nisi  adsit  res  in  specie  vei  hypo- 
thecata,  ut  supra.  Ratio  quia  ex  nuUo 
iure  habetur  in  his  aliqua  praelatio  fa- 
cienda.  Ita  Lugo  i  Less.  2,  item  Bonac. 
Dic.  Vill.  Pal.  Laym.  etc.  ap.  Salm.  3. 

689.  «  4.  Debita  ex  titulo  oneroso 
prius  solvenda  sunt,  quam  quae  de- 
bentur  ex  gratuito,  v.  gr.  ex  promis- 
sione;quiahaec  inciuduut  tacitam  con- 
ditionem,  nisi  quid  obstet.  Hinc  debita 
defuncti  solvenda  sunt  ante  omnia  le- 
gata  etiam  pia,  Nav.  Sylvest.  Con.  4. 

»  5.1n  reliquis  debitis  servandum  est 
ius  particulare  loci,  si  tale  sit,  et  non 
repugnet  iuri  naturae.  Si  nullum  sit, 
sequendum  est  ius  commune,  secun- 
dum  quod  1 .  Solvenda  sunt  debita  ad 
quae  bona  debitorum  expresse  fuerunt 
obligata.  2.  Dos  uxoris  extrahenda  est 
(Dos  ex  Laym.  praefertur  omnibuscre- 
ditis  hypolhecam  tacitam  habentibus). 
3.  Debita,  ad  quae  bona  debitorum  sunt 
lacite  hypothecata.  4.  Deposita  per- 
dita  in  potestate  debitorum.  5.  Debita 
privilegiatorum.  6.  Aliorum  credito- 
rum:  post  quos  omnes  sunt  hi,  a  qui- 
bus  usurae  acceptae  sunt,  et  adhuc  post 
hosrestituendasuutbonaincerta.Quan- 
do  autem  multi  unius  rationis  credito- 
resinveniuntur,temporis  antiquitas  in- 
ter  eos  servanda  est.  Vide  Layman  5. 
Qui  addit,  e  bonis  debitoris,  si  is  de- 
functus  sit  imprimissolvendas  esse  im- 
pensas  funeris,  et  quaead  confectionem 
inventarii,  apertionem  testamenti,  item 
ad  medicos  et  pharmacopolas  pertinent. 
Vide  Fill.  6.  » 

690.  Quoad  creditoreshypothecarios 
nulli  dubium  est  quin  praeferendi  sint 
anteriores,  etiam  ex  hypotheca  tacita, 
qui  si  tempore  antecedant  alios  credi- 
tores  ex  hypotheca  expressa ,  adhuc 
praeferendi  sunt ,  ut  tenent  commu- 
nius  Lugo'  cum  MoL  Vasq.  et  alii  a- 
pud  Croix  8  contra  Navarr.  Sylvest.  el 

(1)  D.  20.  n.  36.  .      (2)  L.  2.  c.  IS.  n.l6. 

(3)  L.  c.  n.  236.         (4)  Q.  8.  p.  2.  (S)  L.  5. 

tr.  2.  c.  11.  (6)  C.  4.  q.  13.  (7)  D.  20.  n.  41. 
(8)  L.  3.  p.  2.  n.  S92.    (9)  ExI.S.ff.Qui  potiorcselc. 

(10)  De  resl.  c.  1.  punct.  12.  §.  2.  n.  241. 

(11)  Tr.  32.  disp.  1.  p.  18.  §.  18.  n.  S. 

1.12)  De  rest.  tr.  2.  n.  477.      (15)  Ib.  ;,.  i.  n.  243. 


Angel  Notandum  tamen  quod  inter 
creditoreshypothecarios  semper  orani- 
bus  sit  praeferendus  supra  rem  credi- 
tor  qui  pecuniam  dedit  ad  illam  emen- 
dam  vel  ad  reficiendam,  v.  gr.  domum; 
vel  ad  custodiam  sive  ad  cultum  agro- 
rum ;  vel  ad  coUectionem  segetum  " 
Vide  Salm.  'o.  Dubium  est  quoad  per- 
sonales. 

Prima  sententia  tenet  omnibus  his 
satisfaciendum  esse  pro  rata.ItaPaL^' 
Holz.  12  et  Less.  Bon.  Vasq.  Azor.  etc. 
apud  Salm.i3.  Ratio  quia  his  non  bona 
debitoris,  sed  obligata  est  persona, 
quae  aeque  omnibus  est  obnoxia.  Et 
probant  ex  illo  textu  i^:  Licet  alicui, 
adiiciendo  sibicreditorem,  creditoris  sui 
deteriorem  conditionem  facere.  Ergo,  in- 
ferunt,  creditor  anterior  non  habet  ius 
ad  illius  bona. 

Secunda,  quam  tenent  s.  Ant.i^  Sylv.is 
Dianai''  Navarr.  Ang.  Arag.  Bon.  Baldi 
cum  Lugo  13  Bon.  i»  Croix  20  Concin.21 
Salm.22  cum  d.  Th.  Suar.  VaL  Tol.  Sa 
etc.  docet,  praeferendos  esse  anterio- 
res  ex  regula  54.  iuris  in  6..'  Qui  prior 
est  tempore,  potior  est  iure.  Licet  enim 
ius  civile  sic  loquatur  tantum  de  cre- 
ditoribus  hypothecariis :  ius  tamen  ca- 
nonicum  loquitur  de  omnibus,  el  fun- 
datur  in  iure  naturali;  creditor  enim 
anterior  personalis ,  quamvis  directe 
personam  debitoris ,  indirecte  lamen 
habet  obligala  etiam  eius  bona,  in  qui- 
bus  non  debet  praeiudicari  a  creditore 
superveniente.  Utraque  est  probabilis, 
sed  secunda  probabilior. 

691.  Quaeritur  ao  debitor  impotens 
satisfacere  omnibus  suis  creditoribus 
personalibus,  possit  praeferre  paupe- 
riorem  diviti,  vel  non  egeuti;  duplex 
datur  sententia,  utraque  probabilis,  ut 
recte  dicunt  Salm.  23. 

Prima  aflirmat.  Ratio  quia  obligatio 
restitutionis  datur  ad  reparandum  da- 
mnum  proximi ;  plus  autem  damnum 

(14)  L.  1.  §.  Ex  contrario  ff.  de  separat. 

(15)  P.  2.  til.  2.  c.  7.  §.  3.  (16)  V.  Restit.,  q.  S. 
(17)  P.  3.  tr.  S.  res.  10.  (18)  De  iust.  disp.  20. 
sect.  7.  n.  148.  (19)  Q.  18.  n.  18. 

(20)  L.  5.  p.  2.  n.  405.    (21)  T.  7.  p.  178.  a.  17. 
(22)  Tr.  13.  t.  1.  p.  12.  §.  4.  n.  246. 
(25)  Ibid.  n.  247. 


CAP.  II,  DDB.  ni.  ART 
patilur  pauper,  si  ei  non  fiat  restitu- 
tio,  quam  non  indigens.  Ita  d.  Thom.i 
Molin.  Sa  Med.  eto.  et  probabilem  pu- 
tant  Less.  Laym   apud  Salm.  2. 

Secunda  sententia  probabilior  negat, 
quia  nullo  iure  talis  praelatio  datur: 
hinc  pro  rata  restituendum.  Ita  Lugo  3 
Pal.  Less.  Vasq.  Azor.  Dic.  etc.  Exci- 
piunt  Salm.  *  cum  Less.  *  si  creditor 
esset  extreme  vel  graviter  indigens: 
tunc  certum  esse  dicunt  istum  esse 
praeferendum  ex  caritate.  Et  sic  re- 
vera  tenendum  casu  quo  creditor  iam 
teneatur  ex  caritate  cedere  solutionem 
illam  sibi  debitam ,  habens  superflua 
statui,  ut  pauperi  subveniatur ;  alias' 
non  tenebitur  ipse  ex  propriis  pauperi 
illi  succurrere  cedendo  solutionem. 

692.  a  Quaeres  utrum  prius exigenti 
non  liceat  prius  solvere. 

»  Resp.  1 .  Solvens  scienter  posterio- 
ri,  praeterito  illo  qui  habet  hypothecam 
priorem  vel  privilegiatam,  peccat,  tene- 
turque  priori  de  damno,  qui  etiam  pot- 
est  recuperare  solutum.  Less.  ^. 

»  2.  Si  ex  pluribus  creditoribus  per- 
sonalibus  aequalibus  aliquis  exigat  (si- 
ve  in  iudicio  sive  extra),  teneris  ei  in 
integrum  solvere,  quia  diligentia  fecit 
eum  potiorem ,  Nav.  Syiv.  Bonac.  '.  » 

Si  talis  creditor  petiit  solutionem  in 
iudicio,  communiter  dicunt  dd.  posse 
illum  exactum  retinere.  Ita  Lugo  8  quia 
leges  dant  praelationem  etiam  in  con- 
scientia  ei  qui  prius  obtinuit  senten- 
tiam,  et  post  eam  etiam  debitor  ;debet 
ei  solvere  in  conscientia,  ut  ait  Lugo  9 
cum  Molin.  et  Vasq. ,  eo  quod  lex  det 
creditori  hoc  privilegium  propter  re- 
Terentiam  iudicii  publici.  Si  vero  is 
petiit  extra  iudicium  et  exegit,  Lugo  10 
sentit  non  posse  eum  retinere  exactum, 
quia  praeiudicavit  creditoribus  ante- 
rioribus ,  quibus  competit  praelatio, 
iuxta  suam  sententiam,  ut  diximus  n. 
690.  Attaraen  Salra.^icum  Less.  Bann. 

(1)  Op.  73.  c.  18.  (2)  li.  c.  (5)  D.  20. 

lect.  7.  n.  161.  (4)  Dict.  loc.  d.  248.  {6)  h.  2. 
e.  IS.  dub.  7.  n.  46.  (6)  Dub.  6.  ex  1.  Scimus, 
$.  £t  si  praefatam  c.  de  iur.  delib.  (7)  L.  c.  cx  I, 
Piipillus  ff.  Quae  in  fraudem  elc.  (8)  D.  20.  n, 177. 
(9)  N.  170,  (10)  N.  176.  (11)  Ibid.  n.  249. 
(12)  L.  6.  c.  23.  n.  14.  (13)  h.  Pupillu». 

(14)  L.  Si  aon  6.  $.  1.  S.  d«  bon.  auct.  iud.  cto. 


.  n.  DB  RESTITUTIONB  580 

VillaL  Dic.  Nav.  Sylv.  et  Bus.  ut  su- 
pm,  el  Cabassut.<2  recte  dicunt  proba- 
bilius  esse  quod  possit  illud  relinere, 
ex  iure  civili  13  ubi  dicitur:  Sin  vero  iu- 
ste  exegerit^  et  caeteri  creditores  negle- 
xerint  exactionem...  id  quod  acceperit 
creditor  revocarinullopactopotest,  quia 
alii  creditores  suae  negligentiae  expen" 
sum  ferre  debent.  Idipsum  clarius  con- 
firmatur  alibi  ^*  ubi  habetur:  Statuen^ 
dum  ne  alterius  aut  negligentia  aut  cu- 
piditas  huic  qui  diligens  fuerit  noceat, 
Quod  si  utroque  instante  tibi  gratificans 
tutor  solvit,  aequum  est  aut  prius  eam- 
dem  portionem  mihi  quaeri,  aut  com~ 
municandum  quod  accepisti. 

»  3.  Debitor  sciens  statum  suum  la- 
bentem ,  non  potest  non  petenti  inte- 
gre  satisfacere,  sed  debet  oranibusper- 
sonalibus  solvere  pro  rata  (si  tamen  i- 
ste  solutionem  accepisset,  an  possit  re- 
tinere,controvertitur.VideBon.Less.i5 
Truli.i6).  Nec  potest  uni  solvere  omis- 
sis  aliis ,  nisi  secundum  ordinem  su- 
pradictum.  » 

693.  Alii  autem ,  ut  Less.  "  et  Dic. 
Dian.  VillaL  Led.  etc.  apud  Salm.*8  di- 
cunt  quod  creditor,  cui  facta  est  solu- 
tio  itflegra.  possit  illam  retinere,  licet 
debitor  sit  impotens  aliis  satisfacere. 
Ratio  quia  solutum  non  revocatur  '^. 
Card.  de  Lugo  20  distinguit  et  dicit  quod 
si  creditor  mala  fide  solutionem  acce- 
perit,  tenetur  restituere  aliis  credito- 
ribus :  secus  si  bona  fide ,  quia  is  non 
tenetur  ex  iniusta  acceptione,  eo  quod 
bona  fide  acceperit ;  non  ex  iniusta  re- 
tentione,  quia  per  solutionem  acquisi- 
vit  dominium  accepti.  Sed  verius  p. 
Concina  21  Pal.22  Cont.  Tour.23  Salm.24 
cum  Bann.  Tap.  Bon.  Azor.  et  Turr. 
dicunt  ipsum  in  conscientia  teneri  aliis 
pro  eorum  rata  satisfacere :  quia  ex 
iure  naturali  nullum  ius  habet  ut  sibi 
integre  solvatur,  cum  debitornon  pos- 
sit  satisfacere  omnibus:   iure  autem 

(IS)  L.  c.  (16)  L.  7.  c.  14.  d.  22.  (17)  L.  2.  c.  lo. 
dub.  S.  n.  41.  (18)  De  rest.  c.  1.  punct.  12.  $.  4. 
D.  2S0.  (19)  Ex  I.  Qui-autem,  et  1.  Pupillus,  IT. 
Quae  in  fraudem,  etc.  (20)  D.  20.  n.  178.  et  179. 
(21)  T.  7,  p.  180,  n.  22.  (22)  D.  1.  p.  18. 

S,  21.  D.  6,  (23)  De  iu*t:t,  et  iure,  puU  3, 

c,  2.  a,  6.  sect.  2.  coucl.  7.  in  ataii. 
(24)  Ibid.  D.  251. 


590 


LIB.  III.  TKACT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DECAL. 


positivo  cit.  leges  statuuntsolutam  non 
posse  repeti  in  foro  externo,  sed  non 
quod  possit  retineri.  Praeterquamquod 
cit.  leges  inteudant  solum  praemio  af- 
ficere  diligentiam  creditoris  exigentis, 
non  autem  dare  illi  ius  retinendi  id 
quod  iniuste  debitor  solvit.  Nec  pro- 
dest  creditori,  quod  acceperit  in  bona 
fide,  nam  licet  accipiendo  non  fecerit 
iniuriam  aliis  creditoribus,  facit  tamen 
retinendo  cum  damno  ipsorum,  qui 
saltem  aequale  ius  habebant  ad  bona 
debitoris. 

694.Utrumfamuli  possint  recipere  sa- 
larium  a  domino  debitis  gravato.  Re- 
cte  possunt ,  si  bona  fide  famulatum 
praestiterint.  An  vero  ipsi  teneantur 
discedere ,  si  advertant  dominum  ex 
tali  famulatu  impotentem  reddiadsatis- 
faciendum  debitis.  AffirmantNav.Adr. 
et  Ang.  apud  Layman  *.  Negat  tamen 
MoL(etnon  improbabiliter  ait  Laym.)-, 
nam  ipsi  neque  contra  iustitiam  pec- 
cant,  si  a  domino  rogati  famulentur, 
et  mercedem  accipiant ,  neque  contra 
carilatem  si  defuturi  non  sint  alii  ad 
famulandum  2.  Sed  vide  dicta  n.  612. 

695.  Utrum  filii  et  uxor  possint  ac- 
cipere  alimenta  a  debitis  gravato.  Af- 
firmant  Laym.  3  cum  Sanch.  et  Croix'' 
contraHenr.  etalios:  etiamsi  paterfam. 
alia  debita  contrahat  ad  eos  alendos, 
cum  ipse  ad  eos  alendos  ex  iuslitia  te- 
neatur :  modo  isti  non  habeant  aliun- 
de  sustentationem.  Imo  docet  Layra. 
cum  Nav.  Vasq.  et  Molin.  contra  Sylv. 
quod  uxor  possit  vivere  ex  bonis  viri 
usurarii,  qui  non  est  solvendo,  licet 
alere  se  possit  bonis  propriis  vel  pro- 
pinquorum:  quia  vir  non  minus  teoe- 
tur  alere  uxorem,  quam  usuras  resti- 
tuere.  Nequit  tamen  uxor  uti  ad  susten- 
tationem  familiae  pecuniis  a  viro  datis 
ad  solvenda  debita",  nisi  iu  casu  quo  fa- 
milia  graviter  egeret,  tunc  enim  huic 
prius  vir  succurrire  tenetur ;  ideoque 
uxor  tunc  utitur  iure  suo.  ItaLaym.  qui 
subdit,  mercedes  operariorum  ad  ne- 
cessarios  usus  debitoris  praeferendas 
esse  etiam  creditoribus  hypothecariis. 

(1)  De  rest.  c.  11.  n.  8.         (2)  Ex  Hom.  Ap.  tr. 
10.  n.  IIS.  teneutur  discedere,  «i  uoa  tint  oeces- 


Abt.  IH.  Quae  a  restitutione  excusent. 

696.  Quae  excusent  a  parte  debiloris. 

697.  Quid,  si  non  possis  resiituere,  nisi  eum 
graviori  damno.  Quid,  si  dominus  aequala 
damnum  sitpassurus.  Quid,  si  dominus  sil 
abitsurus  re  restituenda. 

698.  Fide  alios  casus. 

699.  Quid,  si  debitor  cedat  bonis. 

700.  Quando  excusetur  restitutio  ex  parte  cre- 
ditoris.  Quaer.  1 .  An  liceat  rem  alienam  re- 
tinere,  vel  accipere  ex  praesumpto  consensu 
domini.  Quaer.  2.  An  debitor  donans  imme- 
mor  debiti  excusetur  a  restilutione. 

701.  Quidy  si  debitor  restituendo  se  coniicere  de- 
beret  in  necessitatem  extremam. 

702.  Quid,  si  in  necessitatem  gravem. 

703.  Quid,  si  creditor  sit  in  eudem  necessitate 

704.  An  debitor  dlfferens  restitutionem  ex  iusta 
causa,  teneatur  reddere  interesse  quod  pati- 
iur  crediior. 

705.  An  haeres  rei  teneatur  ad  damna,  quando 
reus,  cui  successit,  fait  capite  damnatus. 

706.  An  possessor  bonae  fidei  in  dubio  si  fa- 
ctus  sit  diiior,  teneaiur  restiiuere. 

696.  «  Resp.  4.  Ex  parte  debitoris 
excusant  ea  quae  faciunt  ut  creditor 
rationabiliter  debeat  esse  contentus , 
etsi  de  facto  non  sit  contentus.  Com- 
mun.  dd. 

Unde  resolvuiitur  sequentes  casus: 

»  1 .  Excusiris  in  foro  conscientiae 
(iuxta  sententiam  probabilem)  a  com- 
pensatione  damni ,  si  illud  datum  sit 
sine  tua  culpa  theologica  gravi ,  hoc 
est,  mortali  peccato,  nisi  aliud  cum  al- 
tero  pactus  sis,  vel  inde  sis  factus  di- 
tior.  Unde  excusaris  si  v.  gr.  aliquera 
occidisti  ex  subita  ira,  ut  si  fuerit  mo- 
tus  tantum  prirao  primus  ,  vel  si  ex 
oblivione  non  extinxeris  candelam,  et 
hinc  ortum  sit  incendium  etc.  Quod  si 
adyertens  periculum  in  actionibus  pe- 
riculosis,  omittaseam  diligentiam  prae- 
cavendi,  quam  bomines  eiusdem  con- 
ditionis  communiter  praestare  solent, 
graviter  peccas  ettenerisrestituere  da- 
mna  secuta.  Porro  in  foro  externo  pro- 
ceditur  secundum  culpam  iuridicam, 
quae  saepe  non  est  peccatum,  et  divi- 
ditur  in  latam  et  levem  et  levissimam. 
{Vide  dicta  n.  549.  et  550.). 

»  2.  Excusaris  a  restitutione  incer- 
torum,  si  fecisti  compositionem  cura 
episcopo  vel  papa,  Less.  5  Bon.  ^  (Quod 

sarii,necpossunt  prosequi  ad  exigendum  stipendium, 
(3)  D.  lib.  n.  9.  (4)  h.  3.  p.  2.  n.  387. 

:    »)  C.  10.  d.  11.  (6)  Q.  ult.  p.  2. 


CAP.  II.  DUB.  VII.  ART. 

possit  etiam  episcopus  componere,  te- 
nent  Trul.  Villal.  Henr.  Dian.  sed  op- 
positum  tenendum  cum  Lugo  Mot.  etc. 
apud  Croix  i  {Vide  dicta  ex  n.  592.  v. 
Notat). 

»  3.  Item ,  si  casu  quo  teneris  rem 
restituere  pauperibus,  tibi  ipsi  revera 
indigenti  eam  des:  et  tunc  quidem 
postea  factus  ditior,  adhuc  non  teneris 
restituere.  Vide  Laym.  2, 

697.  »  4.  Si  non  possis  restituere, 
nisi  cum  notabiliter  graviore  damno 
tibi  veltuisvel  reip.  inferendo,  quam 
aestimari  debeat  commodum  ex  resti- 
tutione  creditori  obventurum ;  tunc  e- 
nim  differre  potes,  dum  esset  ista  im- 
potentia,  Laym.  3  ex  Sylv.  Nav.  etc. 
Idque  verum  est,  etsi  debitum  sit  ex 
delicto,  uti  et  in  sequentibus  casibus. 
{Vide  dicta  n.  598.)    » 

Teneris  autem  restituere  etiam  cum 
tuo  damno,  si  omissa  restitutione  do- 
minus  aequale  damnum  sit  passurus. 
Ita  Salm.  *  cum  Pal.  Less.  et  Dicast. 
Cessationem  autem  lucri  dicunt  Sal- 
mant.  5  non  esse  causam  iustam  diffe- 
rendi  restitutionem :  nisi  (excipit  Beia 
apud  Croix  ^)  ex  dilatione  creditor  nul- 
lum  damnum  patiatur.  Vide  alia  circa 
dilationem  restitutionis  apud  Croix  '. 
Probabilissirnum  autem  est  cum  Lugo  8 
et  Croix  ^  cum  Nav.  Sot.  Mol. Less.  etc. 
(contra  Azor.  Sanch.  Bon.  etc.)  te  non 
teneri  restituere  rem  qua  dominus  est 
abusurus  ad  peccandum:  imo  si  ille 
praevidetur  abusurus  in  damnum  ter- 
tii,  peccares  restituendo,  quando  pos- 
ses  negare  sine  tuo  graviori  vel  sal- 
tem  aequali  gravi  damno,  iuxta  dicta 
n.  571.  vers.  Secus.  Idque  expresse 
docet  s.  Th.  10  qui  dicit :  Quando  res 
restituenda  apparet  esse  graviter  nociva 
ei  cui  restitutio  facienda  est,  vel  alteri, 
non  ei  debet  tunc  restitui;  quia  restitu- 
tio  ordinatur  ad  utilitatem  eius  cui  re- 
stituitur.  Et  tunc  peccares  restituendo 
non  solum  contra  caritatem,  ut  dicunt 
Mol.  et  Dic,  sed  etiam  contra  iustitiam, 
ut  docent  Salm."  Conc.'2  et  Lugo  '^cum 

(1)  h.  5.  p.  2.  n.  413.  (2)  L.  5.  t.  2.  c.  12. 
(3)  L.  c.  (4)  De  resU  c.  1.  puoct.  IS.  n.  270. 

(S)  Ibid.  n.  271.  (6)  L.  3.  p.  2.  u.  424. 

(7)  N.  42S.        (8)  D,  2i.  ii.  2G.        (9)  N.  426. 


III.  DE  RESTITDTIONE  591 

Less.  Pal.  Bonac.  Sol.  aliisque  cora- 
muniter  apudCroixi^.Ratio  quia  pro- 
ximus  habet  ius  ne  tradas  aliquid  al- 
teri  in  eius  perniciem. 

698.  «  5,  Si  ad  restituendum  sis  im- 
potens ;  ut  si  vivere  non  possis  secun- 
dum  decentiam  tui  status  iuste  a  tp  ac- 
quisiti  ( Secus  iniuste  acquisiti,  Sal- 
mant.*5).  Undesi  nobilis  v.  gr.non  pot- 
est  statim  solvere,  nisi  se  privet  famu- 
lia,  equis,  armis  etc,  vel  civis  prima- 
rius,  nisi  obeat  artem  mechanicam  sibi 
insuetam,  vel  mechanicus,  nisi  vendat 
instrumenta  sua  quibus  vivit,  aut  ma- 
gnum  damnum  subeat,  potest  differre, 
et  paulatim  restituere  sine  iactura  sui 
status.  Laym.  is  Bonac  (Est  commune 
apud  Croix  i^). 

»  6.  Quod  si  tamen  tuaculpain  illas 
angustias  delapsus  sis,  v.  gr.  luxuria, 
ludis,  superfluis  expensis  vestium,  tibi 
imputare  debes,  quod  iam  sine  status 
tui  amissione  non  possis  satisfacere  ^*. 

»  7.  Quod  si  item  creditor  ex  dila- 
tione  aequale  damnum  subire  debeat, 
tu  potius  quam  is,  sustinere  debes , 
cum  eius  conditio  sit  melior.  Excipitur 
extrema  necessitas,  in  qua  quoad  u- 
sum  sunt  omnia  communia*9(Gommu- 
niter  omues  cum  Laym.  apud  Croix^o). 

»  8.  Quod  si  item  damnum  quod  ti- 
metur  ex  restitutione ,  non  esset  pro- 
priorum  bonorum,  sed  in  hoc  praecise 
tantum,  quod  spoliet  se  rebus  debitis, 
non  potest  ideo  differre  restitutionem: 
quia  hoc  non  est  pati  in  suis  rebus, 
neque  suum  statum  amittere,  sed  est 
dimittere  alienum  et  reverti  ad  statum 
proprimn.  Sayr.  Bonac 

»  9.  Item  excusaris  a  restitutione , 
si  fieri  uequit  absque  periculo  salutis 
animae  tuae  vel  tuorum;  ut  v.  gr.  si 
non  possis  absque  peccato,  ut  si  sit  pe- 
riculum  ne  uxor  aut  filiae  se  prostl- 
tuant,  ne  filii  se  dent  latrociniis,  ne  i- 
pse  per  impatientiam  incidas  in  dcspe- 
rationem.  Bon.  Less.  Mol.  Fill. 

»10.  Item  si  non  possis  restituere 

(10)  2.  2.  q.  62.  a.  S.  ad  1.  (11)  Loc.  c.  puncl. 
11.  $.  2.  n.  204.  (12)  T.  7,  p.  168.  (13)  N.  29 
(14)  N.  427.  (IS)  Cit.  puDct.  IS.  n.  269. 

(16)  L.  c.  (17)  L.  3.  p.  2.  n.  340. 

IIQ)  Xl.id.  (19^  Il-»l.  (W)  N.  430. 


592 


LIB.  »n.  ITRACT.  V.  DE.  VII.  PRAEC.  CECAL. 


absque  periculo  vitae  vel  notabili  de- 
trimento  famae :  cum  alias  plus  damni 
suslineres,  quam  intulisti,  Bon. '  (Nisi 
iactura  famae  sit  minima  respectu  da- 
mni  in  bonis  creditoris.  Salm.  2.  Vide 
dicta  n.  653.  v.  Sed  dices). 

699  »11.  Item  si  cedas  bonis ,  quia 
leges  concesserunt ,  ut  qui  contraxit 
multa  debita,  nec  habet  unde  solvat , 
possit  cedere  bonis,  ea  relinquendo  in 
manibus  creditorum ,  et  tunc  maneat 
liber,  ita  ut  etiam  in  conscientia  sit 
lutus ,  retentis  instrumentis  artis ,  et 
quae  adsustentationemsunt  necessaria. 
Quod  si  tamen  postea  redeat  ad  pin- 
guiorem  fortunam,  tenetur  adhuc  re- 
stituere  3.  Navarr.  Bon.  Less.  (Imo  ex 
Laym.<  remanet  obligatus  adlaboran- 
dum  et  acquirendum  ut  solvat).  Ex 
quo  Trull.5  sic  limitat:  si  acquirat  plus 
quam  ad  decentiam  status  est  necessa- 
rium  6.  Nisi  tamen  debita  proveniant 
ex  deliclo ,  v.  g.  furto ,  eo  euim  casu 
tantum  posse  retinere  quae  simpliciter 
necessaria  sunt  ad  victum,  docentNa- 
varr.  Salon.  Less.  ' ,  etsi  hic  concedat 
ea  quae  post  cessionem  iuste  acquirun- 
tur,  licite  teneri,  si  ad  statum  sint  ne- 
cessaria.  Vide  Tol.  Laym.»  Less.»  Bo- 
nac.  Trull.io.  Porro,  etsi  cessionemdi- 
otam  non  habere  locum  in  bonis  ex  de- 
licto  provenientibus  communiter  te- 
neant  dd.  cum  Laym.  <i;  contrarium 
tamen  exLess.  Dian.  etc.docet  Trull.<2 
Denique,  etsi  debitor  principalis  ces- 
serit,  non  ideo  liberantur  fideiussores. 
Card.  Lugo  Dian.  13  et  alii. 

700.  »  Resp.  2.  Ex  parte  creditoris 
excusat:  1.  Si  is  cui  debet  restitui  se- 
mel  remiserit,  expresse  vel  tacite,  v.  g. 
si  laceraverit  tuum  chirographum.  vel 
tibi  reddiderit.  Remissio  autem  haec 
debet  esse  libera;  non  metu,  fraude, 
vel  mendacio  extorta.  Fill.  «  Less.  '5. 

»  2.  Excusat  in  foro  conscientiae ,  si 
solvisti  ei  cui  debebat  tuus  creditor. 
Less.  i^Bon.»'.  3.  Si  compensatio  facta 

(1)  D.  2.  q.  uU.  p.  1.  (2)  Tr.  13.  c,  1.  punct. 
17.  n.  282,  (3)  Ex  I.  Cum  filiifam.  qui  bon. 

(4)  C.  12.  q.  I.  (8)  Lib.  7.  d.  IS.  c.  S. 

(6)  Ex  dicta  1.  Cum  etc.  (7)  Loc.  c. 

(8)  L.  3.  c.  12,  (9)  L.  2.  c.  16.  d.  5. 

(10)  Ue.  «.         (11)  Lsxi.  c         (12^  Loc.  c. 


est  creditori  per  commodum  aequiva- 
lens,  V.  g.  per  procurationem  odicii  non 
gratis  factam.  4.  Omitli  aut  saltem  dif- 
ferri  potest  restitutio,  imo  aliquando 
debet,  si  creditor  ea  sit  abusurus,  v.  g. 
si  quis  pecunias  tibi  mutuo  datas  re- 
petat  ad  fornicandum  vel  aliter  pec- 
candum.  Item  si  eas  repetatad  peccan- 
dum  contra  iustitiam,  sive  inferendum 
damnum  iniustura  tertiae  personae:  ni- 
si  tamen  ex  negatione  restitutionis  ti- 
meretur  maius  malum  ( Vide  dicta  n. 
697.  et  alibi).  » 

Quaer.  hic  1 .  An  liceat  tibi  rem  a- 
lienam  retinere  vel  accipere  ex  prae- 
sumpta  voluntate  domini,  nempe  quod 
si  peteres  libenter  illedonaret.  Respon- 
detur  affirmative  cum  sententia  satis 
communi  quam  tenent  Sanchez  is  cum 
Ang.  Nav.  Arag.  Mendoz,  Lop.  Lugo  i^ 
cumSylvest.  Tab.  Sayr.HoIz.2o,  Croix2« 
cum  Less.  Sa  Reg.  et  Dic,  Et  expresse 
eam  docet  s.  Anton,22j  qui  loquens  de 
obligatione  restitutionis  ad  quam  te- 
netur  qui  accipit  alienum  invito  domi- 
no,  sic  subdit:  Invito  domino  dicitur  ^ 
quia^  si  credit  dominum  permissurum , 
et  subest  iusta  causa  credendi^  non  te- 
nctur.  Ratio  huius  sententiae  est,  quia 
malitia  furti  non  tam  consistit  in  di- 
tescendo  ex  re  aliena ,  quara  in  dite- 
scendo  cum  damno  domiui  graviter  in- 
viti,  cum  hoc  praeceptum  non  furandi 
tantum  ordinetur  ad  caritatem  erga 
proxiraum  servandam,  ut  diximus  n. 
534.  V.  Quaer.  2.,  et  docet  Lugo  cum 
aliis  23.  Unde  ut  excuseris  io  taii  casu 
a  peccato  sufficit  ut  dorainus  non  sit 
positive  invitus.  Id  confirmatur  ex  iu- 
re  civili2«  ubilegitur:  Recte  dictum  est, 
qui  putavit  se  domini  voluntate  rem  at- 
tingere,  non  esse  furem;  quid  enim  doli 
fecit^  qui  putat  dominum  consensurum 
fuisse?  Confirmatur  etiam  ex  doctrina 
s.  Thom,25  qui  ait  non  esse  proprieta- 
rium  religiosum  qul  ponat  aliquid,  po- 

(15)  P.  7,  t,  8.  r,  18.        (14)  Tr.  32.  c.  8.  q.  9. 
(IS)  L.  2.  c.  16.  d.  2.      (16)  D.  3.      (17)  P.  3. 
(18)  Dec.  I.7.c.l9,n.l5.    (19)  D.  21.  n.o4.et63. 
(20)  Tr.  5.  p.  483.  n.  600.    ^21)  L.  3.  p.  2.  u.^e» 

(22)  2.  p.  tit.  1.  c.  IS,  (23)  D.  16.  n,  4V, 
(24)  L.  46.  5.  7,  ff.  de  furtls. 

(23)  4.  disu  IS.  q,  2.  a.  8.  qu.  4.  in  corp. 


CAP.  II.  DUD.  VII.  ART. 

nensspcm  in  ratihabitione  praelati;  ra- 
tihabitio  autem  semper  de  futuro  est. 
Oppones  id  quod  ait  Snarez  *,  nerape 
quod  licentia  interpretativa,  quatenus 
daretur  si  peteretur,  non  sit  licentia, 
sed  esset  si  peteretur ;  ideoque  non 
sufiicit  ad  valorem  actus,  v.  gr.  ad  con- 
fessiones  audiendas ,  ad  assistendum 
matrimoniis.  Sed  respondetur  cum  Lu- 
go  et  Hclzm.2  quod  ad  audiendas  con- 
fessiones  atque  assistendum  matrimo- 
niis  requiratur  facultas  praesens  po- 
sitiva  quae  non  habetur  nisi  de  prae- 
senti  concedatur.  Sed  ad  rem  alienam 
accipiendam  vel  retinendam  non  re- 
quiritur  positiva  voluntas  domini,  sed 
sufficit,  ut  diximus,  quod  ipse  non  sit 
posilive  invitus ,  saltem  ad  te  excu- 
sandum  a  culpa  gravi ;  nam ,  si  putes 
dominum  invitum  quoad  modum,  tunc 
non  excusaberis  a  veniali,  utrecte  do- 
cet  Sanch.3  eum  Navarr.  Cai.  Arm.  Sa 
Led.  etc. 

Quaer.  2.  An  debitor  aliquid  donans 
suo  creditori  immemor  debiti  excuse- 
tur  a  restitutione. 

Negat  prima  sententia  cum  Sanch.  'J 
Laym.s  Spor.e  Bon.^Dian.s  Salm.Setc. 
Ratio  quia,  cum  is  sit  debitor  tum  ex 
litulo  iustitiae,  tum  ex  titulo  donatio- 
nis  acceptatae,  non  potest  una  solutio- 
ne  his  duabus  obligationibus  ex  diver- 
sis  titulis  ortis  satisfacere.  Nec  obstat 
I.  ut  dicunt,  quod  debitor,  si  memor 
sui  debiti  fuisset,  non  donasset,  sed 
potius  debitum  solvisset ;  quia  in  con- 
tractibus  non  attenditur  voluntas  con- 
ditionalis  sed  actualis.  Nec  obstat  2. 
quod  donatio  fuerit  facta  per  errorem, 
sive  propter  ignorantiam  debiti,  dan- 
tem  causam  donationi;  nam,  ut  dicunt 
Less.  10  Sanchez  et  alii  communiter, 
adhuc  in  coutractibus  gratuitis  error 
non  invalidat  actum,  etiamsi  causara 
illi  dederit,  nisi  adfuerit  error  in  mo- 
livo  douandi;  hinc  si  quis  promiserit 

(1)  De  rel.  t.  3. 1.  8,  c.  H.  (2)  h.  c.  (3)  L.  c. 
(4)  Dec.l.  1,  c.lS.n.ll.  (&;  L.  3.  tr.2.c.  12.i>.9. 
(6)De  consc.  tr.  1.  c.  1.  u.  90.  (7)  Dc  lcg.  q.  1. 
p.  10,  n.  13.  (8)  Q.  5.  tr.  G.  r.  S7.  (9)  Du  Itg. 
c.  2.  punct.  8.  n.  146.  (10)  L.  2.  c.  17.  n.  28. 
(ll)L.l.tr.4.c.4.n.7.  (12)  Dcc.  1.  1.  c.13.  ii.  10. 
(15)  De  rol.  1.  4.  c.  26.  n.  8.      (14)  1>r  It» ,  c.  *b. 

— ££.   I. 


m.  DB  RESTITUTIONE  5'J3 

eleemosynam  pauperi  qaia  pauperein 
eum  iudicavit,  non  tenetur  illam  prae- 
stare  si  postea  sciat  eum  non  indigere, 
quia  error  hic  fuit  in  substantia :  con- 
tra  vero ,  si  postea  sciat  pauperem  il- 
lum  fuisse  suunicalumniatorem,  tenc- 
tur  dare,  etiamsi  non  fecisset  promis- 
sionem,  si  prius  hoc  novisset.  Videdi- 
cenda  n.  715. 

Limitant  vero  praefatam  sententiam: 
1.  Si  obligatio  restilutionis  proveniat 
ex  praecepto  ecclesiastico,  puta  si  be- 
neficiarius,  obstrictus  ad  restitutioneni 
fructuum  ob  omissionem  horarum  vel 
residentiae,  eleemosynas  postmodum 
erogaverit  immemor  suae  obligationis. 
Ita  Laym.  n  Sanchez  12  Suarez  i3  Roq- 
caglia  i^  Sporer  et  Diana  *5.  Et  itera 
dicunt  Roncaglia  ^^  ac  Bonacina  "  de 
omni  restitutione  ob  debita  incerta. 
Limitant  2.  Quando  probabiliter  prae- 
sumitur  cre^itor  libenter  debitum  re- 
missurus  si  rem  cognitam  haberet , 
Laym.  et  Spor.is.  Limitant  3.  Si  obli- 
gationes  essent  aliunde  quam  ex  iusti- 
tia,  puta  si  quis  immemor  voti,  poeni- 
tentiae  sacramentalis,  aut  praecepti  ec- 
clesiastici ,  opus  debitura  praestaret , 
quia  tunc  bene  satisfaceret ,  ut  docenfc 
Laym.  Suar.  Sanch.  Bon.iSetBus.  cum 
Azor.  et  Less. 

Secunda  sententia  vero  quam  tenent 
Card.  20  Rodr.  21  Mazz.  22  Croix  23  cum 
Reb.  Tamb.  24  cum  suo  magistro  Bal- 
dello  (et  probabilem  censet  Diana  re- 
vocans  primam  sententiam25),affirmafc 
talem  donantem  bene  satisfacere  suo 
debito  ex  iustitia  (Et  idem  esse,  ait 
Mazzott.  si  quis  conferat  suo  creditori 
gratis  officium  aliquod  saeculare,  quod 
sit  pretio  aestimabile).Ratioquia  ino- 
mni  liberali  praestatione  quisque  prae- 
sumitur  prius  velle  satisfacere  obliga- 
tionibus  iustitiae.  Idque  probatur  ex 
iure  civili  26  ^  ubi  dicitur  quod  qui  ex 
pluribus  causis  alteri  debet  pecuniam, 

(IS)  Loc.  c.     (16)  Loc.  c.     (17)  L.  c  p.  10.  n.  15. 

(18)  Ihid.     (19)  L.c.    (20)  Iii  1.  crisi  d,  G4.n.24. 

(21)  P.  2.  c.  49.  concl.  2.  (22)  De  rest.  ir.  4. 

q.  7.  c.  2.  (23)  L.  3.  p.  2.  n.  4S2. 

(24)  L.  1.  c.  3.  5.  7.  V.  Solulio,  n.  4. 

(23)  P.  S.  if.  13.  r.  94. 

I'ZG)  L.  Cuia  ox  pturiiius  97.  il'.  du  auiulion. 

38 


594 


LIB.  ni.  TRACT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DBCAL. 


et  solvendo  non  exprimit  ex  qua  cau- 
sa  solvat,  censeatur  solvere  pro  causa 
potiore;  haec  sunt  verba  textus:  Cum 
ex  pluribus  causis  (nempe  propter  in- 
famiam  vel  poenam  vel  hypothecam) 
debitor  pecuniam  solvit,  utriusque  de~ 
monstratione  cessante ,  potior  habebitur 
causa  eius  pecuniae,  quae  sub  infamia 
debetur,  mox  eius  quae  poenam  conti- 
net,  etc.  Et  ratio  ibi  subditur  (quod 
magis  urget),  quia  praesumitur,  quod 
si  debitor  fuisset  admonitus,  pro  causa 
potiore  solvisset.  Quod  verisimile  vi- 
detur^  diligentem  debitoremadmonitum, 
ita  negotium  suum  gesturum  fuisse.  Sic 
textus,  ubi  Glossai  addit,  idest  sua  dis- 
cretione^  vel  ab  amicis.  Accedit  alia  ra- 
tio,  quia  oblivio  debiti  efficit  ut  donatio 
fuerit  omnino  involuntaria,  qui  enim 
donat  censetur  semper  hanc  actualem 
voluntatem  (saltem  implicitam)  habe- 
re  :  Dono ,  nisi  tenear  ex  •  aliquo  alio 
titulo  potiore. 

Prima  sententia  est  comraunior  et 
quidem  valde  probabilis;  sed  haec  se- 
cunda  sua  probabilitate  non  caret.  Ad 
rationem  enim  praecipuam  primaesen- 
tentiae,  nempe  quod  in  contractibus 
non  conditionalis ,  sed  actualis  volun- 
tas  attendatur,  respondetur  quod  in 
nostro  casu  non  sola  voluntas  condi- 
tionalis  habetur ,  quae  nunquam  in  a- 
ctu  adfuerit ,  sed  habetur  vera  volun- 
tas ,  ut  supponimus ,  anterius  absolute 
habita  solvendi  debitum,  quae  semper 
perseverat ,  quamdiu  non  revocetur  ; 
sed  dices:  debitor  donans  non  potest 
in  uno  actu  duas  voluntates  oppositas 
habere,  unamdonandi,  alteram  sol- 
vendi  debitum.  Sed  respondetur  quod 
donans  immemor  debiti  potius  censea- 
tur  velle  solvere  ex  prima  voluntate 
habita,  quam  velle  donare.  Tota  igitur 
quaestio  reducitur  ad  videndum  an  in 
hac  solutione  praevaleat  prima  volun- 
tas  generalis  habita  solvendi  debitum, 
an  secunda  actualis  donandi:  sed  vi- 
detur  satis  probabile  quod  praevaleat 
prima  voluntas,  tamquam  potior  et 
praecedens.  Hocque  probatur  ex  con- 

(1)  Ad  \erb.  Admonitum.      (2)  L.  i.  tr.  4.  ii.  S, 
i3'>  Dcc.  1.  4.  c.  8.  n.  17.      (4)  Loe.  c. 


cessis  ab  eisdem  dd.  contrariis;  con- 
cedunt  enim  Layman  2  Sanchez  3  cum 
Led.  iuxta  ea  etiam  quae  diximus  n. 
210.  quod  si  quis  emiserit  votum  non 
vovendi,  et  statuerit  se  nolle  futura 
vota  valere,  et  postea  immemor  primi 
voti  secundum  emittat;  tunc  nuUum 
erit  hoc  secundum  votum ,  dummodo 
primum  non  retractet  expresse  vel  vir- 
tualiter ,  nempe  si  memor  primi  se- 
cundum  faciat.  Sic  pariter  Sanch.  ■*  et 
Laym.  5  dicunt  non  valere  poslerius 
testamentum  contra  prius  habens  clau- 
sulam,  utper  nuUum  aliud  censeatur 
revocatum,  nisi  in  secundo  testamento 
per  aliam  clausulam  expresse  primum 
revocetur.  In  his  casibus  quaero  cur 
valeat  primum  votum ,  primum  testa- 
mentum ,  et  non  secundum  ?  NuUa 
utique  alia  ratio  assignari  potest,  nisi 
quia  illa  prima  generalis  voluntas  ha- 
bita  praevalet  secundae  voluntati  a- 
ctuali.  Si  ergo  talis  impletio  (loquendo 
de  voto)  satisfacit  Deo,  cur  non  homi- 
ni?  Praeterea  concedit  Laym.^,  quod  si 
quis  promittit  aliquid  dare,  et  promis- 
sio  acceptatur ,  si  postea  illud  donat  , 
primae  donationis  immemor,  ad  nihil 
aliud  tenetur :  hic  rursus  rogo  quare 
hic  nou  teneatur  ad  primam  donatio- 
nem ,  cum  prima  et  secunda  donatio 
sint  duo  actus  distincti,  nisi  quia  prae- 
valet  anterior  voluntas  solvendi  debi- 
bitum ,  quam  donandi?  Nec  valet  di- 
cere  quod  ambo  isti  actus  pendeant  ex 
eodem  titulo  liberalitatis ;  nam  certum 
est  hunc  donautem  potuisse  ex  eodem 
titulo  donationisse  adstringere  ad  duas 
obligationes.  Quapropter  in  tantum  is 
immemor  primae  donationis  per  se- 
cundam  illi  primae  satisfacit,  quantum 
praevalet  voluntas  generalis  iam  prius 
habita  potius  solvendi  debitum  ex  an- 
teriori  donatione  contractum,  quam  i- 
terum  donandi.  Id  quidem  fortius  di- 
cendum  in  casu  nostro  ubi  agitur  de 
solvendo  debito  contracto  ex  iustitia  , 
quod  strictius  obligat  quam  debitum 
ex  donatione. 
Sed  occurrit  hic  alia  urgentior  dif- 

(3)  L.  3.  tr.  S.  c.  4.  n.  3.  ex  1.  Si  quis  de  legalis, 
(6)  L.  1.  Ir.  4,  c.  4.  u.  7.  v.  Caclcrum, 


CAP.  11.  DUB.  VII.  ART 

ficultas,  nimirum  ,  quod  debitum  cer- 
tum  non  compensatur  probabili  satis- 
factione.  Sed  respondetur  cum  Gard. 
Croix  et  Mazz.  hoc  procedere  quando 
adest  sola  probabilitas  facti,  non  au-, 
tem  quando  accedit  probabilitas  iuris. 
Clarius  id  explico :  Quando  debitum 
est  certum,  et  probabilitas  versatur 
circa  factum  solutionis,  certe  ex  pro- 
babili  solutione  debitor  non  liberatur, 
quia  solutio  probabilis  aequare  non 
potest  debitum  certum.  Sed  hic  proba- 
bilitas  uon  est  circa  veritatem  sive  fa- 
ctum  solutionis,  sed  circa  effectum  il- 
lius,  scilicet  quod  per  solutionem  illam 
debitum  sit  probabiliter  satisfactum, 
eo  quod  probabiliter  adfuerit  satisfa- 
ciendi  voluntas ;  haec  enim  est  proba- 
bilitas  iuris,  sive  proxima,  qua  debi- 
tor  bene  uti  potest,  ut  diximus  lib.  1 , 
n.  33. 1  cum  Suar.  Sot.Nav.  Sylv.  Ang. 
Lugo  Salm.  et  aliis. 
701 .  Quaeritur  3.  Quando  debitor  in 

(1)  Numerus,  qualis  hic  laudatur,  minime  conve- 
iiit  cum  n.  55.  lib.  1.  huius  editiouis,  sed  est  ex 
oditioue  Rom.  anni  1737.  in  cuius  tractatu  de  con- 
scientia,  ordine  plane  diverso  ab  eodem  huius  edi- 
lionis,  lib.  1.  n.  55.  haec  leguntur. 

«  Sciendum  est,  quod  nemo  uti  potest  opinione 
probabili  cum  periculo  damni  vel  iniuriae  proximi. 
Al  hic  maxinie  advertendum,  quod  non  possumus 
nti  probabili  cum  damno  proximi  quando  probabi- 
Jitas  est  tantum  facti,  non  autem  si  (in  aliquibus  ca- 
sibus)  adest  probabilitas  iuris,  quae  reddit  nos  mo- 
raliter  certos  practice  bene  operari  et  prudenter, 
iitendo  opinione  probabili  de  iure,  vel  probabilitate 
)>roxima  ut  cummuniter  docent  auclores  nostri  cum 
Suarez  1.  2.  t.  5.  d.  12.  secl.  6.  et  Soto  de  iust.  lib. 
3.  qu.  8.  art.  6.  ad  4.  qui  ait:  In  omnibus  negotiis 
magni  momenti,  etiam  in  magnam  iniuriam  terlii, 
licitum  est  sequi  opiniones  probabiles.  Sed  hic  dices: 
Cur  opinione  probabili  de  iure  in  aliis  materiis  uti 
possumus,  ft  non  etiam  iu  sacramentis,  et  pharmaco 
praebendo  infirmis,  cum  in  utioque  damoum  pro- 
ximus  pati  possit?  Egregie  respoudet  Suarez  loc.  c. 
dicens  distinctione  ulendum:  interdum  enim  opinio- 
ncs  suot  circa  ius,  scilicet  an  hoc  sit  prokibitum , 
iiec  ne;  interdum  vero  circa  res  ipsas,  ut  in  sacra- 
ineutis,  an  hoc  modo  facta  teneant:  et  in  medicina, 
;in  hoc  pharmacum  sit  utile,  vel  perniciosum.  Dicen- 
dnm  1.  Quotiescumque  est  opinio  probabilis  hanc 
actionem  non  esse  prof»ibilam,  potest  aliquis  formare 
cooscieotiam  certam  tali  opinione.  Praete:  Luctores 
citatos  favent  huic  conclusioni  multa,  quae  adducit 
Navar.  d.  c.  Si  quis  autem  a.  12.  et  in  summa  c.  27. 
n.  288.  Sylvesl.  Angel.  wrfc.  Opinios.  Antouin.  l.p. 
tit.  S.  c.  10.  Ratio  est,  quia  excedit  ordinarium  hu- 
inanae  facultatis  maiorem  cognilionem  obtincrc  in 
actiouibus.Ilemquia  essct  inloleiabile  ouus  ohligare 
nmncs  homiue«  ad  confcrendas  singula»  o|iinione2. 
Ciaeterva  cxibtiiuo  ilbia  r4li»QGm  su£»>'dtcn,  f|uia 


III.  DE  RESTITUTIONE    ■  595 

necessitate  constitutus  eicusetur  a  re- 
stitutione.  Hic  distinguenda  est  primo 
necessitas  gravis  ab  extrema;  et  di- 
cendum  quod  si  debitoraliter  sibi  non 
potest  subvenire,  nisi  per  bona  quae 
restituere  deberet,  tunc  non  tenetur 
ea  restituere  et  in  extremam  necessi- 
tatem  se  coniicere,  etiamsi  creditor  ia 
eadem  necessitate  constituatur  nisi  de- 
bitum  ei  restituatur.  Haec  est  senten- 
tia  communis,  ut  testantur  Salm.2.  Et 
hoc  etiamsi  extet  res  debita  in  specie, 
ut  docetLess.  '  cum  Cai.  Sot.  et  Tol. 
ac  Sporer  *  contra  Nav.  Ratio  quia  tuoc 
omnia  fiunt  communia,  cessatque  po- 
testas  dominii  iure  gentium  introducta. 
Excipe  tamen  cum  Less.  et  Pal.  ^  nisi 
praecise  ob  subtractionem  illam  do- 
minus  in  extremam  necessitatem  sit 
coniectus,  quia  auferre  alicui  rem  si- 
bi  ad  vitam  necessariam  est  idem  ac 
eum  occidere,  unde  in  eo  casu  melior 
debet  esse  conditio  domini  prius  possi- 

quandiu  est  iudicium,  quod  nulla  sit  lex  prohibenl 
actiouem,  talis  lex  nou  est  suQlcienter  proposita,  do- 
nec  certius  de  illa  constet.  Dicendum  2.  Quando  o< 
piniones  versantur  circa  res  ipsas,  saepe  tenetur  ho' 
mo  praeferre  cerlam  probabili ,  quando  scilicet  es 
iustitia  vei  caritate  vitare  damnum  tenetur  quod  iu 
re  ipsa  subest.  Unde  conrirmatur  ex  differentia  de 
iure  vel  de  re:  nam  primum  dicit  ordinem  ad  ope« 
rantem,  et  omnino  tollit  periculum  maliliae:  secuu< 
dum  vero  dicit  ordinem  ad  rem  ipsam,  et  non  tollit 
periculum  detrimenti  quod  est  in  ipsa.  Unde  in  priori 
est  sufficiens  excusatio  sequendi  probabile  iudicium, 
quia  nondum  lex  est  suQicienter  proposita;  hic  au- 
tem  nulla  e.sl  sulTiciens  excusatio,  cum  satis  constet 
periculura  in  re  ipsa  manere;  huc  usque  Suarez. 

X  Ad  quod  clarius  cxplicandum  dico,  quod  opi- 
nio  probabilis  aliter  se  habet,  quaodo  versatur  circa 
subslantiam  rei,  hoc  est  au  res  existat  vel  non:  ali- 
ter  circa  modum  rei,  nempe  an  res  sive  actio  sit  ho- 
nesta  vel  non.  Nam  quando  opinio  versatur  circa 
substantiam  rei,  opinio  quantumvis  probabilis  uou 
potest  suQicere,  ut  sit  quod  nou  est;  ex.  gr.  ut  sit 
sacramentum,  quod  probabiliter  videtur  esse  sacra- 
mentum,  sed  revera  noo  est  sacramentum,  vel  pa  • 
riter  ut  sit  medicina,  quod  est  revera  potius  ve 
nenum,  cum  de  facto  noceat.  Quando  vero  opiiiio 
versatur  circa  modum  rei,  an  sit  honesta  vel  noii ; 
tunc  opinio  probabiiis  beue  efhcit  ut  actio  sil  hn. 
nesta,  licet  forte  per  se  noo  sit.  Ratio  quia  (ut  lile 
prohatum  cst  in  dis»ert.  de  usu  opiiiiouis  prob.ibi- 
lis)  in  iis  casibus,  in  quibus  probabilitcr  opiujiniir 
legera  prohibeutem  non  adesse  vel  sallera  non  c«e 
satis  raaiiifeste  propositam,  tunc  lex  nou  obligat;  et 
ideo  tunc  operatio,  eo  quod  uon  sunicieiitcr  invc- 
nianius  eam  a  lege  prohibitam,  utiquc  rcmnnct  ho- 
uest»  ot  lieit».  (2)  De  rcslilut.  c.  1.  ii.  271. 

(5)  L.  2.  c.  10.         (4)  Di!  rest.  c.  4.  n.  77. 
,»i  »  5   1«.  sa.  cl.  t.  X  17.  i.  a.  I».  «. 


596  .         LIB.  in.  TRACt.  V.  DE 

^enlis.  An  autem,  Iransacta  huiusmodi 
necessitate,  debitor  tenealur  ad  resti- 
tutionera.DistinguitLess.i  etait  quodsi 
rcstitutio  debebaturexcontractu,  tunc 
quando  per  illum  dominium  rei  iam 
translatum  fuerat  in  debitorera,  certc 
debet  tantumdem  restitui;  quia  tunc 
debitor  consumpsit  quod  erat  suum, 
unde  debitum  perseverat-,  si  vero  res 
non  fuerat  translata  in  dominium  al- 
terius,  ut  in  deposito,  precario,  etc. , 
lunc  adhuc  probabile  esse  dicit  Less. 
cum  P.  Nav.  non  teneri  debitorem  ad 
restitutionem.  Si  autem  restitutio  fa- 
cienda  erat  ex  delicto  ,  Lessius  2  dicit 
jjrobabile  esse  adhuc  cum  eodera  P. 
Nav,  non  esse  obligationem  restituen- 
di ;  sed  probabilius  recte  ipse  cum  Sco- 
lo  Rich.  Palud.  Sylv.  putat  restitutio- 
nem  esse  faciendam.  At  vide  dicta  n. 
520.  Qmer.  4.  ubi  distinximus  paupe- 
remin  re  etin  spe.Id  autem  quod  lici- 
tum  estauferre  pronecessitate  propria, 
licet  quoque  pro  necessitate  suorum, 
nempe  uxoris ,  parentum  et  filiorum ; 
ita  Less.  3  cum  Sot.  Lop.  et  Tolet..  qui 
admiltitetiam  pro  necessitate  fratrum. 
702.  In  gravi  autem  necessitate  plu- 
ra  alia  distinguere  oportet,  et  dicen- 
dum  4 .  Quod  si  solus  debitor  est  in  ne- 
cessitate  gravi  constitutus,  certe  pot- 
est  restitutionem  diflTerre,  quando  de- 
bitum  est  ex  contractu,  ut  fatentur  0- 
mnes  apud  Croix  ^.  Si  vero  ex  delicto, 
negant  posse  differri  restitutionem  So- 
tus  MoL  etc.  5.  Sed  communiter  affir- 
mant  PaL  6  Salm. '  s.  Antoninus  8  et 
Croix  9  cum  Lugo  Scoto  Nav.  Az.  Sylv. 
Laym.  Quod  si  autem  necessitas  prae- 
videretur  perpetua,  in  eo  casu  putat 
Croix  10  debitorera  teneri  restituere  sal- 
tem  diversis  vicibus  parcissirae  vi- 
vendo.  Citat  autera  Ills.  qui  dicit  eum 
posse  excusari  etiam  in  perpetuum,  si 
damnum  subeundum  a  debitore  esset 
notabiliter  maius  darano  creditoris.  Et 
idem  sentit  Lugoii,qui  subdit  tameni2 
qood  ad  excusandum  debitorem  ex  con- 

(1)  Loc.  cit.  n.  4.  (2)  N.  S.  (3)  N.  li. 

(4)  L.  2.  p.  2.  n.  430.  (S)  Ibid.  (6)  Loc.  c.  n.  4. 
(7)  De  restit.  c.  l.  pmict.  15.  n.  272.  (8)  P.  2. 
tit.  2.  c.  8.  §.  Quidam.  (9)  Eod.  loc.  (10)  N.  431. 
(H)  D.  2J.  n.  21.     (12)N.22.     (13)  Loc.  c.  B.  £. 


VII.  PRAEC.  DECAL. 

tractu,  deheret  is  subire  damnum  du- 
plo  excedens  debitum;  ex  delicto,  da^ 
ranum  quadruplo  excedens  debitum  et 
damna  creditori  obvenientia  ex  omis- 
sione  restitutionis,  ad  quae  fur  procul- 
dubio  tenetur.  Dicendura  2.  Quod  pa- 
riterexcusabiturdebitor,  si  reslituendo 
decisurus  slt  e  suo  statu  iuste  acquisito, 
ita  ut  in  gravem  necessitatem  incidere 
debeat.  Ita  PaL**  Viva<<  cura  Tarabur. 
et  Bonac.  Salra.  i^  cum  Prado  Bann. 
VillaL  Dic.  Tapia.  Dixi  iuste  acquisito^ 
nam  secus  dicendum,  si  status  iniuste 
ncquisilus  fuisset  ex  usuris,  etc,  ut 
communiter  liraitant  PaL  <6  et  Salm.  i^ 
cum  aa.  cit.  Sicut  etiara  limitant  PaL  <^ 
cum  Sylv.  ac  P.  Nav.  atque  Croix  i3 
cum  Layman  et  communi ,  si  debi- 
lor'propria  culpa,  nerape  ludis  et  co- 
raessationibus  in  illum  miserura  sta- 
lum  devenerit;  sed  in  hoc  casu  mihi 
et  aliis  doctis  iunioribus  durum  vide- 
tur  damnare  debitorem  ad  restituen- 
dura,  si  ille  statum  iuste  iam  acqui- 
sierit.  Hic  autera  bene  advertunt  s.  An- 
ton.  20  Elbel  21  Holz.  22  et  Spor.  23  cum 
coramuui,  quod  licet  tunc  debitor  ad 
restituendum  non  teneatur  totaliter 
mutare  statura,  tenetur  taraen  illum 
diminuere  quantum  potest,  scilicet  di- 
mittendo  splendorem  equorum,  famu- 
lorum  etc. 

703.  Sed  dubitatur  1 .  an  in  gravi  ne- 
cessitate  debitoris  et  creditoris  sit  ob- 
ligatio  restituendi.  Respondetur:  Si 
creditor  iam  necessitatera  gravem  pa- 
titur,  et  debitor  lunc  ea  non  laborat, 
sed  laborabit  restituendo,  certe  tene- 
tur  restituere,  quaravis  in  necessita- 
tera  gravem  sit  constituendus ;  quia  in 
aequali  necessitate  gravi  praeferendus 
est  creditor,  ut  raagis  ab  ea  eximatur 
ipse  creditor  innocens,  quara  debitor, 
sive  hic  sit  ex  delicto,  sive  ex  contra- 
ctu.  Ita  comrauniter  Less.2<  Salm.25  et 
Croix  26  cum  Az.  Layra.  Dic.  Mol.  Spor. 
etc.  Si  vero  debitor  iam  constitutus  sit 

(14)  De  rest.  q.  6.  a.  1.  n.  3.  et  7.  (iS)  Loc.  c. 
n.  209.  (18)  Dict.  1.  4.  n.  4.  (17)  Dict.  n.  269. 
(18)  Ibid.  (19)  Dict.  n.  430.  (20)  P.  2.  tit.  2.  c.8. 
(21)  De  restil.  u.  347.  (22)  N.  S07. 

(23)  C.  4.  n.  63.  (24)  Dict.  c.  10.  n.  50. 

i'£A)  Ibid.  n.  270,  (20)  Loc.  c.  >..  450. 


CAP.  II.  BCC.  VII,  ART 

in  necessitate  gravi,  dubiuin  estan  te- 
neatur  restituere,  quando  creditor  ea- . 
dem  necessitate  laborat. 

Prima  sententia  affirmat  cum  Prado 
Trull.  apud  Salm*.  Et  hanc  sequitur 
ut  probabiliorem  Roncaglia^  quando 
debitum  est  ex  delicto.  Ratio  istorum, 
quia  extra  casum  quo  debitor  in  extre- 
mam  necessitatem  decidere  debeat,  iu 
aequali  necessitate  semper  reputanda 
est  melior  conditio  creditoris  innocen- 
tis :  secus  tamen  censet  Roncaglia,  si 
debitum  esset  ex  contractu. 

Secunda  sententia  vero  tenet  in  eo 
casu  posse  debitorem  etiam  ex  delicto 
differre  restitutionem,  dummodo  res 
ablata  non  extet  in  specle,  et  modo  non 
praecise  per  illam  ablationem  creditor 
in  gravem  necessitatem  sit  coniectus. 
Ita  Less.3  Pal.  •*.  Et  probabilem  vocant 
Roncaglia  etTruII.  cum  Sylvio  apud 
Salm.  5,  qui  eam  aeque  probabilem  pu- 
tant ;  et  revera  videtur  sua  probabili- 
tate  non  carere ,  quia  in  eo  casu,  si 
restitutio  facienda  esset,  non  tantum 
aequale  damnum  debitor  sustinere  de- 
beret,  sed  multo  maius  quam  creditor; 
cum  enim  is  gravi  necessitate  iam  la- 
boret,  certe  non  posset  restituere,  uisi 
cum  gravissimo  incommodo,  ita  ut  qua- 
si  in  extremam  uecessitatem  se  conii- 
rere  videretur. 

704.  Dubitatur  2.  an  talis  debitor  re- 
stitutionem  differens  ex  iusta  causa, 
teneatur  reddere  creditori  interesse 
quod  hic  patitur  ex  dilatione.  Negat 
Pal.  6  cum  P.  Nav.  et  Lessio  ex  parte, 
quia,  ut  dicit,  damnum  creditori  tunc 
non  obvenit  ex  illa  prima  iniusta  acce- 
ptione,  sed  exretentioneposterioriquae 
iuste  fit.  Sed  probabilius  dicendum 
curaViva'  Salm.s  Bon.  et  Villal.  quod 
si  debitum  sit  ex  contractu,  tunc  non 
debetur  interesse,  quando  iuste  differ- 
tur  solutio ;  secus  vero  si  ex  delicto, 
quia  tunc  prima  iniusta  acceptio  re- 
vera  fuit  culpabilis  causa  darani.  Vide 
dicta  n.  680. 

Quaer.  4.  Si  fur  mittat  domino  reni 

(1)  Loc.  c.  n.  273.  (2)  De  7.  pracc.  c.  9.  q.  2, 
(3)  N.  19.  (4)  N.  7.  (S)  Ibid.  (6)  Loc.  c.  §.10. 
n.  2.  (7)  Loc.  c.  n.  7.  (8)  IbUi.  ii.  274. 

(9)  Oc  rostit.  c.  1.  punct.  9.  b.  187.     (10)  N.  1"!).  ' 


III.  DR  RESTITUTIONS  397 

ablatam  per  confessarium  aut  viruni 
fidelem,  et  iste  sibi  illam  retineat,  an 
teneatur  iteruin  restituere.  Negant  Ca- 
stropal.  Soto  Gabr.  Ledesm.  etc. ,  et 
hanc  opinionem  probabilem  vocant 
TruII.  Filliuc.  etc.  apud  Salmant.  ^,  qui- 
bus  olira  adhaesi.  Eamdem  eoixe  tue- 
tur  Felix  Poteslasi(>  dicens:  Si  fur  ex 
consensu  expresso  creditoris  hr>c  face- 
ret^  certe  ad  nil  amplius  teneretur;  idem 
ergo  dicendum  si  hoc  agit  ex  consensu 
tacito  qui  certo  praesumitur ;  alias  cre~ 
ditor  esset  irrationabiliter  invitus,  dum 
certe  fur  non  tenetur  se  prodere :  taciti 
autem  et  expressi  consensus  eadem  est 
vis.  Sed  oppositum  docet  sententia  com- 
munis  et  tenenda  cum  Less.  '*  Lugo  '2^ 
qui  mordicus  eam  tuetur ,  et  contra- 
riam  vocat  parura  probabilem,  specta- 
ta  ratione,  et  citat  prose  s.  Anton.  Nav. 
Sayr.  P.  Nav.  Sylv.  etc;  item  Spor.  <3 
cum  Mol.  Tol.  Reb.  Fab.  Salm.  <<  Croix'5. 
Ratio,  quia  debitor  ex  delicto  tenetur 
efficaciter,  et  cum  effectu  reddere  do- 
minum  indemnem.  Et  hoc  sive  resti=- 
tuatur  res  furata  in  individuo,  cum 
furis  crimen  sit  iam  vera  causa,  ut 
tunc  res  pereat,prout  bene  aiunt  Lugo 
et  Sporer  cum  aliis ;  sive  restitualur 
valor  rei,  et  mittatur  ad  creditorem. 
Quo  casu  fortius  probatur  nostra  sen- 
tentia,  ex  eo  quod  dominiura  pretii  il- 
lius  maneat  apud  furem,  donec  pecu- 
nia  ad  creditorera  perveniat,  adeo  ut 
possit  illam  repetere  ad  suura  libitum; 
si  ergo  perit,  cur  perire  debet  credi- 
tori  innocenti ,  et  non  furi  qui  adhuc 
illius  dominus  est?  Ratio  autem  a  prio- 
ri  est,  quia  debitor  ex  delicto  tenetur 
ad  omne  damnum,  etiam  fortuitum  (ut 
certum  est  apud  doctores)  quod  do- 
mino  evenit  ex  sua  iniusta  ablatione ; 
ergo  quomodocuraque  res  pereat,  et- 
iam  sine  uUa  nova  culpa  furis,  debet 
damnum  domino  resarciri.  Dices  eo 
casu,  cum  fur  non  teneatur  se  prodere, 
praesumitur  creditor  consontire  ut  de- 
bitum  per  alium  restituatur  pericula 
sui;  alias  irrationabiliter  peteret  ut  Air 

(11)  L.  2.  c.  10.  dub.  6.  II.  67. 

(12)  De  lusl.  d.  21.  SL-ct.  i>. 

(13)  Dt  rcst.  0.4.  u.  2S.  (14)  L.  c.  ii.  18«. 
^i;-,)  L.  3.  !>.  2.  o.  3«4.  et  4G2. 


598 


LIB.  III.  TRACT.  V.  D3  VII.  PRAEC.  DECAL. 


^estitueret  per  se  ipsum.  Respondeo : 
non  tenetuT  quidem  fur  per  se  ipsum 
restituere,  sed  tenetur  vere  et  cum  ef- 
fectu  indemnem  suum  creditorem  red- 
dere;  et  cum  faciat  id  quod  potest  ad 
restituendum,  hoc  sufTicit  utique  ad 
ipsum  excusandum  a  novo  peccato, 
nou  autem  ad  liberandum  a  restitu- 
tione.  Creditor  autem  licet  praesuma- 
tur  consentire  in  missionem ,  non  ta- 
men  censetur  nec  tenetur  remittere  ius 
suum,  donec  creditum  consequatur. 
Irrationabiliter  quidem  ipse  peteret  ut 
fur  se  proderet,  sed  non  irrationabili- 
ter  petit  ut  indemnis  servetur.  Nec  va- 
let  dicere  quod  si  creditor  expresse 
consentiret  in  huiusmodi  missionera, 
iam  fur  Uberaretur;  nam  tunc  credi- 
tor  virtute  sui  expressi  consensus  de- 
Litum  haberet  pro  accepto,  et  pericu- 
lum  in  se  susciperet;  sed  in  casu  no- 
stro  nec  praesumitur,  nec  tenetur  ha- 
bere  debitum  pro  accepto,  nisi  cum  ef- 
fectu  j-ecipiat.  Olim  primam  senten- 
tiam  vere  probabilem  censebam ,  sed 
ex  rationibus  mox  allatis  melius  post- 
ea  perpensisde  illius  probabilitate  val- 
de  dubito.  At  quia  Lessius  et  Sporer 
cum  Tambur.  non  audent  primam  o- 
pinionem  damnare,  nec  ipse  audeo. 

Quid  si,  cum  dominus  sit  certus, 
confessarius  imponat  furi  ut  det  pau- 
peribus  pro  anima  domini,  et  ille  del? 
Tamb.  dicit  quod  si  teneri  potest  pri- 
ma  sententia,  possit  etiam  et  haec;  quia 
dominus  non  debuit  esse  invitus  quod 
fur  confessario  bona  fide  iudicanti  o- 
bediat  dando  eleemosynam.  Tanto  ma- 
gis  quia,  si  denuo  ille  restituat,  domi- 
nus  plus  recipiet  quam  suum  credi- 
tum,  recipiendo  creditum  et  bonum 
spirituale  per  eleemosynam  iam  illi 
applicatum .  Huiusmodi  satisfactioni 
nec  etiam  acquiesco.  Quamvis  eum 
qui  vellet  hanc  opinionem  sequi ,  nec 
etiam  audent  damnare  Spor.  et  Tam- 
bur.  Secus  tamen  esset  (dicit  idem 
Tamb.)  si  confessarius  mala  fide  sua- 
serit  furi  ut  restitiieret  pauperibus; 
quia  tunc  videtur  dorainus  nunquam 

i,l)  li.  S   p.  2.  II.  46». 

12-)  ll.iiL 


consensisse  in  hoc  casu,  et  ralionabi-» 
liter  invitus  praesumitur. 

705.  Quaeritur  5.  Quando  reus  morta 
plectitur,  an  haeres  eius  teneatur  re- 
stituere  damna  causata  per  crimen. 
Negant  Scotus  etc.  apud  Croix  i.  Sed 
contrarium  est  dicendum  cura  Croix, 
Sporer  et  aliis  comrauniter.  Censet' 
tamen  probabile  Croix^  cum  Soto  Less. 
Fill.  Bus.  etc.  excusari  haeredera  are- 
stitutione,  si  compensatio  damnorum 
non  petatur;  quia  tunc  partes  praesu- 
muntur  condonare;  nisi  res  adhuc  ex- 
taret,  ut  bene  limitant  Croix  et  Spo- 
rer:  vel  nisi,  ait  Lugo,  damnuin  es- 
set  valde  grave. 

706.  Possessor  bonae  fidei  in  dubio 
an  factus  sit  ditior,  ad  nihil  tenetur 
quia  tunc  possessio  est  pro  libertate. 
Ita  Croix  '  cum  Sanch.  Tamb.  Rosm. 
etc.  Pariter  etiam  in  dubio,  an  debeas 
plus  vel  minus,  teneris  tantum  ad  mi- 
nus,  Croix^.  Sic  quoque  in  dubio  an 
sis  cooperatus  damno  alieno,  non  tene- 
ris,  Croix  5.  In  dubio  autem  an  res  re- 
stituenda  sit  materiae  gravis  aut  levis, 
teneris  sub  gravi  rem  restituere,  ne 
exponas  dominura  periculo  grave  da- 
mnum  sustinendi .  Ita  Croix  cura  Card  .6. 

An  autem  possessor  bonae  fidei  su- 
perveniente  dubio  an  res  sit  aliena, 
et  dubio  manente  post  debitam  dili- 
gentiam  adhibitam,  teneatur  aliquid 
restituere.  Respondetur  negative.  Vi- 
de  quae  super  hac  quaestione  fuse  di- 
ximus  lib.  \.  n.  35.  et  36.  Et  quid,  si 
superveniente  dubio  negligat  inquire- 
re?  Vide  ibid.  n.  37. 

CaP.    ni.    De    CONTBACTIB0S 

DuBiDH  l.  Quid  in  genere  sit  contractus. 

707.  Quid  esl  contractus  et  quotUfplex? 

708.  ^uotupliciter  contractus  perficitur. 

709.  Quid  si  quis  contrahat  sine  animo  con- 
trahendi. 

710.  Quid  si  sine  animo  se  obligandi. 

7il.  An  contractus  sine  solemnitatibus  obliget 

in  conscientia, 
7i2.  An  oriatur  obligatio  ex  contractu  de  re 

turpi.  Et  cui  facienda  tunc  restitutio  iuxta 

primam  sententiam. 
713.  An,  quando  actio  est  debita,  sed  non  ex 

iuslitia,  pretium  sit  restiluendum  pro  illa 

acceplum. 


(5)L. 
(3)M. 


5.  p.  2.  n.  SG3. 
374. 


(4)  Ibid. 
(6)  N.  S7S, 


CAP.  III.  DUB.  I. 

714.  Quando  dolus  vel  error  irritcl  contractum, 

715.  Quid  si  dolus  fuerit  circarei  qualitatem^ 
sed  dederit  causam  contractui. 

716.  ^n  metus  gravis  iniustus  reddat  irritum 
contraclum  ipso  facto. 

T\T.  An  metum  passus  possit  rescindere  con- 
tractum  pro  suo  arbilrio.  Quid  si  contractus 
sit  irritus  per  metum  reverentialem,  autper 
preces  importunas. 

718.  Quid  si  per  metum  levem. 

7-1 9.  2n  metum  passus  possit  rem  repetere  a 
tertio  possessore. 

707.  «  Resp.  Est  pactum  sive  con- 
sensus  duorum,  quo  scienter,  libere  et 
legltime  uterque  se  vicissim,vel  nimi- 
rum  saltem  una  pars  se  alteri  acceptan- 
ti  obligat,  quocumque  signo  externo  id 
fiat:  ut  V.  gr.  in  contracta  mutui,  ex 
una  parte  mutuans  se  obligat  non  re- 
petere  mutuum  ante  certum  tempus; 
ex  altera  parte  mutuatarius  se  obligat 
tunc  illud  reddere;  et  sic  de  aliis.  In 
promissione  autem  vel  donatione  abso- 
luta,  una  pars  tantum  obligatur  post 
alterius  acceptationem.  » 

Praenotandum  alios  esse  contractus 
nominatos,  ut  sunt  emptio,  mutuum 
etc,  alios  innominatos  quorum  i  qua- 
tuor  dantur  species,  scil.  Dout  des:Fa- 
cio  ut  facias:  Do  ut  facias:  Facio  ut  des. 
Notandum  deinde  alios  esse  contractus 
nudos,  alios  vestitos,  nimirum  stipula- 
tione,  iuramento.  Pro  nudis  autem  re» 
gulariter  non  conceditur  actio  in  foro 
externo. 

708.  Sed  quaer.  1 .  quot  modis  con- 
tractusperficiuntur?Resp.  quatuor  mo- 
dis:  1.  Consensuy  ut  in  emptione,  lo- 
catione,  etc.  Et  si  in  istis  convenitur 
de  scriptura,  ista  magis  ad  probatio- 
nem,  quam  ad  constitutionem  deser- 
viet2.Excipe,  nioi  partes  intendant  su- 
spendere  consensum,  donec  scriptura 
fiat;  et  hoc  esse  iudicatur,  quando  ab 
initio  de  scriptura  conveniunt^,  2.  Con- 
traclus  perficiuntur  t;er6i5,proutin  sti- 
pulatione.  S.ScnpiMm,  utin  contractu 
census.  4.  Traditione,  ut  sunt  mu- 
tuum,  donatio,  depositum,  commoda- 
tum,  pignus:  qui  omnes  contractus,  ni- 
si  tradita  re,  non  perficiuntur.  Ita  com- 
mun.  Lugo  Less.  Mol.  etc.  cum  Salm.^, 

(1)  Ex  1.  Nalurali,  ff.  de  praescript.  verb. 
(2)  Ex  §.  un.  Inst.  di>  oUig.  ex  consens.  et  !.  S.  C. 
de  trans.  (3)  L.  contractus,  c.  de  Cde  inslruni. 

(4)  D«  contr.  c.  1.  piinct.  1.  a.  o.      (S)  Ibid.  o.  @. 


DE  CONTfiACTIBU»  599 

Hinc  in  contractibus  qui  solo  consen* 
su  perficiuntur  nequit  una  pars,  altera 
invita,resilire.Secus,sicontractusscri- 
ptura  aut  traditione  indigeant.  Caete- 
rum  in  foro  conscientiae  contrahentiura 
intentioni  standum  est.  Ita  communi- 
ter  dd.  apud  Salm.  5  cum  Less.  6  Cov. 
Gom.  etc. 

709.  Quaeritur  2.  an,  si  quis  exter- 
nis  signis  contraheret,  sed  sine  con- 
trahendi  animo,  in  conscientia  tenere- 
tur  ad  contractum.  Resp.  negative  ex 
communi  cum  Sanch. '  et  Lugo  Sylv. 
Prado  cum  Salm. «.  Excipe,  nisi  in  ali- 
quo  contractu  onerosoaltercohtrahens 
iam  partem  suam  praestiterit;  tunc  e- 
nim  teneris  tu  implere  tuam,  etiamsi 
ficte  promiseris,  iuxta  dicta  de  stupra- 
tore  ficte  promittente  matrimonium,u. 
dicta  n.  642. 

71 0.  Quaeritur  3.  an  qui,  sciens  obli- 
gationemcontractus,  velit  quidem  con- 
trahere,  sed  nolit  se  obligare,  remaneafc 
obligatus  in  conscientia.  Adest  duplex 
sententia  probabilis. 

Prima  sententia  aflBrmat  cum  Less. 
Soto  Dic.  Pont.  etc.  apud  Salm.  9. 

Secunda  sententia  vero  probabilior 
negat  cum  Sanch.io  Bonac»  et  Salm.<2 
cum  Pal.  Con.Avers.  Vill.  Bec  Corneio 
etc.  Ratio  quia  conditio  apposita  con- 
traria  substantiae  contractus  contra- 
ctum  invalidat;qua  ratione  in  cap.  fin. 
de  condit.  appos.  dicitur,  quod  conditio 
contraria  substantiaematrimonii  ipsum 
annullet,  licet  adsitintentio  contrahen- 
di.  Vide  dicta  de  iurament.  hoo  lib.  3. 
n.  '172.  V.  An  autem;  et  de  voto  eod.  l. 
n.  201.  V.  Qmer.%. 

711.  Quaer.  4.  utrum  contractus  si- 
ne  debitis  solemnitatibus  celebratus  ob- 
liget  in  conscientia.  Triplex  datur  pro- 
babilis  sententia. 

Prima  negat;  quia  lcges  irritantes 
tales  coatractus  fundantur  in  praesum- 
ptione  non  solum  doli,  sed  etiam  pe- 
riculi;  et  ideo  potest  lex  humana  omni- 
no  toUere  naturalem  obligationem  con- 
tractus  initi:  sic  enim  ecclesia  nulluin 

,0)  h.  2.  c.  17.  dub.  2.  n.  19.  (7)  De  n.atrim. 

i.  1.  disp.  9.  n.  S.  (8)  Ibid.  n.  7.  (9)  De  matrim. 
c.  1.  puuct.  3.  n.27.  (lO)Dematr.l.l.cl.  9.  n.S, 
[U)  Eod.  lit.  q.  1.  p.  t.  n.  S.    (12)  Ibid.  n.  2S. 


GOO  If-B.  ,ri.  TRACT.  V.  m 

reJdidit  matiiruoniuai  sine  parocho  ct 
teslibus  contractum.  Ita  Less.  <  Lugo  2 
Salm.3  cumVasq.  TruU.  Bon.  et  aliis. 
Secunda  scntentia  omnino  opposita, 
quam  tenent  Sotus  ''  MoL  ^  Sa  ^,  item 
Abb.  Innoc.  s.  Antonin.  et  alii  ap.  Ca- 
bass. '  et  merito  probabilem  vocant  Lug. 
Less.  et  Salmant.  s  affirmat  huiusmodi 
contractus  obligare,  quia  in  illis  hu- 
mana  lex,  quamvis  neget  actionem  ci- 
vilem,  uon  tamen  tollit  naturalem  ob- 
ligationem,ad  quam  solusquidem  con- 
sensus  sufficit. 

Tertiasententia^  quam  sequuntur  San- 

chez  ^  ctini  Henriq.  Lop.  etc.  Gabass.  10 

cum  Bann.  et  Beia  (et  his  se  postmo- 

dum  adiungit  Sotus  ii)docet  inhis  con- 

tractibus  praeferendum  esse  possesso- 

rem,  donec  per  sententiam  iudicis  con- 

demnetur  ad  restituendum*,  et  proba- 

tur  ex  illo  textu  ^2;  Cum  sunt  partium 

iura  obscura,  reo  potius  favendum  est 

quam  actori.  Hanc  sententiam  non  so- 

lum  puto  probabiliorem,  sed  in  praxi 

omninoteneudam,  eoquod(iuxta  prin- 

cipium  in  hoc  libro  toties  statutum), 

cum  possessio  ius  certum  tribuat,  ne- 

(|uit  possessor  re  expoliari  nisi  constet 

deiure  alterius.  Haecautem  tertia  sen- 

tentia  supponit  secundam  satis  esse 

probabilem.  Sed  primae  sententiae  au- 

ctores  possent  obiicere  exemplum  su- 

pra  relatum  matrimonii  clandestini,  si- 

ne  parocho  et  testibus  initi,  ex  quo  nul- 

la  remanet  naturalis  obligatio,  cum  ab 

ecclesia  inTridentinoi^  omnino  invali- 

dum  declaratum  fuerit.  Sed  responde- 

tur  huiusmodi  contractum  multum  dif- 

ferre  ab  aliis,  respectu  enim  ad  matri- 

monii  contractum,  cum  ipse  ad  sacra- 

menti  dignitatem  elevatus  fuerit,  sin- 

gularis  potestas  a  Deo  impertita  est  ec- 

clesiae,  solvendi  scilicet  ab  omni  obli- 

gatione  sponsos  qui  sine  debitis  condi- 

tionibus  ab  ecclesia  praescriptis  nu- 

ptias  ineunt;  etenim  ecclesia,  licet  nihil 

mutarepossitcirca  sacramentorum  ma- 

teriam,  et  ideo  nullum  potest  invalida- 

Te  raalriraoniumlegitimo  consensucon- 

(1)  L.  2.  c.  19.  dub.  5.  n.  5o.      (2)  D.  22.  secl. 
9.  II.  252.  (3)  De  conlr.  c.  1.  puiict.  C.  n.  Sl. 

(4)  De  iuitit.  1.  4.  q.  S.  a.  3.  (S)  D.  81. 

'6)  V.Coutiaclus,  D.l.     (7)  Thoor.iur.). 6.0.5.1). 2. 


ViX.  l^iVAiiU.  WiiCAt. 

traclum,  attamen  bene  praescribere  w 
let,  et  declarare  illegitimum  esse  con- 
sensum  illum  quem  sponsi  apponunt 
contra  legem  ab  ecclesia  propter  com- 
raune  bonum  christianae  reipublicae 
sancitam.  Procul  tamen  dubio  tenetur 
possessor  stare  sententiae  iudicis,  si  da- 
mnetur  ad  restituendum,  ut  bene  ad_ 
dit  Cabass.  <*.  An  vero  possit  iudex  eo 
casu  iudicare  contra  possessorem,  si 
probabilior  sit  iudici  opinio  possessori 
opposita.  Probabilius  nego,  iuxta  di~ 
cenda  l.  4.  n.  210.  v.  Quaeritur  2.  Hic 
autem  notandum  id  quod  habetur  in  l. 
Et  si  inutiliter^  c.  de  fideicom.^  nempe, 
quod  si  haeres.iam  tradiderit  rem  ex 
fideicommisso  relictam  in  testamento 
non  solemni,  nequeat  postmodum  eam 
repetere  hac  praecisa  ratione,  cum  non 
ex  sola  scriptura  (verba  textus)  sed  ex 
conscientia  relicti  fideicommissi  defun- 
cti  voluntati  satisfactum  esse  videatur. 
Hinc  ponitur  in  argumento:  Agnoscens 
minus  solemnem  voluntatem,  et  solvens^ 
non  repetit. 

« 1 .  Si  alteri  promisistiautdonasti  in- 
terius  tantum,  aut  si  externo  signo  qui- 
dem,  alter  autem  non  acceptavit,  non 
fuit  contractus,  nec  obligaris. 

»  2.  Invalidus  est  contractus,  si  con- 
trahentes  sint  inhabiles  ad  contrahen- 
dum,  vel  si  ius  positivum  resistat.  V. 
Less.  15. 

71 2.  »  3.  Item  si  materia  contractus 
sit  illicita,  ut  si  sit  peccatum;  vel  ille- 
gitima,  ut  si  fur  vendatremalienam.  » 

Quaeritur  1 .  An  inducant  obligatio- 
nem  pacta  de  re  turpi,  puta  de  patran- 
do  h^^micidio,  adulterio,  furto,  sacrile- 
gio,  fornicatione  et  similia.  Certum  est 
quod  ante  patrationem  peccati  nullus 
est  contractus,  et  nullam  parit  obliga- 
tionem,  quoniam  iustitia  nullo  modo 
potest  obligare  ad  illicitum-,  unde  cer- 
tum  est  quod  eo  casu  nec  promittens 
tenetur  dare  pretium  conventum,  nec 
alter  retiuere  potest  pretium  acceptum. 
Dubium  estan  post  opusillicitumprae- 
stitum  sit  obligatio  solvendi  pretium 

(^)  Loc.  c.  n.  SO.  (9)  Cons.  1.  4.  c.  1.  d.  14. 

(10)  Loc.  c.  (11)  L.  c.  q.  S.  a.  3.  (12)  C.  Cuiii 
:unt,  de  reg.  iur.  iu  6.  (15)  Sess.  24.  c.  2. 

(14)  L.  c.  u.  8.  (13)  L.  2.  c.  57.  d.  8. 


CAP.   IH.  DUB.   I. 

promissum,  et  alter  possit  illud  reti- 
nere.  Quoad  meretrices  commune  est, 
et  certum  inter  dd.  quodpossint  retine- 
■e  pretium  meretricii  praestiti.  Ita  s. 
rh.  1  qui  docet:  Cum  quis  dat  meretrici 
propter  fornicationem  mulier  potest  sibi 
retinere  quodeidatum  est.  Sed  si  super- 
flue  aliquid  per  fraudem  aut  dolum  ex- 
torsisset  teneretur  eidem  restituere.  Et  ita 
Contin.  Tourn.2  etomnes  alii  commu- 
niter.  Et  probatur  exillo  textu^:  Sed  et 
quod  meretrici  datur  repeti  non  j^otest... 
quia  licet  turpiter  faeiat  quod  sit  me- 
retrix^  non  tamen  turpiter  accipit,  cum 
sit  meretrix.  Pro  aliis  vero  maleficiis, 
puta  pro  ferenda  sententia  iniusta  vel 
patrando  homicidio,  adulterio,  forni- 
catione  etc.  duplex  est  sententia  pro- 
babilis. 

Prima  negat  esse  obligationem  sol- 
vendi  pretium,  aut  posse  illud  retine- 
ri;  ita  Adrian.^  Comitol.  ^  Med.  6  Nav.  ^ 
(  quamvis  Less.  et  Lugo  asserant  Nav. 
alibi  mutasse  sententiam)  Cont.Tourn.s 
ac  alii  apud  Conc.  ^,  et  probabilem  vo- 
cant  Less.  i"  Ronc.  i*  et  Diana  '2  atque 
huic  adhaeret  Concina  i'.  Probatur  1 . 
haec  sententia  ratione,  quia  actio  illi- 
cita  nullo  pretio  digna  est,  cum  pecca- 
tum  non  sit  vendibile.  Probatur  2.  ex 
iure  civili*''  ubi  dicitur:  Ob  turpemcau- 
sam  ex  stipulatione  contra  bonos  mores 
interposita  denegandas  esse  aetiones.  I- 
tem^^: Pacta  quae  contra  leges  constitu- 
tionesque  vel  contra  bonos  mores  fiunt, 
nullam  vim  habere^  indubitati  iuris  est. 
Si  igitur  pactum  ante  impletionem  est 
nullum,  non  potest  per  impletionem  va- 
lidari;  regula  enim  communis  est  quod 
iilud  quod  ab  initio  non  subsistit  tra- 
ctu  temporis  convalescere  nequit.  Cen- 
sentur  autem  leges  islae  non  solum 
prohibere  actiones  ipsas  illicitas,  sed 
eliam  solutionem  pretii  pro  illis,  eo 
quod  solutio  fomentum  praeberet  si- 
milibus  sceleribus.  Accedit  quod  leges 

(a)  2.  2.  q.  Sa.  a.  7.  ad  2.  et  q.  62.  a.  S.  aJ  2. 

(2)  De  iiistit.  et  iur.  p.  5.  c.  3.  a.  1.  sect.  4. 

(3)  L.  4.  ff.  de  coudict.  ob  turp.caus.  (4)  In  4.  dc 
lest.  §.  Restat.  (S)  L.  5.  q.  S.  (6)  Cod.  de  restit. 
(7)  Man.  c.  17.  n.  38.  (8)  Loc.  c.  (9)  T.  7. 
o.  147.  n.  S.  (10)  L.  2.  c.  14.  n.  60.  (11)  De  7. 
piacc.  c.  6.  q.  4.  (12)  P.  2.  Ir.  2.  misc.  r.  40. 
113)  Lec.  c.      (14)  L.  Mcrcalem,  c.  dc  condict.  oL( 


»E  COlNTUACTlBVs  G01 

quae  non  niluntur  falsapraesumptione, 
bene  obligant  in  conscientia.  Unde  s. 
Th.  '6  ait:  Apud  illos  qui  sunt  huiusmodi 
legibus  obstricti,  tenentur  umocrsaliter 
ad  restitutionem.  Et  i'':  Ille  qui  accepit 
contra  legem,nondebet  sibi  retinere.la- 
xta  autem  hanc  sententiam  dubitatur 
cuinam  facienda  est  restitutio  accepti. 
Sot.  et  Covarr.  censent  faciendam  esse 
illi  qui  dedit:  sed  probabilius  et  com- 
munius  tenet  Less.**  cum  s.  Aut.  Nav. 
et  aliis  erogandum  esse  pauperibus  vel 
locis  piis;  absurdum  enim  est  et  con- 
tra  mentem  legum,  ut  illi  fiat  restitu- 
tio,  quem  potius  leges  puuire  quamiu- 
vare  intendunt. 

Secunda  sententia  vero  probabilior  et 
commuuis,  quam  tenent  Sanch.i^  Les.20 
Salm.  21  Croix  22  Viva  23  Lugo  24  cum 
Vasq.  Sot.  Mol.  Turr.  Cov.  Cai.  Arag. 
et  aliis  communiter,  docet  teneri  pro- 
mittentem  solvere  pretium,  et  contra 
recipientem  non  teneri  ad  restitutio- 
nem.  Ratio,  ut  quidam  dicunt,  quia 
opus  malum,  etsi  pretio  dignum  non 
sit  quatenus  est  malum,  est  tameu 
pretio  dignum  quatenus  est  alteri  uti- 
le  vel  delectabile.  Sed  haec  ratio  te- 
nuis  mihi  videtur:  nam,  ut  docent 
communiter  dd.  cum  d.  Thom.,  nul- 
lum  pretium  meretur  res,  quae  cedit 
tantum  in  utilitatem  emptoris,  et  eius 
privatio  nullum  affert  incommodura 
vendilori  pretio  digaum.  Nec  valet  di- 
cere  quod  praestans  opus  illicitum  iu- 
ste  pretium  accipit  pro  rectitudine  qua 
privatur ;  huius  enim  rectitudinis  pri- 
vatio  cum  sit  res  mere  spiritualis,  nul- 
Iq  modo  videtur  esse  pretio  aestimabi- 
lis.  Ratio  potior  mihi  est  quia  in  quo- 
cumque  conlractu  oneroso,  do  ut  des, 
facio  ut  facias  (ut  statuimus  ex  com- 
muni  sententia  n.  642. ),  lex  naturalis 
dictat  quod,  cum  quis  partem  suam 
praestiterit,  tenetur  alter  suam  imple- 
re  quam  licite  praestare  possit.  Unde 

turp.  caus.  (13)  L.  Pacta,  c.  de  pactis.  (16)  2.2 
q.  32.  a.  7.  ad  2.  (17)  Q.  62.  a.  S.  ad  2. 

(18)  N.  61.         (19)  Dec.  1.  3.  c.  9.  n.  27.  ct  23 

(20)  L.  2.  c.  14.  n.  S2.  et  c.  18.  n.  18. 

(21)  De  rest.  c.  1.  punct.  S.  n.  1S4. 

(22)  L.  3.  p.  2.  n.  692. 

(23)  De  rest.  q.  1.  a.  1.  n.  3. 
r2'0  De  iusl.  d.  18.  a.  S9, 


602 


tlB.  111.  TRACT.  V.  DS  VII.  PRAEG.  DECAL. 


st  alter  opus  suum  (etsi  illicitum)  iam 
praestitit,  teneris  tu  pretium  promis- 
sum  ei  satisfacere.  Sed  dices:  hoc  cur- 
rit  quando  utraque  pars  est  pretioae- 
stimabilis;  at  hic  actio  illicita  praestita 
nullo  pretio  digna  est.  Respondeo :  a- 
ctio  illa  peccaminosa  nuUo  quidempre- 
tio  est  digna,  qua  ilUcita  est;  sed  bene 
pretium  meretur,  qua  est  temporaUter 
laboriosa  vel  ignominiosa  vel  pericu- 
losa  illam  praestanti;  pretium  enim  et 
actio  tunc  conveniunt  saltem  in  genere 
reitemporalis.Et  quamvis  ignominia  il- 
la  sive  periculum  nuUo  pretio  compen- 
sari  possit,  etante  pactum  nihil  compen- 
sare  tenearis,  cum  sint  res  diversi  or- 
dinis,  inter  quas  nuUa  datur  propor- 
tio,  et  ideo  qui  famam  aUeri  abstuUt 
aon  tenetur  pecuniainfamiam  compen- 
sare,  si  nequeat  famam  restituere,  ut 
ex  probabiUori  sententia  diximusnwm. 
627.;  posito  tamen  contractu  et  prae- 
stita  ab  altero  actione  peccaminosa,te- 
neris  tu  pretium  promissum  solvere, 
non  iam  ad  compensandum  damuum  al- 
terius,  sed  ad  implendam  obUgationem 
naturalem,  ex  qua  (ut  diximus)  quis- 
que  tenetur  suam  partem  promissam 
implere  postquam  aUer  suam  praestitit. 
Alias  (recte  aitLugo  *)  non  videtur  quo- 
modo  possit  obligari  stuprator  qui  vir- 
ginem  violavit  sub  ficta  promissione 
matrimonii,  ad  eam  ducendam,  ut  di- 
ximus  num.  643.excommuni  sententia. 
Ad  leges  autem  civiles  pro  prima  sen- 
tenlia  aUatas  respondet  Less.2  quod  li- 
cet  ipsae  rescindanthuiusmodi  pactaet 
auferant  omnem  obUgationem  civilem 
ob  quam  possit  peti  in  iudicio  promis- 
sum,  tamen  non  irritant  acquisitionem 
rei  ex  tali  causa.Ethoc  satis  significat 
lex  in  principio  huius  quaestionis  re- 
lata,  qua  declaratur  meretrix  posse  re- 
tinere  pretium  sui  merelricii,  quia  licet 
turpiter  faciat  quod  sit  meretrix,  non 
tamen  turpiter  accipit  cum  sit  meretrix. 
Quaeritur  2.  An  si  vir  donet  foemi- 
nae  ad  extorquendam  copulam,  possit 
iUa  retinere,  copula  non  concessa.  Si 

(1)  Loc.  cit.  (2)  Dicl.  c.  14.  n.  S7. 

(5)  D.  18.  scct.  4.  c.  49.       (4)  T.  5.  d.  757.  n.  ".. 
(5)  De  7.  praec.  c.  6.  q.  2.  (6)  De  restit.  e.  i. 

pnncl.  6.  B.  lOii.      (7)  Ibid.       (8)  h.  4.  de  erudil. 


adfuerit  pactum  de  copula  expUcituia 
vel  impUcitum,  tunc  certe  tenetur  re- 
stituere;  secus  vero  si  donum  datum 
est  ad  anlmum  alUciendum,  quia  datio 
illa  fuit  omnino  liberalis;  quemadmo- 
dum  si  quis  detpecuniamepiscopo  tan- 
tum  ad  alliciendum,  ut  conferat  bene- 
ficium,  iuste  potest  episcopus  retinere, 
si  non  conferat.  Ita  communiter  Lugo  s 
Molin.  4  Ronc.  5  et  Salm.  «  cum  Prado 
Tap.  Vill.Dicast.  Reb.  etc.  Bene  tamen 
advertunt  Salm.  '  difficulter  excusari 
mulierem  accipientem  tale  munus  a  pec- 
cato  scandali,  quia  munere  accepto  vir 
ardentior  et  audacior  redditur  ad  eam 
concupiscendam.  Unde  dixitd.Thom.* 
ex  d.  Hieronymo:  Matrona  non  est  ca- 
5ia,  quae  cum  rogatur  munera  accipit. 

713.  Quaeritur  3.  Si  actio  sit  debita 
ex  alia  virtute  quam  ex  iustitia,  puta 
ieiunium  in  quadragesima,  an  resti- 
tuendum  sit  pretium  pro  illa  actione 
acceptum.  Affirmant  Less.  Mediu.  etc. 
apud  Croix  ^.Sed  commuuius  et  proba- 
biUus  negantioSot.  Lugo  Bann.  Tamb. 
Dian.  et  alii.  Ratio  quia  praesens  pre- 
tium  tunc  acquirit  ius  quo  antea  carebat. 

«  4.  Uem  si  contractus  sit  factus  vi, 
dolo  vel  errore  versante  circa  rei  sub- 
stantiam,  v.  gr.  si  acetum  pro  vino,  vi- 
trum  pro  gemma  vendidisti. 

714.  »  5.  Non  est  invaUdus  contra- 
ctus  (etsi  aliquando  ob  iniuriam  possit 
rescindi),  si  error  vel  dolus  interve- 
niat  circa  qualitatem  aut  circumstan- 
tiam  accidentalem,  v.  gr.  emisti  vinum 
moseUanum,  putans  esse  rhenanum: 
nisi  forte  intentio  contrahentis  fuerit 
conditionata  non  obligandi  se  nisi  exi- 
stente  tali  qualitate  aut  circumstantia; 
qualis  virtualiter  fuisse  censeri  potest, 
si  error  versetur  circa  circumstantiam 
valde  immutantem  obiectum  et  nimis 
excedentem  eius  existimationem ,  ut 
notatLaym.  <i.  » 

Contractus  est  nullus  si  dolus  vel  er- 
ror  sit  circa  substantiam  contractus. 
Estcommune;Less.i2SaIm.i3cumTruU. 
Bon.  Villal.  etc.  ex  s.  Thom.«.  Et  hoc, 

princip.  (9)  L.  3.  p.  2.  u.  29S.  (10)  ll)id. 

(11)  L.3.  t.  4.  C.6.    (12)  L.  2.  c.l7.dub.  S  n.  27 

(13)  De  conlract.  c.  1.  puuct.  3.  n.  19. 

(14)  Xa  suppieoi.  ad  p.  3.  (}.  oi.  a.  2.  ^A  7 


CAF.   III.  OUB,  I. 

etiaoiBi  dolus  aut  error  noa  dederit  cau- 
sam  contractui,  id  est  etiamsi,  patefa- 
cto  errore,  pars  adhuc  contraxisset : 
quia  semper  deticit  actualis  consensus. 
Salm.  1  cum  Sanch.  Bon.  Con.  Trull. 
Avers.  etc.  Communis  e  converso  est 
sententia  quod  si  error  sit  non  circa 
substantiam,  sed  circa  qualitatem  rei, 
et  non  dederit  causam  contractui,  con- 
tractus  sit  validus,  Less.  2  cum  s.  Ant. 
Soto  Cai.  Hinc  ait  Less.  quod  licet  una 
pars  decepta  fuisset  in  pretio  ultra  di- 
midium,  contractus  nou  posset  rescin- 
di,  altera  nolente,  sed  solum  ad  aequa- 
litatemreducendus  essetrSalm.  tamen^ 
cum  Mol.  dicunt  posse  rescindi. 

715.  Sed  maius  dubium  est,  si  dolus 
vel  error  fuerit  tantum  circa  rei  qua- 
litatem,  sed  dederit  causam  contractui, 
ita  ut,  illo  manifestato,  pars  non  con- 
sensisset,  utrum  validus  contractus  re- 
maneat.  Negant  p.  Conc.  Basil.  et  alii 
apud  Salm.  *  et  Praepos.  cum  Medina 
apud  Salm.  5,  et  Salm.  6  probabile  pu- 
tant.  Ratio  quia,  licet  qualitas  in  esse 
physico  sit  quid  accidentale,  iu  esse 
tamen  morali  habet  rationem  substan- 
tiae.Oppositum  tamen  est  communiter 
traditum  a  dd.  et  probabilius  cumLu- 
go7  Sanch.8  Less.9  Laym.w  Pal. »  Ron- 
cag.  12  Cont.Tour.  «Salm."  cum  Mald. 
Prado  Trull.  etc.  Ratio,  quia  coutra- 
ctus  hic  non  est  invalidus  neque  de  iu- 
re  positivo,  neque  naturali.Non  de  iu- 
re  positivo,cum  sic  habeatur*5:  Si  me- 
tu  coactus  aut  dolo  inductus  aut  erro- 
re  ( intellige  circa  qualitatem  )  lapsus 
stipulanti  Titio  promisisti  quod  non  de- 
bueras  promittere^  palam  est  te  iure  ci- 
vili  obligatum  esse,  et  actio  qua  inten- 
ditur  dare  te  oportere^  efficax  est:  sed 
iniquum  est  te  condemnari^  ideoque  da- 
tur  tibi  exceptio,  quod  metus  causa  aut 
doli  mali,  etc.  Non  de  iure  naturali;  nam 
ad  contractumvalidandum  sufficit  ani- 
musvoluntarius  quoad  substantiam,  li- 
cet  sit  involuntarius  quoad  accidentia: 

(1)  Ibid.  (2)  Ibid.  n.  28.  (3)  Ibid.  n.  20. 
(4)  De  malr.  c.  10.  dub.  2.  n.  12.  (S)  De  raalr. 
1.  7.d.l8.n.l7.  (6)  Decontr.  c.  1.  punct.3.n.2i. 
(7)  D.  22.  sccl.  6.  n.  92.  (8)  De  matr.  i.  1.  d.  64. 
n.  3.  (9)L.  c.  n.  29.  (10)  L.  3.  ir.  4.c.  8.  ■.  3. 
(ll)Tr.l4.d.2.p.8.  n.lJ».     (12)D«ce 


DE  C0NTRACTIBU3  603 

nisi  ( ut  bene  advertunt  cum  Bus.  hic 
n.  5.  ut  supra  Cont.Tourn.*^  et  Spor.'' 
cum  Sanch.  ac  Laym.)  contrahens  ex- 
presse  consentiat  sub  conditione,  si  ta- 
lis  adsit  circumstantia,  quia  tunc  qua- 
litas  transit  in  substantiam.  Communi- 
ter  autem  dd.,  ut  ait  Concin.  cum  Bus. 
Less.  Spor.  Cont.Tourn.  18  etc,  docent 
semperposse  irritari  talem  contractum 
a  decepto,  ratione  iniuriae  et  defectus 
consensus,  et  teneri  deceptorem  ad  da- 
mna  ex  deceptione  orta  19.  Et  quando 
resadhuc  integraest,  aiuntLess.^oLay- 
man  21  PaL22  Spor.23,  quod  si  error  fuit 
invincibilis  non  teuetur  deceptus  ia 
conscientia  implere  contractum,  etiam 
onerosum,  postquam  noverit  verita- 
tem,  quae  si  ab  initio  ei  nota  fuisset 
minime  consensisset:  ratio  quia  haec 
est  tacita  mens  cootrahentium,  non  se 
obligandi  ad  contractum,  quando  se  de- 
ceptos  deprehendunt:  idque  dicit  con- 
firmari  a  consuetudiae  recepta.  Quau- 
do  vero  res  non  est  integra,  nempe  si 
altera  pars  iam  implevit,  tunc  si  illa 
non  eratconscia  erroris,Iicettu  non  ha- 
beas  actionem  ad  rescissionem,  adhuc 
tamen  contractum  potes  rescindere  in 
conscientia,  si  res  est  magni  momenti 
et  deceptio  fuit  causa  contractus,  ut 
Sylv.  et  Nav.  apud  Less.  cum  Layra. 
et  Bus.  dict.  n.  5.  in  fine.  Si  autem  al- 
tera  pars  conscia  erroris  erat  tunc  pot- 
es  contractum  irritare,  ut  supra,  et- 
iam  in  iudicio.  Notandum  tamen  quod 
in  conscientia  altera  pars  errorem  tibi 
manifestare  non  tenebatur.  Ita  Less.2<. 
Intellige,  modo  non  decipiat,  sive  ipse 
non  sit  causa  erroris,  prout  dicit  idem 
Less.  loquendo  de  donatione,  vide  in- 
fra  n.  737.  in  fine  vers.  Docet  tamen. 
«  6.  Nec  estinvalidus  contractus,  si- 
ve  onerosus  sive  gratuitus,  ex  metu, 
licet  gravi,  iniuste  incusso,  cura  adhuc 
simpliciter  sit  liber  et  voluntarius:  li- 
cet  possit  a  iudice  rescindi  pro  arbi- 
trio  metum  passi.  Ita  communiter  ap. 

(13)  De  iust.  et  iure  et  de  contr.  hic  p.  1.  c.  3.  a. 
2.  concl.  3.  (14)  h.  c.  (13)  Ex  Inst.  I.  4.  l.  13. 
de  except.  (16)  Loc.  c.  (17)  Do  7.  praec.  n.  80. 
(18^  Ibid.  (19)  Ex  1.  13.  de  act.  emploris. 

(20)  Loc.  c.  (21)  N.  6.  (22)  N.  23. 

D<!  7.  praec.  e.  S.  u.  98-      (34)  L.  c.  u.  33. 


CO.i  IID.   Ilf.  TRACT.  V.  U 

Sanchez  i  card.  Lugo  2  Layman'.  Exci- 
piuntur  tamen  aliqui  contractusquiipso 
facto  sunt  irriti  (saltem  ex  iure  positi- 
vo),  si  ex  metu  gravi  fiant-,  talis  est  1 . 
contractus  matrimonii,  etiamsi  iura- 
mentum  accesserit  *  ( Utrum  currat  i- 
dem  in  sponsalibus.  Affirmant  Salm.  5 
cum  Sancb.  Avers.  Cov  Bec.  At  pro- 
babilius  Con  TruU.  Dic.  Hurt.  Led.  di- 
cunt  sponsalia  esse  tantum  rescindibi- 
lia.  Vide  de  matr.  l.  6.  n.  844.).  2.  Pro- 
fessioreligiosaG.  3.  In  aliis  quibuscum- 
que  votis  (Etiam  si  vovens  voluerit 
se  obligare.  Salm.  '  ex  communi.  Vide 
dictan.  197.).  4.  Contractus  dotis  pro- 
missae  vel  solutae,  qui  in  hoc  sequitur 
naturam  matrimonii,  cui  accessorius 
est  8.  5.  Promissio  vel  traditio,  in  re- 
bus  ecclesiae9.6.  Auctoritastutoris  per 
metum  extorta  lo.  His  addunt  alii  plu- 
res  promissionem  et  donationem  gra- 
tuitam,  reuuntiationem  beneficii,  iu- 
risdictionem  per  metum  extortom.  Ve- 
rum  hi  controvertuntur.  V.  Lugo  *i.  » 

716.  Quaeritur  I.An  contractus  per 
metum  gravem  initus  sit  ipso  facto  in- 
validus.  Adest  triplex  sententia  pro- 
babilis. 

Prima  sententia  affirmat;  ratio  \ .  quia 
si  huiusmodi  contractus  naturaliter  es- 
set  validus,  ex  iniustitia  oriretur  iu- 
stitia,  cum  ex  contractu  per  iniuriam 
extorto  oriretur  obligatio  quae  est  a- 
ctus  iustitiae.  Ratio  2.  quia  si  contra- 
ctus  valeret,  utique  transferretur  domi- 
nium  rei  traditae,  et  metum  incutiens 
eam  retinere  posset,  saltem  usque  ad 
iudicis  sententiam;  sed  hoc  omnes  ne- 
gant;  ergo  contractus  perseestnuUus, 
saltemde  iurepositivoexiure  civilii2j 
ubi  dicitur  contractum  ex  metu  initum, 
nullius  esse  momenti.  Ita  Molina  ^'  Fel. 
Pot.  i<  cum  Villal.  Diana  Leand.,  item 

(l)  D.  8.  n.  4.      (2)  D.  28.     (S)  Loc.  cit.  c.  S. 
(■4)  Ex  c.  Cum  locum  etc,  Veniens,  de  sponsal. 
(ii)  De  matr.  c.  1.  punct.  3.  n.  6!i.  (6)  Ex  c. 

Peilatum,  de  liis  quae  -vi.  (7)  De  contr.  c.  1. 

punct.  2.  n.  12.  (8)  liCg.  Si  mulier,  §.  Si  dos,  ff. 
Quod  melus  causa.  (9)  C.  13.  q.  6.  (10)  L.  1.  $. 
ult.  ff.de auct.  tutor,  (11) Dc iust. d.  22. n,ll3. ct soq. 

(12)  L.  Qui  in  carcerem  22.  ff.  Quod  meluscnusa. 

(13)  T,  2.  d.  526.  (14)  De  coutr.  n.  2339. 
(13)  De  coutr.  c.  I.  punct.  2.  n.  10.  (16)  Tu  4. 
u.  29.  q.  1.  a.  3.       (17)  Dc  malr.  I.  4.  c.  G,  u.  4. 


,  VII.  PRAF.<:.  DECAl,. 

Sylv.  Rebel.  et  alii  Apud  Salm.  's  quj 
probabilem  vocant. 

Secunda  sententia  tenet  conlractus 
gratuilos  esse  invalidos,  non  vero  onc- 
rosos.Ita  Sot.16  Pont.i7  cum  Med.  Arag. 
Reb.  etc;  et  quoad  donationes  haec  vi- 
detur  esse  d.  Thom.^s  qui  ait:  Talis  ob^ 
ligatio  tollitur  per  coactionem,  quia  ille 
qui  vim  intulit  hoc  meretur,  ut  ei  pro~ 
missio  non  servetur.  Ratio  quia  ad  li- 
beralem  donationem,  ad  diEferentiam 
aliorum  contractuum,  requiritur  de  iu- 
re  naturali  voluntas  omnino  libera. 

Tertia  sententia  vero  probabilior  et 
communissima,  quam  tenent  Lugo  i^ 
Lessius  20  qui  vocat  fere  communem, 
Salm.  21  Ronc.22  Fill.  23  Az.  24  Renzi  25 
Viva  26  et  alii  innumeri,  docet  talera 
contractum  esse  quidem  rescindibilem, 
non  vero  invalidum,  neque  de  iure  na- 
turali  neque  positivo.  Non  naturali , 
quia  metus  nou  toUit  simpliciter  vo- 
luntarium  ,  ut  d.  Thom.  27.  Non  iure 
positivo,  dum  in  iure  civili  28  praeci- 
pitur  iudicibus  ut  tales  contractus  re- 
scindant ;  er§o  per  se  lex  habet  eos  ut 
validos. 

Excipe  tamen  nftatrimonia  per  me- 
tum  gravem  inita ,  quae  certe  per  sa 
sunt  nulla  ex  iure  canonico.  Vide  de 
matr.  l.  6.  n.  4054.,  cui  adiunguntur: 
1 .  Professio  reIigiosa29.2.  Electio  prae- 
lati  30.  3.  Auctoritas  tutorum  extorta 
per  metum^i.  4.  Traditio  rerum  eccle- 
siasticarum  32.  5.  lurisdictio  ecclesia- 
stica  per  metum  acquisita,  et  etiam  ci- 
vilis  33.  6.  Absolutio  a  censuris  ( non 
vero  inflictio  illarum).  7.  Renuntiatio 
beneficiorum.  Vide  Less.  3^. 

717.  Quaer.  2.  An  metum  passus 
possit  pro  suo  arbitrio  rescindere  con- 
tractum  sine  auctoritate  iudicis.  Ne- 
gat  Groix35  et  eum  sequitur  Mazz.ssqui 

(18)  2.  2.  q.  89.  a.  7.  ad  3.  (19)  De  contr.d.22. 
n.  113.  (20)  L.  2.  c.  17.  dub.6.  (21)  L.  c.  n.ll. 
(22)Decontr.c.un.q.4,r.l.  (23)Tr.a5.c.2,n.52, 
(24)  T.  1.  I.  i.  c.  11.  (23)  De  contr.  c.  3.  q.  5, 
(26)  Q.  1.  a.  5.  n.  11.  (27)  1.  2.  q.  6.  a.  6. 
(28)  L.  Si  mulier,  ff,  Quod  metus  etc.  (29)  C.  1. 
de  liis  quae  fiunt.  (30)  C.  Ubi  poriculum.  J. 

Caeterum  de  elecl.  in  6,  (31)  L.  1,  §,  ult.  ff.  de 
auct.  tutor.  (32)  Ex  c.  2.  Porvenit,  de  iureiur 

(53)  L,  2.  c.  de  iudaeis.  (34)  C.17.  dub.  G.  n.  57. 
(33)  L.  5.  p.  2.  n.  e."».      (30)  Da  conlr.  t.  2,  u.  40. 


CAP.  in.  DTJB.  I. 

dicunt  hoe  prohiberi,  ne  inrgia  multi- 
plicentur,  si  cuilibet  liceret  rem  repe- 
tere  propria  auctoritate.  Sed  affirmat 
coraraunis  sententia  tenenda ,  quam 
tradunt  Lessius  *  et  vocant  commu- 
nem  Sporer  2  Fill.  3  Layman  *  Palaus^ 
Viva^  Salm. '  Renzi  6  Ronc.  ^  cum  Mol. 
et;Reb.  Unde  inferunt  quod  metumpas- 
gus  bene  potest  occulte  sibi  compensa- 
re;  intellige,  si  petat,  et  alter  nolil 
contractum  rescindere.  Et  contra  qui 
metum  incussit  tenetur  restituere  rem 
extortam  statim  ac  alter  petat.  ItaPaL*'* 
Viva  n  Less.  «  FilL  <3. 

Idem  autem  quod  dictum  est  de  con- 
Iractibus  initis  ob  metum  gravem  di- 
cendum  cum  Pontioi^  de  initis  per  me- 
tum  reverentialem  (Etsi  Pontius  '5  te- 
neat  contractus  mere  gratuitos ,  iuxtR 
suam  sententiam  ut  supra  in  quaest.  1 . 
esse  non  solura  irritandos  ad  nutum  , 
sed  ipso  iure  irritos).  Alii  tamen  dd. 
tum  tantum  id  admittunt,  cum  metui 
reverentiali  adiiciuntur  etiam  verbera 
aut  minae  aut  diuturna  indignatio  sive 
torvus  aspectus,  dura  verba  et  similia, 
quae  vere  gravis  mali  timorem  immit- 
tant.  Ita  Sanch.ie  Viva<7  Salm.is  cum 
PaL  Dicast.  etc.  communiter.  Idem  in 
substantia  sentit  Pontius  ,  sed  merito 
ait  '9  cum  aliis,  metum  reverentialem 
per  se  esse  gravem,  quia  aliud  est  0- 
perari  ex  reverentia  superiori  debita  , 
aliud  ex  metu  reverentiali,  qui  neces- 
sario  induit  timorem  alicuius  gravis 
damni  imminentis  ex  obedientia  non 
praestita,  puta  diuturnae  indignationis 
etc.  ut  supra.  An  autem  preces  impor- 
tunae  constituant  metum  gravem.  Af- 
firmat  Pontius  20  cum  Mald.  Lugo  etc. 
Sed  verius  negandum ,  nisi  preces  ad- 
dantur  metui  reverentiae  erga  supe- 
riorera  :  ita  Sanch.  21  cum  pluribus  et 
Salm.  22  cum  Pal.  Bonac.  Covarr.  Dic. 
Hurt.  et  plurib.  Et  bene  advertit  San- 
chez  23  non  omnes  preces  assiduas  dici 

(i)  Dict.  c.  17.  n.  38.      (2)  Tr.  6.  c.  2.  n.  123. 
(5)  L.  c.  n.  3.5.  (4)  De  contr.  c.  6.  n.  2. 

(S)  Tr.  2.  d.  1.  p.  12.  n.  6.  (6)  Loc.  c. 

(7)  Ibid.  n.  16.       (8)  L,  c.       (9)  Dict.  q.  4.  r.  1. 
(10)  Loc,  c.  (11)  Dict.  B.  11.  (12)  N.  S8. 

(13)  N.  38.       (14)  De  matr.  1.  4.  o,  11 .  n.  3.  ct  4. 
(IS)  D.  n.  S.  (16)  De  matr,  1.  4.  d.  6.  d.  14. 

(17)  De  laatr.  q.  4.  a.  S.  e.  7.     (t8j  tft').  tit.  e.  f. 


DS*CONTKACTIBDS  605 

importunas,  sed  tantum  quae  sunt  In- 
stantissimaeet  saepius  inculcatae.Qua- 
rum  autem  personarum  respectu  detur 
metus  reverentialis.  Ultra  propnum 
patrem,  episcopum,  magistratum,  di- 
cit  Sanch.  24  cum  aliis,  dari  etiam  re- 
spectu  soceri,  avi,  curatoris,  matris 
(si  tamen  sit  austera  et  minas  soleat 
exequi),  et  etiam  fratris  maioris  aut 
patrui ,  si  cum  eis  habitetur ,  et  ab  eis 
alimenta  praebeantur. 

748.  Sed  quaeritur  3.  utrum  contra- 
ctus  ex  metu  levi  initus  sit  rescindi- 
bilis  arbitrio  metum  passi. 

Prima  sententia  affirmat  in  foro  in- 
terno;  nam  inexterno  non  datur  actio^s. 
Ratio  quia  quicumque  metus  iniuriam 
infert,  ex  qua  incutiens  commodum  re- 
portare  non  debet;  unde  sicut  ipse  te- 
netur  in  couscientia  relaxare  promis- 
sionem  tali  metu  extortam ;  sic  contra 
promittens  in  conscientia  non  tenetur 
illam  adimplere.  Ita  probabiliter  Les.26 
cum  Nav.  Sot.  Sylv.etc;  item  Sanch.27 
Pal,23  et  Salm.29  cum  Mol.  Trull.  Dic. 
et  Reb.  Bene  tamen  excipiunt  matri- 
monium  (iuxta  nostram  sententiam  , 
vide  de  matr.  l.  6.  n.  4056.)  et  profes- 
siouem  religiosam.  Au  etiam  votum. 
Vide  dicta  de  voto  n.  197. 

Secunda  sententia  vero  mihi  proba- 
biHor,  quam  tenent  Pontius  ^  Tamb.^i 
et  Viva  32  cum  Per.  Med.  etc,  dicit  ne- 
que  in  foro  externo  neque  interno  re- 
scindi  posse  contractum  initum  ex  me- 
tu  levi.  Ratio  quia  non  praesumitur 
cousensisse  ex  metu,  sed  vere  sponte, 
qui  noverit  esse  levem ,  et  cum  facile 
potuisset,  non  reiecit.  Excipienda  ta- 
mencensent  Salm.33  omnino  esse  spon- 
salia  quae  etiamper  metumlevem  con- 
tracla  rescindi  possunt  per  iudicis  sen- 
tentiam ,  ex  maxima  libertate ,  quam 
sponsalia  requirunt, 

719.  Quaer.  4.  utrum  si  interfuerit 
metus  gravis  iniustusdans  causam  con- 

punct.  2.  n.  53.  el  34.  (19)  L.  4.  c.  S.  ex  n.  3. 
(20)Ib.n.l7.  (21)L.4.  d.7.n.7.  (22)L.c.d.37. 
(25)Ib.  n.8.  (24)L.  4.d.S.exn.26.  (2o)Exl.6. 
ff.  Quod  metus  elc.  (26)  L.  2.  c.  17.  dub.  6.n.46. 
(27)  De  matr.  1.4.  d.  i9.n.6.  (23)  Dict.p.  12.n.6, 
(29)  De  coutr.  c.l.  punct.  2.  n.l4.  (50)  De  malr. 
1.  4.  c.  10.  u.  S.  (Si)  Doc.  I.  1.  «.  2.  §.  6.  n.  4, 
(KS)  S«  iwti.  q.  4    i„  U    s.  9.  (5SJ  Loc.  e. 


606 


IIB.  m.  TRACT.  T.   DE  Yll.  PRAEC.  DECAL. 


tractui ,  et  res  pervenerit  ad  tertium 
possessorem  bonae  fidei,  possit  metum 
passus  ab  illo  rem  revocare,  et  ille  te- 
neatur  restituere.  Negat  Laym.,  sed 
recte  communius  affirmant  Salm.i  cum 
Lugo  Sanch.  Sylvest.,  quia  res  semper 
transit  cum  vitio  suo ,  etiamsi  metus 
non  sit  ab  illo  tertio  incussus;  et  patet 
ex  iure  civili  2  ubi :  In  hac  actione  non 
quaeritur.1  utrum  is  qui  convenitur^  an 
alius  metum  fecit.  Sufjicit  enim  hoc  di- 
cere^  metum  sibi  illatum. 

«  7.  Non  possunt  contrahere,  qui  bo- 
norum  suorum  administrationem  non 
habent :  quales  fere  sunt  prodigi,  fu- 
riosi,  filiifamilias ,  uxores,  religiosi , 
pupilli,  minores;  exceptis  quidem  ca- 
sibus,  de  quibus  vide  Lessium  3  et  in- 
fra  n.  918.  » 

Dns.  II.  Quid  in  specie  de  promissione  et  doDatione. 

720.  An  simplex  promissio  obliget  sub  gravi. 
Quid  si  promissio  reddatur  nociva,  vel  si 
accidat  mutatio. 

721.  Qui  sint  inhabiles  ad  donandum. 

722.  An  debitis  gravati. 

723.  Quid  de  donatione  inler  coniuges. 

724.  Et  inter  patrem  et  filium. 

723.  ^n  obliget  donatio  ante  acceplationem. 

726.  Quid  si  donatio  sil  facta  ad  pias  causas. 

727.  2n  donatio  firmata  iuramento  possit  re- 
vocari  ante  acceptationem. 

728.  Quando  obligel  donatio  facta  absenti. 

729.  An  possit  acceptari  donatio  post  mortem 
donantis. 

730.  Quid  si  donatio  fuerit  mandata  fieri  a 
nuntio,  et  ipse  omiserit. 

731 .  ^n  mortuo  donatario  ante  acceplationem , 
possit  haeres  acceptare. 

732.  An  requiratur  traditio  ad  acquirendum  do- 
minium  rei  donatae. 

733.  Jn  donatio  ultra  summam  500.  solidorum 
teneat, 

734.  An  sit  obligatio  implendi  modum  sive  fi- 
nem  donantls. 

735.  An  promissio  prodiga  sit  valida. 
730.  Quid  si  donatio  fiat  ad  alliciendum. 
757.  Quid  si  ob  causam  falsam.  Et  quid  si  causa 

sit  secundaria. 

720.  «  Resp.  Quae  huc  spectant,  fa- 
cile  colliguntur  ex  dictis  supra  de  voto 
l.  4.  tr.  2.  c.  3. 

Ex  qaibus  et  doctrina  praecedentis  dubii 
resolvitur, 

»  4 .  Promissio  acceptata  a  promissa- 
rio,  si  materia  sit  notabilis,  an  sub 

(1)  Ibid.  u.  IS.  (2)  L.  14.  S.3.  Quod  metuaetc. 
(5)  L.  2.  c.  17.  d.  4.  (4)  De  iust.  dub.  19.  sect.  10. 
(3)  De  matr.  disp.  6.  c.  1.  n.  1.  et  4,  (6)  L.  2. 
c.  18.  d.  5.  (7)  T.  3.  c.  6.  (8)  L.  7.  e.  16.  a.  6. 
(9)  De  mal.'.  1.  1.  d.  S.  u.  20.      (10)  h.  3  seci.3. 


mortali  obliget  secundum  se  spectata, 
non  convenitinter  dd.  Cai.  negat,quem 
sequitur  Merat.  *.  Alii  (forte  probabi- 
lius)  affirmant  cum  Vasq.  s  Fill.  Mald. 
etc.  Dixi  secundum  se^  quia  certum  est, 
quod  per  accidens  possit  obligare  sub 
mortali  v.  gr.  ratione  gravis  damni , 
quod  alias  promissarius  pateretur :  ut 
si  promisisses  ei  dare  mutuum,  et  ille 
tibi  confisus  aliunde  sibi  noa  prospe- 
xisset.  Vide  Less.  ^. 

»  2.  Tota  haecobligatiocommuniter 
dependet  ab  intentione  promittentis. 
Circa  quod  notat  Sa,  vix  quemquara 
promittentium  intendere  se  obligare  , 
aut  alteri  dare  ius  exigendi,  nisi  ad- 
dat  iuramentum  aut  faciat  instrumen- 
tum :  sed  plerumque  tantum  intendere 
declarare  suum  propositura.  Vide  E- 
scob.  '  et  MoL  Hinc  utin  foro  externo 
censeatur  valida  promissio  requiritur, 
praeter  acceptationem ,  ut  exprimatur 
causa  propter  quam  promittitur;  alio- 
quin  praesumitur  errore  vel  ioco  facta. 
TruIL  8  ex  Covarr.  et  Vill.  » 

In  hac  quaestione  tres  senteutiae  ad- 
sunt,  omnes  satis  probabiles. 

Prima  dicit  quod  quaevis  proraissio 
acceptata  obligal  sub  gravi  et  ex  iu- 
stitia,  quia  fidelitas  proraissa  ius  prae- 
bet  proraissario  ad  rem  promissam. 
Ita  Sanch.  ^  Layraan  i»  cum  s.  Anton. 
Covarr.  Pal.  Trull.  etc.  apud  Salra.  <*. 

Secunda  sententia  dicit,  quod  qualis 
sit  obligatio,  pendet  ex  voluntate  quara 
proraittens  habuit.  Bus.  hic  n.  2.  etLu- 
go  12  Spor.  13  et  Holz.  K  Mol.  Vill.  Reb. 
Reg.  etc.  apud  Salra.  is.  Iq  dubio  ta- 
men,  ait  Lugo,  non  censeri  factamob- 
ligatiouem ,  nisi  per  verba  obligaloriii 
sit  expressa;  vide  Lugo  i^  imo  Sa  apud 
Bus.  nisi  addatur  iuraraentura  aut  in- 
strumentum.  Caeterum  in  dubio  an 
quis  voluerit  se  obligare  ex  iustitia  vel 
ex  fidelitate,  an  graviter  vel  leviter, 
probabilissimum  mihi  dicendum  vid^'- 
tur  cum  Lugo  i'  Mol.is  Spor.19  Holz.2« 
eum  non  esse  obligatum  nisi  sub  ievi. 

ti'.  4.  c.  12.  D.  1.  (11)  De  contr.  c.  4.  puucl.  4. 
S.  2.  n.  79.  (12)  D.  23.  sect.  6.  n.  89.  (13)  N.  Ci. 
(14)  N.  702.  (IS)  Ibid.  n.  80.  et  81.  (IG)  D.  23. 
s.  6.  n.  59.  (17)  D.  23.  n.  90.  (18)  T.  2.  d.  262. 
(19)  De7.  [.lacc.c.  2.  u.69.      (20)  T.-.  5    b.  702. 


CAP.  m.  DCB.  II. 

Et  hic  advertunt  Sanch.  <  Spor.  2  et  a- 
lii  communiter  apud  Cont.  Tournely  3 
ad  constituendam  materiam  gravem  in 
promissione  requiri  materiam  quadru- 
plo  maiorem ,  quara  in  furto  mortali , 
quia  promissor  agit  de  proprio,  fur  de 
alieno 

Tertia  sententia ,  quam  tenent  Sal- 
raantic.-s  cum  Bann.  Caiet.  Led.  Henr. 
Diana  etc,  dicit  simplicem  promissio- 
nem  non  obligare ,  nisi  sub  levi ,  quia 
tantum  obligat  ex  fidelitate,  et  probant 
ex  s.  Th.5  qui  docet  promissionem  ob- 
ligare  tantum  secundum  honestatem  , 
non  autem  secundum  ius  civile,  id  est 
secundum  iustitiam  ut  explicant  Salra. 
Et  insuper  probant  ex  iure  civili  6  ubi 
dicitur  quod  nuda  pactio  obligationem 
non  parit.  Et  huic  adhaeret  p.  Conc. ' 
sentiens  raro  esse  obligationem  ex  iu- 
stitia  in  simplici  promissione. 

Notandumautera  est  utcertum  quod 
quaevis  proraissio,  etiam  acceptata,  non 
obligat,  si  postea  promissura  reddatur 
impossibile,  seu  valde  uocivura  vel  il- 
licitura  vel  inutile:  et  generaliter  lo- 
quendo,  quoties  supervenit  notabilis 
mutalio  rerura,  quae  si  praevisa  f iiisset 
non  fuisset  facta  promissio;  quia  sem- 
per  promissio  facta  praesumitur  sub  ta- 
li  tacita  conditione.  Ita  comrauniter  Vi- 
va  8  et  Salm.9  Cont.  Tour.  10.  Idque  ex- 
presse  docet  d.  Thom."  qui  loquens  de 
obligatione  proraissoris,  ait:  Si  vero 
non  faciat  quod  promisit^  tunc  videtur 
infideliter  agere  per  hoc  quod  animum 
mutat.  Potest  tamen  excusari  ex  duobus: 
v,no  modo^  si  promisit  id  quod  manife- 
ste  est  illicitum...Alio  modo  si  sunt  mu- 
tatae  conditiones  personarum  et  nego- 
tiorum:  ut  enim  Seneca  dicit  <2:  Ad  hoc 
quod  homo  teneatur  facere  quod  pro- 
misit,  requiritur  quod  orania  imma- 
tata  permaneant. 

724.  «  3.  Donare  non  possunt  1.  Ca- 
rentes  usu  rationis.  2.  Muti  et  surdi  na- 
ti,  secus  si  tantum  sint  surdi  vel  mu- 

(1)  De  matr.  1.  1.  d.  6.  n.  24.  (2)  N.  68. 

(5)  De  coDtr.  p.  2.  c.  11.  (4)  Loc.  c.  ex  n.  83. 
(S)  2  2.  q.  88.  a,  5.  ad  1.  (6)  L.  luris  gentium, 
S-  Sed  cum  nuU.  ff.  dcpacUs.  (7)  T.  7.p.  037  n  l.i 
(8)  De  contr.  q.  8.  a.  2.  u.  1«.  (9)  Loc.  c.  n.^s! 
(!0)  Loc.  c.  u.  S.        (U)  2.  2.  q.  UO.  a.  5.  ad  S. 


DE  CONTRACTIBUS  607 

ti,  vel,  licet  utruraque,  si  norinl  scri- 
bere.  3.  Senes  deliri  sive  bis  pueri,  se- 
cus  si  sint  iudicio  vegeto.  4.  Pupilli  vel 
irapuberes  (nisi  ad  pias  causas):  dona- 
tiones  taraen  eorum  in  foro  conscien- 
tiae  sunt  validae  [V.  infra  c.  4.  d.  \.). 
5.  Damnatus  criminis  capitalis.  Vide 
Diana  <3, 

»  4.  Qui  praesunt  civitatibus,  uni- 
versitatibus,  reipubl.  etc,  non  possunt 
facere  donationes,  nisi  remuneratorias 
vel  in  eleemosynas.  Sanch.  Dianai''.  Imo 
si  reges  et  principes  nimis  sint  pro- 
fusi  in  donationibus  in  praeiudicium 
regni  vel  stalus  (praesertim  si  debitis 
gravati  iis  satisfacere  non  possunt,  vel 
subditi  nimium  graventur  exactioni- 
bus)  possunt  eae  revocari  a  successo- 
re.  Bart.  Lugo  etc.  cura  Dian.  <5.  » 

722.  Adde.  Neque  donare  potest  de- 
bitis  gravatus.  Sed  hic  quaeritur  u- 
trum  licite  possis  tu  a  debitis  gravato 
acciperedonum.AffirmantLes.<6MoI.<7 
Nav.  '8.  item  TruII.  Diana  cum  Laym. 
apud  Salm.19,  et  probabile  putant  Lu- 
go20  etPaI.2<,  Hi  dicunt  te  non  pecca- 
re  contra  iustitiam,  et  ideo  uon  teneri 
ad  restitutionem,  nisi  induxeris  ad  do- 
nandum,  esto  scias  propter  hoc  donan- 
tem  fieri  impotentem  ad  solvendum. 
Ratio  quia  ille  bene  potest  dominium 
transferre,  cum  adhuc  sit  verus  domi- 
nus  rei  quae  donatur;  et  tu  rem  acce- 
ptando  uteris  iure  tuo,  iustitia  enim 
non  obligat,  ut  renuas  accipere  donum 
ob  damnum  alterius  vitandam,  cum  il- 
lud  per  accidens  eveniat,  et  tu  non  sis 
causa  raoliva  darani,  sed  tantura  per- 
missiva,  quae  non  obstringit  ad  resti- 
tutionem.  Additque  Less.,  cui  adhae- 
rel  Molina,  neque  peccare  contra  ca- 
ritatem,  quia  caritas  non  obligat  ut  re- 
pudies  commodum  tuura  ad  servandos 
creditores  indemnes. 

Secunda  sententia  tamen  verior  et 
communis,  quam  tenent  Pal.  22  Bon.  23 

(12)  L.  4.debenel.c.  34.61  S3.  (13)  P.8.  tr.6.  r.3. 
(14)  P,  8.  t.  6.  r.  IS.  (lo)  P.  8.  tr.  6.  r.  18.  et  12.'.. 
,16)  L.  2.  c.  20.  dub.  19.  n.  168.  (17)  T.2.  d.52ii. 
(18)  L.  3.  c.  4.  n.  217.  (19)  De  coutr.  c.  4. 

puuct.  5.  §.  1.  n.  91.  (20)  De  iust.  d.  20.  n.  110. 
(21)  De  iusl.  tr.  3>i.  d.  1.  p.  14.  n.  7.  (22)  L.  c. 
(23)  Dc  ro3t.  d.  1.  q.  8.  p.  £.  n.  27. 


608  iiG.  in.  TRAcr.  v. 

Lugo  <  cum  Caiet.  Sot.  Nav.  Sylv.  Pa- 
lud.  Aog.  Cov.  et  Reb.  ac  Salm.2  cura 
s.  Anton.  Prado  Salon  et  Arag.  docet 
donatarium  mala  fide  accipientem  o- 
mnino  teneri  ad  restitutionem  damni 
quod  obvenit  creditoribus.  Ratio  \ .  quia 
creditores  etiam  personale  ius  habent 
.  ad  bona  donata:  nam  licet  in  debitis 
personalibus  directe  sit  tantum  perso- 
na  obnoxia,  tamen  creditores  indirecte 
habent  etiam  ius  ad  rem,  sive  ad  bona 
debitoris,  ut  probabilius  dicunt  Lugo^ 
Croix*  Roncagl.  5  Salm.  6  et  alii  relati 
n.  690.  contra  PaL  et  alios.  Et  quam- 
vis  debitor  donaus  sit  dominus  rei  quae 
donatur,  attamen  (ut  ait  Pal.  ')  habet 
jllius  dominium  infirmum,  sub  onere 
solvendi  quod  debet,  adeo  ut  nequeat 
de  re  illa  ad  suum  libitum  disponere; 
quapropter  dominium  illud  sicut  est  in 
debitore,  sic  transit  cum  eodem  onere 
in  donatarium.  Ratio  2.  magis  urgens 
et  convincens  est,  quia  sicut  donans 
laedit  iustitiam,  se  reddendo  impoten- 
tem  ad  solvendum  (  quod  uemo  dubi- 
tat),  ita  etiam  laedit  accipiens  qui  po- 
sitive  cooperatur  actioni  donantis  iniu- 
ste  cum  damno  creditorum;  et  licetdo- 
natarius  non  sit  causa  motiva,  est  ta- 
raen  vera  causa  influxiva  et  effieax  a- 
lienatiouis  rei  in  damnumcreditorum: 
contractus  enim  donationis  (  ut  dice- 
mus  infra.n.  725.)  non  consistit  in  sola 
voluntatedonantis,sed  etiam  in  volun- 
tate  acceptantis,  qua  contractus  con- 
stituitur,  et  sine  qua  nuUa  existil  alie- 
natio  sive  dooalio.  Notandum  autem 
liic  i .  quod  de  iure  positivo  creditores 
infra  annum  a  die  scientiae  habent  a- 
ctionem  contra  recipientem  titulo  sive 
lucrativo  sive  oneroso,ad  vindicandam 
rem  scienter  acceptam  in  ipsorum  frau- 
dem,  nuUo  restitutopretioS.Notandum 
2.  nihil  posse  accipititulo  lucrativo  per 
liltimam  voluntatem  a  debitore  in  prae- 
iudicium  creditorum  ^.  V.  Lugo  w. 

(i)  L.  c.      (2)  L.  c.  n.  92.     (5)  D.  20.  u.  138. 
(4)  L.  3.  p.  2.  n.  403.    (S)  De  V.  praec.  c.  8.  q.  6. 

(6)  De  reslit.  c.  1.  punct.  12.  §.  3.  u.  246. 

(7)  Loc.  c.  p.  13.  n.  7.  (8)  Ex  1.  Quia  debitore, 
1.  Qui  aulem,  ^.  Simili,  ff.  Quae  iu  fiaudem  etc.  ac 
l.penult.  cod.eod.tiU  (9)Exl.Qui  autem,(T.lit.cit. 
(iO)  D.  20.  n.  107.     (II)  Ex  l.  B.  If.  de  don.  iutcr 


DK  Vn.  PRAHC.  DEC.\L. 

723.  Adde  inter  comnges  qaamvis  i- 
lii  contractus  sint  validi  <i  donatio  ta- 
men  est  nuUius  momenti  ^2.  Potest  ta- 
menconiuxretinere  vel  distrahere  rem 
donatam,  si  donans  sciat  et  non  con- 
tradicat.  Ita  Sanch.i^  Salm.i^  cura  Pal. 
et  Villal.  Semper  tamen  talis  donatio 
iuramento  firmatur ,  ut  ait  Lessius  '^ 
Sanch.  i^  Salm.^^  cum  Sylv.  Tapia  etc. 
Firmatur  etiam  morte  donantis,  modo 
iste  ante  donatarium  decedat,  et  modo 
res  in  vita  tradita  sit.  Salm.  *3.  Inio  ab 
initio  valida  est  donatio  inter  coniu- 
g«s,  si  sit  rerauneratoria,  vel  fiat  cau- 
sa  mortis  vel  si  ex  illa  donans  non  fiat 
pauperior,  nec  donatariusditior;  item 
si  vir  sit  prodigus,  vel  si  uxor  donet 
viro,  ut  consequatur  aliquam  digoita- 
tem,  etc.  Vide  Salm.  »9. 

724.  Praeterea  invalida  est  donatio 
inter  patrem  et  filium  sub  patria  pote- 
state  adhuc  manentem^o.  Sed  est  com- 
munis,  quod  firmatur  iuraraento,  vei 
morte  patris.  E  contrario  sirailiter  est 
valida  in  casibus  ut  supra  mox  enume- 
ratis  pro  donatione  inter  coniuges:  vel 
sifiatcausa  studiorum,  utBus.  hicn.  5. 
vel  si  tiat  causa  matrimonii ;  vel  si  fi- 
lius  sit  tantum  naturalis;  vel  si  pater 
fructus  peculii  adventitii  filio  donet. 

Haec  tamen  intelliguntur,  nisi  dona- 
tio  sit  inoflSciosa  {vide  n.  740.)  scilicet 
laedens  aliorum  filiorum  legitimas,  vel  4 
creditores,  Salm.2i  cum  Nav.  Sylv.  Ta- J 
pia  et  Less.  22  qui  notat  donationes  fa- 
ctas  a  matre  vel  a  filiis  parentibus, 
per  se  firmas  esse. 

«  5.  Donatio  patris  filio  facta  studio 
rum  causa  est  valida,  nec  filius  tene- 
tur  computare  in  legitimam,  tum  quia 
fuit  loco  alimentorum,  tum  quia,  si 
detrahatur,  iam  non  fuit  donatio  con- 
trahypothesim.Wading.  et  6.  alii  cuiu 
Diana23.Sed  TruII.  limitat,  nisi  coQstet, 
contrariam  intentionem  patri  fuisse. 
Quod  si  tamen  de   ea  non   constet 

vrr.  et  ux.  (12)  L.  3.  J.  Secundum,  ff.  eod.  tit 
(13)  De  matr.  1.  6.  d.  11.  n.  2.  (14)  De  contr. 

c.  4.  punct.  S.  n.  100.  (13)  h.  2.  c.  18.  n.  88. 
(16)  Ib.  n.  2.  (17)  Ib.  n.  101.  (18)  D.  n.  101. 
(19)  Loc.  c.  n.l02.  (20)  L.  2.  e.  de  inolVic.donat. 
(21)  Ibid.  n.  104.  (22)  N.  90. 

(23)  P.  8.  I.  6.  r.  2.>.  et  2<> 


CAP.  Ht.  EUB.  II. 

praesumendum  esse  de  pietate  patris, 
ideoque  tales  expensas  ordinarie  post 
mortem  patris  non  venire  in  collatio- 
nem  bonorum,  nec  debere  conferri  in 
comniuue  ,  nisi  pater  protestatus  fue- 
rit  se  velle  in  legitimam  computari. 
Tta  etiam  Wading.  i  (Vide  n.  955.). 

»  6.  Si  pater  officium  falio  emit,  de- 
bet  pretium  computari  ia  divisione 
cum  fralribus :  non  autem,  si  illud  gra- 
tis  a  principe  obtinuit :  uti  neque  quae 
filio  intuitu  meritorum  patris  sunt  do- 
nata,  quia  suntquasicastrensia.  Mol. 
Fag .  Diana  *. 

725.  »  7.  Donatio  ante  acceptationem 
non  parit  obligationem  ,  ne  naturalem 
quidem;  potestque  revocari  ,  etiamsi 
voluerit  se  absolute  obligare.  Praesenti 
autem  et  tacenti  facta,  censetur  ab  eo 
acceptata;  quiain  favorabilibus  habe- 
tur  pro  consensu.  Molin.et  alii  IS.Dia- 
na'.  Pro  altero  vero  nemo  potest  acce- 
ptare  sine  speciali  commissione,  nisi 
donatio  fiat  ecclesiae  vel  causae  piae  ; 
nam  hanc  sine  acceptatione  valere,  et 
irrevocabilem  esse,  est  probabile.  Lay- 
raan  Diana  ^,  Multis  tamen  casibus  , 
dummodo  verba  dirigantur  in  prae- 
sentera,  potest  pater  vel  mater  pro 
31io,  etiam  emancipato,  tutor  pro  pu- 
pillo ,  curator  pro  minoro ,  filiusfa- 
milias  pro  patre  ,  servus  pro  domino, 
monachus  pro  monasteri-o ;  imo  etiam, 
secundum  multos,  quicuraque  alterius 
curam  gerit,  ut  praelatus  pro  religioso, 
maritus  pro  uxore,  dominus  pro  ser- 
vo,  etc.  stipulari.  Deinde  idem  iura 
permittunt  iudicibus  et  notariis  publi- 
cis.  Sanch.  Mol.  Trull.  etc.  Diana  5.  » 

Comraunis  est  sententia  (quidquid 
dicat  Diana  ^)  quod  donatio  ante  acce- 
ptationem  nuUam  obligationem  indu- 
cit;  ita  Lugo  '  Cont.  Tourn.  s  Habert  9 
Conc.  «0  Wigandt.  n  Antoine  12  Cunil.is 
Franzoia  ^*  Less.  i^  Soto  I6  Sanch.  i^  et 
Salm.<8  cum  Pal.  Prad.  Tapia  et  aliis. 
Et  hoc  verius  est,  utprobant  Lugo  Sot. 

(1)  Ex  1.  Si  pater  2.  ff.  farailiae  ercisc.  (2)  P.  S. 
ti.  6.  r,127.  etl28.  (3)P.8.  t.6.r.C8.93.  cti08. 
(4)  li.  c.  r.  106.  et  p.  3.  t.  S.  r.  107.  (S)  P.  8. 
t.  6.  r.  97.         (6)  P.  S.  r.  116.  (7)  De  conlr. 

t\.  23.  n.  58.  (8)  De  conlr.  p.  2.  c.  11.  q.  2. 

(9)  De  conlr.  t.  4.  p.  S.  c.  13.  q.  1.         (10)  T.  2. 

MOR.   l. 


DE  CONTRACTIBIJS  609 

Less.  Sanc.  et  alii  (contra  Molin.  etc 
apud  Less.)  provenire  nonex  soloiure 
positivo,  sed  etiara  ex  iure  naturae, 
vel  saltem  gentium,  ut  probatur  ex  l. 
Absenti,  ff.  de  Donat.  ubi  dicitur :  Si 
nesciat  (donatarius)  rem  quae  apud  se 
est^  sibi  esse  donatam^  donatae  rei  do- 
minus  non  fit,  etiamsi  per  servum  eius, 
cui  donabatur ,  missa  fuerit ,  nisi  ea 
mente  servo  eius  data  fuerit  ut  statim 
eius^  fiat.  Ratio  est  quia  nequit  con- 
trahi  obligatio  a  contrahentibus  sine 
alterutrius  consensu:  ut  enim  sapienter 
ratiocinatur  doctissiraus  card.  de  Lu- 
go,  nerao  de  iure  naturali  potest  acqui- 
rere  ullum  ius  in  rebus  alienis  absquo 
eius  consensu ;  quamobrem  absque  ac- 
ceptatione  donationis  nullum  transfer- 
tur  ius  in  donatarium  super  rem  do- 
natam;  et  ideo  cum  donans  imraunis 
remaneat .  a  quacumque  obligatione , 
ante  donationis  acceptationera,  poterit 
quidera  ipse  pro  libito  eara  revocare. 
Nec  obstat  l.  Si  quis  argentum,  §. 
Sin  autem,  c.  de  Donat. ;  nam  ibi  nihil 
aliud  dicitur ,  nisi  quod  donatio  valet, 
etiamsi  res  tradita  non  fuerit,  Nec  ob- 
stat  l.  Nec  ambigi^  c.  de  Donat.  ubi  ha- 
betur  donationem  absentibus  factam 
satis  valere;  respondetur  enim  (ut  ex- 
plicat  Glossa)  id  intelligendum ,  cum 
donatio  acceptata  fuerit  perepistolam, 
aut  nuntium ,  aut  servura ,  ut  habetur 
in  /.  Si  aliquid  13,  c.  de  Don.  l.  Etiam 
per  interpositam  4,  ff.  de  Donat.  et  l. 
cit.  Absenti.  Neque  demum  obstat  ius 
canonicum  in  c,  Qualiter^  de  pactis, 
et  c.  Si  tibi  absenti,  de praebend.  m  6., 
nam  in  primo  textu  tantum  dicitur 
quod  donatio  per  nudum  pactum  te- 
net,  etiamsi  nuUa  interfuerit  stipula- 
tio,  quod  negari  non  potest:  sed  ibi 
nuUum  fit  verbum  de  donatione  non 
acceptata.  In  altero  autem  textu  agitur 
de  beneficiis,  ubi  dicitur  quod  si  epi- 
scopus  conferat  clerico  absenti  aliquod 
beneficium  ipso  ignorante,  nequit  col- 

1.  9.  dis.  S.  n.  15.  (11)  Tr.  8.  c.  4.  n.  S3.  v.  Dixi  3, 
(12)  lu  di-c.  c.  2.  p.  1.  (15)  Dec.  c.  2.  §.  1.  u.  2, 
(14)  De  praec.  dec.  c.  3.  animad.  2.  (13)  L.  2. 
c.  18.  dub.  8.  n.  34.  (19)  De  iiist.  I.  3.  ii.  5. 

(17)  De  matr.  1.  1.  d.  6.  n.  la 

(18)  De  coutr.  c.  4.  punct.  4.  $.  1.  u.  6!!. 


610 


LIB.  III.  T.IACT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DEGAL. 


lationem  revocare;  sed  alia  est  colla- 
tio  beneficiorum,  circa  qaae  episcopus 
aliam  non  habet  facultatem,  quam  ea 
conferendi,  et  ideo  facta  collatione,  ne- 
quit  ipsam  revocare:  alia  vero  est  do- 
natio  quae  nullam  habet  vim  ante  acce- 
ptationem.  Advertendum  tamen  cum 
Sanch.i  et  Vill.  2  quod  si  donatio  facta 
sit  infantibus,  valet  ipsa  etiam  ante  ac- 
ceptationem  donatarii;  quia  pro  infan- 
tibus  lex  ipsa  acceptat.  Idemque  do- 
cent  Less.  3  et  Laym.  *  de  donatione 
facta  civitati  ad  aedificia  reparanda. 

726.  Sed  quaeritur  1.  utrum  donatio 
facta  ad  pias  causas  ante  acceptationem 
valeat.  AflBrmat  Lessius  ^  et  probabile 
putat  Busemb.  ut  supra  cum  Laym.  et 
Diana,  item  Molina  Felin.  etc.  apud 
Sanch.  ^.  Ratio  istorum,  quia  accepta- 
tio  requiritur  tantum  de  iure  positivo 
et  civili ;  non  autem  de  iure  naturali 
et  canonico.  Sed  probabilius  negant 
Sanch.'  cum  Cov.  ac  Salm.8  cum  PaL 
VilL  Reb.  etc.  Ratio  quia  ad  donatio- 
nem  de  ipso  iure  naturae,  ut  mox  di- 
ctum  est  supra,  requiritur  acceptatio, 
sine  qua  nulla  adest  donatio.  Secus 
vero  dicendum,  si  donatio  sit  factaDeo, 
videlicet:  Promitto  Deo  dare  tali  eccle- 
siae^  etc.  Quia,  cum  intentio  feratur  in 
Deum,  tunc  donatio  valet  ut  votum, 
prout  dicunt  Sanchez  et  Salm.  ^  cum 
Sylv.  Ros.  Ang.  etc.  Non  autem  si  pro- 
missio  immediate  sit  facta  ecclesiae. 
Notant  tamen  Salm.  **>  quod  donatio 
ecclesiae  facta  potest  a  quocumque  par- 
ticulari  acceptari  nomine  illius^i.  No- 
tant  praeterea  Lugoi^  Sanch.i^  in  du- 
bio  de  intentione  donantis,  praesumi 
habuisseanimum  vovendi,  quia  in  cau- 
sis  piis,  dum  in  absentia  promissio  fit, 
communiter  inteatio  fertur  in  Deum. 
An  autem  eo  casu  possit  episcopus  in 
tali  donatione  adhuc  acceptata  dispen- 
sare,  sine  loci  pii  consensu.  Probabile 
est,  vide  de  voto^  n.  255.  v.  Dubium. 

(1)  De  matr.  1.  t.  d.  6.  n.  11.  (2)  D.  3.  n.  4. 
(3)  C.  18.  n.  36.  (4)  C.  1.  n.  2.  (5)  Loc.  c. 
(6)  De  matr.  1.  1.  d.  6.  n.  16.  (7)  Loc.  c. 

(8)Decontr.  c.4.  punct.4.§.l.n.69.  (9)  Cit.u.GD. 
(lO)Ibicl.  (ll)Itaprobabilius.Hom.Ap.tr.lO.n.lol. 
!,12)  Loc.  c.  (13)  N.  17.  (14)  L.  3.  secl.  o.  ir. 
4.  c.  1.  u.  5.  (IS)  Dc  matr.  l.  1.  d.  7.  u.  24. 


727.  Quaer.  2.  utrum  ante  accepta-. 
tionem  revocari  possit  donatio  iura- 
mento  firmata.  Negat  Laym.i*  cum  Co- 
varr.;  quia  iuramentum  servandum  est 
semper  ac  sine  peccato  servari  potest. 
Sed  communiter  affirmant  Sanch.*^  Vi- 
va^G  cum  TrulL  Bon.  Salm."  cum  PaL 
Gutt.  et  MoL  quia  iuramentum  sequi- 
tur  naturam  actus,  sciUcet  donationis, 
quae  de  se  revocabilis  est,  donec  ac- 
ceptetur  *8. 

728.  Donatio  facta  absenti ,  si  per 
nuntium  fiat,  potest  revocari ,  donec 
coram  nuntio  acceptetur;  non  enim 
sufficit,  si  acceptetur  coram  aliis.  Les- 
siusi^  Viva20  cum  Sancio,  et  pluribus 
contra  Sylv.  et  alios.  Si  vero  donatio 
oflFeratur  per  litteras,  Viva  dicit  suflB- 
cere,  ut  litterae  ad  donatarium  perve- 
niant:  at  Less.21  et  Salm.22  dicunt  re- 
quiri  amplius,  ut  remittantur  litterae, 
vel  nuntius  acceptationis ,  ut  donatio 
sit  valida. 

729.  Quaer.  3.  utrum  post  mortem 
donantis  possit  donatio  valide  acce- 
ptari.  Distinguit  Less.  23  cum  MoL  Si 
donatio  iam  facta  est,  et  donans  ante 
mortem  mittat  nuntium  autepistolam, 
tunc  censet  posse  acceptari.Ratio  quia 
donatio  permanet  virtualiter  in  litteris 
vel  nuntio  misso.  Et  idem  probabili- 
ter  tenent  Sanch.^^  atque  Salm.23Lu- 
go  26  Viva  27.  Sed  probabilius  hoc  ne- 
gant  Lopez  Isern.  Tiraq.  Decius  efc  alii 
apud  Sanchez  23,  et  probabile  censent 
Salm.29,quia  post  mortem  donantis  ne- 
quit  voluntas  eius  uniri  cum  donatarii 
consensu,  ut  ad  acceptationem  requi- 
ritur.  Hic  dubium  oritur,  an  dooata- 
rius  possit  rem  retinere,  si  donationem 
acceptavit  post  mortem  donantis.  Ex 
his  sententiis  ambabus  probabilibus 
meo  iudicio  infero,  quod  si  acceptave- 
rit  in  bona  fide ,  cum  iam  acquisierit 
legitimam  possessionem ,  iuste  potest 
retinere.  Secus,  si  cum  mala  vel  du- 

(16)  De  coQtr.  q.  8.  a.  2.  n.  3.       (17)  Ibid.  n.  70. 

(18)  Ex  I.  tinal.  c.  de  uon  numerata  pecuuia. 

(19)  L.2.C.18.  dub.  6.  n.  43.     (20)  Dict.  a.  2.u.9. 
(21)  Ibid  n.  43.      (22)  Loc.  c.  n.  73.      (23)  L.  2. 
c.  18.  n.  44.  V.  Peles.     (24)  De  raatr.  1.1.  d.6.n.iJ. 
(2d)  Ibid.  u.  73.  (26)  D.  23.  u.  73.  el  81. 
(27)  Dict.  a.  2.       (28)  Ibid.       (2i>)  Ibid.  u.  7J. 


CAP.  111.  Dyu.  II. 

bia  fide,  iuxta  dicenda  n.  761 .  ubi  te- 
nuimus,  non  posse  cum  dubio,  etiamsi 
positivo,  inchoari  praefatam  legitimara 
possessionem. 

730.  Si  autem,  aiunt  Lugo  i  Less.  2 
et  Sanch.  3  donatio  nondum  sit  facta, 
sed  mandata  fieri  a  nuntio ,  per  illum 
etiam  munere  misso,  tunc  donatio  post 
mortem  donantis  amplius  acceptari  ne- 
quit  ex  l.  inter  causas,  ff.  Mandati  etc. , 
ubi  expresse  declaratur  mandatum  ex- 
pirare  post  mortem  mandantis.  Hoc 
tamen  non  obstante ,  dicit  Sa  donatio- 
nem  posse  acceptari,  quia  hic  manda- 
tum,  cum  at  quaedam  gratia  facta,  non 
expirat  morte  mandantis ;  et  hoc  Les- 
sius  ^  et  Viva  ^  cum  Sporer  et  Tamb. 
apud  Croix  ^  merito  probabile  putant. 
Hinc  iuxta  primam  sententiam  dicunt 
Sanch.  '  Spor.  8  Croix^  et  Less.*^'  cum 
Mol.  quod  si  res  culpa  nuntii  nou  sit 
tradita  ante  mortem  mandantis,  uun- 
tius  tenetur  ad  duplicem  restitutionem, 
nempe  haeredibus  defuncti  ratione  rei 
quae  ad  ipsos  pertinet ;  et  donatario 
ratione  damni  illati.  Sed  iuxta  secun- 
dam  sententiam  tenetur  tantum  resti- 
tuere  donatario,  ut  dicuntSa**  Tamb.12 
et  probabile  putant  Sporer  et  Less.  i^. 
Advertendum  tamen  cum  Lugo*''  Mol. 
ac  Sanch.15  ex  ead.  l.  Inter  causas^  quod 
si  donatio  fa^ta  fuerit  a  nuntio ,  inscio 
mortis  mandantis  tam  nuutio,  quam 
donatario ,  tunc  donatio  valebit ,  ut 
clare  coUigitur  ex  ead.  l.  Inter  causas, 
ubi  subdiiur:  Si  tamen  (mandatum)  per 
ignorantiam  impletum  est^  competere  a- 
ctionem  utilitatis  causa  dicitur. 

731.  Quaeritur  4.  an,  mortuo  dona- 
tario  ante  acceptationem ,  suus  haeres 
possit  donationem^acceptare.  Affirmat 
Sanch.i6  cum  MoL  Suar.  TiraqueU.  Co- 
varr.  etc;  quia  haeres  repraesentat 
personam  defuncti.  Neganttamen  pro- 
babilius  Less.i^  et  Salm.is  cum  Pal.  et 
Rebel.,  quia  haeres  succedit  in  iuri- 
bus  realibus  defuncti,  non  autem  per- 
sonaUbus,  ut  est  ius  acceptaudi  dona- 

(1)  N.  7S.  (2)  N.  46.  (3)  Ibid.  (-4)  IbiJ. 
(S)  N.  11.  (6)  L.  S.  t.  2.  n.  220.  (7)  N.  8. 
(8)  De  rest.  c.  4.  n.  21;  (9)  L.  c.  (10)  Ibid. 
(11)  V.  Donalio.  (12)  L.  8,  t.  4.  c.  1-  §.  S.  n.  11. 
(13)  Loc.  c.  {W\  N.  T8..  (l^)  Ibiji. 


DE  CONTRACTIBUS  6M 

I  tionem.  Concedit  tamen  Less.  <9  quoj 
si  haeres  sit  filius  donatarii,  ex  aequi- 
tate  posset  acceptare,  cum  talis  prae- 
sumenda  tunc  sit  mens  donatoris. 

732.  «  8.  Etsi  acceptes  donationem 
verbalem,  qua  tibi  Caius  v.  gr.  dat 
equum  absentem;  non  acquiris  ius  in 
re,  et  dominium  equi  ante  traditionem. 
Unde,  si  interea  Caius  det  aut  vendat 
eum  aUeri,  eique  tradat,  is  dominium 
acquirit ;  tu  autem  habes  actionem  in 
Caium  pro  iniuria  ratione  iuris  quod 
habebas  ad  rem.  Ac  sic  donatio  pure 
verbalis  ante  realem,  hoc  est  rei  tra- 
ditionem,  vix  dififert  a  promissione,  ut 
Less.  20, 

733.  »  9.  Donatio,  uti  et  remissio  de- 
bitorum  Uquidorum ,  una  vice  et  uno 
animi  motu,  uni  aut  pluribus  facta, 
ultra  summam  500.  solidorum  (quae 
summa  hodie  ad  700.  vel  secundum 
quosdam  ad  800.  aureos  itaUcos  excur- 
rit,  ut  ex  Ciaro,  etc.  notat  Layman  2J , 
non  tenet  quoad  hunc  excessum,  sed 
lege  ita  statuente  ob  commune  bonum, 
potest  a  donatore  pro  arbitrio  repeti. 
Excipe  nisi  iudici  donatio  ea  insinuata 
sit,  aut  iuramento  firmata,  aut  facta  ad 
pias  causas,  aut  ad  redemptionem  ca- 
ptivorum,  aut  ad  reparationem  aedium 
incendio,  vel  ruina  destructarum,  aut 
sit  remuneratoria  beneficiorum,  autfiat 
in  renuntiationem  iurium,  saUemspe- 
ratorum ,  vel  denique  fiat  militibus  a 
belli  duce,  ex  bonis  propriis  mobili- 
bus,  vel  hostium  spoliis.  Vide  Less.  22 
Laym,  23  Tanner  2*  ex  Mol.  Claro  Re- 
bel.  etc;  quare,  si  tunc  repetatur  quod 
absque  iis  conditionibus,  vel  ultra  di- 
ctam  summam  datum  est,  tenetur  do- 
natarius  reddere  ipsi  aut  haeredibus 
repetentibus ;  si  non  repetatur,  potest 
retinere.  Vide  auct.  cit.  (Idem  dicitur 
de  donatione  omnium  bonorum.  Sal- 
mant.  25). 

734.  »  1 0.  Si  donationi  apponatur  mo- 
dus,  tacite  vel  expresse,  uon  quidem  ob- 

(16)Eod.loc.n.6.  (17)  L.2.C.18.  n.  33.  (18)  De 
conlr.  c  4.  punct.  4.  §.  1.  u.  74.  (19)  Dict.  loc. 
(20;  Loc.  c.  dub.  2.  (21)  L.  3.  tr.  4.  c.  12.  u.  IS. 
(22)  Loc.  c.  I.  2.  c.  18.  n.  102.  (23)  L.  3.  t.  4. 
c.  12.  n.  15.  (24)  D.  6.  (le  iust.  q.  2.  dub.  2.  u.  iii 
(23j  iUui.  i>uutL  i».  5.  2.  B.  y7.  ci  iv<if. 


612  LIB.  Ili.  TRACT.  V.  Dfi 

ligando,  sed  tantum  desiderando,  spe- 
rando  etc.  aliquid  alterum  facturum, 
vel  animo  eum  ad  hoc  inflectendi,  va- 
let  donatio,  etsi  finis  non  sequatur;  v. 
gr.  dat  aliquis  puellae  ad  eius  consen- 
sum  eliciendum;  si  postea  non  consen- 
tiat,  non  tenetur  datum  reddere:  nam, 
etsi  uon  dedisset,  si  scivisset  eam  sibi 
non  consensuram,  tamen  dedit  absolute 
siue  obligatione  alia,  ut  ponitur.  Se- 
cus  esset  si  vere  intendisset  eam  obli- 
gare  et  hac  conditione  dedisset,  Les.*.» 

Ita  Less.  etiam  2  et  Salm.  3  cum  Mol . 
Dicast.  Lugo  Tap.  etc.  V.  dicta  n.  712. 
V.  Quaer.  2.  Bene  autem  hic  advertunt 
Salm.  *  quod  puella  accipiens  donum 
post  illicitam  petitionem,diificulterex- 
cusabitur  a  peccato  scandali  ex  s.  Th. 
Addit  5  Less.  cum  MoL  quod  si  lega- 
tum  sit  relictum  puellae  ut  nubat,  pot- 
est  ab  illa  retineri  etiamsi  maneat  coe- 
lebs ;  et  si  moriatur  ante  nuptias  lega- 
tum  transit  ad  haeredes  puellae.  Quan- 
do  autem  donans  intendit  ad  aliquem 
finem  obligare,  si  finis  est  principa- 
lis,  debet  donatarius  illum  praestare, 
nisi  ab  alio  impediatur.  Si  vero  finis 
sit  secundarius,  tunc  donatio  non  est 
irrita,  sed  potest  a  donante  irritari.  Ita 
Less.  6  cum  Medin.  Immo  addit  quod 
si  detur  aliquid  monasterio  sub  aliquo 
onere,  non  potest  repeti,  si  onus  non 
impleatur,  sed  tantum  cogi  monaste- 
rium  ad  implendum,  si  possit. 

735.  Quaer.  utrum  promittens  pro- 
dige  aliquid  foeminae  ob  copulam,  te- 
neatur  post  copulam  dare.  Affirmant 
Lugo  FilL  Sanch.  apud  Salm.  ',  quia, 
posita  promissione,  datio  tunc  est  de- 
bita,  non  prodiga.  Negant  autem  pro- 
babilius  Sot.  Bann.  TruU.  etc.  cum  Sal- 
mant.s,  etsi  adfuerit  iuramentum,  quia 
promissio  non  tollit  dationem  prodigam 
esse  illicitamj  ideo  res  promissa  redu- 
oenda  est  ad  aequalitatem,  iuxta  com- 
munem  aestimationem,  et  si  res  est  in- 
divisibilis  nihil  debetur.  V.  dicenda  de 
matr.  l.  6.  n.  851 .  v.  Cum  autem.  Non 
cegandum  tamen,  quod  foeminahone- 

(1)  C.  i8.  d.  16.  es  17.     (2)  L.  2.  c.i8.  n.  124. 

(5)  De  rest.  c.  i.  punct.  6.  n.  IGS. 

(4)  Ibid.  in  fin.  (S)  Ibid. 

UVu  ^'    526,  (7)  Ibid.  n.  IQC. 


VII.  PRAEC.  DEGAt. 

sta  pro  usu  sui  corporis  potest  recipe- 
re  quanto  plus,  ut  docet  Less.  9. 

736.  «  11.  In  similibus  donationibus 
allectivis  potest  aliquis,  v.  gr.  praedi- 
cta  puella,  acceptare,  elsi  non  inten- 
dat  praestare  quod  donator  sperat,  cum 
donatio  sit  absoluta,  animo  alliciendi, 
non  obligandi.  Unde  si  spe  frustratus 
repetat,  dicens  se  non  dedisse  nisi  sub 
tali  obligatione,  non  tenetur  puella  cre- 
dere;  quia  eo  ipso  quod  donator  non 
expressit  conditionem,  praesumitur  si- 
ne  ea  dedisse,  et  repetere  vel  animo 
vindictae  vel  ut  consensum  extorqueat. 
Less.  WDian. ". 

737.  »  12.  Non  tenet  donatio  ob  cau- 
sam  praeteritam  vel  praesentem,  quae 
vere  non  est,  ut  v.  gr.  si  dem  tibi  ali- 
quid,  quia  apud  principem  meam  cau- 
sam  transegisti:  vel  quia  pauper  es,  et 
revera  non  ita  est ;  teneris  restituere,       , 
cum  sit  error  in  formali  causa  et  prin-      | 
cipali.  Unde  qui  mentiuntur  se  paupe-      1 
res,  cum  non  sint,  debent  aliis  pauperi-      1 
bus  eleemosynam  restituere.  Aliud  est 

si  error  sit  tantum  in  causa  secunda- 
ria ;  ut  v.  gr.  si  vere  sint  pauperes  et 
simulent  insuper  sanctitatem,  ad  ho- 
minum  misericordiam  provocandam; 
quia  tuncprimariaintentiodantium  est 
dare  pauperi.  Bon.  Less.V.  Dian.  *2,» 

Docet  tamenLess.^^quo^  si  error  sit 
circa  causam  secundariam,  licet  dona- 
tio  non  sit  irrita,  est  tamen  irritabilis 
a  donante;  immo  si  donatarius  sit  cau- 
sa  erroris,  tenetur  ipse  errorem  dete- 
gere,  nisi  donans  ita  sit  affectus,  ut 
censeatur  nonrevocaredonationem,  et- 
si  errorem  agnosceret.  In  dubio  autem 
ait  Lessius  restituendum  esse  pro  rata 
dubii.  V.  Less.i^.  Sed  Croixis  adhaeret 
Bus.  cum  Dic.  etc 

DoBiuM  III.  Quibus  casibus  donatio  possit  revocari. 

738.  Qutd  si  donatarius  sit  ingratus. 

739.  Quid  si  donanti  nascatur  proles  post  dv 
nationem. 

740.  Quid  si  donatio  fuerit  inofpciosa. 

738.  «  Resp.  1.  Donatio  inter  vivos, 
hoc  est,  qua  quis  vult,  se  vivo,  rem  ab- 

(8)  Loc.  cit.  n.  167.  (9)  L.  2.  c.  14.  n.  o5. 

(10)  Loe.  c.  (11)  P.  i.  t.  8.  mise.  r.  40. 

(12)  P.  8.  t.  6.  r.  89.  (15)  L.  2.  c.  18.  u.  129. 
(14)  Ej£  n.  15i.         .  CIS)  N.  U. 


CAf.  ni.  DUB.  III 

Bolute  alterias  esse,  potest  revocari  (et- 
si  res  iara  tradita  sit)  tribus  casibus; 
nisi  tamen  donatio  fuerit  remunerato- 
ria,  aut  facta  sit  ecclesiae  vel  mona- 
sterio. 

Sunt  autem  hi  casus: 
»  1 .  Si  donatarius  enormiter  ingratus 
sit-  ut  si  donanti  atroces  iniurias  infe- 
ral,  si  inopia  pressum  non  alat,  etc. 
Quod  notandum  pro  filiis,  quibus  pa- 
rentes  omnia  donarunt,  et  eos  postea 
negligunt.  Sylv.  Less.  Bonac.  Trull.  * 
(Adde  si  donatarius  adulteretur  cum  u- 
xore  vel  filia  donantis.Vide  Salm.2). 
Neque  valet  pactum,  ut  donatio  non 
possit  ob  ingratitudinem  revocari.  Bar- 
lol.  et  alii  8.  Lugo  Diana.  3.  Debet  ta- 
men  ingratitudo  coram  iudice  probari, 
ante  cuius  sententiam  donatarius  non 
tenetur  restituere.  Molin.  Lugo  et  alii 
4.  Diana'':  posteam  vero  etiamfructus 
perceptos  post  litem  contestatara.  Mol. 
Dic.  Dian.  5.  Ab  haeredibus  autemnon 
potest  revocari  ob  eas  causas,  ob  quas 
donator  ipse  potuisset,  si  eas  ipsas  sci- 
vit  et  tacuit ;  secus  si  ignoravit.  Gom. 
Hurt.  Wading.  Lug.  Diana  ^. 

»  2.  Et  quidem  revocatio  etiam  ha- 
bet  locum  in  legato  respectu  legatarii, 
si  defunctum  testatorem  gravi  iniuria 
afiiciat,  v.  gr,  uxorera  eius  carnaliter 
cognoscat.  MoL  Dic.  Diana  '. 

»  3.  Non  habet  autem  locum  1 .  In  dona- 
tiouibus  factis  ecclesiae,  tametsi  prae- 
latus  vel  clericus  fuerit  ingratus,  quia 
facta  est  ob  boUum  animae  testatoris, 
et  principaliter  Deo  qui  ingratus  esse 
non  potest.  Less.  Lugo  Hurtad.  Haun. 
Wad.  Diana  8.  2.  In  douatione  remu- 
neratoria  (v.  gr.  pro  beneficiis  alias  non 
debitis,  et  aliquo  modo  aequivalenti- 
bus)  quia  potius  est  remuneratio  quam 
donatio.  Remuneratoria  autem  cense- 
tur  'I ,  si  donator  in  ipsa  donatione  ex- 
presse  meminerit  meritorum;  vel  2.  si 
de  meritis  constet;  3.  in  dubio.  Diana^ 
ex  Barb.  etc. 

739.  »  4.  Si  quis  '^role  carens,  ma- 
gnam  partem  bonorum  donaverit,  et 

(1)  C.  17.  d.  12.  (2)  De  conir.  c.  4.  punct.  !i. 
n.  107.  (5)  P.  8.  i.  6.  r.  S7.  (4)  Loc.  c.  r.  S8. 
(S)  R.  S8.  (6)  Loc.  c.  r.  S4.  (7)  Loc.  c.  r.  S8. 
(3)  L.e.  r.S6.     (9)  L.c.r.  IIS.  116.117.119.120. 


DE  CONTRAGTIBUS  613 

postea  nascatur  proles;  quia  ex  iuris 
dispositione  inest  donationi  haec  tacita 
conditio,  nisi  nascantur  mihi  liberi.  Et 
quidem,  si  facta  sit  extraneo,  revocari 
potest  tota :  si  alicui  ascendentium,  ut 
patri  vel  avo,  vel  ecclesiae  aut  causis 
piis,  tantum  revocari  potest,  quantum 
necessarium  est  ut  filii  habeant  legiti- 
mam.  Quamquam  recte  notat  Less.,  ad 
aedificationem  expedire,  ut  quod  ec- 
clesiae  vel  monasterio  datura  est,  prae- 
latus  totum  restituat.  Porro  etsi  iura- 
verit  se  non  revocaturum  donationem, 
adhuc  potest,  liberis  natis,  revocare- 
quia  hoc  iuramentura  non  excludit  ta- 
citam  conditionem  dictam.  Excipe,  ni- 
si  expresse  etiam  hanc  conditionem  ex- 
cluserit:  tunc  enira  ipse  revocare  non 
posset:  possent  tamen  eius  liberi  post 
mortem  patris.  Bon.  Less.w.  An  autem 
haec  revocatio  locum  habeat  si  filii  na- 
scantur  illegitimiqui  postea  legitimen- 
tur. Vide  Diana  «.  Item,  an  in  donatio- 
ne  remuneratoria.Vide  eund.  Diana  <2 
qui  cum  Mol.  et  aliis  sex  negat  nisi  ex- 
cedat  causam  (Potest  tamen  donatarius 
retinere  rem,  donec  illa  a  donante  re- 
petatur,  Less.is  Pal.  Vill.  cum  Salra.i^). 

740.  »  5.Si  donatio  fuerit  inolficiosa, 
contra  officiura  paternae  pietatis,  ut  si 
pater  tantura  donet,  ut  filii  priventur 
sua  portione  legitima :  tunc  enim  post 
mortera  patris  possunt  filii  revocare. 
Nav.15  Less.isiicetdonatio  fuerit  iura- 
mento  confirmata.  Megal.  et  alii  5.  Dia- 
na  17.  imo  etiam  vivente  patre;  licet  e- 
nim  ante  mortem  patris  non  debeatur 
legitima  ut  tradenda,  debetur  tamen  ut 
conservanda.  Hinc  si  pater  bona  dissi- 
pet,  potest  a  filio  per  iudicera  cogi  ut 
servet  legitiraam,  ne  is  post  mortem  pa- 
tris  careat  alimentis.  Ita  probabiliter 
Dianais  ex  aliis  6.  contra  Less.  etc.  An 
autem  et  quando  donatio  rescindenda 
in  totum,  vide  Diana  i^.  » 

Notandum  quod  donatio  si  est  inof- 
ficiosa  tantum  re,  infirmatur  quoad  par- 
tem  in  qua  filii  fraudantur:  si  autem  re 
et  consilio,  scilic.  anirao  fraudandi  fi- 

(10)  C.  18.  d.  14.  (11)  Loc.  c.  r.  63.  et  64. 

(12)  Res.  6S.  (15)  L.  2.  c.  18.  n.  110. 

(14)  Loc.  c.  n.  HO.  (IS)  C.  26.         (16)  L.  c. 

(17)  P.  8.  t.  6;  r.  06.  (18)  L.  c       (19)  L.  c. 


6U 


LIB.  III.  TRACT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DEGAt. 


lios,  tuno  tota  infirmatur,  quando  fit 
extraneis;  quando  vero  fit  aliis  descen- 
dentibus  vel  piis  causis,  etiam  quoad 
partem  tantuminfirmatur.Less. '  Sal- 
mant.  2  cum  Vill.  et  Gom.  Diana  3  p, 
Conc.  *  Cabass.  5  ex  Bartolo  ^.  Notan- 
dum  autem  quod  donatarius  in  tali  ca- 
su  ante  sententiam  iudicis  nihil  tene- 
tur  restituere  filiis.  Ita  Salmant. '  cum 
Pal.  et  Vill.Deinde  notandum  cumLay- 
man  ^  Nav.  '  etc.  quod  parentes,  licet 
nequeant  donationibus  minuere  filio- 
rum  legitimas,  possunt  taraen  contra- 
ctibus  onerosis  et  donationibus  remu- 
neratoriis.  Imo  Card.  cum  Lop.  Rodr. 
Nav.  Vega  Cord.  apud  Croix  10  dicunt 
patrem  posse  insumere  sua  bona  in  0- 
pera  pia,  etiam  in  praeiudicium  legiti- 
mae  filiorum,  modo  illi  non  priventur 
alimentis  iure  naturae  debitis,  quia  ins 
civile  nequit  praeiudicare  causaepiae. 
Sedhuic  opinioni  contradicunt^iSanch, 
Gutt.idemque  sentiunt  Less.  Salmant. 
Diana  Conc.  et  alii,  ut  mox  supra  dixi- 
mus.  Utraque  sententia  videtur  proba- 
bilis. 

»  6.  Per  supervenientiam  liberorum, 
ut  probabilius  affirmat  Diana  <2  ex  aliis 
4.  contra  quosdam,  Si  tamen  pater  non 
revocaverit,  non  potest  a  filiis  postea 
natis  revocari,  nisi  pro  ratione  falci- 
diae,  sive  ex  testamento,  sive  ab  inte- 
stato  successerint  i^. 

DcBicM  IV.  Quid  sit  donatio  mortis  causa. 

Et  an  possit  revocari. 

Et  qaomodo  ct  quibus  competat. 

TH .  Qtumdo  donatio  causa  mortis  censeatur  re- 

vocata. 

742.  ^n  valeat  haec  donatio  in  absenteni. 

743.  Qui  possint  donare  causa  tnortis. 

741.  «  Resp.  1.  Donatio  mortis  cau- 
sa,  qua  quis  sic  donat,  ut  velit  rem  es- 
se  alterius  primum  postsuam  mortem, 
ut  si  dicas,  do  tibi  hoc  post  mortem 
meam  vel  cum  moriar  vel  quia  timeo 
me  nunc  moriturum,  revocari  potest 
etiam  in  tribus  casibus  his  ( In  dubio 

(1)  L,  2.  c.  18.  dub.  14.  n.  112.  (2)  De  conlr'. 
c.  4.  puuct.  S.  S.  4.  n.  111.  (3)  P.  8.  tr.  6.  r.  66. 
(4)  T.  7.  p.  441,  u.  13.  (5)  L.  6.  c.  29.  n.  1. 

(6)  L.  1,  c.  de  inoir.  don.  ct  1.  Si  totas  a.  ac  1.  Si 
mater7.c.eod.tit.  (7)II>.  (8)L.3.tf.4.c.l2.n.  18. 
(9)  C.  26.  n.  59.  (10)  L.  3.  p.  2.  n.  812. 

(l!)Ibia.       (12)  P.  8.  tr.  6.  r.  78.       (13)  Ibid. 


donatio  est  censenda  inter  vivos  et  ir- 
revocabilis.  Lago  Prado  Sylv.  Vill.  ap. 
Salm.  ii): 

»  1 .  Si  donatorem  poeniteat,  sive  ex- 
presse  sive  implicite,  ut  si  rem  illam 
donet  alteri,  Less.  '5. 

»  2.  Si  dedit  intuitu  alicuius  instan- 
tis  periculi,  ex  quo  metuit  mortem,  hoc 
ipso  quo  periculum  evasit,  censetur  ta- 
cite  revocata  donatio;  ut  si  quis  det  in 
gravimorboveIinstantepraeIio.Bon.<6. 

»  3.  Si  donatarius  moriatur  ante  do- 
natorem,  ipso^iure  revocata  est:  ut  et- 
iam  accidit  in  testamentis  et  legatis. 
Secus  est  in  promissione  et  donatione 
inter  vivos,  quae  transit  ad  haeredes. 
Quod  si  donator  promiserit  se  non  re- 
vocaturum,  transit  in  donationem  in- 
ter  vivos.  V.  Less."  Mol.  i»  Az.<9Bon.20. 

742.  «  Resp.  2.  Haec  douatio  fieri  de- 
bet  in  praesentem.  Dian.2«et  alii  5.  Nec 
valet  in  absentem  sine  nuntio  ad  hoc 
destinato  vel  epistola;  licet  valeat  ut 
fideicommissum,  si  fuerint  adhibiti  te- 
stes.Diana  etc.22.VaIet  autem  probabi- 
liter,  etsi  donatarius  praesens  tacuerit. 

743.  «  Respondeo  3.  Donare  mortis 
causa  possunt  omnes,  et  soli,  qui  pos- 
sunt  testari,  excepto  filiofamilias,  qui 
licet  testamentum  condere  nullo  modo 
possit,  cum  hoc  sit  iuris  publici,  dona- 
re  tamen  mortis  causa,  cum  id  sit  iu- 
ris  privati,  potest,  si  adsit  patris  con- 
sensus  expressus:  imo  siue  hoc  donare 
eum  posse,  non  tantum  de  castrensi- 
bus  sed  etiam  de  adventitiis  probabile 
censet  Diana^s  (Si  ni  mirum  filius  ex  con- 
cessione  patris  habeat  de  istis  usum- 
fructum  et  administrationem,  ut  Sal- 
mant.2«  cum  Pal.  intelligunt).  Hinc  do- 
nare  sic  possunt  minores^O.  annis,  et- 
iam  sine  consensu  sui  curatoris.  Diana^s 
ex  Mol.  et  aliis.  Non  autem  usurarius, 
nisi  prius  usuris  satisfecerit  vel  cau- 
tionem  praestiterit ;  potest  tamen  ad 
causas  pias,  Diana^e  ex  Fagund.  et  allis 

(14)  De  conlr,  c.  4.  puncl.  8.  §.  S.  n.  115. 
(13)  Loc,  c.  (16)  Disp.  3.  q.  13.  p.  ult.  n.20. 

(17)  C.  18.  d.  14.  n.  119.  (18)  D,  286.  et  288. 
(19)  L.  11.  c.  11.  (j.  4.  (20)  Loc.  c. 

(21)L.  cit.r.66.    (22)L.c.    (23)  L.  cit.r.G8.el6a 
(24)  De  contr.  c.  4.  puuct.  6.  §.  o.  n.  116. 
(23)  L.  cit.  r.  71.  (26)  Il-id.  r.  73. 


CAr.  III.  DUB.  V 

6.  Nec  surdus  et  mutus  a  natura,  secus 
si  a  casu  supervenieDte  (vel  si  surdus 
sit  aut  mutus  tantum),  licet  donare  in- 
ter  vivos  possit,  secundum  quosdam 
Azor.  Diana  '. 

BcBiDM  V.  Quid  sit  commodatum,  precarium 
et  depositum. 
744.  Quid  sit  commodatum. 
743.  Quid  precarium.  Et  quando  eesset  preca- 
rium. 

746.  Quid  depositum. 

747.  Fide  casus  de  commodatario. 

748.  Fide  de  depositario.  Quomodo  veeeti  rfc- 
positarius  utens  re  deposita ;  et  quid  lenea- 
tur  restituere. 

749.  An  isti  teneantur  ex  culpa  tantum  iuridica, 

750.  Ad  quid  tenentur  artifices,  qmbu.s  res  tra- 
ditur. 

75-1.  An  in  dubio  praesumatur  culpa. 

752.  Quis  teneatur  salvare  rem  alienam  potius 
quam  suam.  Vide  alia  ibid. 

753.  In  quibus  casibus  depositarius  possit  rem 


744.  «  Resp.  Commodatum  est  con- 
tractus  quo  res  aliqua  mobilis  vel  im- 
mobilis,  quoad  solum  usum  gratuito 
conceditur,  idque  ad  aliquod  certum 
tempus  explicite  vel  implicite  determi- 
natum:  explicite,  ut  si  dicas,  commodo 
tibi  hunc  librum  vel  domum  ad  unum 
mensem;  implicite,  ut  si  dicas,  com- 
modo  tibi  librum,  ut  eum  describas, 
quia  tunc  implicite  tantum  temporis 
determinatur,  quantum  necessarium 
est  ad  commode  describendum. 

745.  »  Precarium  est,  quo  concedi- 
tur  petenti  res  utenda,  non  ad  certum 
tempus ,  in  quo  diflFert  a  commodato , 
sed  donec  concedens  repetat,  sive  ex- 
presse  sive  tacite ,  ut  si  det  alteri  aut 
vendat.  Laym.  2. » 

Precarium  cessat  per  mortem  acci- 
pientis,  non  autem  per  mortem  dantis, 
si  ab  haeredibus  non  revocetur  3.  Vide 
Viva  ^. 

746.  a  Depositum  est,  quo  aliquid  tra- 
ditur  custodiendum,  ut  integrum  red- 
datur.  Et  communiter  est  res  mobilis 
vel  se  movens,  ut  vestis,  equus,  etc. 

Unde  circa  haec  resolvuntur: 

747.  »4.  Commodator  nonpotestre- 
petereabsque  iniustitia  ante  defiDitum 
tempus.  Laym.5, 

(1)  P.  S.  t.  6.  1.  12.  (2)  li.  3.  t.  4.  e  14. 

(u)  L.  Cum  precarium,  iT.  de  praec. 
(4)  De  contr.  q.9.a.  2.  u.9.    (S)  L.  3.  t.  4.  c.  14. 
(6)  C.  27.  d.  S.       (7)  Loc.  c.      (8)  Ibid.  o.  1, 


DE  CONTRAGTIBUS  615 

»  2.  Quodsitaraen  comraodanti  da- 
mnum  impendeat,  potest  repetere,  li- 
cet  simile  damnum  impenderet  coni- 
modatario  ex  rei  ante  tempus  repeti- 
tione,  ut  habet  Less.  ^  quia,  ut  ait  Na- 
varr.,  in  commodatione  intelligitur  ta- 
cita  haec  conditio,  nisi  interea  conti- 
gerit  rem  esse  necessariam  commodan- 
ti,  Laym.  '.  » 

Nota  cum  Viva^  quod  in  re  commo- 
data  expensae  ordinariae  debent  fieri  a 
commodatario,  ut  alere  equum,  etc. 
expensae  autem  extraordinariae  a  com- 
modante  ^. 

748. «  3.  Si  depositarius  bona  fide  e- 
xistimet  depositori  non  displiciturum, 
si  re  deposita  utatur,  licebit  uti,  alias 
non.  Less.  ^o. 

»  4.  Si  depositum  sit  res usu  consum- 
ptibilis,  ut  triticum,  vinum ,  pecunia  , 
quae  exponendo  absumitur,  eaque  tra- 
dita  sit  certo  numero,  pondere  et  men- 
sura,  non  videtur  depositarius  peccare 
saltem  graviter  iis  utens ;  si  certus  sit 
se  tantumdem  eiusdem  bonitatis  habi- 
turum  quando  repetetur,  Less.*'.  Se- 
cus,  si  pecuuia  tradita  fuerit  sacculo 
vel  arca  inclusa  vel  munita  sigillo. 
Sylv.  Azor.  Less.  Bon.  Vide  Truil.i2.» 

Ita  etiam  Viva'3  cum  Mol.t*.  Deinde 
notandum  quod  depositarius  utens  ma- 
la  fide  re  deposita  tenetur  restituere 
valorem  usus;  at  si  ea  utatur  bona  fide 
tenetur  in  quo  factus  est  ditior,  quan- 
do  intelliget  id  domino  displicuisse.  Ita 
Viva  15  cumHurt.  Quando  autem  domi- 
nus  concesserit  usum  rei  consumptibi- 
lis  et  saltem  tacite,  tunc  depositum 
transit  in  mutuum ,  ex  communi  cum 
Less.  Mol.  etc.  is  contra  flurt.  Saltem 
quando  depositarius  re  actualiter  uti- 
tur  ex  consensu  domini. 

749.  «  Verum  si  is  cui  res  commodata, 
locata,  deposita,  aut  pignorata  est,  ne- 
gligenter  custodiat,  ita  ut  pereat,  ne- 
gligentia  autem  nou  sit  theologica  cul- 
pa  mortalis,  probabile  est  quod  dixi  ex 
Soto  Sa  non  teneri  ad  restitutionem  in 
conscientia  (Ut  etiam  tenent  Salm,  i' 

(9)  Ex  1.  iu  rebus  ff.de  comraod.      (10)  L.  c.  d.  2. 
(11)  Loc.  c.       (12)  C.  2S.  d.  1.       (13)  L.  c.  n.  4. 
(14)  Vers.  Notal.         (IS)  N.  5.         (16)  Ibid. 
(17)  Dc  restil.  c.  i.  punct.  2.  §.  4.  n.  32. 


616 


LIB.  III.  TilACT.  V.  Dli  VII.  PRAEC.  DEGAL. 


-jum  Lugo  Led.  Ronc.  Cabass.  *  etc.  V. 
iicta  n.  554.).  Alii  tamen  aliter  sen- 
tiunt ,  nimirum  teneri  restituere ,  qui 
iuridicam  culpam  in  custodiendo  con- 
traxerit ,  si  ea  fuerit  lata ;  et  subinde 
si  levis  tantum,  imo  et  aliquando  si  sit 
levissima,  nimirum  quando  depositio 
facta  est  in  commodum  utriusque ,  et 
si  pretium  pro  custodia  accipiat.  Vide 
Less.  2  Laym.  3  qui  docet  depositarium 
tantum  teneri  de  dolo  vel  culpa  crassa 
quae  dolo  aequiparetur. 

»  Dicitur  autem  iuridica  culpa  lata 
se\i  crassa ,  cum  quis  facit  aut  omittit 
quod  ut  plurimum  non  facerent  vel  o- 
mitterent  in  ea  rehomines  suae  profes- 
sionis,  ut  v.  gr.  si  quisrem  apud  se  de- 
positam  relinqniit  in  loco  publico ,  etsi 
iDadvertenter.Levisautemdicitur,cum 
quis  facit  vel  omittit  quod  facerent  vel 
omitterent  homines  suae  professionis 
dihgentes,  ut  si  quis  depositum  relin- 
quit  in  suo  cubiculo ,  sed  negligit  o- 
stium  claudere.  Levissima  dicitur,  cura 
facit  vel  omittit  quod  non  facerent  ho- 
mines  diUgentissimi ;  ut  si  quis  ostium 
quidem  obserarit,  sed  neglexerit  ten- 
tare  manu  an  esset  bene  clausum. 

750.  »5.  Sartores,  molitores  et  caeteri 
artifices ,  quibus  res  traditur  polienda 
vel  immutanda ;  item  nautae ,  caupo- 
nes,  apud  quos  res  deponuntur,  tenen- 
tur  ex  levi  culpa,  quia  depositio  fit  et- 
iamin  eommodum  ipsorum;  imoSylv.'' 
vult  eos  teneri  ex  levissima,  ex  l.  \.'ff. 
Depositi,  idque  cautum  esse  ad  vitan- 
das  eorum  fraudes.  Quod  etiam  Less. 
et  TruU.  &  putant  esse  probabile  in  u- 
troque  foro ,  si  quis  eis  rem  expresse 
tradideritcustodiendam:  si  autem  ipsis 
tantum  videntibus  deposuerit,  ut  v.  g. 
in  diversorio,  navi  etc,  ne  ex  lata  qui- 
dem  teneri.  Vide  Bon.  TruU.  Diana  6, 

751.  »  6.  Si  depositarius  (idem  est 
de  commodatario)  dubitet  an  deposi- 
tum  sua  culpa  perierit,  non  tenetur  in 
conscientia  ad  restitutionem ,  Sanch,  ' 
quia  in  dubio  non  praesumitur  deii- 
ctumS.  Vide  Diana^.  In  forotamen  ex- 

(l)L.6.c.9.n.2.  (2)C.7.a.8.  (5)Tr.4.  c.2S. 
(^)  V.  Naula.  (S)  C.  23.  a.  1.  (6)  P.  I.  t.  8.r.  74. 
•J)  De  matr.  1.  2.  d.  41.  n.  I^.  (8)  Ex  l.Merit», 
U.  pro  iocio.  (9)  P.  2.  t.  9.  r.  49. 


terno,  si  res  depositarii  manserint  in- 
columes,  praesumitur  de  dolo,  nisi  de- 
positarius  probetdepositumcasu  periis- 
se,  et  non  potuisse  simul  cum  rebus 
suis  (imminente  v.  gr.  incendio)  ser- 
vari :  tunc  enim  non  teneretur ,  quia 
praesumptio  doU  cessaret.  Vide  Pal.io 
TruU.  ".  » 

752.  Hic  pro  regula  generaU  distin- 
guitur  cum  Viva  12.  Quando  res  perit 
in  incendio,  naufragio  etc,  si  contra- 
ctus  sit  in  favorem  dantis ,  et  res  est 
minoris  vel  aequaUs  valoris  quam  res 
tua ,  tunc  poteris  rem  tuam  praeferre 
et  salvare :  at  si  res  aUerius  sit  longe 
pretiosior ,  eo  casu  potes  petere  com- 
pensationem  pro  re  tua  deperdita.  Si 
vero  contractus  fuit  in  commodum  tui, 
tunc  teneris  rem  domini  praeferre  nec 
potes  petere  compensationem.  Less.  '^ 
et  Vivai^  cum  communi. 

a  7.  Si  domino  repetenti  depositum 
remiserit  per  hominem  qui  fideUs  ha- 
bebatur,  isque  sibi  retinuerit  vel  per- 
didit,  domino  periisse  dicit  MoL  citatus 
ab  Escob.  Vide  TruU.  is. 

»  8.  Deponensrem  usu  non  consum- 
ptibilem  potest  a  depositario  pro  eius 
usu  aUquid  accipere;  quia  is  est  pre- 
tio  aestimabiUs  (Ucet  eo  casu  non  de- 
positi ,  sed  locati  et  conducti  contra- 
ctus  sit  dicendus).  Secus  si  sit  usu 
consumptibiUs :  tunc  enim  depositum, 
eo  ipso  quod  depositarius  incipit  eo 
uti,  induit  naturam  mutui,  ex  quo  ( se- 
clusa  ratione  lucri  cessantis  etc)  nihil 
Ucet  accipere,  ut  vide  dub.  seq.  et  Bo- 
nac  16  TruU.  ".  » 

753.  Notandum  hic  quod  deposita- 
rius  in  quatuor  casibus  potest  deposi- 
tum  domino  denegare:  \.  Si  per  sen- 
tentiam  sint  addicta  omnia  boiia  depo- 
sitoris.  2.  Si  coraprehendat  certo  rem 
esse  faratam.  3.  Si  habeat  ipse  certara 
causam  compensationis.  4.  Si  pruden- 
ter  certo  timeat  illum  abusurum  re  de- 
posita  contra  iustitiam,  puta  gladio  ad 
occidendum;  quia  tunc  peccaret  gla- 
dium  reddendo,  contra  caritatem,  ut 

(10)  T.  1.  de  ceiis.  d.  3.  p.  4.  (II)  C.  2.i.  d.  1. 
(12)  Ibid.  n.  2.  (13)  N.  27. 

(14)  Q.  9.  a.  2.  n.  2.  (lo)  Loc.  c.     ' 

(16)  D.  3.  II.  13.  pag.  5.         (17)  Loc.  c. 


CAP.  Ili.  DUB.  VI 

Viva  <.  Immo  Lessius  2  Salm.  et  Viva  3 
ac  Tamb.  contra  Molin.  putant  verius 
quod  peccaret  etiam  contra  iustitiam : 
quia  valde  proxime  cooperaretur  ad 
homicidium.  Vide  dicta  n.  697.  Dixi 
tamen  cerio  timeat;  nam  in  dubio  vel 
pari  probabilitate  de  damno,  gladius 
restitui  debet,  nisi  dominus  sit  furio- 
sus,  ita  ait  Viva  *.  Sed  illi  pari  proba- 
bilitati  non  acquiesco;  nam  proximus 
etiam  possidet  ius  ne  laedatur  in  vita, 
unde  videtur  potius  praecavendum  ma- 
lum  eius  quod  est  maius. 

Dubium  est  an  idem  currat  si  domi- 
nus  abusurus  sit  re  non  contra  iusti- 
tiam,  sed  contra  alias  virtutes.  Negant 
Sanch.  et  Bon.  5.  Sed  adhuc  peccare 
reddentem  contra  caritatem  verius  di- 
cit  Less.  6  cum  s.  Thom.',  cuius  verba 
retulimus  n.  697.,  nisi  non  reddendo 
grave  timeat  incommodum. 

DuBiuu  VI.  Quid  slt  mutanm. 

754.  Quomodo  tnutuum  distinguatur  a  permu- 

tatione,  pignorey  etc. 
753.  Quando  restitui  debet  mutuum ,  si  non  est 

■praefixus  terminus. 

756.  An  repeti  possit  mutuum  datum  ecclesiae, 
universitati,  vel  minori. 

757.  Quid  si  detur  filiofamilias. 

754.  «  Resp.  Est  contractus  quo  rei 
alicuius  numero,  pondere  vel  mensura 
constantisdominium  a  mutuante  in  mu- 
tuatarium  transfertur,  cum  obligatione 
restituendi  eamdem  vel  similem  specie 
etbonitate.  Proprie  autem  mutuum  fere 
est  in  rebus  usu  consumptibilibus,  inter 
quas  etiam  est  pecunia:  quae  licet  non 
absumatur  nec  pereat  in  se,  perit  ta- 
men  exponenti.  Distinguitur  a  permu- 
tatione,  quod  in  ea  reddatur  res  alte- 
rius  speciei ;  item  a  pignore,  hypothe- 
ca,  deposito,  commodato  etlocato,  quod 
dominium  in  iis  non  transferatur,  sed 
usus  tantum.  Bon.  8. 

Unde  resolves: 

»  1 .  Mutuans  ebligatur  monere  de  vi- 
tio  rei,  alioqui  ad  damnum  tenetur  iu 
conscientia. 

»  2.1tem  non  repetere  rem  ante  tem- 
pus,  nisi  ipse  sit  in  pari  necessitate. 

(1)  De  jest.  q.  4.  a.  S,  n.  1.  (2)  h.  2.  c.  16.  d.  4. 
(3)  N.  2,  (4)  Ibid.  (S)  Q.  ult.  p.  1.  (6)  L.  c. 
(7)  2.  2.  q.  62.  a.  8.  adl.  (8)  Disp.  3.  q.  3.  p.  i. 
(.9)  L.  3.  sccl.  S.  tr.  8.  c,  IS.  u.  2.     (lO)  DecouU-. 


DE  GOiNTRACTIBUS  617 

755.  Si  non  est  praefixus  terminus 
ad  restitutionem  debes  mutuum  red- 
dere  quando  a  mutuante  interpellaris: 
intellige  post  aliquod  tempus  compe- 
tens  arbitrio  prudentum;  nam  alias  mu- 
tuum  potius  tibi  obesset.  quam  prodes- 
set.  At  teneris  reddere  etiam  non  pe- 
titus,  si  non  petatur  ob  oblivionem,  re- 
verentiam  aut  distantiam:  mutuans  ve- 
ro  non  petens,  cum  facile  possit,  cen- 
setur  indulgere  dilationi.  Ita  Layaa.  * 
Pal.  Rebell.  cum  Salm.  «>. 

»  3.  (tem  praestare  casum  fortuitum 
mutuatarius  tenetur,  cum  penes  hunc 
rei  dominium  sit,  et  rem  eadem  quan- 
titate  etqualitate  reddere  suotempore. 

»  4.  In  vero  mutuo  lucrum  aliquod 
accipere  non  licet,  quia  est  usura,  de 
quo  dub.  seq. 

756.  Sed  hic  notandum  1 .  quod  mu- 
tuum  praestitum  ecclesiae  causae  piae 
aut  universitati  non  potest  repeti,  nisi 
probetur  in  utilitatem  illius  conversum 
fuisse*!.  Et  idem  dicitur  de  mutuo  dato 
minori,  qui  alias  non  tenetur,  etiam  ma- 
iorfactus,  restituereji^.  Si  tamenprae- 
latus  cum  consensu  capituli  ( et  idem 
dicitur  de  gubernatore  cum  consensu 
officialium)  recipiat  mutuum  nomine 
ecclesiae,  ipsa  semper  tenetur  solvere; 
dum  praelati  cum  capitulo  recte  alie- 
nare  possunt  res  mobilesecelesiae.  Les- 
sius  13  Salm.1'5  cum  Laym.  Mol.  et  Pal. 

757.  Notandum  pariter  2.  quod  mu- 
tuum  datum  filiisfam.  ut  sic  putatis.  et 
carentibus  bonis  castrensibus,  sine  sal- 
tem  tacito  conseasu  parentum,  neque 
abillis  postea  restituendum  est,  saltem 
in  foro  externo  *&.  Quo  privilegio  filii 
uti  possunt,  etsi  ei  renuntient.  Less.is 
Salm.i7cumPaI.Dic.et  Bon.  Excipitur 
1 .  Si  muluum  sit  in  aliis  rebus,  quam 
in  pecunia,  de  qua  lex  loquitur.  Exci- 
pitur  2.  Si  filius  iuravit  solvere;  quam- 
vispost  solutionem  habeat  actionem  ad 
repetendum:  immo  potest  relaxationein 
iuramenti  sibi  procurare,  Salmant.  is 
cum  cit,  dd.  Excipitur  3.  Si  mutuum 

C.  3.  punct.  l.n.  4.  (li)  L.  Civilas,  ff.  Si  ceilum 
petalur.  (12)  L.  3.  cod.  Quaudo  ex  lacto  luloris, 
(13)  L.  2.  c.  20.  n.  13.  (14)  Ibid.  u.  6. 

(15)  Ex  senatuscons.  MaceJ,  1.  14.  ff.  tit.  6,  leg.  1. 

(16)  C.  20.  u.  8,     (17)  Ib.  n,  7,     (18)  Ib.  u.  8. 


618  LIB.   IH.  TnA.CT.  V.  DE 

datum  sit,  sciente  et  non  contradicente  , 
patre,  aut  si  conversum  sit  in  utilita- 
tem  patris  aut  filiorum  iu  rebus,  quas 
pater  eis  praebere  tenebatur :  item  si 
res  mutuata  adhuc  extet;  vel  si  pater 
solitus  fuerit  solvere  debita  filiorum; 
ita  Salm.  *. 

Dubium  est  an  filiifamilias  in  primo 
casu  posito  liberi  sint  a  restitutione  mu- 
tui,  non  solum  in  foro  externo  sed  et- 
iam  interno.  Negant  Bon.  Dic.  Covarr. 
et  Rebell.  apud  Salm.  2,  quia  ius  civile 
non  tollit  obligationem  naturalem.  At 
satis  probabilius  aflfirmant  Lessius  3  et 
Sanch.  Laym.  Pal.  etc.  cum  Salm.  ■* , 
quia  lex  bene  potest  cum  iusta  causa 
naturalem  obligationem  auferre,  et  sic 
fecisse  iudicatur  in  hoc  casu  ad  provi- 
dendum  damno  parentum,  et  nequi- 
tiam  foeneratorum  avertendam:  non  vi- 
detur  autem  posse  negari  quod  potestas 
suprema  humana,  ob  altum  dominium 
quod  habet,  bene  potest  propter  bo- 
num  commune  transferre  dominium  re- 
rum  ab  uno  in  alterum,  ut  patet  in  le- 
ge  praescriptionis.  Vide  dicta  n.  517. 

DnBicu  VII.  Quid  sit  usura. 

758.  Quando  committatur  usura. 

739.  An  usura  sit  mala  de  iure  naturae. 

760.  Anmutuans possitaliquid  exigere,sioblige- 

tur  solutionem  expectare  perlongumtempus. 
7(H.  De  usura  mentali.  Quaer.  \.  Quando  ex 

ea  oriatur  obligatio  restilutionis.  Quaer.  2. 

Utrum  mutuans  possit  retinere  id  de  quo 

dubitatur^  an  gratis  sit  datum. 

762.  An  liceat  dare  mutuum  ob  spem  lucri. 

763.  An  mutuans  possit  retinere  quod  mutua- 
tarius  dedit  ex  timore,  ne  alia  mutuatio  ei 
negelur  in  futurum. 

764.  2n  obligatio  antidoralis  possit  in  paclum 
deduci. 

763.  Anpossit  exigi  aliquid  ob  periculum  sorlis. 
Quid  de  montibus  pietatis. 

766.  An  liceat  pactum  poenae  conventionalis. 

767.  An  dicta  poena  debeatur  ante  sententiam. 

768.  An  et  quando  possit  aliquid  exigi  ob  da- 
mnum  emergens,  rel  ob  lucrum  cessans. 

769.  Quot  conditiones  requirantur  ad  hoc  in- 
teresse  exigendum.  An  in  contractu  oporteat 
monere  mutuatarium  de  damno  emergenti., 
vel  alio  iusto  titulo.  An  possit  mutuans  tale 
interesse  exigere,  si  ipse  se  offerat  ad  mu- 
tuandum. 

770.  An  liceat  mutuanli  pacisci  ab  inilio  de 
certa  pecunia  solvenda  pro  damno,  vel  lucro 
incerlo. 

771.  Anpossis  exigere  lucrum  cessans,si  aliam 
substituas  pecuniam  ad  negotium  non  desti- 
natam. 

(1)  L.  c.  n.  9.    C2^  N.  10.    {5)  Dict.  c.  20.  u.  8. 


VII.  PRAEC.  DECAL. 

772.  Quid  si  dicas :  Negoliarer,  nisi  essc7il  mu 
tuum  petentes. 

773.  Quid  si  aderat  iu^tus  titulus  aliquid  exl- 
gendi,  sed  mutuans  bona  fide  inierit  contra' 
ctum  usurarium. 

774.  Quae  pacta  liceant  in  mutuatione. 

773.  An  sit  illicitum  pactum  legis  commissorlae. 

776.  An  fructus  pignoris  debeant  restitui.  Quid 
si  pignu^  datum  sit  pro  dote. 

777.  An  teneat  yactum,  ut  reddatur  aliquid  de- 
bitum,  sed  non  ex  iustltia.  An  ut  desistatur 
ab  iniuria. 

778.  An  valeat  pactum ,  ut  iniuria  condonetur, 

779.  An  pactum,  ut  conferaiur  offkium. 

780.  An  pactum,  ut  praestentur  debita  ex  gra- 
titudine. 

781.  An  pactum  remutuandi. 

782.  Anpactum,  ut  res  in  eadem  specie  reddatur. 

783.  An  usurarius  acquirat  dominium  lucri  u- 
surarii. 

784.  Quid  de  fructibus  rei  consumptibilis. 

785.  Ad  quid  teneatur  praebens  consilium,  aut 
dans  pecuniam  pro  mutuo  usurario. 

786.  An  peccet  deponens  pecuniam  apud  ubu- 
surum  ud  usuras. 

787.  An  principes  etc.,  cooperanles,  ut  solvan- 
tur  usurae,  teneantur  ad  restitutionem. 

788.  An  liceat  creditori  mutmntis  exigere  u- 
suras. 

789.  An  peccent  famuli  cooperantes  dominis  u- 
surariis. 

790.  Quomodo  haeredes  usurarii  teneantur  ad 
restitutionem.  An  liceat  petere  mutuum  ab 
usurario.  Remissive  ad  1.  2.  n.  47.  v.  Secunda 
et  n.  77.  v.  4.  Licitum. 

791.  Vide  alios  casus  apud  Busemb. 

792.  Quae  obligatio  et  poena  usurariorum. 

758.  «  Resp.  Est  lucrum  immediate 
proveniens  ex  mutuo:  ita  ut  mutuans 
supra  sortem,  id  est  summam  capita- 
lem,  lucretur  aliquid  quod  sit  pecunia 
aestimabile,  ita  ut  lucrum  tale  praeci- 
se  intendatur  ratione  mutui.  Quod  pla- 
ne  iniquum  est  et  grave  peccatum  con- 
tra  ius  humanum  et  divinum;  cum  mu- 
tuans  acquirat  lucrum  ex  re  iam  non 
amplius  sua :  quia  res  mutuata  iam 
transiit  in  dominium  mutuatarii,ut  pa- 
tetexdefinitione.EtreguIageneralisest: 
Omne  pactum  vel  gravamen,  sive  onus 
additum  mutuo  praeter  id  quod  ei  pro- 
prium  et  intrinsecum  est,  reddit  con- 
tractum  usurarium,  Bon.  5  Lugo  etc.  » 

759.  Certum  est,  quod  usura  etiam 
de  iure  naturali  est  illicita,  nec  per  u-' 
sum  rei  mutuatae  potest  aliquid  ultra 
sortem  exigi,  ut  communiter  dicunt 
theologi  et  iuristae  cum  s.Thom.^.Ra- 
tio  est  quia,  ut  docet  s.  Th.  ',  licet  in 

(4)  Cit.  p..  10.      (S)  D.  S.  q.  5.  p.  5,     (6)  2.  2.  q. 
78.  a.  1.  ex  c.  Super  cod.  de  usur.  (7)  L.  c. 


CAP.  III.  DUB.  V3I 

re  quae  usu  non  consuinitur,  prout  in 
domo,  eqpio,  possit  usus  a  re  distingui: 
in  re  tamen  usu  consumptibili,  ut  vi- 
no,  tritico,  pecunia,  non  adest  usus  rei 
distinctus  a  dominio,  cum  usus  rei  sit 
ipsa  rei  consumptio,  et  ideo  in  mutuo 

(1)  Cod.  civ.  Galiiae,  art.  1907.  liberam  in  mu- 
tuo  permiserat  usurae  stipulatioaem  quam  lez  spe- 
cialis,  die  3.  sept.  1807.,  aliquatenus  restrinsit, 
probibeos  ne  lucrum  ex  mutuo  ultra  quinque  pro 
centum  in  re  civili  et  ses  in  commercio  percipere- 
tur.  lam  de  hoc  titulo  legis  civilis  gravissimae  inter 
theologos  ortae  sunt  controversiae,  in  quas  recentis- 
sime  plures,  boc  loco  referendae,  sedis  apostolicae 
decisiones  prodierunt.  Doctriuam  quidem  ecclesiae 
et  speciatim  Benedicti  xit.  circa  materiam  usurae 
immutatam  relinquunt,  ast  utique  supponentes  ali- 
quem  titulum  mutuo  extrinsecum,  non  inquietandos 
csse  declarant,  qui  praeter  sortem  vi  solius  legis  ci- 
vilis  lucrum  quinque  pro  centum  percipiunt,  quo- 
usque  sancta  sedes  definitivam  sententiam  emiserit, 
cui  parati  sint  se  subiicere.  Tres  adducere  libet  de- 
cisiones,  quarum  prima  ad  instantiam  illustrissimi 
domini  Gousset,  archiepiscopiKhemensis,  duae  vero 
subsequentes  ad  instantiam  domini  Denavit,  profess. 
in  semin.  Lugdun.  obtentae  fuere. 

I.  Ad  sacram  poenitentiariam  txponit  orator. 

1.  An  coufessarius  ille  possit  absolvi,  qui,  licet 
Senedicti  xir.  et  aliorum  summorum  pontiiicum  de 
usura  deiinitiones  noverit,  docet  ex  mutuo  divitibus 
aut  negotiatoribus  praestito  percipi  posse,  praeter 
sortem,  iucrum  quinque  pro  centum,  etiam  ab  iis 
qui  nullum  omnino  alium,  praeterquam  legem  civi- 
lem,  titulum  habent  mutuo  extrinsecum. 

2.  Au  peccetconfessarius  qui  dimittit  io  bonafide 
poenitentem  qui  ex  mutuo  exigit  lucrum  lege  ci- 
vili  stattttum,  absque  extrinseco  lucri  cessantis,  aut 
damni  emergenlis,  aut  periculi  extraordinarii  titulo. 

Sacra  poeniteutiaria,  diligenter  matureque  per- 
pensis  propositis  dubiis,  respondit : 

u  Ad  primum:  Confessarium  de  quo  in  dubio,  non 
esse  inquietandum,  quousquu  sancta  sedes  definiti- 
vam  decisionem  emiserit,  cui  paratus  sit  se  subiice- 
re,  ideoque  nihi!  obstare  eius  absolutioni  in  sa- 
cramento  poenitentiae.  Ad  sccundum:  Provisum  iu 
praecedente,  dummodo  poenitentes  parati  sint  slare 
mandatis  sanctae  sedis. 

»  Datum  Komae  in  s.  poenitentiaria,  die  16.  se- 
plembris  1830. 

E.  Cabd.  De  Gbegohio  M.  P. 
F.  Fbicca,  S.  P.  Secretarius. » 

II.  Ad  Sacram  poenitentiariam  exponit  orator. 

«  Quando  s.  poenitentiariae  dubia  circa  materiam 
usurae  proponuntur,  semper  remittit  ad  doctrinam 
Benedicti  xiv.  quae  revera  sat  clara  et  perspicua  est 
pro  iis  qui  bona  fide  illam  perscrutari  volunt. 

»  Attamen  suatquidam  presbyteri  qui  contendunt 
licitum  esse  percipere  auctarium  quinque  pro  cen- 
tum,  isolum  vi  legis  principis,  absque  titulo  ullo  vel 
damniemergentis,vellucri  cessantis,  quia,  inquiuut, 
lex  principis  est  titulus  legitimus,  cum  transferat 
dominium  auctarii,  sicut  transfert  dominium  in  prae- 
Ecriptione,  et  sic  prorsus  annihilant  Isgem  divinam 
et  legem  ecclesiasticam  quae  prohibent  usHrai. 

»  Cum  res  ita  te  habeant,  orator  «xistitBaas  nullo 


DE  CONTftACTIBUS  619 

ex  sua  natura  transferturrei  dominium 
in  mutuatarium:  si  igitur  aliquid  exi- 
geretur  pro  usu  rei  consumptibilis,  in- 
iuste  quidem  exigetui;,  ait  s.  Thom.  et 
omnes,  quia  exigeretur  pro  re  quae  non 
extati.Quidamautem  neotericus  in  li- 

pacto  licitum  esse  recedere  a  doctrina  Benedicti  xir. 
denegat  absolutionem  sacramentalem  presbyteris  qui 
contendunt  iegem  principis  esse  titulum  sufficientem 
percipiendi  aliquid  ultra  sortem,  absque  titulo  vei 
lucri  cessantis,  vei  damni  emergentis.  Quare  orator 
humiliter  suppiicat  ut  sequentia  dubia  solvantur : 

»  1.  Utrum  possit  in  conscientia  denegare  ab»«>u- 
tionem  presbyteris  praefatis. 

»  2.  Utrum  debeat. 

Lugduni,  25.  maii  1830.  » 

u  Sacra  poenitentiaria,  diligenter  ac  mature  per- 
pensis  dubiis  propositis,  respondeudum  censuit  pre- 
sbyteros  de  quibus  agitur  non  esse  iuquietandos , 
quousque  sancta  sedes  definitivam  decisionem  emi- 
serit,  cui  parati  sint  se  subiicere,  ideoque  nihil  ob- 
stare  eorum  absolutioni  in  sacramento  poenitentiae. 

»  Datum  Romae  in  sacra  poeniteutiaria  die  16.  se- 
ptembris  1830. 

£.  Cabd.  De  Gbegobio  M.  P. 
F.  Fbicca,  S.  P.  Secretarius. » 

III.  Ad  saeram  poenit.  iterum  exponit  orator, 

«  £x  responso  sacrae  poenitentiariae  ad  oratorem 
infrascriptum  directo,  die  16.  septembris  1830.  ab- 
solvendi  sunt  presbyteri  qui  contendunt  legem  prin- 
cipis  esse  titulum  sulBcientem  et  legitimum  aliquid 
percipiendi  ultra  sortem  in  mutuo,  absque  aiio  ti- 
tulo  a  theologis  communiter  admisso,  donec  sancta 
sedes  definitivam  decisionem  emiserit  cui  parati  sint 
se  subiicere,  et  huic  responso  humiliter  et  libenter 
acquiesco. 

»  Attamen,  salvo  sacrae  poenitentiariae  responso 
praefato,  consultis  auctoribus  probatis,  et  attenta 
doetrina  omnium  fere  seminariorum  Galliae  ac  prae- 
sertim  eorum  quae  a  presbyteris  congregationis  san- 
Cti  Sulpitii  dirigunturj  sententia  quae  reiicit  titulum 
legis  civilis  tanquam  insufiicientem,  videtur  longe 
probabilior,  securior  et  sola  in  inaxi  tenenda,  donec 
sancta  sedes  definiverit. 

»  Quapropterfidelibus  qui  a  me  consilium  petunt 
utrum  possint  auctarium  percipere  ex  mutuo,  etqui 
nullum  habent  tltulum  a  theologis  communiter  ad- 
missum  praeter  titulum  legis  civilis,  respondeo  eos 
non  posse  praefatum  auctarium  exigere  et  denego  ab- 
solutionem  sacramentalem  si  exigant.  Pariter  denego 
absolutionem  iis  qui,  perceptis  huiuscemodi  usuris, 
id  est,  vi  solius  tituli  legis,  uoiunt  restituere. 

»  Quaeritur  i.  Utrum  durius  et  severius  me  ha- 
beam  erga  huiusmodi  fideles,  etc. 

»2.Quaeagendi  ratio  iupraxi  tenenda  erga  fideles, 
donec  sancta  sedes  definitivam  sententiam  emiserit. 
Lngduni,  21.  septembris  1831.  » 

Sacra  poeniteutiaria,  perpensis  dubiis  quae  ab  o< 
ratoie  proponuntur,  respoudet : 

«  Ad  primum :  afiirmative,  quandoquidem  ex  dato 
a  s.  poeuitentiaria  rcsponso  liquet,  fideles  huius- 
modi  qui  bona  fide  ita  se  gcruut  non  esse  inquie- 
tandos. 

»  A(!  sceuuiiuu :  Provisum  ia  prim«,  undc  orA' 


620  IIB.  m.  TRACT.  V.  DJi 

bro  recenter  edito  laboriose  conatus  est  , 
probare,,  pecuniam  de  se  non  esse  ste- 
rilem  et  infructiferam,  sicut  aliae  sunt 
res  usu  consumptibiles;  cum  ex  com- 
muni  commercio  hominum,  ut  asserit, 
quamplura  lucra  ex  pecunia  observe- 
mus  oriri.  Hinc  infert,  praecisis  iustis 
titulis  periculi,  damni  etc,  de  qtiibus 
infra  dicemus,  licite  posse  aliquid  exigi 
a  mutuo  pecuniae  ultra  sortem;  modo 
lucrum  sit  moderatum,  et  raodo  mu- 
tuatarius  sit  dives,  et  pecuniam  illam 
in  augendis  bonis  suis  impendat.  Sed 
merito  haec  nova  opinio  interdicta  est 
a  pontifice  Bened.  xiv.  in  epistola  en- 
cyclica  edita  ann.  4745.  quae  incipit: 
Vix  pervenit,  et  extensa  afferetur  in  fi- 
ne  operis.  Ratio  certa  est,  quia  lucrum 
quod  recipitur  ex  pecunia,  totum  ori- 
tur,  non  ex  ipsa  pecunia,  quae,  cum  o- 
mnino  sterilis  sit,  fructum  parere  haud 
potest,  sed  oritur  ex  mera  industria  ho- 
minum;  nec  pro  eo  quod  mea  pecunia 
alteri  proderit  ob  suam  industriam, 
possum  ego  ultra  sortem  aliquid  ab  eo 
exigere;  pariter  ac  si  vendo  rem  quae 
emptori  valde  utilis  erit  propter  indu- 
striam  suam,  non  possum  propter  hoc 
aliquid  recipere  ultra  iustum  rei  pre- 
tium.  Ratio  de  se  patet,  et  alia  decla- 
ratione  non  indiget.  Ad  illud  autem 
quod  apponitur,  iudaeis  Deum  permi- 
sisse  *  foenerari  ab  alienis,  respondet 
s.  Thom.  apud  Salm.  2,  quod  tunc  non 
permisit  Deus  usuras,  sed  concessit  hoc 

tor  priori  sacrae  poenitentiariae  responso,  sub  die 
16.  sept.  1830.  sese  coaformare  studeat. 

»  Datum  Romae,  iu  s.  poenitentiaria,  die  11.  no- 
vembris  1831. 

A.  F.  De  Reis,  S.  P.  Regens. 

F.  Fbicca  S.  P.  Secretarius.  » 

Hac  decisiones,  licet  sedes  pontificia  ipsis  quae- 
«tionem  agitatam  de  titnlo  ex  lege  principis  desumto 
accipieudi  lucrum  quinque  pro  ceutum,  baudqua- 
quam  voluerit  definire,  improbans  etiam  absolnte  do- 
cenles  in  sacris  conciouibns  licitum  esse  lucrum  ex 
mutuo  percipere  titulo  legis  civilis,  reticitis  coudi- 
tionibus  a  s.  cougregatione  apponi  solitis,  non  ta- 
meu  meram  tolerautiam,  scd  positivam  permissionem 
secum  ferre  diccn^ae  sunt,  ut  ipse  s.  Alphousus  iu 
hoc  suo  tractatu  de  mutuo  n.  7G^.  iu  simili  casu  de 
mutuatioue  chinensium  probat.  Quinimo  non  iuquie- 
taudi  sunt,  dencgata  absolutione  sacrameiilali  aut 
onere  restitutionis  imposito,  eliamsi  percipientes 
S.  0(0  dubia  aut  mala  lide  egerint,  dummodo  parali 
siut  stare  maudatis  sanclae  scdis.  liocce  lam  liqucl  1 


Vll.  PUAEC.  DECAli. 

modo  accipere  gentium  bona,  quaeDo* 
minus  iudaeis  largitus  est.  Lege  p.  Con- 
cina  qui  peculiari  volumine  hanc  fal- 
sam  opiniouem  fuse  et  perdocte  con- 
futavit. 

Hic  autem  notandae  tres  propos.  da- 
mnatae.  Prima  ab  Innoc.  xi.  n.  41 .  di- 
cebat:  Cum  numerata  pecunia  pretio- 
sior  sit  numeranda,  et  nullus  sit  qui  non 
maioris  faciat  pecuniam  praesentem^ 
quam  futuram,  potest  creditor  aliquid 
ultra  sortem  a  mutuatario  exigere^  et 
eo  titulo  ah  usura  excusari. 

Secunda  ab  eod.  Innoc.  n.  42.  Usura 
non  est^  dum  aliquid  ultra  sortem  exi- 
gitur,  tamquam  ex  benevolentia  et  gra- 
titudine  debitum^  sed  solum  si  exiga- 
tur  tamquam  ex  iustitia  debitum. 

Tertia  ab  Alexand.  vii.  n.  42.  Lici- 
tum  est  mutuanti  aliquid  ultra  sortem 
exigere^  si  se  obligat  ad  non  repetendam 
sortem  usque  ad  certum  tempus. 

760.  Sed  quaeritur  an  pro  obligatio- 
ne,  cui  se  submitteret  mutuans  non  i"e- 
petendi  mutuum,  nisi  post  multum  tem- 
pus,  possit  aliquid  ultra  sortem  exi- 
gere,  etiamsi  nuUum  incommodum  ex 
dilatione  ei  eveniat.  Adsunt  tres  sen- 
tentiae. 

Prima  sententia  communis  negat,  et 
hanc  tenent  Less.  3  Viva  *  Laym.  5  Lu- 
go6,  qui  vocant  contrariam  falsissi- 
mam  et  communiter  ab  aliis  reproba- 
tam.  Ratio,  quia  talis  obligatio  est  in- 
trinsece  annexa  mutuo,  quod  non  re- 

ex  recentiori  sedis  rom.  declaratione,  quam  quartam 
tribus  prioribusdecisionibus  bic  adder»  iuvat.  Quae- 
siverat  reverendiss.  d.  Galvauo,  episcopus  nicaeensis: 

><  Au  poeuileutes  qui  moderatum  lucrum,  solo  le- 
gis  titulo  ex  mutuo  dubia  vel  mala  fide  perceperuut, 
absolvi  sacramentaliter  possiut,  nuUo  imposito  re- 
stitutionis  onere,  dummodo  de  patrato  ob  dubiam  aut 
raalam  fidem  peccato  sincere  doleant  et  filiali  obe- 
dientia  parati  sint  stare  mandatis  sanctae  sedis.» 

Respousum  fuit  die  17.  ianuarii  1838.:  In  con- 
gregatione  generali  sanctae  romanae  et  universalis 
iuquisitionis  habita  iu  couveutu  sanctae  Mariae  su- 
pra  Minervara,  coram  eminentiss.  et  revereudiss.  dd. 
S.  R.  E.  cardiualibus  contra  haereticam  pravitatem 
generalibus  inquisitoribus  proposito  supradicto  du- 
bio,  iidem  eminentiss.  et  reverendiss.  dd.  dixeruut: 
Aflirmative,  dummodo  parati  siut  stare  mandatis  sau- 
ctae  sedis. 

Ang.  Akgenti,  S.  R.  Univors.  Inquisit.  notarius.» 
(1)  Deut.  28.  12.  (2)  C.  3.  n.  27. 

(3)  L.  2.  c.  20.  n.  127.  (4)  In  d.  prop.42.  n.  10. 
(o)  L.  5.  ir.  4.  c.  16.  n.  7.        (G)  D.  2b.  n.  17- 


CAP.  III.  DUB.  VII 

petatur  statim;  sicut  igitur  nou  potest 
aliquid  exigi  ex  eo,  quod  solutio  ex- 
pectetur  pro  aliquo  tempore,  Ita  nec 
pro  tanto  tempore;  alias,  dicunt,  fa- 
cile  tali  modo  multoties  usura  palliari 
posset,  illam  exigendo  non  pro  mutuo, 
sed  pro  obligatione  expectandi  solu- 
tionem.  Et  huic  videtur  favere  damna- 
tio  secundae  prop.  allatae. 

Secunda  sententia  dicit ,  quod  licet 
in  mutuo  sit  obligatio  expectandi  so- 
lutionem  per  aliquod  tempus ,  quando 
tamen  obligatio  est  de  non  repetendo 
nisi  post  multum  tempus ,  puta  per 
triennium,  tunc,  cum  illa  non  sit  in- 
trinseca  mutuo,  potest  aliquid  licite 
exigi.  Medina  *  Serra  Led.#pud  Salm.  2 
ibique  probabilem  putant  Trull.  Henr. 
ac  Bassaeus ,  atque  non  improbabilem 
putat  Sporer  3.  Et  haec  sententia  vere 
non  videtur  sua  probabilitate  carere ; 
si  enim  licite  aliquid  exigere  potest 
qui  obligatur  ad  mutuandum  infra  lon- 
gum  tempus,  ut  docent  dd.  communius 
cum  Mol.  apud  Viva  *,  cur  uon  potest 
qui  obligatur  non  repetere  suum  nisi 
post  diuturnum  tempus  ^  ?  Vide  mox 
infra  dicenda. 

Tertia  sententia  parum  huic  secun- 
dae  dissimilis,  quam  teneat  Salm.^cum 
Ban.  Prado  Arag.  et  Garam.  dicit  quod 
licet  adhaerendo  primae  sententiae, 
exigere  aliquid  praecise  pro  tempore 
sit  usura,  attamen  cum  sit  moraliter 
impossibile  quod  per  multum  tempus 
expectando  mutuans  non  patiatur  ali- 
quod  periculum,  damnum  vel  incom- 
modum,  aut  saltem  non  impediatur  ab 
exercendo  aliquem  actum  liberalitatis 
aut  alterius  decentis  operationis,  id- 
circo  potest  aliquid  ultra  sortem  reci- 
pere  et  pacisci. 

Sed  dices  \.  Obligatio  expectandi 
per  aliquod  tempus  inest  cuilibet  mu- 
tuo,  unde  sicut  in  mutuo  ad  15.  dies 
adest  obligatio  non  repetendi  intra  45. 
dies,  ita  et  in  mutuo  ad  tres  anuos  est 
obligatio  per  tres  annos  non  repetendi; 
quia  tuoc  obligatio  illa  expectandi  per 


(i)  De  rest.  q.  32.  §.  lude. 
(5)  De  7.  proec.  c.  4.  n.  71. 
(4)  lu  dict.  propos.  42.  n.  8. 


(2)  N.  2S, 


DE  CONTRACTIBUS  621 

tres  annos  est  intrinseca  tali  mutuo,  a- 
lias  mutuator  venderet  suam  commodi- 
tatem:  nectalisobligatioexpectandi  per 
tantum  tempus  dici  valet  pretio  aesti- 
mabilis,  cum  ipsa  non  procedat  exiusti- 
tia  sed  exeademliberalitateex  quapro- 
cedit  beneficium  mutuandi.  Sed  respon- 
deri  potest:  cuilibet  mutuo  est  quidem 
intrinsecaobligatio  expectandi  perali- 
quodtempusordinarium:  verumtamen 
mutuo  in  particulari,  cum  pacto  expe- 
ctandi  per  tempus  extraordinarium,  non 
estintrinseca,sedomninoextrinsecata- 
lis  obligatio;  etideoilla  nonprocedit  ex 
liberalitate,  sed  ex  iustitia,  ratione  pa- 
cti  quod  ex  iustitia  obligat  ad  expe- 
ctandum  pro  tanto  tempore.  Hinc  si 
mutuans  aliquid  accipiat  pro  tali  obli- 
gatione,  rite  accipit,  non  ratione  com- 
moditatis  qua  privatur  sed  ratione  o- 
neris  expactosibiimpositi,  quod  onus 
utique  est  pretio  aestimabile ,  ut  fa- 
tetur  ipse  Lugo  7  cum  aliis.  Dices  2. 
Obstat  tertia  propositio  proscripta  mox 
supra  relata ,  ex  qua  videtur  omnino 
vetitum  aliquid  exigi  pro  obligatione 
expectandi  usque  ad  certum  tempus. 
Sed  respondetur :  Dicta  propositio  me- 
rito  fuit  damnata  quia  per  illa  verba  ni- 
mis  generalia  comprehendebatur  cuius- 
cumque  temporis  expectatio,  etiam  ea 
quae  mutuo  est  intrinseca:  non  autem 
ibi  prohibetur  aliquid  exigi  pro  obli- 
gatione  expectandi  per  tempus  extra- 
ordinarium,  quae  obligatio  est  mutuo 
extrinseca.  Et  hic  obiter  notandum 
nounullos  induci  ad  reprobandas  cun- 
stas  opinioues  quae  aliquam  similitu- 
dinem  habent  cum  propositionibus  da- 
muatis,  inepte  putantes  eas  ita  gene- 
raliter  proscribi,  ut  nullam  patiantur 
exceptionem  vel  iustam  interpretatio- 
nem.  Quod  revera  est  contra  naturam 
propositionum  damnatarum;  iuxta  e- 
nim  omnium  dd.  consensum,  non  sunt 
clausis  oculis  reiiciendae  omnes  opi- 
uiones,  nisi  expresse  aut  virtualiter  ia 
proscriptiscontineantur.  Caeterum,  re- 
gulariter  loquendo,  propositiones  da- 

(5)  V.  g.  postS.  vel4.annos.  Hom.Ap.  tf.lO.n.  146. 

(6)  De  contract.  c.  3.  punct.  H  u.  26. 

(7)  liM.  c.  n.  24. 


622 


IIB.  III.  TRACl.  V.  DE  VII.  PnAEC.  DECAt. 


mnatae  inlelligendae  sunt  uti  iacent 
et  in  sensu  rigoroso ,  atque  ab  aucto- 
ribus  illarum  intento.  Praeterquam 
quod  quaedam  opiniones  (prout  dici 
potest  esse  hanc  de  qua  loquimur)  da- 
mnatae  sunt  quia  nimis  generaliter  lo- 
quebantur,  et  ideo  non  sunt  extenden- 
dae  ad  omnes  casus  particulares  qui 
propter  aliquam  momentosam  circum- 
stantiam  distinguuntur. 

761 .  «  i .  Peccat  graviter  ex  genere 
suo  exercens  talem  usuram,  etsi  sit 
mentalis  tantum,  sine  externo  pacto. 
Dicitur  enim  usura  mentalis  cum  quis 
intentionem  habet  accipiendi  aliquid 
ex  mutuo  ultra  sortem ,  etsi  exterius 
pacto  id  non  exprimat :  sicut  realis  et 
exterior  usura  dicitur  cum  quis  inten- 
lionem  illam  per  pactum  aliquod  ex- 
primit.  Quod  aliquando  tantum  impli- 
cite  fit  in  aliquo  contractu,  et  vocatur 
usura  palliata ,  cum  videlicet  contra- 
hentes  praetendunt  alium  contractum 
emptionis ,  locationis  etc. ,  in  quo  ta- 
men  reverausurariumquid  intervenit. 
Vide  exempla  apud  Tolet.  *.  » 

Hinc  non  est  sermo  de  usura  men- 
tali  quae  in  solo  animo  sistit  sine  da- 
tione  mutui ;  haec  enim  ad  nuUam  re- 
stitutionem  obligat :  sermo  autem  fit 
de  usura  mentali  quae  coniuncta  est 
cum  mutuo,  sine  tamen  pacto  expres- 
so  vel  tacito  lucrandi  aliquid  supra 
sortem,  ad  distinctionem  usurae  realis 
quae  oritur  ex  pacto. 

Quaeritur  4 .  Quando  ex  hac  usura 
mentali  oriatur  obligatio  restitutionis. 
Dicimus  1 .  Quando  usura  mentalis  est 
ex  parte  utriusque,  ita  ut  mutuans  ac- 
cipiat  lucrum  tamquam  pretium  mutui, 
et  mutuatarius  ut  tale  etiam  solvat, 
tunc  certe  lucrum  restituendum  est. 
Dicimus  2.  Quando  usura  mentalis  est 
cx  parte  solius  mutuatarii  qui  dat  lu- 
crum  ut  pretium  et  mutuator  accipil 
bona  fide  ut  gratis  datum,  tunc  non  te- 
netur  hic  restituere  ex  iniusta  acce- 
ptione,  sed  tantum  ex  re  accepta  ^ 
cum  noverit  mutuatarium  non  gratis 

(1)  L.  S.  c.  31,  (2)  2.  2.  q.  78.  a.  2.  ad  3. 

(5)  L.  2.  c.  20.  dub.  6.  n.  43.         (4)  Dc  conliaci. 
».  5.  punct.  4.  u.  31.  (S)  De  7.  praec.  u.  80. 

(6)  Loc.  c  (7)  T.  7.  p.  SS9.  u,  3. 


praestasse.  Dicimus  3.  Quando  contra 
usura  est  solum  ex  parte  mutuantis, 
eo  quod  mutuatarius  dederit  gratis  et 
mutuans  recepit  ut  pretium,  tunc  si 
noverit  illum  liberaliter  donasse  potest 
retinere. 

Quaeritur  2.  In  dubio  an  mutuata- 

rius  dederit  aliquid  ultra  sortem  gra- 

tis,  vel  ut  pretium  mutui ,  utrum  mu- 

tuator  possit  illud  retinere.  Gertura 

est  licite  posse  mutuantem  accipere  a 

mutuatario  dona  liberalia  ,  ut  docent 

omnes  cum  d.  Th.  2.  Si  vero  dubium 

sit  an  mutuatarius  dederit  gratis  vel 

non:  respondent  Less.  3  et  Salm.  ^  quod 

si  mutuans  accepit  munus  in  bona  fide, 

potest  super^eniente  dubio  illud  reti- 

nere;  secus  vero  si  accepit  cum  dubio. 

Sed  quid  si  acceperit  cum  dubio  posi- 

tivo,  sive  cum  probabilitate  verae  do- 

nationis?  Admittit  Sporer  ^  posse  re- 

tinere,  utens  opinione  probabili ;  sed 

communiter  et  recte  id  negant  Less.  ^ 

Concina  '  Cont.  Tourn.  *  et   Salm.  » 

cum  Soto  Bon.  Covarr.  Prado  Arag. 

etc.  Ratio  quia  cum  tali  dubio  nequit 

mutuator  inchoare   possessionem  rei 

alienae;  item,  quia  in  dubio  mutuata- 

rius   regulariter  praesumitur   coacte 

dedisse,  quia  difficulter  homines  gra- 

tis  sua  largiuntur,  ut  fatetur  ipsemet 

Sporer  'o.  Caeterum  in  hoc  dubio  defe- 

rendum  est  illi  parti  pro  qua  est  po- 

tior  praesumptio;  hinc  aiunt  Salm.  'i 

Sporer  12  Less.  i3  praesumendum  esse 

mutuatarium  moraliter  certo  donasse, 

si  non  sit  pauper  aut  avarus ,  aut  non 

dederit  impulsus  ex  metu,  neque  ex 

molestia  vel  peti  tione  mutuautis.  Id  e  m- 

que  dicunt  Salm.  ^*  cum  s.  Antonino, 

si  mutuatarius  per  scripturam  asse- 

rat,  liberaliter  se  donasse,  nisi  constet 

in  fraudem  usurae  id  scripsisse.  Op- 

positum  vero  praesumitur  oum  Salm.i^ 

si  mutuans  ante  donationem  significa- 

rit  velle  aliquid  ut  sibi  debitum,  aut 

si  mutuatarius  sit  pauper,  vel  non  so- 

litus  donare,  vel  si  solvat  ante  reddi- 

tionem  mutui :  quia  tunc  facile  prae- 

(8)  De  contr.  p.  2.  c.  3.  a.  &.  concl.  2.  v.  Cuni  dubia. 
(9)lbid.  (10)  N.  77.  (11)  Cit.  a.  31, 

(12)  Loc.  c.  (13)  C.  20.  diib.  0. 

(14)  Ibid.  II.  4.\  (i;>)  Ibid.  n.  42. 


CAP.  III.  DUC.  VII 

sumitur  dare,  ne  cito  cogatur  ad  mu- 
tuum  reddendum.  Idem  rationabiliter 
censeri  dicunt  Nav.  et  Med.  apud  Sal- 
mant.  i  contra  Dicast.,  si  mutuatarius 
acceperit  mutuum  ad  usus  necessarios, 
quia  lalis  necessitas  tollit,  aut  saltem 
infirmat  praesumptionem  quod  ille  o- 
ranino  gratis  donaverit. 

«  2.  Non  est  usura  si  mutuans  nihil 
intendat  ut  pretium,  sed  tantum  spe- 
retaliquid  ex  gratitudine,  et  ea  inten-- 
tentione  illi  aliquid  donetur ;  licet  il- 
iud  ut  finem  principalem  intendat. 
Mol.  2  Lugo  3.  » 

762.  Quaeritur  1 .  An  liceat  dare  mu- 
tuum  sub  spe  lucri.  S.  Thomas^  sic 
distinguit:  Si  aliquis  ex  pecunia  mu- 
tuata  expectet  vel  exigat^  quasi  per  oh- 
ligationem  pacti  taciti  vel  expressi^  re~ 
compensationem  muneris  ab  obsequio  vel 
a  lingua,  perinde  est  ac  si  expectaret 
vel  exigeret  munus  a  manu  ...  Si  vero 
munus  ab  obsequio  vel  a  lingua  non 
quasi  ex  obligatione  rei  exhibetur  sed 
ex  benevolentia  ^  quae  sub  aestimatio- 
nem  pecuniae  non  cadit^  licet  Iwc  acci- 
pere  et  exigere  et  expectare.  Hinc  infe- 
runt  4.  Caiet.  Pal.  Prado  Trul.  et  Vil- 
lal.  apud  Salm.  ^  in  foro  conscientiae 
non  esse  signum  usurae  mentalis,  quod 
quis  non  mutuaret,  si  crederet  mutua- 
tarium  nullam  recompensationem  red- 
diturum.  Inferunt  2.  iidem  Caiet.  Pra- 
do  6  cum  Trull.  Serra  et  Salas  posse 
mutuantem  licite  talem  spem  mutua- 
tario  etiam  manifestare  •,  sed  bene  ad- 
vertunt  Salm. '  cum  Lugo  etc.  hoc  non 
carere  vehementi  suspicione  usurae, 
iuxta  dicta  de  simonia  n.  51 .  Unde  re- 
cte  dicunt  Salm.8  et  Viva^  taliter  mu- 
tuanles  ordinarie  censendos  esse  usu- 
T-arios. 

Sentiunt  autem  Bus.  ut  sup.  Salm.*^ 
et  Less.i*  cum  Petro  Nav.  ex  Soto,  non 
esse  illicitum  mutuanti  dare  mutuum 
sub  spe  lucri,  etiamsi  talis  spes  sit 
principale  motivum  mutuandi.  Sed  ve- 
rius  puto  cum  p.  Concina  12  hoc  esse 
omnino  illicitum,  ex  textu  Lucae  ^^  ubi 

(1)  Ibid.  n.  44,  (2)  T.  2.  p.  50S.  n.  S. 

(3)  D.  2S.  (4)  2.  2.  q.  78.  a.  2.  ad  5. 

(i>)  De  coutr.  c.  S.  punct.  4.  n.  54.         (8)  IbiJ, 
(7)  Cit.  n.  34.  ,8)  ,5,i^_ 


DE  CONTRACTIBUS  C23 

praecipitur:  Mutuum  datCy  nihil  ind6 
sperantes.  Si  textus  hic  non  explicatur 
saltem  de  hac  principali  spe,  nescio  ia 
quo  alio  casu  explicari  poterit.  Ratio 
autem  nostrae  sententiae  est,  quia,  si 
non  licet  dare  mutuum  principaliter 
ob  lucrum  ex  mutuo  percipiendum, 
nec  etiam  licet  rautuare  principaliter 
ob  spem  lucri.  Id  omnino  confirmatur 
exemplo  simoniae  quae  incedit  quidem 
pari  passu  cum  usura :  circa  enim  si- 
moniam  iam  probavimus  n.  51 .  v.  Cae- 
terum^  et  n.  54.  quod  si  quis  det  tem- 
porale  solo  intuitu  obtinendae  rei  spi- 
ritualis,  tunc  censetur  habere  inten- 
tionem  saltem  virtualiter  simoniacam, 
ut  patetexpropos.  damnata  46.  Innoc. 
XI.  quae  dicebat  non  esse  simoniam 
dare  temporale  pro  re  spirituali,  et- 
iamsi  temporale  sit  principale  motivum 
dandi  spirituale.  Idem  dicendum  in 
mutuo ;  quando  etenim  rautuum  datur 
principaliter  obspem  lucri,  tunc  ipsum 
lucrum  speratum ,  cum  sit  principale 
motivum  mutuaudi,  virtualiter  conver- 
titur  in  pretium  mutui.  Et  hoc  clare 
colligitur  ex  cap.  Consuluit  \0.de  usu- 
riSf  ubi  sic  habetur :  Consuluit  nos  tua 
devotio,  an  ille  usurarius  debeat  iudi- 
cari,  qui  (non  alias  mutuo  traditurus) 
eoproposito  mutuam  pecuniam  credidit, 
ut,  licet  omni  conventione  cessante,  plus 
tamen  sorte  recipiat.  Verum,  quia  quid 
in  his  casibus  tenendum  sit ,  ex  evan- 
gelio  Lucae  manifeste  cognoscitur,  in 
quo  dicitur:  Date  mutuum,  nihil  inde 
sperantes,  huiusmodi  homines  pro  in- 
tentione  lucri  quam  habent,  cum  omnis 
usura  prohibeatur  in  lege,  iudicandi  sunt 
male  agere,  et  ad  ea  quae  taliter  sunt 
accepta,  restituenda  in  animarum  iu- 
dicio  efficaciter  inducendi.  Hinc  sapien- 
ter  dixit  s.  Raymundus:  Qui  sub  tali 
spe  mutuavit,  quidquid  postea  {etiam 
gratis  oblatum)  ultra  sortem  acceperit, 
usura  est  ^*.  Bene  autem  ait  Concina  •& 
minime  peccare  mutuantem  qui  mu- 
tuum  dat  ad  captandam  alterius  beue- 
volentiam,  etiamsi  haec  benevolentia 

(9)  lu  propos.  42.  laaoccut.  xi.  u.  IS. 

(10)  Ibid.  u.  33.  (11)  C.  20.  n.  57. 
(12)  T.  7,  p.  4G2.  B.  10.         (13)  C.  6,  v.  S!l 

(14)  Tr.  0c  u*ai-.  ij.  S.  flU)  P.  ^iiO.  h.  G. 


624  LIB.  lir.  TRAGl'.  V.  DU 

eit  principale  motivum  mutuandi,  quia 
beneficium  gratuitum  ex  se  pertinet  ad 
conciliandam  mutuam  benevoleatiam. 
Imo  addo,  etiamsi  secundario  speretur 
aliquod  lucrum,  ita  ut  lucrum  sit  cau- 
sa  impellens  ad  mutuandum  (non  ta- 
men  si  hac  spe  deficiente  mutuum  non 
daretur,  quia  tunc  saltem  praesumitur 
animus  usurarius).  Ita  ex  d.  Th.  *  qui 
ait :  Si  (mutuans)  accipiat  aliquid^  non 
quasi  exigens  nec  quasi  ex  aliqua  obli- 
gatione  tacita  vel  expressa^  sed  sicut 
gratuitum  donum,  non  peccat;  quia  et- 
iam  antequarripecuniam  mutuasset  licite 
poterat  aliquod  donum  gratis  accipere, 
nec  peioris  conditionis  efficitur  per  hoc 
quod  mutuavit.  Recompensationem  vero 
eorum  quae  pecunia  non  mensurantur 
licet  pro  mutuo  exigere,  puta  benevolen- 
tiam  et  amorem  eius  cui  mutuatur.  vel 
aliquid  huiusmodi.  Et  alibi  2  dicit  licere 
mutuanti  adhuc  huiusmodidonums^jc- 
rare;  modo  (intelligendum,  ut  dixirjius) 
haec  spes  non  sit  causa  finalis  mutui ; 
nam,  licet  speculative  loquendo,  diffe- 
rat  sperare  lucrum  exbenevolentia,  et 
sperare  ex  iustitia,  in  praxi  tamen  fa- 
cillime  haec  confunduntur. 

763.  Quaeritur  2.  an  mutuans  possit 
retinere,  quod  mutuatarius  dedit  non 
ex  mera  gratitudine,  sed  ex  timore,  ne 
alias  mutuatio  ei  negetur  in  futurum, 
autne  aestimetur  ingratus.  Negant  Cai. 
Molina  Nav.  el  aUi  apud  Dian.  cum 
Viva  3,  qui  oppositam  senlentiam  pu- 
tat  speculative,  non  practice  probabi- 
lem.  Sed  affirmant  Laym.  ^  Lugo  PaL 
Sot.  Dian.  et  Salas  apud  Salm.  ^  quia 
ex  s.  Thom.  et  communi,  requiritur 
ad  usuram ,  ut  detur  ex  vi  pacli,  sive 
ut  debitum  ex  iustitia;  dari  autem  ex 
tali  timore  non  efficit  ut  detur  in  pre- 
tium :  lex  enim  mutui  non  prohibet  ut 
alter  nolit  ingratus  apparere;  Salm. 
autem,  licet  primo  dicant  talem  dona- 
tionem  difficuiter  non  esse  usurariam, 
cum  rarissime  praesumenda  sit  mere 
voluntaria;  attameu  revera  postea  pri- 
maesententiae  adhaereut,  dicendoquod 

(1)2.  2.  q.  78.  a.2.     (2)  Disp.de  raalo,q.  13.a.4. 
;5)  lu  prop.  41.  n.  10.       (4)  Tr.  4.  c.  16.  u.  1. 
(S)  De  coutr.  c.  3.  punct.  4.  n.  3S.     (6)  IL.  «.  36. 
(,7)  V.  Usur».  (8)  D.  2S.  secl.  3. 


VII.  PUAUC.  DEGAL. 

si  donatio  vere  fuerit  gratuita,  bene 
potest  retineri :  etsi  enim  illa  sit  alio- 
quin  involuntaria,  nequaquam  vero  ta- 
le  involuntarium  illam  irritat,  cum  noa 
proveniat  ab  extrinseco  cogente,  sed 
ab  iutrinseca  necessitate  vel  volunta- 
te  ipsius  mutuatarii.  Ita  Salm.  6  cum 
Serra  Trul.  Prad.  et  Soto,  qui  adver- 
tit  discernendum  semper  esse  an  mu- 
tuans  recipiat  ratiohe  amicitiae  vel  an 
ratione  mutui. 

764.  «  3.  Quod  si  tamen  intelligeret 
sibi  aliquid  donatum ,  non  gratis,  ut 
putabat,  sed  ut  debitum  ratione  mutui, 
teneretur  restituere  quantum  inde  di- 
tior  evasisset,  ut  habet  Sa  '  Lugo  8.  » 

Adverte  hic  prop.  42.  damnatam  ab 
Innoc.  XI.  quae  dicebat:  Usura  non  est 
dum  aliquid  ultra  sortem  exigitur  ex 
benevolentia  et  gratitudine  debitum^  sed 
solum  si  exigatur  tanquam  ex  iustitia 
debitum.  Recte  notat  Viva  9  quod  in  illa 
verba  ex  gratitudine  debitum  cadit  da- 
mnatio ;  nam  mutuatarius  non  tenetur 
bonis  suis  satisfacere  obligationi  gra- 
titudinis,  cum  possit  satisfacere,  mu- 
tuantem  laudando,  pro  eo  orando  etc. 
An  autem  obligatio  antidoralis ,  seu 
gratitudinis  possit  unquam  in  pactum 
deduci.  Omnino  negandum ,  ut  clare 
infertur  ex  praefata  propositione;  nam 
id  quod  in  pactum  deducitur  iam  di- 
citur  debitum.  Vide  dicta  de  simonia 
num.  53. 

«  4.  Nec  est  usura  dare  mutuum  al- 
terius  amicitiae  captandae  causa ,  at- 
que  ulterius  inde  sperare  officium;  quia 
amicitia  nnn  aestimatur  pretio,  card. 
Lugo  10. 

»  5.  Pactum  tamen  de  obtinendo  a 
mutuatario  (vel  eius  opera)  officio  ali- 
quo,  illicitum  est  et  usurarium.  Ita 
cum  comrauni  Mol."  Less.  Sal.  c.  Lugo 
(Gum  Vivai2  et  Salm.  'Scommun.)  con- 
tra  Navarr.  Elsi  Salas  i<  eum  excuset 
qui  mutuat  aliquid  pacto,  ut  statim 
praestetur  aliquod  beneficium  ex  gra- 
titudine.  Vide  TruU.^s  (Excusatur  qui- 
dem  qui  mutuat  cum  pacto  ut  aller 

(9)  In  d.  prop.  n.  6.        (10)  L.  c.       (11)  P.  510. 
(12)  In  propos.  42.  Innoceut.  xi.  n.  IS. 
(15)  Eod.  tr.  el  c.  p.  8.  §.  1.  n.  S8. 
{14)Deusurad.9.  u.  4.     (13)  L.7.  c.  19.  dub.7. 


CAP.  in.  bCB.  vn. 

remutuet  iu  praesenli :  secus  in  futu-  i 
rum.  Vide  dicta  de  simon.  n.  57.  et  di-  \ 
cenda  n.  781.  eo;  d.  Thoma).  j 

»  6.  Pactum  ut  a  mutuatario  confe-  \ 
ratur  beneficium"  ecclesiasticum ,  est  : 
usura  (et  simonia),  quia  cogitur  is  sub-  ' 
ire  novum  onus. 

»  7.  Non  est  usura  cum  quis,  non  po-  . 
tens  sua  recuperare  ,  mutuat  ut  sibi  j 
reddantur  sua,  vel  ne  aibi  inique  no- 
ceatur :  quia  haec  iure  iam  ante  deben- 
tur,  et  sic  non  facit  lucrum  nec  impo- 
nit  novam  obligationem.  Bon.  i  ex  Az. 
Reg.  etc.  [Vide  dicta  de  simon.  exnum. 
98.  quae  dicuntur  etiam  de  mutuo). 

765.  »  8.  Nec  est  usura  exigere  ali- 
quid  ratione  periculi  recuperationis, 
difficultatum  ,  vel  expensarum  quae 
erunt  vel  metuuntur  in  recuperanda 
sorte ,  quia  pretio  aestimari  potest 
quod  quis  se  in  tale  periculum  et  dif- 
ficultatem  coniiciat.  Con.  2.  Necesse  ta- 
men  esse  ut  periculum  istud  etc.  dedu- 
catur  in  pactum  expresse  vel  tacite, 
docet  Laym.  3  exMedin.  Val.Mol.Less. 
etc.  Idem  dicit  c.  Lugo  *.  Et  sic  liciti 
sunt  Montes  Pietatis^  ut  vocant,  hoc  est 
thesauri  quidam  qui  in  refugium  pau- 
perum  a  repubL  vel  principe  reponun- 
tur,  ut  inde  pauperibus  gratis  mutue- 
tur,  ita  tamen,  ut  parum  retribuant 
pro  expensis  quae  fiunt  in  ministros  et 
conservationem  talium  montium.  Vide 
ToL  5  Less.  6  Bon. '.  » 

Magna  agitur  quaestio,  an  ratione 
periculi  amittendae  sortis  liceat  ali- 
quid  supra  sortem  exigere. 

Prima  sententia  negat,  eamque  te- 
nent  Nav. »  Sot.  9  Tol.  lo  Nat.  Alex.  " 
Genett.i2.Rationes  huius  sententia«  in- 
fra  exponemus  in  obiectionibus  ad  se- 
cundam  sententiam  quam  sequimur. 

Secunda  sententia  igitur  probabilior 
et  satis  communis,  quam  tenent  cum 
Bus.  ut  supra,  Less.^^Sylviusi^  Sylve- 
sier  »5  Cont.  Tourn.  <6  Wigandt "  Fa- 


(i)  Q.  5.  t.  S.  n.  IS. 
(.'J)  L.  5.  t.  4.  c.  16.  n.9. 
(6)  h.  2.  c.  20.     (7)  L. 

(9)  L.  6.  q.  4.  a.  1. 
(11)  L.  5.  a  S.  reg.  5. 

(10)  L.  2.  c.  20.(liib.  15  u.  lii. 
•1.  77,  «.  i.  (].  4.     (IS)  V.  U««ra 

nih.    1. 


(2)  D.  3.  q.  S.  p.  S. 
4)N.  80.  (S)L.S.c.l8. 
p.  13.  (8)0.25.  n.  81. 
(10)  De  7,  praec.  c.  11. 
(12)  Tr.  4.  c.  7.  q.  3. 

(14)  In  2.  2. 
(16)  U«  eoatr. 


DE  CONTftACTIBtJS  625 

gnan.t8Petrocorens.i9  Cabass.20  Lugo^* 
Salm.22  cum  MoL  VaL  SaL  TrulL  et  a- 
liis  innumeris,  alfirmat  licite  posse 
aliquid  moderatum  accipi  propter  pe- 
riculum  sortis:  dummodo  4 .  periculura 
sit  verum  et  extraordinarium,  non  au- 
tem  commune,  amittendi  sortem,  ve! 
eam  non  recuperandi  sine  magnis  ex- 
pensis  et  laboribus ,  nempe  si  detur 
mutuum  homini  dubiae  fidei,  vel  pau- 
peri  (intellige  si  ipsi  desmutuum  prae- 
ter  id  quodtupraeciseteneris  exprae- 
cepto  illi  mutuare  ad  eius  praesentem 
inopiam  sublevandam).  Dummodo  2. 
non  recuses  assecurationem  sortis ,  si 
tibi  offeratur  per  pignus  aut  fideius- 
sionem,  et  non  cogas  mutuatarium  ad 
tale  periculum  transigendum,  ut  recte 
notant  Less.  23  et  Salm.  21.  Caeterum 
bene  exigere  potes  a  mutuatario  id 
quod  alter  tibi  daret  pro  assecuratio- 
ne  sortis ,  licet  mutuum  postmodum 
integre  tibi  reddatur.  Ratio  quia  te  ex- 
ponere  tali  periculo  vere  est  pretio 
aestimabile.  Id  coufirmatur  \ .  ex  con- 
cilio  Lateranensi  v.25  sub  Leone  x.  ubi 
pro  usura  damnatur  quodlibet  lucrum 
ex  re  infrugifera  perceptum  ,  secluso 
tamen  titulo  laboris  aut  sumptus  aut 
periculi;  Quando  videlicet  (verba  con- 
cilii)  ex  usura  rei  quae  non  germinaty 
nullo  labore,  nullo  sumptu,  nullove  pe- 
riculo,  lucrum  foetusque  conquiri  «fw- 
detur.  Coufirmatur  2.  ex  doctrina  d. 
Th.26  (apud  Petroc.27)  qui  sic  ait:  Bes 
quae  extra  periculum  possidentur  eius- 
dem  speciei^  plus  aestimantur  quam 
eaedem  existentes  in  periculo ;  et  ideo 
ad  naturam  rei  convertitur  recompen- 
satio^  quae  propter  periculum  aestima- 
tur  plus  vel  minus  valere.  Confirmatur 
3.  Ex  declaratione  S.  G.  de  Propag. 
fide,  quam  referunt  Cabass.  et  Cont, 
Tourn.  28  ad  BanceI29.  Casus  fuit  hic: 
Apud  sinenses  lege  statutum  erat,  ul 
in  mutuo  acciperentur  30.  pro  centum, 

p.2.c,3.a.5.  sect.l.concl.4.  (17)Tr.9.  exS.r.O. 
(18)  lucNaviganli,  1.5. tit.de  usiir.  (19) T. 2.  p. 387. 
(20)  Th.  iur.  i.  6.  c.  8.n.2.  (21)D.2S.  n.77.et7;i. 
(22)  De  conlr.  c.  3.  punct.  10.  n.  88.  (25)  N.  1 12. 
(24)  Ibid.  puuct.  9.  11.  8S.  in  fmc.  (23)  Sess.  10. 
(26)  Opusc.  75.  e.  6.  '      (27)  Loc.  c. 

(28)  Loc.  e.  (29)  Smu.  mur.  v.  Usura. 

40 


626  1.IB.  m.  TRACT.  V.  t)E 

Bine  respectu  ad  damnum  emergens 
vel  lucrum  cessans :  et  quia  in  recu- 
peranda  sorte  erat  periculum  fugae 
debitorum ,  aut  tardae  solutionis,  vel 
repetendi  pecuniam  cum  onere  recur- 
rendi  ad  iudices,  quaesitum  fuit  an  hoc 
liceret.  Respondit  S.  C.  approbante  In- 
nocentiox.  (et  haec declaratio  an,  1645. 
Romae  typisdemandata):  Censuit  S.  C. 
cardinalium  s.  rom.  ecclesiae,  ratione 
mutui  immediate  et  praecise  nihil  esse 
exigendum  ultra  sortem  principalem ; 
si  vero  aliquid  accipiant  ratione  peri- 
culi  probabiliter  imminentis,  prout  in 
casu,  non  esse  inquietandos,  dummodo 
habeatur  ratio  qualitatis  periculi  et  pro- 
babilitatis  eiusdem  ac  servata  propor- 
tione  inter  periculum  et  id  quod  acci- 
pitur.  Deinde  pontifex  praecepit  omni- 
bus  missionariis  sub  excommunicatio- 
ne  latae  sententiae,  ut  omnia  huius  de- 
creti  observarent  et  illisuterentur.  Nec 
obstat  dicere  quod  non  constet  de  hac 
declaratione,  ut  aitHenricus  a  s.  Igna- 
tio  apud  Cont,  Tourn.  <.  Nam  Thomas 
Hurtadus  2  afifert  exemplar  huius  decla- 
rationis  authenticatum  per  notarium 
apostolicum.  Opponitdeinde  idemHen- 
ricuspraefatamdeclarationem  non  esse 
approbativam ,  sed  tantum  tolerati- 
vam;  sed  respondetur  quod  S.  C.  dicit 
ibidem  mutuantes  non  esse  inquietan- 
dos,  dummodo  habeatur  ratio  probabi- 
litatis  periculi,  quae  utique  verba  non 
meram  tolerantiam,  sed  positivam  per- 
missionem  significant.  Praeterea  quod 
pontifex,  ut  diximus,  positive  praece- 
pit  observantiam  huius  decreti :  unde 
(bene  ait  Cont.  Touru.)inaudita  fuisset 
haec  agendi  ratio,  si  pontifex  praece- 
pisset  decreti  observantiam,  cum  habe- 
ret  sibi  persuasum,  aut  dubitaret  hauc 
esse  usuram.  Demum  opponit  praedi- 
ctus  Henr.  id  procedere  in  casu  extra- 
ordinario  periculi  longe  maioris  quam 
periculi  communis.  Respondetur  quod 
S.  C.  respondit  de  periculis  de  quibus 
fuit  quaesitum,  nempe  fugae,  tardae 
solutionis  et  difficultatis  exigendi,  quae 
pericula  inter  extriuseca  non  suot  ex- 
traordinaria. 


(1)  Loe.  c. 


(2)  Ethica  p.  402. 


VII.  .aAaC.  DECAt. 

Obiicitur  1 .  Fur,  cum  restiluit  abla* 
tum  non  tenetur  restituere  pretium  pe- 
riculi;  ergo  tanto  mmus  tenetur  illud 
restituere  mutuatarius :  si  enim  peri- 
culum  amittendae  sortis  non  est  titu- 
lus  qui  furem  obstringat  ad  aliquid  ul- 
tra  sortem  domino  solvendum,  nec  et- 
iam  mutuanti  erit  iustus  titulus  exi- 
gendi;  nudum  enim  pactum  titulum 
non  praestat.  Sed  respondetur:  Nemo 
dubitatquin  ob  damnum  emergens  pos- 
sit  mutuans  aljguid  ultra  sortem  exi- 
gere,  et  tamen  si  damnum  non  est  de- 
ductum  in  pactum  nihil  potest  exigere, 
quia  deest  pactum  ut  dicemus,  n.  769. 
■V.  Sed  dubitatur.  Ergo  damnum  emer- 
gens  nec  etiam  est  titulus  accipiendi 
ultra  sortem,  sed  bene  est  titulus  iuste 
deducendi  in  pactum  exactionem.  Ita 
a  pari,  periculum  sine  pacto  non  est 
titulus  percipiendi  aliquid  ultra  sor- 
tem,  sed  bene  est  titulus  iuste  paci- 
scendi,  cum  mutuans  in  gratiam  alte- 
rius  in  se  suscipiat  periculi  onus  quod 
per  se  est  pretio  aestimabile.  Fur  au- 
tem,  quia  inter  ipsum  et  dominum  nul- 
lum  pactum  intercessit ,  ideo  nihil  ra- 
tione  periculi  ultra  sortem  tenetur  re- 
stituere.  Unde  pro  conclusione  regula 
certa  sit  quod  ut  mutuans  licite  possit 
aliquid  ultra  sortem  exigere  requiri- 
tur  ut  pactum  iustum  intercedat ;  ut 
autem  pactum  sit  iustum  requiritur  ut 
mutuans  aliquodonus  extraordinarium 
in  se  suscipiat.  Sicut  ergo  ipse  potest 
iuste  pacisci  aliquid  exacturumob  da- 
mnum  emergens  certum,  sic  etiam  ut 
exigat  aliquid  (etsi  minus)  ol^  damnum 
probabile,  quemadmodum  est  damni 
periculum.  Ideo  beneaitCont.  Tourn.3 
quod  creditum  periculosum  non  potest 
tanti  vendi  quanti  creditum  securum. 

Obiiciunt  2.  textum  in  c.  Naviganti 
\9.  de  usuris,  ubi  sic  dicitur:  Naviganti 
vel  eunti  ad  nundinas  certam  mutuans 
pecuniaequantitatem,proeo  quod  susci- 
pit  in  se  periculum;  recepturus  aliquid 
ultra  sortem  usurarius  est  censendus. 
Huic  textui  multipliciter  respondetur. 
Respondent  I^Laym,  Barbos.  Palaus 
et  Cab.  <  ibi  meodum  irrepsisse  et  o- 

CS!  IbiU.  .  (4)  Loc.  cit.  u.  3. 


CAP.  Iir.  DUB.  vu 

missam  esse  particulam  non.  Hancque 
interpretationem  bene  fieri  posse  dicit 
Tourn.  ex  contextu^Tnonis  praefati, 
ubi  cum  sermo  deinde  immediate  fiat 
de  mutuante  granum  aut  vinum,  qui 
aliquid  exigit  ob  dubium  decrementi 
pro  tempore  restitutionis,  subditur : 
Jlle  quoque  qui  dat  decem  solidos,  ut  a- 
lio  tempore  totidem  sibi  grani,  vini,  vel 
olei  etc.  mensurae  reddantur^  non  debet 
ex  hoc  usurarius  reputari.  Idem  igitur 
dictum  censetur  pro  primo  casu,  par- 
ticula  enim  quoque  id  satis  ostendit; 
alias  (aitCont.  Tourn.i)  potius  debuis- 
set  pontifex  apponere  particulam  sed, 
si  contractum  illum  usurarium  dpcla- 
rare  iutendisset.  Respondetur  2.  cttv^ 
Fagnano  2  etSalm.  3  quod  praefatus  te- 
xtus  intelligitur  tantum  pro  foro  e- 
xterno,  ubi  talis  contractus  pro  usura- 
rio  habendus  esse  deceFnitur ;  et  ideo 
non  dicitur  ibi  illum  esse  usurarium, 
sed  quod  usurarius  est  censendus.  Pro- 
ut  pariter  ait  Fagnanus  ,  si  episcopus 
accipit  gratuitum  munus  ab  aliquo, 
cui  postea  gratis  confert  beneficium,  in 
foro  externo  censebitur  simoniacus  , 
sed  talisutique  non  erit  in  conscientia. 
Respondetur  3.  cum  eodem  Cab.  item 
Lugo''  Less.  5  Salm.6  cum  Laym.  Pal. 
Cov.  Tap.  Villal.  et  aliis  communiter, 
textum  intelligi  pro  casu  quo  mutuans 
ex  vi  ipsius  mului  obligaret  mutuata- 
rium  ad  talem  contractum  assecura- 
tionis  ineundum ;  vel  casu  quo  (ut  sen- 
tit  Petrocor.')  mutuans  intendat  omni- 
no  ex  mutuo  lucrari,  ita  ut  aliter  non 
mutuaret.  Idque  expresse  sentit  etiam 
d.  Th.  8  (apud  eumdem  Petr.)  qui  di- 
cit:  Quod  simutuans  non  sperat  lucrum 
pro  mutuo,  sed  onus  periculi  quod  su- 
scipit,  petit  sibi  compensari^  ita  ut  es- 
set  dispositus  ad  mutuandam  gratis 
pecuniam^  si  tale  periculum  in  se  non 
sumeret^  certe  tunc  non  peccat. 

Circa  autem  montes  pietatis  quos  me- 
minitBus.  mox  supra,  advertendum  hos 
approbatos  fuisse  a  concilio  lateranensi 
sub  Leone  x.  sub  haclimitatione:  Con- 

(1)  Loc.  c.  (2)  In  diclo  c.  Navigaiiti.  (5)  Be 
contr.  c.  a.puuct.  11.  §.l.n.l4S.  (4)  D.  23.  n.78. 
'o)  C.20.  D.116.  (6)  EoJ.  tr.c.  3.  puucl.lO.  n.92. 
(5)  T.  2.  p.  558.  (8)  Op.  73,  c.  «. 


DE  COr.flACTIBUa  627 

cedit  tantum  accessionem^  ad  solas  mi^ 
nistrorum  expensas ,  et  aliarum  rerum 
ad  illorum  conservationem,  ut  praefer^ 
tur,  pertinentium  pro  eorum  indemni' 
tate  duntaxat  ultra  sortem,  absque  lucro 
eorumdem  montium.  Hinc  advertunt  p. 
Concina»  et  Gont.  Tourn.  <o  quod,  ut 
licite  tales  montes  erigantur,  Ires  con- 
ditiones  requiruntur :  1 .  Ut  pecunia 
tradatur  pauperibusintra  limitem  cer- 
tae  summae,  pro  tempore  determinato 
restituendae.  2.  Ut  pignus  a  debitori- 
bus  exhibeatur,  illudque  custodiatur 
a  ministris,  et  tempore  praefinito  ven- 
datur  sub  hasta,  ac  retento  pretio  quod 
monti  debetur,  reliquum  restituatur 
domiDo  pignoris,  vel  pauperibus,  si 
blc  inveniri  nequit ;  vel  etiam  eidem 
monti  ut  ait  Roncaglia  ^*  quod  etiam 
admittit  Conc.  ^2  si  mous  sit  pauper, 
et  prematur  necessitate  succurrendi 
pauperibus,  ut  concesserunt  aliquibus 
montibus  Sixtus  v.  et  Clemens  x.  Hio 
autem  notandum  cum  Concina  '^  pec- 
care  divites  qui  sine  necessitate  ac- 
cipiunt  mutuum  a  monte,  ut  alias 
lucrentur,  et  ideo  tenentur  illico  pe- 
cuniam  restituere.  Hoc  autem  intel- 
ligendam  dicerem,  si  mons  esset  pau- 
per,  quia  tunodeficeret  subventio  pau- 
perum,  pro  ^juibus  isti  montes  sunt 
instituti.Pasqualigus  autem  apud  Con- 
cinai*aS"ert  quasdam  litteras  Pauliin., 
quibus  asseritur  licite  concedi  posse 
aliquam  anmiam  accessionem  iis  qui 
pecuniam  otiosam  in  praefatis  monti- 
bus  collocant.  Sed  p.Balierinusisclare 
et  merito  evincit  has  litteras  apocry- 
phas.Adducit  tamen  p.Concinai^  alias 
litteras  eiusdem  Pauli  m.,  lulii  iii.  et 
Pii  IV.,  in  quibus  id  conceditur,  sed 
cum  hisce  limitationibus,  ut  deponen- 
tes  pecuniam  id  faciant  zelo  caritatis 
erga  pauperes,  et  ahasparatashabeant 
emptiones,  ex  quibus  licite  lucrari 
possent.  An  vero  sit  licitum  etiam  pri- 
vatis  huiusmodi  montes  instituere.  Af- 
firmat  Less.  1'. 
766.  «  9.  Nec  est  usura ,  si  timens 

;9)  T.  7.  p.  481.  n.  4.  (10)  Hic  p.  2.  c.  3. 

(11)  Du  uiur.  q.  3.  (12)  P.  482.  u.  5. 

(13)  li.  c.  u.  6.       (14)  L.  c.  u.  7.       (13)  Iliid. 
(16)  T.5.  p.  485.  n.  9.     (17)  L.  2.c.  20.  n.  194 


628  LIB.  m.  TRACT.  V.  DE 

diflacultatem  aut  fraudem  mutuatarii 
in  reddendo  tempore  constituto,  pa- 
ciscaris  ut,  si  tunc  non  solvat,  ali- 
quid  det  praeter  capitale  loco  poenae 
quae  poena  licite  exigetur,  dummodo 
non  fiat  alia  intentione  quam  ut  mu- 
tuatarius  sic  quasi  costriugatur,  ne  sua 
culpa  fallat.  Unde  si  mutuatarius  abs- 
que  sua  culpa  non  possit  solvere,  non 
licebit  poenam  exigere,  ut  habet  Tol.* 
qui  ait  manifestum  esse  argumentum 
pravae  intentionis ,  si  optes  non  solvi 
tibi  praefixo  tempore,  ut  poenam  reci- 
pias:  ac  simpliciter  usuram  fore,  si 
certo  sciens  alterum  non  valiturum 
solvere,  adhuc  taii  poena  oneres.  Vide 
Bonac.  2  Mol.  3  Less.  *. 

Licitum  est  igitur  in  mutuo  pactum 
paenae  conventiomliSf  ut  tenent  com- 
muuiter  Lugo  5  Sot.  6  Cont.  Tourn.  ' 
cum  Henr.  a  s.  Ign.  Holz.  »  Wigandt» 
Cab.JO  Less."  Anacl.  12  el  Salm.«3  cum 
Scot.  TruU.  VilL  etc.  Ratio  autem  cur 
hoc  pactum  sit  licitum ,  est  quia  talis 
poena  apponitur ,  ut  contractus  firmi- 
tati  consulatdr,  et  avertatur  negligen- 
lia  mutuatarii.  Ad  licitb  vero  hoc  pa- 
ctum  apponendum  requinitur  1 .  ut  mo- 
ra  debitoris  sit  notabilis  let  culpabilis. 
2.  Ut  absit  animus  iucrandi  per  poe- 
nam  appositam ,  qui  aniimus  praesu- 
mitur,  si  oneretur  debitor  ad  restituen- 
dum  pro  tempore  quo  scitur  eum  sol- 
vere  non  posse.  Ita  cumiJBus.  Salm.i^. 
Adde  3.  ut  poena  sit  moderata  et  cul- 
pae  proportionata.  Vide  Salmant.  '5. 

767.  An  autem  dicta  poena  debeatur 
ante  iudicis  sententiam.  Negant  San- 
chezi6  et  Pal.  Dian.  etc.  apud  Salm.i' 
quia  ratio  generalis  de  poenis  est  ut 
non  debeantur  ante  sententiam.  Oppo- 
situm  tamen  tenent  probabiliu&Cont. 
Tourn.<8  Holz.  Less.<9  et  Sylv.  Vill.  et 
alii  cum  Salm.  20  quia  haec  .poena  ma- 
gis  habet  rationem  pacti  quam  poenae. 

768.  «10.  Nec  est  usura  pacisci  et 
accipere  aliquid  ratione  damni  emer- 

(1)  Sup.  c.  52.  (2)  D.  5.  q.  3.  p.  1.  (3)  T.  2 
d.  317.  (4)  L.  2.  e.  20.  d.  18.  (S)  D.  26.  secl.  6 
(6)  L.  6.  q.  1.  a.  5.  (7)  Loc.  c.  a.  4.  secl  5 

(8)  De  conli-.  c.  3.  n.  7S9.  (9)  Tr.  9.  ex.  8.  (|.  5 
(lO)TI..  iiir.1.6.  c.V.n.l.  (11)  L.  2.c.20.u.m 
(t2)  g.  i.  u.  38.         (»5)  Dc  eoQlr.  c.  S.  j.unc».  8 


VII.  PRAEC.  DECAL. 

gentis  (siquidem  mutuum  vere  illiL 
causa  sit)  aut  lucri  cessantis  vel  cessa 
turi,  dummodo^  hoc  praemoneatut 
mutuatarius :  ut  si  volebas  domum  re 
ficere,  aut  poteras  nunc  commodo  tem- 
pore  emere  triticum ,  privando  autem 
te  tua  pecunia  in  dando  mutuo,  cor- 
ruit  domus,  et  postea  carius  emes  tri- 
ticum.  Item  non  poteris  lucrari  cum 
tua  pecunia,  quod  poteras  et  volebas 
oegotiando,  ita  ut  mutuatio  sit  vere  cau- 
sa  lucri  cessantis.  Ubi  notat  Tol.  sup- 
ponendum  in  hoc  titulo  lucri  cessantis: 
1 .  Quod  vere  volueris  cum  ea  pecunia 
negotiari,etnonhabeas  aliam.  2.Quod 
malis   negotiando  ,  aliterve    lucrari , 
quam  sic  mutuando,  ita  ut  mutues  tan- 
tum  in  gratiam  mutuatarii.  4.  Ut  mi  - 
nus  exigas  quam  lucrari  poteras  et  de- 
ductis  expensis,  quia  lucrum  cessans 
non  est  in  actu,  sed  in  potentia,  et  va- 
riis  adhuc  eventibus  obnoxium.  Unde 
ad  arbitrium  viri  prudentis  pro  ma- 
iore,  velminoreeiuscertitudine,  aesti- 
mare  id  poteris,  et  sic  cum  mutuatario 
de  eo  pacisci.  S.  Thom.  M0I.21  Salm.23 
card.  Lugo23Bon.24.  Hinc  quinonha- 
buit  animum  negotiandi,   vel  si  noa 
erant,  nec  brevi  sperabantur  merces, 
vel  non  erat  moraliter  certus  de  lucro, 
nihil  potest  accipere  ultra  sortem:  quia 
mutuatio  ista  vere  non  fuit  causa  lucri 
cessantis.  Eadem  ex  causa  usura  est, 
si  mercatores  credito  vendentes  ali- 
quid  ultra  pretiura  rigorosum  acci- 
piant  titulolucri  cessantis,  v.  gr.,  rem 
tantum  valentem    100.  vendant  pro 
105.  numerandis    post  annum;  quia 
vendendo  ad  creditum  (quod  est  vir- 
tualis  mutuatlo)  plures  habent  empto- 
res,  pluresque  res  vendunt,  et  sic  com- 
pensatur  lucrum  cessans,  atque  adeo 
illud  non  cessat  ratione  huius  vendi- 
tionis.  Diana  25  Trull.  26  Did.  dub.  seq. 
Hac  in  re  perlege  prop.  41 .  inter  pro- 
scriptas  ab  Innoc.  xi. 
Certum  est  ob  titulum  damni  emer- 

%.  4.  n.  7S.  (14)  Ib.  n.7S.  et76.  (IS)  Cit.  n.76. 
(16)  De  matr.  d.  37.  n.  4.  (17)  Ibid.  n.  77. 

(18)  Loc.  c.  in  fiii.  (19)  L.  2.  c.  10.  d.  14.  iu  fiii. 
(20)  Cil.  u.  77.  (21)  D.  324.  (22)  Dub.  26. 
(25)  D.  2S.  sect.  6.  (24)  Q.  3.  p.  4. 

C2SJ  1>.  2.  tr.  34.  (.26)  C.  19.  d  0. 


CAP.  III.  DUB.  VII 

gentis  licitum  esse  mutuanti  exigere  id 
quod  sua  interest  causa  mutui.  Ita  o- 
mnes  cum  d.  Thom.i  qui  rationem  dat, 
inquiens  :  Hoc  enim  non  est  vendere  u- 
sum  pecuniae^  sed  damnum  vitare.  An 
autem  id  liceat  ob  titulum  lucri  ces- 
santis.  Dubitat  Sotus^,  et  absolute  ne- 
gant  Scotus  Durandus  et  alii  apud  Azo- 
rium ;  hisque  videtur  adhaesisse  idem 
s.  Thom.  3  subdens:  Recompensationem 
vero  damni,  quod  consideratur  in  hoc, 
quod  de  pecunia  non  lucrutur,  non  pot- 
est  in  pactum  deducere ,  quia  non  debet 
vendere  id  quod  nondum  habet  et  potest 
impediri  multipliciter  ab  habendo.  Sed 
communiter  alii  dd.  affirmant.  ut  Cai.  * 
Sylv.  5  Less.  ^  Gennetus '  Petr.  8  Wi- 
gandt.9  Cont.Tourn.ioAnacl."  Salm.<2 
cum  P.  Nav.  Laym.  Val.  Bon.  Reb.  etc. 
Hunc  titulum  approbat  /.  13.  ff.  Rem. 
rat.  hab.,  et  expresse  videtur  appro- 
basse  ss.  noster  pontifex  Bened.  xiv.  13 
dicens :  Neque  item  negatur  posse  mul- 
toties  pecuniam  ab  unoquoque  suam  per 
alios  diversae  prorsus  naturae  a  mutui 
natura  contractus  recte  collocariet  im- 
pendi ,  sive  ad  proventus  sibi  annuos 
conquirendos^  sive  etiam  (nota)  ad  li- 
citam  mercaturam  et  negotiationem  ex- 
ercendam,  honestaque  indidem  lucra  per- 
cipienda.  Ratio  nostrae  sententiae  est 
quia,  ut  docet  idem  s.  Th.i*  dupliciter 
potest  aliquis  damnificari:  Uno  modo 
a,uferendo  ei  quod  actu  habeat:  alio  mo- 
do  impediendo  ne  adipiscatur  quod  erat 
in  via  habendi;  et  tale  damnum  non  o- 
portet  recompensare  ex  aequo,  quia  mi- 
nus  est  habere  aliquid  in  virtute  quam 
habere  in  actu.  Idque  15  dicit  s.  doctor 
valere  etiam  pro  lucro  quod  aliquis 
sperat  ex  sua  pecunia,  en  eius  verba  : 
Nam  ille  qui  semen  sparsit  in  agro  non- 
dum  habet  messem  in  actu^  sed  solum 
in  virtute^  et  similiter  ille  qui  habet  pe- 
cuniam  nondum  habet  lucrum  in  actu, 
sed  solum  in  virtute,  et  utrumque  pot- 
est  multipliciter  impediri.  Nec  officit , 
quod  s.  doctor  id  intelligat  '6  de  lucro 

(1)  2,  2,  q.  78.  a.  2.  ad  1.  (2)  L.  6.  q.  1.  a.  3. 
(S)  Loc.  c.  (4)  2.  2.  q.  62.  a.  4.  (3)  2.  2.  q. 
IT.  a,  1.  q.  3.  (G)  L.  2.  c.  20.  d.  10.  (7)  T.  1. 
p.  233.  q.  1.  (8)  T.  2.  p.  599.  q.  12.  (9)  Tr.  9. 
!.\.  8.  5.  2.  r.  8.      (10)  Hic  de  usur.  a.  5.  sect.  2.  [ 


DE  CONTRACTIBUS  629 

cessante  ob  moram  mutuatarii  non  sol- 
veatis  tempore  praefinito;  nam  sive  lu- 
crum  cesset  ob  moram  mutuatarii,  sive 
ob  causam  mutui,  eadem  ratio  currit 
exigendi  lucrum  cessans,  cum  tale  in- 
teresse  non  debeatur  mutuanti,  nisi  ob 
compensationem  damni  quod  in  utro- 
que  casu  aeque  illi  obvenit.  Ad  textum 
autem  d.  Thomae  primo  loco  relatum, 
respondet  Sylvius  *'  s.  doctorem  negare 
ibi  quod  mutuator  possit  exigere  inte- 
grum  lucrum  assequendum ,  non  vero 
partem  eiusdem;  et  merito  sic  respon- 
det,  cum  ipsemet  s.  doctor  in  secundo 
loco  supra  allato  doceat  furem  teneri 
compensare  damnum ,  non  autem  ex 
aequo;  rationem  adducens,  quia  minus 
est  habere  aliquid  invirtute,  quam  Aa- 
bere  in  actu.  Si  ergo  fur  tenetur  re- 
compensare  domino  lucrum-cessans  ex 
furto,  iuxta  tantum  aestimationem  spei; 
cur  iuxta  eamdem  aestimationem  mu- 
tuator  non  poterit  exigere  lucrum  ces- 
sans  ex  mutuo?  Id  maxime  confirmatur 
ex  bulla  Bened.  xiv. '»,  ubi  dicitur  iu- 
ste  posse  aliquid  exigi  ex  mutuo,  si 
concurrant  iusti  tituli,  nempe  si  pe- 
cunia  alias  collocanda  fuisset  ad  lici- 
tam  negotiationem. 

769.  Ad  huiusmodi  tamen  interesse 
exigendum  tres  conditiones  requirun- 
tur:  1 .  Conditio,  ut  interesse  ab  iuitio 
in  pactum  deducatur;  nam  post  contra- 
ctum  mutuans  nihil  petere  potest,  et- 
si  immemor  fuerit  de  suo  damno:  nisi 
vi,  metu,  vel  fraude  coactus  sit  a  mu- 
tuatario,  ut  s.  Thomas  *9  Less.  20  et  a- 
lii;  vel  nisi  involuntarie  coactus  sit  ad 
mutuandum,  quamvis  licite,  v.  gr.  a 
rege  ad  bonum  publicum.  Pariter  te- 
netur  mutuatarius  ad  damnum  et  lu- 
crum  cessans,  si  iuste  interpellatur  ad 
solutionem;  vel  terminus  praefixus  e- 
labitur,  et  ipse  culpabiliter  non  solvat, 
s.  Thom.  21  et  Salm.  22. 

Sed  dubitatur  hic  an  in  contractu  sil 
necesse  praemonere  mutuatarium  do 

(11)  Q.  4.  n.  36.  (12)  Tr.  14.  c.  3.  d.  79. 

(13)  In  epist.  enc.  de  usur.  (vid.  cpist.  6.  in  Un.  op  V 

(14)  2,2.  q.  62.  a.  4.  (lS)Inr.ad2.  (16)Obiect.2 
;17)  lioc.  c.  (18)  Vix  pervenit  ad  aures,  n.  3, 
vl9)  D.  q.  78.  a.  4.  (20)  N.  79.  (21)  Loc.  c. 
.22)  De  eoutr.  c.  3.  puuct.  9.  n.  82. 


630 


LIB.  TII.  TRACT.  V.  Dfci  VII.  PRAEC.  DECAL. 


rero  damno,  vel  alio  titulo  iusto,  pro 
{uo  possit  exigi  aliquid  ultra  sortem. 

Prima  sententia  negat,  quam  tenent 
Lugo'cumSot.  Salas  Arag.  Salon.  etc, 
item  Caiet.  Tap.  Vill.  apud  Salm.2.  Ra- 
tio  quia  mutuatarius  nequit  rationabi- 
liter  allegare  suam  intentionem  ad  ti- 
tulum  iniustum,  sed  debet  contrahere 
iuxta  capacitatem  materiae,  et  in  titu- 
lum  iustum  consentire.  Maxime  quia 
regulariter  mutuatarius  non  retai-da- 
retur  a  contractu,  ex  eo  quod  nosset 
iusto  titulo  lucrum  exigi. 

Secunda  sententia  tamen  verior  (licet 
olim  contrariae  adhaesi)  docet  moni- 
tionem  esse  necessariam ;  ita  cum  Bus. 
ut  supra,  Less.  '  p.  Conc.  ^  Continuat. 
Tourn.  5  Salm.  6  cum  Laym.  PaL  Dic. 
etc.  Ratio  quia  mutuatarius  putans  con- 
tractum  usurarium,  non  consentit  in 
contractum  iustum,  in  quem  forte  non 
consentiret  si  novisset  iustum  titulum; 
putans  enim  titulum  esse  iniustum,  for- 
te  contrahit  sperando  non  solvere  usu- 
ras  vel  solutas  eas  sibi  compensare  vel 
saltem  quod  alter  tempore  mortis  re- 
stituat;  alioquin,  bene  ait  Conc,  pos- 
set  forte  evenire  quod  ille  maius  de- 
trimentum  ex  mutuo,  quam  commo- 
dura,  retraheret.  Sed  ratio  magis  uni- 
versalis  est,  quia  ad  contrahendum  non 
sufficit  voluntas  interpretativa  seu  con- 
ditionalis,  ut  dicemus  n.  773.,  sed  re- 
quiritur  voluntas  actualis,  aut  virtua- 
lis,  aut  saltem  aliquando  habita  et  non 
retractata,  iuxta  dicenda  lib.  6.  de  Sa- 
cramen.  miss.  n.  324.  Ergo  mutuans,  si 
lucrum  sibi  cessat,  imputet  suae  ne- 
gligentiae;  ait  enim  s.  Thom.  ':  Debe- 
bat  sibi  cavisse  ne  detrimentum  incur- 
reret;nec  ille  qui  mutuum  accipit  debet 
damnum  incurrere  de  stultitia  mutuan- 
tis.  Secus  vero  dicendum  si  revera  e- 
xisteret  titulus  iustus  et  tam  mutuans 
quam  mutuatarius  in  contractum  con- 
sentirent,  omni  meliori  modo  quo  pos- 
sent,  ut  mox  dicemus  in  q.  4.  n.  773. 

2.  Conditio  est,  ut  non  plus  exigatur 
quam  sit  lucrum  quod  speratur  ex  alio 

(1)  D.  25.  sect.  6.  n.  74.  el  182. 

(2)  Ibid.  c.  5.  n.  83.  (5)  C.  20.  n.  110. 
(4)  T.  7.  1..  406.  11.  4. 

(i5)  Dc  usura,  a.  5.  sect.  2.  ^ft)  Loc.  cil. 


contractu  licito,  iuxta  aestimationeni 
spei  et  periculi.  et  deductis  expensis. 
Vid.  Salm.  8.  An  autem  deducenda  sit 
aestimatio  laboris  in  tali  lucro  impen- 
dendi.  Affirmant  probabiliter  Cai.  Tap. 
VilL  Sed  probabilius  negandum  cen- 
sent  Less.9  et  Salm.io  cum  Bon.  TrulL 
PaL  Dic  SaL  quia  non  tenetur  mutuans 
detrahere  aestimationem  cessationis  la- 
boris  quem  ipse  libenter  subiturus  es- 
set.  Alias,  si  labor  compensandus  es- 
set,  raro  a  mercatoribus  aliquid  exigi 
possetpro  lucro  cessante.  Verumtamen 
ex  aequitate  censeo  aliquam  detractio- 
nem  faciendam  esse  casu  quo  esset  ces- 
satio  a  maguo  labore,  a  quo  mutuans, 
ut  se  liberaret,  probabiliter  aliquid  im- 
penderet. 

3.  Conditio  est,  utmutuum  vere  sit 
causa  damnivel  lucricessantis:  namsi 
mutuans  aliam  habet  pecuniam,  quam 
ad  negotiandum  substituit-,  vel  si  lu- 
crum  quod  amittit  ob  mutuum  ex  mer- 
catura  facienda,  potest  et  vult  sibi 
comparare  ex  alia  via  aut  arte,  cui 
mercaudo  non  potuisset  vacare;  tuno 
nequit  exigere  aliquid,  nisi  esset  pro 
maiori  molestia  subeunda  in  illo  alio 
lucrando.  V.  Less.  <i  Salm.12  cumPal. 
TruIL  etc 

An  autem  mutuans  licite  exigat  in- 
teresse  damni  emergentis  vel  lucrices- 
santis,  si  mutuet  nou  compulsus  alte- 
rius  precibus,  sed  ipsese  offerat  ad  mu- 
tuandum.  Negant  Corradus  et  alii  qui- 
dam  apud  Less.i^.  Quia  cum  muluator 
non  rogatus  sed  sponte  mutuum  ofTert, 
lucrum  non  cessat  caasa  mutui  vel  mu- 
tuatarii,  sed  ipse  mutuans  lucrum  sibi 
impedit.  Sed  probabilius  affirmant  i- 
dem  Less.  Lugo  i^  cum  Mol.  Nav.  To- 
led,  Val.  Bann.  etcRatio  quia  mutuator 
tunc  non  offert  mutuum  absolute,  sed 
sub  conditione  ut  ei  compensetur  lu- 
crum  cessans;  et  sic  mutuatarius  ac- 
ceptando  mutuura  est  vera  causa  ces- 
sationis  lucri,  vereque  impedit  quin 
mutuator  ex  sua  pecunia  iuste  lucre- 
tur:  prout  si  quis  in  gratiam  alterius  of- 

(7)  Q.  3.  de  malo,  a.  4.  (8)  Ibid.  n.  84. 

(i))N.  89.       (10)  Cit.  n.  84.       (H)  C.  20.  n.  80, 
(12)  Dn  contr.  c.  3.  pnct.  9.  n.  8o. 
(15)  L.  2.  c.  2.  n.  101.  (14)  D.  23.  u.  107. 


5AP.  IIX.  1)U1J.  Vli 

ferat  omittere  iactum  retis,  licite  exi- 
git  pretium  spei  iaclus  illius,  quia  al- 
ter  est  vera  causa  ut  *  aptio  piscium 
sperata  illi  irapediatur. 

Sed  hic  pluresquaestiones  sunt  enu- 
cleandae. 

770.  Quaestio  1 .  An  liceat  mutuanti 
pacisci  ab  initio  de  certa  pecunia  sol- 
venda,  quando  damnum  emergens  vel 
luGrum  cessans  est  incertum,  seu  tan- 
tum  probabiliter  futurum.  Distinguit 
p.  Conc.  <  et  dicit  quod  si  est  certum 
damnum  eventurum  vel  lucrum  ces- 
sandum,  nempe  quia  occasiones  lucran- 
di  sunt  actu  vel  proxime  praesentes,  et 
dubitatur  solum  de  eius  maiorivel  mi- 
nori  quantitate,  tunc  bene  potest  taxa- 
ri  arbitrio  prudentum,  et  in  pactum  de- 
duci  quantitas  solvenda.  Secus  vero  si 
damnum  non  est  certe  eventurum,  vel 
si  occasiones  lucrandi  tantum  proba- 
biliter  occurrere  possent.  Ratio  quia 
his  casibus  posset  accidere  quod  da- 
mnum  non  eveniat,  vel  occasiones  non 
occurrant,  et  tunc  mutuator  ex  solo 
mutuo  hicretur.  Sed  verius  censent  Sal- 
mant.2  cum  Malder.  Villal.  Gutt.  Tap. 
Tamb.  3  cum  Nav.  et  Salas,  item  Sylv. 
et  Decoq.  ap.Cont.  Touru.  ^  licite  pos- 
se  mutuantem  pacisci  de  aliqua  certa 
quantitate  solvenda,  debita  servata  pro- 
portione  iuxta  timorem  damni  vel  spem 
lucri  futuri.  Ratio  quia  sic  debita  ae- 
qualitas  iam  bene  servatur ;  nam  sicut 
damno  non  eveniente,  lucraretur  mu- 
tuans,  ita  contra,  eveniente  damno,  lu- 
crabitur  mutuatarius.  Nec  refert  quod 
damnum  eventurum  postmodum  non 
accidat:  quia  pactum  de  auctario  non 
fit  pro  damno  futuro  quod  forte  eve- 
niet,  sed  pro  periculo  eius  probabili 
quod  actu  supponitur,  et  actu  est  pre- 
tio  aestimabile:  prout  si  quis  vendit  ia- 
ctum  retis,  uon  vend  i  t  quidem  pisces  qui 
forte  non  capienlur,  sed  vendit  spem 
eorum  probabilem  quae  iam  de  facto 
existit.  Obiicitur  l.  Quemadmodum,  §. 
Item  Labeo.,  ff.  Ad  l.AquiL^  ubi  statui- 
tur,  quod  si  quis  frangit  retia,  nihil  te- 
nelur  solvere  domino  pro  spe  piscium 

(1)  T.  7.  p.  408.  n.  3.  et  p.  438.  cj.  4. 

(2)  Loc.  c.  n.  84.  ' 


iJii  comnAGTiBUs  631 

capiendorum,  sed  solum  damhum  re- 
tium.  Sed  respondetur  cum  Glossa  (ibi 
verbo  fieri )  quod  tunc  dominus  prae- 
cise  ex  lege  Aquilia  nullam  habet  actio- 
nem  pro  impedita  spe  captus  piscium: 
sed  bene  habet  aliunde  actionem  ex 
l. Siiactum  \%..,ff.de  Act.empt. et vend.^ 
ubi  sic  dicitur:  Si  iactum  retis  emero^ 
et  retem  iactare  piscator  noluit,  incer- 
tum  huius  rei  aestimandum  est.  Subdit 
Glossa:  Aestimatur  quantum  est  verisi- 
mile  quod  esset  captum.  Unde  apparet 
licite  posse  compensari  damnum  pro- 
babiliter  ex  mutuo  eventurum  quam-' 
vis  incertum. 

Ob  eamdem  rationem  probabiliter 
ait  Bon.  5  mutuatorem  qui  non  certo 
sed  tantum  probabiliter  erat  destina- 
turus  pecuniam  ad  negotiationem,  pos- 
se  ahquid  exigere  pro  rata  probabih- 
tatis.  Sed  dices:  si  potest  ahquid  exigi 
pro  probabihtate  apphcationis  pecu- 
niae,  ergo  posset  etiam  aUquid  exigi 
pro  possibiUtate  appIicandi.Atrespon- 
deo  negando  paritatem;  possibihtas  est 
mera  potenlia  seu  non  repugnantia  ap- 
phcationis:  unde  mutuator  ex  ea  uul- 
lum  habet  actuale  et  positivum  funda- 
mentum  lucri  futuri,  sed  tantum  ne- 
gativum.  E  converso  probabilitas  fu- 
turi  lucri  habet  quidem  positivum  fun- 
damentum  taUs  lucri  sive  spei  istius, 
et  ideo  est  pretio  aestimabilis.  Quid  si 
mutuator  solum  animi  pendeat,  veUt 
an  non  negotiari?  Adhuc  affirmant  Tam- 
bur.  6  etLugo'  cum  Sal.,  posse  aliquid 
exigere,  quia  pariter  est  pretio  aesti- 
mabile,  privare  se  in  gratiam  mutua- 
tarii  hac  potestate  deliberandi,  desti- 
nandique  pecuniam  ad  negotium,  cum 
non  teneatur  gratis  ea  spe  et  potestafe 
privari:  prout  si  quis  haereat  utrum 
cras  velit  vel  ue  piscari,bene  potestali- 
quid  exigere,  si  in  gratiam  tui  se  obli- 
gat  ad  non  piscaudum.  Et  hoc  neque 
improbabile  videtur,  cum  haec  priva- 
tio  obligatoria,  cum  teneatur  muluator 
non  repetere  mutuum  per  aliquod  tem- 
pus,  est  ahquo  pretio  aestimabilis, 

(3)  Doc.  1.  8.  tr.  3.  c.  8.  §.  3.  n,  4.  el  14. 

(4)  De  iisiira,  a.  5.  soct.  2.     fo)  D.  3.  p.  4.  n.  13. 
(&)  h.  «  tr.  1.  c.  3.  §.  4.  D.5.      (1)  D.  20.  o.  2. 


632  LIB.  III.  TRACT.  V.  DE  VII 

Quamvis  autem  sub  initio  liceret  in 
pactum  deducere,  ut  diximus,  damnum 
eventurum,  vel  lucrum  cessandum  in- 
certum,  nunquam  tamenlicebit  abini- 
tio  per  pactum  exigere  hulusmodi  in- 
teresse,  ut  communiter  docent  Lugo  i 
Azor.2  Concina  3.  Ratio  quia  si  mutues 
centum,  et  pro  lucro  cessante  accipias 
decem,  non  iam  mutuas  centum,  sed 
nonaginta:  privare  autem  mutuatarium 
ex  pacto  ante  tempus  commoditate  pe- 
cuniae  mutuatae  onus  est,  et  illud  im- 
ponere  est  usura.  Concedit  tamen  Az.^ 
posse  exigi  sub  initio  lucrum  conventum 
in  alia  specie:  sed  recte  hoc  etiam  re- 
probatConcin.5  quia  privare  mutuata- 
rium  illa  re  antetempusetiamonusest. 

771 .  Quaestio  2.  An  possis  exigere 
lucrum  cessans  ob  mutuum  pecuniae 
destinatae  ad  negotiandum,  si  aliam  pe- 
cuniam  habeas  non  destinatam  quam 
taraen  negotiationi  substituere  posses. 
Et  quidem,  si  illam  aliam  pecuniam 
reservasses  ad  usum  familiae,  nimi- 
rum  ad  domum  alendam,  filias  dotan- 
das,  senectutem  solandam,  vel  ne 
tuum  slatum  periculo  exponas,  tunc 
licite  exiges  lucrum  cessans,  quia  non 
teneris  ratione  mutui  tuam  providen- 
tiam  negligere.  Ita  Lessius  ^  cum  Na- 
varr.  et  Salmantic.  '  ut  certum  suppo- 
nunt.  Sed  dubium  est  quid  si  sine  tali 
incommodo  posses  aliam  pecuniam  sup- 
ponere.  Negant  probabiliter  alii  tunc 
posse  aliquid  exigere,  quia  tunc  tibi 
non  cessat  lucrum  ex  causa  mutui.  Sed 
Lessius  Palaus^  Tamburin.  9  Sporer  ^o 
cum  Molina  Layman.  et  Lugo,  Croix  ", 
item  Val.  Trullench.  VillaL  (et  merito 
probabile  putant  Salmantic.  *2 )  alfir- 
mant,  posito  quod  statueris  illam  so- 
lam  pecuniam  negotiationi  et  periculo 
exponere,  licite  posse  petere  lucrum 
cessans,  quia  vere  mutuatio  est  causa 
ut  tibi  cesset  lucrum  speratum  ex  illa 
pecunia;  nec  teneris  in  gratiam  mutua- 
tarii  pecuniam  non  destinatam  negotia- 
tioni  exponere.  Hoc  tameu  non  admit- 

(,i)  D.  23.  11.  106.  (2)  3.  p.  l.  8,  c.  !>.  q.  3. 

(3)  T.  1.  p.  Am.  u.  8.  (4)  Loc.  c.  (S)  Loc.  c. 
(6)  L.  2.  c.  20.  n.  87.  (7)  De  contr.  c.  5.  punct. 
9.  n.  36.  (8)  D.  4.  p.  IS.  d.  7.  (9)  L.  9.  ti-.  1. 
c.  3.  S.  4.  n.  2.  (10)  De  7.  praec.  c.  4.  n.  44. 


PRAEC.  DECAL. 

terem,nisi,  cum  mutuum  das,  vere  ha- 
beas  animum  pecuniam  illam  reserva- 
tam  negotiationi  non  substituere. 

772.  Quaestio  3.  Utrum,  si  pecuniam 
non  destinaveris  absolute  sed  condi- 
tionate  ad  negotium,  uti  si  dicas:  vel- 
lem  negotiari,  nisi  multi  peterent  mu~ 
tuum,  tunc  possis  exigere  interesse. 
Less.i3  dicit  probabile  esse  quod  pos- 
sis,  nam  etsi  obmultitudiuem  mutuum 
accipientium  nulla  mutuatio  sit  causa 
de  se,  sed  omnes  simul  sint  causa  lucri 
cessantis,  attamen  verum  est  quod  tu, 
ut  isti  mutues,  iam  de  facto  lucro  pri- 
varis,  et  ex  alia  parte  mutuatarii  in  hoc 
non  putant  iniuriam  sibi  fieri.  Et  idem 
sentiunt  Lay.»*  Tamb.'5Spor.<6.  Sed  di- 
ces:  iste  usuram  committit,  quia  effi- 
caciter  vult  lucrari  ex  mutuo,  et  inef- 
ficaciter  ex  negotiatione.  At  responde- 
ri  potest:  iste  quamvis  habeat  volun- 
tatem  inefficacem  negotiandi,  vult  ta- 
men  efficaciter  iuste  lucrari,  et  quia 
iam  potest  iuste  lucrari  ex  negotiatio- 
ne,  ideo  iuste  lucratur  ex  mutuo,  cum 
mutuum  sit  huic  vera  et  efficax  causa, 
ut  lucrum  ex  negotiatione  ipsi  cesset. 
Recte  vero  advertit  Less.  *'  non  facile 
hoc  admittendum  ob  periculum  pal- 
liandi  usuras ;  nam  ( ut  notat  Bus.  hic 
cum  Toled.),  ut  quis  ab  nsurae  labe  sit 
immunis,  malle  debet  lucrari  negotian* 
do  quam  mutuando:  et  mutuare  debet 
tantum  in  gratiam  mutuatarii. 

773.  Quaestio  4.  Utrum,  si  quis  bona 
fide  ineat  contractum  usurarium  et  lu- 
crum  exigat,  re  postea  cognita,  possit 
illud  retinere,  si  verepoterat  contrahe- 
re  ex  iusto  aliquo  titulo,  nempe  ratio- 
ne  periculi,  lucri  cessantis,  etc. 

Prima  sententia  affirmat,  quia  quis- 
quisbona  fide  contrahitsemper  intendit 
contrahere  modo  licito,  quo  potest.Ideo 
enim  hoc  tali  raodo  contraxit,quialici- 
tum  putavit,  quare  virtualiterintendit 
contrahere  quocunque  licito  modo  quo 
contractus  cohonestari  poterat.  Ita  Lu- 
go»sSaDian.Tan.ap.Salm.<9etTamb.2o. 

(11)  L.  3.  p.  2.  n.  861.       (12)  Tbid.       (13)  L.  2. 
c.  20.  n.  90.    (14)L.3.tr.4.c.i6.u.8.    (13)  L.  9. 
c.  3.  $.  4.  n.  4.       (16)  De  7.  praec.  c.  4.  n.  44. 
(17)  N.  9.^.     (18)  Disp.  2S.  sect.9.     (19)  De  conlr. 
c.  3.  punct.  S.  n.  38.     (20)  L.  8.  c.  8.  S.  5.  n.  21. 


CAP.  III.  DUB.  vn 
Secunda  sententia  tamen  verior,quam 
tenent  Salmant.  '  Less.  2  Conc.3  Cont. 
Tourn.4  negat  posse  in  eo  casu  mutua- 
torem  lucrum  perceptum  retinere.  Ra- 
tio  quia  minime  dici  potest  ipsum  vo- 
luntatem  virtualemsive  implicitamha- 
buisse,  cum  non  de  alio  contractu 
quam  de  usurario  cogitaverit.  Eo  casu 
tantum  habuisse  voluntatem  interpre- 
tativam,  quae  non  suflScit  ad  contrahen- 
dum,  diximus  supra  n.  769.  v.  Sed.  Nec 
obstat  dicere  quod  mutuator  iste  pot- 
est  retinere  lucrum,  tamquam  posses- 
sor  bonae  fidei,  qui  tenetur  tantum  ad 
id  in  quo  factus  est  ditior;  neqnit  au- 
tem  dici  ditior,  cui  ratione  mutui  ces- 
savitlucrum,  quod  iuste  percipere  pot- 
erat.  Nam  respondetur  quod  ad  iuste 
exigendum  in  mutuo  aliquid  ultra  sor- 
tem,omnino  requirilur  ut  mutuatarius 
de  iusto  titulomoneatur,ut  diximus  su- 
pra  n.  769.  v.  Sed.  Aut  saltem,  ut  tam 
mutuator  quam  mutuatarius  expresse 
vel  implicite  consentiant  in  titulum  iu- 
stum,  saltem  explicite  intendentes  con- 
trahere  omnimeliori  modoquopossunt: 
quod  e  converso  sat  probabiliter  sufficit 
ad  exigendum  id  quod  licite  exigi  pote- 
rat  ex  illo  iusto  titulo,  quamvis  non  ex- 
presso;  ut  dicunt  Croix^et  Salm.  Cont. 
Tour.  6  ac  probabile  putat  Les. '.  Cae- 
terum  pontifex  Bened.  xiv.  in  sua  bul- 
la  de  usuris,  Vix  pervenit,  ubi  post- 
quam  dixitn.  3.:  Per  haec  autem  nequa- 
quam  negatur^  posse  quandoaue  una 
cum  mutui  contractu  quosdam  alios  [ut 
aiunt)  titulos,  eosdemque  ipsimet  uni- 
versim  naturae  mutui  minime  intrinse-  j 
cos^  forte  concurrere,  ex  quibus  iusta  0-  j 
mnino  legitimaque  causa  consurgat  quid- 
dam  amplius  supra  sortem  ex  mutuo  de- 
bitum  rite  exigendi:  deinde  ad  signifi- 
candum  quales  sint  tituli  iusti  aliquid 
exigendi  ex  mutuo,  statim  sic  subdit: 
Neque  item  negatur  posse  multoties  pe- 
cuniam  ab  unoquoque  suam,  per  alios 
diversae  prorsus  naturae  a  mutui  na- 
tura  contractus  recte  collocari  et  impen- 
diy  sive  ad  proventus  sibi  annuos  conqui- 
Kendos,  sive  etiam  ad  licitam  mercatu- 

(1)  Ibid.  11.  59.     (I)  L.  2.  c.  20.  dub.  12.  n.  104. 
(3)T.7.p.463.     (4)Hicc.3.deusur.a.5.coiicl.3. 


DB  C0NTRACTIBU3  633 

ram  exercendam ,  honcstaque  indidem 
lucra  percipienda.  Tandera  ait  n.  5.  fal- 
sum  esse  quod  semper  et  ubique  prae- 
sto  sint  iusti  tituli  vel  contractus,  un- 
de  sic  monet:  Quisquis  igitur  suae  con- 
scientiae  consultum  velit,  inquirat  prius 
diligenter  oportet^  verene  cum  mutuo  iu- 
stus  alius  titulus,  verene  iustus  alter  a 
mutuo  contractus  occurrat  quorum  bene- 
ficio^  quod  quaerit  lucrum,  omnis  labis 
expers  et  immune  reddatur.  Postea  sa- 
pienter  sic  instruit:  Qui  abomni  usurae 
labe  se  immunes  et  integros  praestare  vo- 
lunt....  admonendi  sunt,  ut  contractum 
instituendum  antea  declarent,  et  condi- 
tiones  inserendas  explicent^  et  quem  fru- 
ctum  ex  eadem  pecunia  postulent.  Ethio 
sedulo  animadvertendum  est  id  de  quo 
in  eadem  bulla  pontifex  monet  confes- 
sarios:  Ab  extremis  longe  se  abstineant; 
etenim  aliqui  tanta  severitate  de  iis  re- 
bus  iudicant,  ut  quamlibet  utilitateiii  «jj 
pecunia  desumptam  accusent  tamquam 
illicitam  et  cum  usura  coniunctam.  Con-' 
tra  vero  nonnulli  indulgentes  adeo  sunt, 
ut  quodcunque  emolumentum  ab  usurae 
turpitudine  liberum  existiment.  Suis 
privatis  opinionibus  ne  nimis  adhae~ 
reant,  sed  priusquam  responsum  red- 
dant,  plures  scriptores  examinent,  qui 
magis  inter  caeterospraedicantur.Dein- 
de  eas  partes  suscipiant^  quas  tum  ra~ 
tione  tum  auctoritate  plane  confirmatas 
intelligent.  Quod  si  disputatio  insurgat, 
dum  contractus  aliquis  in  examen  ad- 
ducitur,  nullae  omnino  contumeliae  in 
eos  infligantur  qui  contrariam  sequun" 
tur  neque  illam  gravibus  censuris  no- 
tandam  asserant,  si  praesertim  ratione 
et  praestantium  virorum  testimoniis  mi- 
nime  careat.  Hoc  ut  adverterent  cupe- 
rem,  qui  in  scriptores  non  humilis  no- 
tae  non  dubitant  plurimis  conviciis  sae- 
pius  insultare,  eo  quod  eorum  senteu- 
tiis  contradicunt. 

774.  Quaestio  5.  Quaenam  pacta  li- 
cite  apponi  possint  in  mutuo.  Prae  o- 
mnibus  in  hoc  attendenda  est  genera- 
lis  illa  regula  tradita  a  s.  Th.  s  quod 
omne  onus  pretio  aestimabile  imposi- 


[6)  L.  3.  p.  2.  n.  924. 

(7)  N.  103. 


(0)  Loc.  c. 

(8)  2.  2,  q.  78.  a.  2. 


634 


LiB.  ni.  TRACT.  V.  DR  VII.  PBAEC.  DECAL. 


(um  in  mutuo,  tanquam  debitum  ex 
iustitia,  vera  sit  usura.  Secus,  si  exi- 
gatur  res  quae  pecunia  non  mensura- 
tur,  ut  benevolentia,  amicitia  et  simi- 
lia:  ita  s.  doctor.  Item  certum  est,  nec 
etiam  esse  usuram  exigere  ex  mutuo 
rem  alias  ex  iustitia  iam  debitam;  hinc 
licite  in  mutuo  potest  exigi  ut  alter 
cesset  a  vindicta  privata,  a  vexatione 
iniustaetc,  secundum  dicta  de  simon. 
ex  n.  98.  Ita  Less.  <  Salm.  2  cum  Pal. 
Trull.  Cai.  etc. 

775.  Sed  dubitatur  1 .  an  in  mutuo 
possit  apponi  pactum  legis  commisso- 
riae,  scilicet  quod,  non  facta  solutioue 
pro  certo  tempore,  piguus  acquiratur 
a  mutuante.  Communiter  negant  dd. 
Pal.  Nav.  Bonac.  etc.  cum  Salm.  3  nisi 
pignus  non  valeat  pluris  quam  sors, 
vel  nisi  sit  pactum  (certe  licitum)  ut  si 
tali  tempore  non  fiat  solutio,  vendatur 
pignus ,  et  de  pretio  mutuans  retineat 
tantum  suam  sortem.  Utrum  autem  va- 
leat  pactum,  ut  in  poenam  uon  imple- 
tae  solutionis  amittatur  pignus,  etsi 
pluris  valeat.  Negant  Vasq.  Pal.  et  Co- 
varr.  Sed  p)'obabiliter  aflBrmatur  cum 
Bon.  TruII.  Az.  Reg.  etc.  apud  Salm.  * 
iuxta  dicta  n.  766.,  ubi  poena  conven- 
tionalis  licita  iam  fuit  probata. 

776.  Notandum  est  autem ,  quod  si 
mutuator  accipiat  loco  pignoris  rem 
fructiferam,  tenetur  fructus  eius  in  sor- 
tem  commutare;  et  ideo  pactum  quo 
creditor  uti  possit  pignore,  eiusque 
fructibus  frui,  donec  debitum  solvatur, 
dictum  antichriseos  (vulgo  contratto  a 
godere) ,  communiter  reiicitur  de  se , 
praeciso  alio  titulo,  tanquam  usura- 
rium :  est  certum  cum  s.  Th.  5  et  com- 
muni  contra  Dianam;  quia  cum  res  ad- 
huc  remaneat  in  dominio  mutuantis , 
illi  soli  fructificat  ^.  Imo  tenetur  mu- 
tuator  reddere  fructus  illos,  quos  sua 
culpa  negligit  colligere.  Vide  Salm.  '. 

Excipitur  tamen  pignus  pro  dote  pro- 
missa  datum,  cuius  fructus  uon  com- 
putantur  in  dotem,  ad  onera  matrimo- 

(1)  L.  2.  c.  20.  dub.  7.  n.  87.  (2)  De  contr. 
c.  5.  pmicl.  8.  §.  1.  n.  84.  (5)  Ib.  nuuct.7.  u.47. 
(4)  Loc.  c.  n.  48.  (S)  2.  2.  q.  78.  a,  2. 

(6)  Ex  c.  1.  et  2.  de  usurU.  (7)  Ibid.  n.  46, 

(8)  P.  467. n.  6.     (9)  P,389  q  7.  (K>)  Ib.ei  n.SD. 


nii  sustinenda,  ut  Conc.  '  et  Petroc.  * 
ex  c.  Salubriter  de  usuris  ubi  dicitur: 
Generum  ad  fructus  possessionum,  quae. 
sibi  a  socero  sunt  pro  numerata  date 
pignori  obligataey  in  sortem  computan- 
dosy  non  credimus  compellendum.  Et 
hoc  currit,  esto  fructus  pignoris  onera 
matrimonii  excedant ,  quando  pignus 
conceditur  absolute,  et  tempore  quo 
dos  constituitur.  Secus  tamen  si  detur 
tantum  in  dotis  securitatem  aut  dote 
iam  constituta;  secus  item  ^i  gener  o- 
nera  matrimonii  non  sustineat.  Vide 
Salm.  10. 

777.  Dubitatur  2.  an  possit  in  pa- 
ctum  deduci,  ut  reddantur  a  mutuata- 
rio  quae  ab  eo  sunt  debita,  non  ex  iu- 
stitia,  sed  ex  caritate  aut  religione : 
nempe  ut  medicus  medeatur,  si  alius 
non  est :  advocatus  patrocinetur ;  dives 
succurrat  in  necessitate  gravi;  item, 
ut  qui  vovit  eleemosynam,  eam  prae- 
stet;  ut  missam  praeceptam  audiat,  etc. 
Azorius"  Bonac.  12  item  Govarr.  Salas 
Trull.  Reg.  etc.  apud  Salm.  «3  negant 
id  posse  fieri  sine  labe  usurae ,  quia 
pactum  addit  onus  iustitiae  quod  prius 
non  aderat ,  et  hanc  tenet  Viva  *■*  di- 
cens  omne  pactum  novum  onus  impo- 
nens  mutuatario,  usurarium  esse.  Con- 
tradicunt  tameu  Lugo  is  Less.is  Con.i? 
Cont.  Tour.  is  Salm.  ^  cum  Valent.  Pal. 
etc,  quia,  ut  inquiunt,  talis  obliga- 
tio  superaddita  non  meretur  pretium, 
cum  sit,in  utilitatem  tam  mutuantis 
quam  mutuatarii,  qui  implendo  exone- 
ratur  ab  obligatione  quam  iam  habe- 
bat.  Addunt,  si  ex  sententia  omnium 
potest  deduci  in  pactum  mutui,  ut  al- 
ter  desistat  ab  iuiuria  inferenda  ho- 
mini ;  tanto  magis  ab  iniuria  inferenda 
Deo.  His  non  obstantibus,  huic  secun- 
dae  sententiae,  pace  tantorum  docto- 
rum,  nunquam  valui  acquiescere,  quia 
omne  ouus  quod  imponitur  mutuata- 
rio  ex  pacto,  tenetur  ipse  praestare  ex 
iustitia,  et  ideo  evadit  quidem  pretio 
aestimabile;  ita  ut  si  post  tale  pactum 

(li)  3.  p.  1.  S.  c.  7.  q.  lo.  (12)  D.  3.  (j.  3.  n.  7. 
(15)L.c.punct.8.u.Sa,  (14)Prop.42.Ina.xi,n.lS. 
(IS)  D.  23.  sect,  5.  n,  49.  (16)  L,  2.  c,  20.  dub,  8. 
(17)  T.  7,  P.  468.  n,  2.  (18)  De  usura,  arl.  4 

«cct.  1.  V,  Dico2.  (19)  Loc.  c. 


CAP.  lU.  DUB.  VII 

medicus  ille  non  medeatur,  advocatus 
nou  patrocinetur .  tenebitnr  utique  ex 
iustitia  compensare  damnum  quod  e- 
veniet  ex  omissione  medelae  vel  pa- 
trocinii  praestandi ,  ad  quod  damnum 
resarciendum  prius  certe  non  erat  ob- 
ligatus.  Quid  ergo  refert  quod  pactum 
impositum  cedat  vel  non ,  in  utilita- 
tem  mutuatarii,  cum  usura  in  hoc  con- 
sistat,  quod  exigatur  ex  mutuo  onus 
pretio  aestimabile?  Et  miror  cur  Sal- 
mantic.  qui  loquentes  de  simonia  *  (et 
ut  diximus  n.  59.)  tanquam  certum 
asseruerunt  ex.  d.  Th.  simoniam  com- 
mittere  qui  dat  aliquid  alicui  cum  ob- 
ligatione  praestandi  aliquod  opus  spi- 
rituale,  licet  illud  non  sit  iu  commo- 
dum  dantis,  eo  quod  esset  contractus 
onerosus ;  hic  vero  teneant  non  esse 
usuram  similem  imponere  obligatio- 
nem;  cum  ex  communi  axiomate  di- 
catur :  Quod  in  spiritualibus  est  simo- 
nia^  in  temporalibus  est  usura.  Caete- 
rum  omnes  recte  docent  non  inferre 
usuram  pactum  solvendi  id  quod  iara 
prius  erat  debitum  ex  iustitia ,  vel  tol- 
lendi  iniustas  vexationes;  quia  tunc 
nihil  exigitur  pretio  aestimabile,  vel 
de  quo  mutuatarius  pretium  petere  po- 
tuisset;  Ita  Conc.2  Cont.  Tourn.3  et  alii. 
778.  Dubitatur  3.  an  possit  deduci  in 
pactum,  ut  mutuatarius  faciat  iniuriae 
condonationem,  ad  quam  neque  ex  ca- 
ritate  tenebatur,  sed  poterat  iuste  sa- 
lisfactionem  petere.  Affirmaot  Sotus 
Navar.  et  Sylv.  apud  Salm. '',  quialae- 
sio  tunc  ratione  amicitiae  naturaliter 
condonari  solet.  Longe  tamen  proba- 
bilius  et  verius  negant  Lugo  ^  Laym. 
Bon.  PaL  apud  Salm,  6,  quia  addere- 
tur  obligatio  vere  pretio  aestimabilis. 
Lessius  autem'  et  Salm.8  cum  Trull. 
Serra  Prado  etc.  adhaerent  secundae 
sententiae,  quando  esset  pactum  iu- 
stitiae;  secus  vero  si  esset  foedus  ami- 
citiae,  ut  loquuntur,  ex  qua  exigatur 
ut  alter  libenter  iniuriam  remittat;  sed 
bene  advertunt  hoc  palliatae  usurae 
periculo  non  carere. 

(1)  Tr.  19.  c.  1.  puucl.  3.  §.  3.  ii.  41.  (2)  P.  468. 
B.  1.  (5)  lioe.  cil.  V.  Et  veio.  (4)  Ibitl.  n.  »7. 
(S)  D.  2o.  s.8,n.38.  (G)  Il.id.  (7)L.2.c.20.d.7. 
(«)  Loc.  cit.  (9)  2.  2.  ij.  78.  ail.  2.  aj  3. 


OE  COWTKACTIBtT*  635 

I  779.  Dubitatur  4.  an  liceal  pactum, 
ut  mutuanti  officium  conferatur.  Alii 
dicunt  quod  si  hoc  petatur  ex  iustitia, 
esset  quidem  usura ,  et  est  communis 
cum  s.  Th.  9  et  aliis  contra  paucos  a- 
pud  Salm.i<'.  Secus  vero  si  petatur  ex 
amicitia  aut  gratitudine;Salm.  autemi* 
dicnnt  hoc  practice  non  posse  admitti, 
nisi  forte  in  aliquo  casu  raro.  Sed  ego 
absolute  nunquam  admittendum  esse 
dico  ex  prop.  42.  Innocentii  xi.  ubi  ab 
usura  excusabatur  aliquid  ultra  sortem 
exigi,  tanquam  ex  gratitudine  debitum. 
Hinc  officium  sic  recipiens ,  teneretur 
illud  resignare  ex  iustitia,  vel  pretium 
officii  in  sortem  computare ,  nisi  mu- 
tuatarius  hoc  nolle  praesumatur ;  cum 
alias  collatio  iam  valida  existimetur. 
Vide  Less.  12  Lugo  13  Salm.  i''. 

780.  Dubitatur  5.  an  liceat  obligare 
mutuatarium  ad  ea  quae  ex  gratitudi- 
ne  tenebatur  praestare,  v.  gr.  ut  emat 
sibi  necessaria  a  mutuante,  suam  do- 
mum  locet,  agrum  cum  iusta  mercede 
colat,  etc.  Omnino  negandum  cum  Bus. 
n.  12.  oon  solum  si  haec  exigantur  ut 
debita  ex  iustitia ,  sed  etiara  ut  debita 
ex  gratitudine,  iuxta  eamdem  prop. 
42.  ut  diximus:  Salm.  autem  is  dicunt 
quod  sirapliciter  rogare  mutuatarium 
ad  haec  libere  praestanda  ex  amicitia, 
de  se  non  esset  illicitum;  et  in  hoc 
videtur  expresse  consentire  s.  Th.  ^^, 
qui  dicit :  Si  vero  munus  non  quasi  ex 
obligatione  exhibetur,  sed  ex  benevoleh- 
tic^  quae  sub  aestimationem  pemniae  non 
cadit^  licet  hoc  accipere.^  exigere  et  ex- 
pectare.  Haec  autem  doctrina  currit  spe- 
culative  loquendo ,  sed  in  jpraxi  recte 
dicunt  Salm.i'  esse  valde  periculosara. 
Nec  admittendum  id  quod  ait  Laym.  i^ 
licitum  esse  obligare  mutuatarium  ad 
haec  praestanda,  si  obligatio  impona- 
tur  non  ut  onus,  sed  ut  conditio  sine 
qua  non  daretur  mutuura,  quia,  acce- 
ptata  conditione,  reipsa  iara  onus  im- 
ponitur  et  rautuatarius  obligatur  ad  il- 
lud:  quod  nunquam  licet  ex  d.  Thom. 
Vide  n.  seq. 

^iO)  Ib,  n.  S8.  (11)  Ibid.  (12)  L.  2.  c.  20.  n.  62. 
I  !5)  N.  42.  (14)  Loc.  c.  n.  i?9.  (13)  Do  coiiii. 
I  .•.  5.  piinct.  8.  §.  2.  n.  61.  (16)  2.  2.  (|.  78.  a.  2. 
i  ud  3.     (17)  Loc.  e.     (18)  L.  3.  U-.  4.  «   16.  u.  3- 


636  LIB.  m.  TIVACT.  V.  DE 

784 .  Si  pactuni  autem  sit  remutuan- 
di,  s.  Th.  *  sic  docet :  Licet  simul  mu- 
tuanti  unum  aliquid  aliud  mutuum  re- 
cipere :  non  autem  licet  eum  obligare  ad 
mutuum  in  posterum  faciendum.  Lici- 
tum  igitur  est  mutuatarium  obligare 
ad  remutuandum  eodem  tempore  mu- 
tui,  quia  potes  ab  altero  petere  officium 
amicitiae  quod  ille  a  te  postulat;  modo 
illud  nou  sit  ipsi  magis  onerosum:  et 
sic  pariter  posses  petere  ut  eodem  tem- 
pore  domum  tibi  locet ,  frumentum 
vendat,  etc.  Secus  autem,  si  obligares 
in  futurum;  ita  cum  s.  Th.  Less.  2  et 
Salm.3  cumaliis,  contra  Bann.  et  Rodr. 
etc.  qui  excusant  ab  usura  pactum  a- 
dhuc  in  futurum  remutuandi,  sed  im- 
probabiliter. 

782.  Dubitatur  6.  an  liceat  pactum 
ut  reddatur  res  mutuata  in  eadem  spe- 
cie  et  quantitate,  quando  creditur  plu- 
ris  valitura. 

In  hoc  certum  est  i .  quod  licet,  si 
aeque  dubium  est  an  valor  rei  sit  au- 
gendus  vel  minuendus:  videLess.  <. 
Certum  est  2.  quod  si  rem  servaturus 
eras  usque  ad  tempus  quo  eius  valo- 
rem  augendum  esse  certo  credas,  potes 
petere  ut  reddatur  res  in  eadem  quan- 
titate,  vel  eius  incrementum,  deducta 
tamen  aestimatione  periculi  vel  expen- 
sarum  in  re  servanda.  Ita  Habert  Con- 
cina  Bon.  Dic.  Reb.  etc.  cum  Salm.  5. 
Certum  est  3.  quod  licet  mutuare  ve- 
tus  frumentum  ut  reddatur  novum 
quod  non  credatur  pluris  valiturum 
nec  melius  vetere.Ita  Salm.Ccum  Pal. 
Mol.  Trull.  etc.  cumBus.  n.  11. 

Quaestio  igitur  est  anpossis  petere  ut 
tibi  reddatur  res  quam  uon  es  serva- 
turus,  iu  eadem  quantitate,  eo  tempo- 
re  quo  credis  eam  pluris  valituram. 
Affirmant  Sot.  et  Mol.  apud  Less.  '.  Et 
his  adhaeret  Bus.  hic  infra  n.  18.,  quia, 
ut  dicunt,  haec  est  natura  mutui,  ut 
res  in  eadem  quantitate  reddatur,  et 
quia  per  mutuatarium  stat  ne  res  red- 
datur  ante  illud  tempus.  Sed  docet 
Less.  hanc  sententiam  tunc  esse  pro- 


Vir.  PHAEC    DECAL. 

babilem,  cum  fuisset  dubium  an  pre- 
tium  foret  augendum,  vel  an  tu  rem 
servasses  (in  quo  casu  etiam  puto,  rem 
valore  iam  auctam  cum  aliqua  delra- 
ctione  reddendam  esse,  iuxta  praedicti 
dubii  aestimationem,  ne  quid  ex  mutuo 
lucreris :  posito  quod  non  fuisses  certo 
rem  servaturus);  nam  alioqui  recte  di- 
cit  Less.  se  non  videre,  quo  iure  pos- 
sis  aequalem  mensuram  recipere.  Sal- 
mant.  autem  8  cum  Bon.  Azor.  et  TruU. 
praedictam  sententiam  approbant ,  si 
ex  vi  pacti  attendatur  tantum  ad  rei 
substantiampraecisaconsiderationeva- 
loris  et  incrementi.  Sed  haec  praecisio 
non  video  quomodo  licite  possit  fieri, 
quando  res  non  foret  servanda  pro 
tempore  redditionis ,  et  certo  vel  pro- 
babilius  pluris  valitura  creditur;  pre- 
lium  enim  rei  de  se  necessario  semper 
pertinet  ad  rei  substantiam. 

Certum  autem  puto  e  converso  cum 
Salm.  9  quod  si  certo  vel  probabiliter 
res  tempore  restitutionis  censeatur  mi- 
nus  valitura,  poteris  maiorem  mensu- 
ram  petere,  ut  te  serves  indemnem. 

Haec  dubia  tamen  locum  habent, 
quando  cogitatur  et  creditur  respluris 
valitura ;  si  vero  bona  fide  nulla  ha- 
beatur  consideratio  de  incremento  vel 
decremento  rei ,  bene  potes  pacisci,  ut 
res  in  eadem  quantitate  tibi  reddatur. 
Ita  Less.io  p.  Conc.  ac  Laym.  etc.  cum 
Salm.  ^i.  Hoc  tamen  non  dici  posse  de 
mutuo  pecuniae  tenent  Salm.<2  cum  Sa 
Pal.  TruII.  Tol.  etc,  quia  in  pecunia 
principaliter  attenditur  valor.  Sed  A- 
zorius  Nav.  et  alii  apud  eosd.  Salm.is 
cum  Busemb.  infra  n.  17.  aiunt  bene 
valere  pactum  ut  reddatur  pecunia  iu 
eadem  specie  et  numero  monetarura, 
quando  nullum  cogitatur  nec  intendi- 
tur  incremeutum,  et  sic  expresse  sit 
conventum:  horumque  seutentia  est 
mihi  probabilior,  saltem  si  commune 
sit  periculum  incrementi  vel  decre- 
menti,  ut  sentit  p.  Concina.  •  Pactum 
autem  reddendi  pecuniam  in  alia  spe- 
cie,  quam  traditur,  omnino  usurarium 


(1)  2.  2.  q.  78.  a.  2.  ad  4.  (2)  L.  2.  c.  20,  n.  S5.  i 
(S)  De  coctr.  c.  3.  punct.  8,  $.  2.  n.  62.  63.  et  64.  | 
{i)V  2.  c  20.  dub.  17.  n.liS.    (3)  L.c.  §.  3.n.67.  i 


(6)  Ibid.    (7)  D.  c.  20.  n.  1S4.    (8)  Loc,  c.  n,  70. 
(9)  Ibid.  n.  71.        (10)  C.  20.  dub,  17.  n.  149. 
(1  i)  Ib.  n.  72.     (12)  L.  c,  n.  73,    (13)  Cit.  n.  72. 


CAP.  III.  DUB.  VII. 

est,  quia  imponitur  onus  pretio  aesti-  i 
mabile,  ut  dicunt  Salm.  *  Concina  et 
alii  communiter.  Usque  adhuc  de  pactis; 
circa  quae  bene  advertit  Anacl.  2  cum 
aliis  communiter ,  quod  contractus  in 
aliqua  regione  usitatus,  et  a  viris  pro- 
bis  celebrari  solitus,  non  est  facile  da- 
mnandus.  Sed  procedamus  ad  alias 
quaestiones  quae  supersunt. 

783.  Quaestio  6.  Utrum  usurarius 
acquirat  dominium  lucri  usurarii.  Af- 
firmant  Lugo  3  ac  Scot.  Sa  Nav.  etc. 
apud  Salm.  *,  quia  mutuatarius,  quam- 
vis  coacte  det,  et  ideo  usurarius  te- 
neatur  ad  restitutionem,  dat  tamen  li- 
bereettransfert  dominium;  sicut  trans- 
fert  qui  metu  coactus  rem  vendit.  Sed 
oppositum  tenendum  cum  s,  Thom.  5 
et  communi  cum  Salm.  ^  Conc.  Cont. 
Tourn.  Et  ratio  est  quia  contractus  u- 
surarius  est  omni  iure  nullus  ;  nuda 
autem  traditio  rei  dominium  nou  trans- 
fert '. 

784.  Circa  fructus  autem  acquisitos 
per  usuras  acceptas,  docet  8  s.  Tliom. 
quod  si  percepti  sint  ex  re  usu  con- 
sumptibili,  tunc  restitui  non  debent, 
quia  sunt  fructus  industriae ;  secus,  si 
percepti  sint  ex  re  non  usu  consum- 
ptibili,  puta  ex  domo,  agro,  quia  (ver- 
ba  d.  Thomae)sMni  fructus  rerum^  qua- 
rum  alius  est  dominus,  et  ideo  ei  de- 
bentur.  Et  hoc  valet  etiamsi  usurarius 
fructus  non  percipiat,  si  alias  dominus 
percepisset.  Quid  de  fructibus  quos  do- 
minus  non  fuisset  percepturus,  sed  u- 
surarius  percepit.  Lugo  9  dicit  non  esse 
restituendos,  quia  ex  sua  sententia  u- 
surarius  dominium  usurarum  acquirit, 
et  tantum  tenetur  mutuatarium  inde- 
mnem  servare.  Sed  nos  contrarium  in 
nostra  sententia,  ut  supra  ,  dicendum 
putamus  cum  Salm.  ^^  Cont.  Tourn.  et 
Conc. 

785.  Quaesfio  7.  Utrum  dans  consi- 
lium  pro  usuris,  aut  praebens  pecu- 
niam  usurario  ut  mutuet ,  teneatur  ad 

(i)  Ibid.  n.  74.  (2)  De  usur.  q.  4.  (5)  D.  2«. 
»ect.  11.  n.  206.  (4)  De  conlr.  c.  5.  punct.  12. 

B.  106.      (S)  2.  2.  q.  78.  a.  3.      (6)  Ibid.  n.  107. 

(7)  li.  Nanquam,  IT.  de  acquirendo  rerum  dominio. 

(8)  Ibid.     (9)  D.  2S.  «e,n.  H.  a.  209.     (lO)  t.  c. 
0.  11".      (U)  T).  2rt.  .!«-t  H    B.217.     (12)  Ibid. 


DE  CONTRACTIBUS  637 

restitutionem. Negant  Lugo<*  et  SaTol. 
Sylv.  Med.  etc.  apud  Salm.12,  quia  hi 
non  sunt  causa  efficax  damni,  cum 
possit  postea  debitor  solutionem  usu- 
rarum  negare.  Sed  respectu  huius  ra- 
tionis  longe  probabilius  (saltem  dico 
quoad  suadentem  usuras)  teneri  affir- 
mat  Bus.  hic  cum  Less.  *3  Lugo  **  Sal- 
mant.15  cumPal.  Bon.  Trull.  etc,  quia 
vere  ipse  tunc  est  causa  iniusti  con- 
tractus ;  et  licet  debitor  posset  non  sol- 
vere,  si  tamen  solvat  ex  causa  sua  in- 
iuste  solvet.  Commune  autem  est  cum 
Salm.  16  quod  non  peccat  nec  ad  resti- 
tutionem  tenetur  qui  in  gratiam  mu- 
tuatarii  illa  faceret ;  et  ideo  ex  alia  ra- 
tione  prima  sententia  est  satis  proba- 
bilis,  quia  rationabiliter  in  illis  mu- 
tuatarius  praesumitur  consentiens,  ut 
ait  Lugo".  Quoad  eum  autem  qui  tra- 
dit  pecuniam  usurario,  aiunt  Goncin.i' 
Less.«et  Salm.20  cum  Bon.  TruII.  etc. 
peccare  et  teneri  ad  restitutionem  ; 
quia  proxime  cooperatur  ad  damnum 
mutuatarii.  Sed  Lugo2i  recte  excipit  ob 
eamdem  rationem,  nisi  praestet  pecu- 
niam  in  gratiam  mutuatarii.  Vel  nisi, 
addendum  duco,  non  posset  ipse  pe- 
cuniam  tradens  eam  negare  sine  da- 
mno  superioris  ordinis,  quam  esset 
mutuatarii  damnum,  iuxta  dicta  n.  571 . 
'_  V.  Secunda. 

786.  Quaestio  8.  An  peccet  et  tenea- 
tur  ad  restitutionem  deponens  pecu- 
niam  apud  eum  quem  scit  abusurum 
ad  usuras.  Respondent  Less.  22  et  Sal- 
mant.  23  cum  Pal.  Lug.  Bon.  et  Trull. 
quod  is  peccaret  utique  contra  cari- 
tatem ,  si  usurarius  non  haberet  alias 
unde  usuras  exerceret:  sed  non  tenere- 
tur  ad  restitutionem,  quia  in  hoc  iniu- 
riam  non  irrogaret  mutuatariis.  Teneri 
tamen  sentit  p.  Conc.  ex  d.  Thoma  24 
qui  dicit :  Quod  si  quis  committeret  pe- 
cuniam  suam  usurario  non  habenti  alias 
unde  usuras  everceret,  vel  hac  intentio- 
ne  committerety  ut  inde  copiosius  per  m- 

punct.  15.  n.  IIS.  (13)  h.  2.  c.  20.  dub.21.n.  178 
(14)  D.  2S.  u.  216.  riS)  Cit.  n.  IIS.  (16^  Il.ii. 
(17)  Loc.  c.  (18)  T,  7.  p.  S34.  n.  7.  (19)  C.  20 
n.  178.  (20)  L.  c.  (21)  Eod.  n.  216.  (22)  L.  2, 
c.  20.  d.  21.  (23)  De  contr.  c.  5.  punct.  13.  u.  lia 
(24)  2.  2.  q.  78.  a.  4.  ad  3. 


638 


LIB.  ni.  TRACT.  V.  «E  VII.  PRAEC.  DECAL. 


^uram  lucraretur,  daret  materiam  pec- 
candi,  unde  et  ipse  esset  particeps  culpae. 
Dnde  si  talis  deponens  est  particeps 
culpae,  nou  erit  quidem  particeps  al- 
terius  culpae,  quam  iniustitiae  quam 
perpetrat  mutuator.  Sed  hoc  non  ob- 
stante,  verius  mihl  dicendum  videtur 
quod  deponens  non  teneatur  ad  resti- 
tutionem:  sua  enim  actio  non  est  in- 
iuriosa,  sed  potius  gratiosa  mutuatario, 
cum  hic  potius  gratam  habeat,  quam 
aegre  ferat  depositionem  pecuniae,  ut 
in  necessilate  sibi  providere  possit. 
Posito  ergo  quod  mutuatarius  in  hoc 
non  sit  invitus,  deponens  licet  sit  par- 
ticeps  iniustitiae,  quatenus  laedit  vir- 
tutem  iustitiae  in  generali,  iuxta  sen- 
tentiam  quam  tenuimus  in  tract.  de  ca- 
rit.  l.  2.  n.  45.  v.  Tertia^  ubi  diximus 
praebentem  occasionem  peccandi,  non 
solumlaedere  caritatem,  sed  etiam  vir- 
tutem,  ad  quam  laedendam  proximum 
inducit:  non  tenetur  tamen  ad  resti- 
tutionem,  quia  non  laedil  lustitiam  in 
particulari,  nempe  peculiare  ius  alte- 
rius,  nec  ei  iniuriam  irrogat,  cum  ille 
respectu  deponentis  non  sit  invitus. 
Et  sic  intelligi  potest  s.  Th. 

787.  Quaestio  9.  An  principes,  iu- 
dices  et  advocati,  qui  suut  causa  ut 
usurae  solvantur,  teneantur  ad  resti- 
lutionem.  Respondetur  teneri:  sicut  te- 
nentur  etiam  illi  qui  non  excludunt  a 
suis  locis  usurarios :  imo  excommuni- 
cantur  ipso  facto  in  Clem.  Ex  gravi, 
de  usuris ;  nisi  tamen  ob  bonum  pu- 
blicum  hoc  permittere  expediret.  Ita 
Less.  1  Salm.  2  cum  Pal.  etc. 

788.  Quaestio  10.  An  si  usurarius  sit 
tibi  debitor,  possis  tu  licite  exigere  u- 
suras  quas  ille  tibi  assignat  exigendas 
a  mutuatario.  Negatur :  atque  si  exi- 
gis  teneris  ad  restitutionem;  modo  ta- 
men  tibi  constet  illud  debitum  esse  pro 
usuris.  Salm. '. 

789.  Quaestio  11.  An  peccent  famuli 
cooperantes  dominisusurariis.  Certum 
est  quod  famuli  minus  principales  qui 
tantum  scribunt,  enumerant  pecunias, 
deferunt  pignus  et  similia,  non  tenen- 

(1)  N.  179.  (2)  De  contract.  c.  5.  puiict.  13. 
a.117.  (3)  Ib.  u.  IIQ.         C4)S.M.       u.  118. 


tur  ad  restitutionem,  nec  peccant,  Ita 
Salm.  *  Croix  5  Tamb.  6  et  Bus.  circa 
/in.  huius  dubii.  Dubium  est  de  iis  qui 
exigunt  usuras  et  ad  solutionem  co- 
gunt,  an  teneantur  ad  restitutionem. 
Sa  Sylv.  Tabien.  Vega  apud  Salm.  '  li- 
cet  dicant  peccare ,  excusant  tamen  a 
restitutione,  quia  isti  non  suat  vere 
causa  exactionis,  vel  tantumsunt  ma- 
terialis  et  remota;  Salm.  autem  8  cum 
Pal.  Val.  Med.  Salas  etc.  putant  teneri, 
cum  vere  sint  causae  iniustae  proxime 
cooperantes :  et  hoc  videtur  probabi- 
lius  cum  Tamb.  ^  si  ipsi  cooperantur 
in  re  ingrata  debitoribuS,  prout  esset, 
si  cogerent  eos  ad  solutionem,  subscri- 
berent  apodixas:  secus  si  iu  re  illis  non 
ingrata,  nempe  si  eos  hortarentur  sim- 
pliciter  ad  solutionem,  vel  exigerent 
usuras  sine  coactione;  quia  in  hoc  de- 
bitores  uon  censentur  inviti.  Sed  non 
excusarem  exigentem  a  peccato  coope- 
rationis  ratione  solius  famulatus. 

790.  Quaestio  12.  An  haeredes  usu- 
rarii,  vel  alterius  debitoris  teneantur 
ad  restitutionem  in  solidum.  Distin- 
gueadum:  Si  debita  sint  hypothecaria 
ex  coniractu,  communis  est  sententia, 
omnes  in  solidum  teneri.  Dubium  est, 
si  debita  sint  personalia  defuncti  ex 
delicto:  adhuc  teneri  in  solidum  docent 
canonistae  cum  Sylv.  Sal.  Lop.  Maior. 
etc.  ap.  Cont.  Tourn.*').  Idque  arguunt 
ex  c.  Tua  nos  9.  de  usur.  ubi  dicitur: 
Filii  ad  restituendas  usuras  ea  sunt  di- 
strictione  cogendi,  qua  parentes  sui.Sed 
satis  probabiliter  Cont.  Tourn.  i*  cum 
Azor.  Caiet.  Toled.  Bonac.  Bann.  Med. 
Habert  Ponlas  Sambov.  etc.  dicit  hos 
haeredes  teneri  solum  pro  rata,  nisi 
ipsi  delicto  defuncti  cooperati  fuerint: 
et  probatur  ex  lib.  \.  c.  de  delictis  c?e- 
funct.  ubi  dicitur:  Post  litis  contesta^ 
lionem,  eo  quia  vim  (seu  damnum)  fe- 
cit  defuncto,  successores  eius  in  solidum, 
alioquin  in  quantum  ad  eos  pervenit, 
conveniri  iuris  absolutissimi  est.  Ratio- 
nem  dat  Caietanus  respondens  ad  te- 
xtum  Tua  nos  supra  oppositum,  et  di- 

(S)  L.^.  11.  268.       (6)  Dec.  1.  8,  c.  1.  §.  4.  n.  4a 
(7)  Ibid.  (8)  luid.  (9)  Eod.  loc. 

(10)  De  U8U!'.  a.  8,  concl.  8.         (11)  Loc.  cU 


CAP.  III.  DUB.  VII. 

cft:  Fibi  tenentur  sicut  et  pater  obliga- 
tione  sciL  personali  suorum  bonorum: 
sed  in  hoc  est  differentia,  quod  pater  est 
tota  illa  persona,  ac  per  hoc  habet  to- 
tam  obligationem;  quilibet  tamen  hae- 
res  {scil.  filius)  est  pars  illius  personae, 
et  consequenter  partem  tantum  obliga- 
tionis  subiu. 

Quaestio  13.  Hic  etiam  pertineret 
quaerere  an  licitum  sit  petere  mutuum 
usuras  ab  usurario,  et  illas  ei  oflFerFe. 
Sed  dehac  satis  dictum  estsupra  de  ca- 
ritate  l.  3,  n.  47.  v.  Secunda;  et  n.  77. 
f .  4.  Licitum. 

791.  «  II.Mutuare  frumentum  vetus 
cum  obligatione,  ut  restituatur  novum 
( praesertim  certo  tempore)  est  usura, 
si  mutuans  sciat  novum  fore  melius  et 
maioris  pretii,  Sylv.  Nav.  TruU.  i. 

»  12.Est  usura  ex  communi  senten- 
tia,  si  des  mutuum  ut  postea  mutuata- 
rius  ex  debito  civili  obligetur  tibi  rur- 
sus  mutuare  aut  vendere,  vel  apud  te 
in  tua  officina  emere  merces,  aut  ope- 
ras  suas  locare:  quia  talis  obligatio  est 
res  pretio  aestimabilis,  cum  privet  mu- 
tuatarium  potestate  alibi  emendi  et  lo- 
candi  operas.  Less.  2  card.  Lugo  3.  Vid. 
Laym.  ■*  Bon.  ^. 

»13.  Usura  est  mutuare  principi  vel 
reipubL  eo  pacto,  ut  iuterim,dum  non 
solvitur,  sis  liber  a  tributis  vel  oneri- 
bus  iustis  solvendis.  Salas  card.  LugoC 
ex  communi. 

»14.  Item  mutuare  ea  lege  ut  mu- 
tuatarius  eam  pecuniam  exigat  a  de- 
bitore  mutuantis  a  quo  non  facile  ex- 
torquebit.  Quod  addo,  quia  si  sponte 
onus  illud  suscipiat,  eo  quod  facile  pos- 
sit  obtinere,  non  erit  usura'.  Bon.  s. 

» 1 5.  Item,  si  frumentum  quod  alibi 
habes,  des  mutuum,  obligando  ut  tibi 
reddatur  hic  vel  alibi  (cum  maioribus 
sumptibus  vel  laboribus),  ubi  plus  va- 
let». 

»  1 6.  Usura  etiam  est  obligare  mu- 
tuatarium  ut  partem  mutui  accipiat  in 
mercibus  quibus  non  indiget  <o. 

»  17.  In  mutuo  pecuniario,  nisi  ali- 

(1)  D.  13.  n.  H.  (2)  L.  1.  c.  20.  d.  8. 

(5)  D.  23.  n.  46.         (4)  L.  S.  t.  4.  c.  IS.  n.  3. 
(S)  h.  e.  p.  3.  (6)  N.  64.  <7^  Ibid. 


DE  COiNTaACTIBUS  639 

ter  conventum  sit,  si  quis  det  mutuo, 
V.  gr.  1 00.  florenos,  non  potest  exigere 
plus  quam  eorum  pretiumet  valor  tunc 
fuerit.  Unde,  si  eorum  valor  tunc  au- 
geatur,  non  potest  repetere  100,  quia 
reciperet  aliquid  supra  sortem.  Quod 
si  valor  decrescat,  debet  mutuatarius 
reddere  plus  quam  1 00,  quia  alias  non 
restitueret  ad  aequalitatem.  V.  Less.  <* 
Laym.  12  Bon.  13  {y.  n.  782.  vers.  Haeo 
dubia). 

»  18.  In  mutuo  tamen  alianim  re- 
rum,  ut  vini,  tritici  etc.  aliter  se  res 
habet,  quia  si  quis  v.  gr.  mutuet  al- 
teri  1 0.  modios  tritici,  sive  pretiumcre- 
scat  sive  non ,  potest  repetere  1 0.  Ra- 
tio  disparitatis  est,  quia  in  pecunia  uon 
spectatur  ordinarie  (nisi  aliter  conven- 
tum  sit  ob  certas  et  licitas  causas)  nisi 
valor  sive  pretium.  Unde  non  debet  re- 
stitui  nisi  pretium  aequale.  At  vero  in 
frumentis  etc.  spectatur  ipsa  materia, 
quia  non  petitur  mutuum  frumentum 
propter  pretium  frumenti,  sed  propter 
ipsum  corpus  et  substantiam:  ergo,  et- 
si  crescat  pretium  illius,  potest  repe- 
tere  tot  mensuras  quot  dedit  mutuo.  In- 
terim  tamen  quidam  de  his  rebus  eo- 
dem  modo  loquuntur  quo  de  moneta. 
VideLaym."  et  Bou.is  (F.  dicta  n.782.). 

792.  «Quaeres:  Quae  obligatioetpoe- 
na  sit  usurariorum  et  cooperaotium. 

»  Resp.  1 .  Usurarius  etiam  non  ma- 
nifestus,  ac  haeredes  tenentur  restitue- 
re;  imo  etiam  omnes  ii  qui  ex  parte  u- 
surarii  cooperantur  efficaciter:  v.  gr. 
iudices,  domini  temporales,  notarii,  fa- 
muli,  advocati,  qui  quovis  modo  iu- 
vant  vel  cogunt  mutuatarios  ad  solu- 
tionem  usurarum.Dixi  (positive  seu  ef- 
ficaciter),  quia  habendo  se  negative, 
possunt  permittere  usurarios  ob  iustam 
causam,  et  necessitatem  pauperum- 
Praeterea  in  praxi,  ex  praesumpta  vo- 
luntate  mutuatariorum,  fere  excusan- 
tur  minus  principales  famuli.  {Vide  di- 
cta  supra  n.  789.  et  l.  3.  n.  78.). 

»  2.  Usurarius  publicus  sive  noto- 
rius  non  debet  admitti  ad  communio- 

(8)  Loc,  c.  (Si)  Ibid.  (10)  Ibi(J. 

(11)  L,  2.  c.  22.  n.  149.      (12)  L.  3.  t.  4.  c.  10. 
(13)  L.  c.  p.  5.     (14^  '„,  e.  n.  J4.     fiti)  Lnc.  o. 


640  LIB.  Iir.  TRACT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DECAL, 

nem  altaris  nec  absolvi,  donec  resti- 
tuat  usuras,  nec  sepeliri  ia  loco  sacro; 
et  qui  scienter  sepelit,  ipso  facto  est 
excommunicalus.  3.Addit  Laym.^  eius 
testamentum  ipso  iureirritum  esse,  ni- 
si  ante  mortem  restituerit.  Vide  Less» 
Bon.  Trull.  2  (Item  usurarii  sunt  infa- 
mes.  Salm.  3).  » 

DuBiOM  VIII.  De  emptione  et  venditioDe.  j 

Akt.  I.  Quid  sit  emptio  et  veadilio. 

793.  Quando  venditio  est  iusta.  > 

794.  ykn  requiratur  determinatio  pretii.   An , 
data  arrha,  liceat  a  contractu  resilire.  '. 

795.  An  requiratur  scriptura  et  traditio.  j 

796.  An  ad  transferendum  dominium  requira-  < 
tur  solutio  pretii,  vel  fides  de  illo.  \ 

797.  Ad  quem  spectent  fructus,  cum  completur  j 
conditio  emptionis.  | 

798.  Ad  quem  spectent  fruclus  rei  vendilae^  sed  1 
non  traditae, 

799.  Cuius  sit  res  empta  pecunia  aliena.  j 

800.  An  valeat  conlractu^,  si  vendatur  res  a-  ^ 
liena.  1 

801.  In  quibus  casibus  res  smo  valore  crescat,  , 
vel  decrescat.  \ 

802.  Quid  de  merce  ultronea.  ; 

803.  An  taxa  obligel  in  conscientia.  ' 

804.  Quotupliciter  pretium  varietur.  Et  an  res  ^ 
pretiosae  habeant  maiorem  latitudinem.  j 

803.  An  deceptio  semper  obliget  ad  restitutio-  1 

nem. 
80C.  An  liceat  pluris  vendere  rem  utilem  em- 

ptori. 

807.  Quid  si  adsint  alii  iusti  tituli. 

808.  An  res  extraordinariaepossint  vendi  quan- 
ti  plurimi.  An  communis  aestimatio  variet 
pretium.  Et  an  venditio  sub  hasta,  aut  per 
venditrices. 

809.  Quid  si  res  vendatur  minutim. 
8-10.  An  respossit  carius  vendi  ob  dilatam  so- 

lutionem.  An  ratione  pericuU  vel  quia  res 
pluris  esset  vulitura. 
84  i .  An  res  ad  creditum  cariv^  vendi  possit. 

842.  An  et  quando  liceat  vendere  cum  pacto  re- 
trovendendi. 

843.  An  licitum  sit  pactum  reemendi  ad  arbi- 
trium  emptoris.  Quid  de  contractu  mohatra. 

814.  De  moDopoliis. 

813.  Quot  modis  fit  monopoHam. 

846.  An  unus  vel  pauci.^  qui  annonam  emunt, 
ut  carius  vendant,  peccent  contra  iustitiam. 

847.  An  mercatores  inter  se  conspirantes ,  ut 
merces  vendant  pretio  summo,  teneantur  ad 
restitutionem.  Et  an  facto  monopolio  o  mer- 
catoribus,  liceat  aliis  mercem  eodem  pretio 
vendere. 

848.  An  irritet  contractum  vitium  occultum. 

819,  Quid  si  vitium  sil  circa  substantiam. 

820.  Quid  si  vendatur  ut  pura  res  mixta  per- 
feciior  aliis.  Quid  de  vino  mixto  cum  aqua. 

824 .  An  sit  iniustitia  vendere  quid  pro  quo. 
822.  Quid  si  vitium  est  circa  quantitatem. 

(1)  L.  c  D.  21.  (2)  C.  14.  d.  22. 

(3)  De  coDlr.  c.  3.  p.  14.  u.  125.       (4)  C.  17. 

(8)  D.  3.  q.  2.  p.  1.  et  4. 

C8)  h.  Quod  saepe,  il.  do  coutrabeoda  cmptioae. 


823.  Quid  si  circa  qualitatem. 

824.  An  sit  illicitum  vendere  pretio  ordinarih 
debitum,  cuius  debitor  non  esl  solvendo ;  vet 
mercem  mox  minuendam. 

823.  An  tradita  tibi  re  ad  vendendum  pretio 
designaw,  possis  retinere  superfluum.  Et 
an  idem  dicendum  de  eo  qui  emit  nomine 
alieno. 

826,  Quid  de  sartoribus  vilius  pannum  emen' 
tibus. 

827,  Si  res  vendatur  duobus,  cui  acquiratur  do- 
minium. 

828,  Si  res  pereat  ante  tradilionem,  cui  pereat? 
Quid  si  post  traditionem. 

829,  An  liceat  vilius  emere  chirographa,  seu 
credita. 

830,  Fide  alia  apud  Busemb. 

793.  «  Resp.  Est  contractus  quo  pre- 
tium  pro  merce  solvitur;  completur- 
que  mercis  traditione.  Venditio  contra. 
lustitia  eius  in  hoc  consistit,  ut  pre- 
tium  sit  iustum  sive  exaequet  valorem 
rei  et  contra.  Alias,si  sine  legitimo  ti- 
tulo  secus  fiat,  committetur  iniustitia 
gravis  vel  levis  pro  gravitate  exces- 
sus,  qui  proinde  ad  restitutionem  ia 
conscientia  obligabit;  etsi  in  foro  exter- 
no  ad  restitutionem  fere  noa  cogatur 
quis  nisi  ultra  dimidium  defraudave- 
rit.  Vide  Laym.  ^  Bon.  *.  » 

794.  Notandum  1,  quod,  ut  contra- 
ctus  emptionis  sit  validus,  requiritur 
determinatio  pretii,  quae  si  remittatur 
ipsi  emptori,  nuUus  est  coctractus  ^. 
Secus,  si  remittatur  tertio  '  sive  iudi- 
cio  prudentum,  ut  recte  ait  Dicast,  An 
autem  valeat  emptio  facta  pro  iusto 
pretio,  sine  determinatione.  Affirmat 
PaL  8  Salm,  autem  9  negant  cum  com- 
muni,  nisi  pretium  sit  iam  a  lege  ta- 
xatum,  Et  sicut  pretium,  sic  etiam  (ut 
valeat  contractus )  res  debet  esse  de- 
terminata,  saltem  ia  spe,  ut  quaado 
veaditur  hic  iactus  retis.  V.  Salm.  ^o. 

Quaeritur  hic,  an  quando  data  sit 
arrha,  liceat  danti  resilire  a  contractu 
cum  iactura  arrhae.  Respondeo  cum 
p.  Conc.  <*  quod  licite  potest  ex  con- 
suetudine  quae  regulariter  talis  est,  Ex- 
cipitur,  nisi  arrha  data  sit  pro  maiori 
securitate  contractus  iam  initi.  Utrum 
autem  in  dubio  an  arrha  data  fuerit 
pro  securitate,  liceat  danti  resilire.  Vi« 

(7)  L.  ult.  c.  eod.  lit. 

(8)  Disp.  S.  p.  1.  u.  4. 
(^9)  De  conlr.  c.  2.  p.  1.  n.  2. 
[\Q)  Ibid.  n.  5.  (H)  T.  7.  p.  267.  n.  2 


CAP.  III.  DUB.  VIII.  ART.  I.  DE  CONTRACTIBUS 


641 


detur  negare  La  Croix  ex  Onnate  i  quia 
natura  huius  contractus  arrhae  est,  ut 
detur  pignus  ad  statuendam  obligatio- 
nem  ad  non  recedendum  acontractusub 
poena  pignus  amittendi.  Sed  afSrmat 
Conc.  2.  Et  hoc  verum  mihi  videtur  io 
iis  contractibus,  ubi  regulariter  talis  est 
consuetudo;  quisque  enim  praesumitur 
velle  contrahere  iuxta  consuetudinem 
qua  regulariter  fiunt  contractus. 

795.  Notandum  2.  quod  contractus 
emptionis  solo  consensu  perficitur,  ni- 
si  ante  emptionem  conveniant  partes 
conficere  scripturam  3.  Dominium  au- 
tem  rei  non  transit  ad  emptorem,  nisi 
facta  traditione,  ut  ex  communi,  con- 
tra  Pal.  Nav.  et  videtur  certum  esse  ex 
textu  *:  Qui  nondum  emptori  tradidit 
rem^  adhuc  ipse  dominus  est. 

796.  Immo  nec  transfertur  dominium 
rei  etiam  emptori  traditae,  donec  ab 
eraptore  pretium  solvatur  vel  ofi"eratur 
aut  saltem  praestetur  vel  fideiussio  aut 
saltem  fides  de  illo,  ex  iure  civ.  ^,  ubi 
dicitur:  Venditae  vero  res^  et  traditae 
non  aliter  emptori  acquiruntur,  quam 
si  is  venditori  pretium  solverit^  vel  alio 
modo  ei  satisfecerit  veluti  ex  promis- 
sione  vel  pignore  dato.  Sed  si  is  qui  ven- 
didit  fidem  emptoris  secutus  fuerit^  di- 
cendum  est  rem  emptoris  fieri.  Quae- 
stio  autem  hic  fit,  an  gabella  debita  pro 
venditione  solvenda  sit  gabellario  tem- 
pore  contractus  vel  tempore  traditio- 
nis.  Vasq.  P.  Nav.  etc.  apud  Salm.  6  di- 
cunt  tempore  traditionis  et  probabile 
putant  Salraant.;  sed  recte  probabilius 
censent  oppositum  cum  Pal.  Vill.  Pra- 
do  Bonac.  Dic,  et  idem  tenent  Less.  '^ 
Lugo  8  et  Cont.  Tournely  9.  Ratio  quia 
contractus  eraptionis  soloconsensu  per- 
ficitur,  uthabetur  ex  illo  textuiO;  Con~ 
sensu  fiunt  obligationes  in  emptionibus^ 
locationibus.  Ideo  autem  istis  modis  ob- 
ligatio  dicitur  consensu  contrahi,  quia 

(1)  De  coDtr.  t.  2.  d.  34.  sect.  1.  (2)  Loc.  c. 
(5)  Ex  $.  UD.  Inet.  de  oblig.  ex  cods.  et  §.  Empt., 
de  empt.  et  vend.  (4)  $.  Utiqae  last.  de  emp.  etc. 
(S)  J.  Venditae,  lost  de  rer.  divis.  (6)  Loc.  c.  n.  4. 
(7)  L.  2.  c.  21.  u.  1.  (8)  D.  26.  sect.  2.  n.  S. 

(9)  De  cor.tr.  p.  2.  c.  1.  a.  1.  v.  Qu^eri  hic  solet. 

(10)  J.  un.  Insl.  de  oblig.  cx  conscDsu.  (11)  Loc.c. 
[>.  2.  §.  2.  u.  2S.  (12)  §.  Cum  aiitem  5.  Inst.  de 
imiil.  nt  vnnd.  1.  Id  auod  7.  ff.  de  peric.  et  comm. 


neque  scripiura,  neque  praesentia  omni- 
no  opus  est,  at  nec  dari  quidquam  ne- 
cesse  est,  ut  substantiam  capiat  obli" 
gatio. 

797.  Notandum  3.  quod  quando  ven- 
ditio  est  conditionata ,  impleta  condi- 
tione,  contractus  retrotrahitur  ad  diem 
venditionis;  ideoque  fructus  interim 
percepti  pertinent  ad  emptorem.  Hoc 
tamen  est,  quando  conditio  adiecta  est 
casualis:  secus  si  potestativa,  scilicet 
cuius  irapletio  sit  in  potestate  empto- 
ris.Ita  Less.  Mald,  etc.  cum  Salm.  ii. 

798.  Notandum  4.  quod  periculum  et 
commodum  rei  regulariter  spectat  ad 
dominum  rei,  sed  in  contractu  vendi- 
tionis,  emptione  perfecta,  spectat  ad 
eraptorem,  semper  ac  est  vendita  res 
determinata,  etiamsi  res  non  sit  tra- 
dita,  vel  tradita  sine  habita  fide  de  pre- 
tio  (quibus  casibus  reraanet  res  in  do- 
minio  venditoris,  ut  dictum  est  mox 
supra  n.  796,),  nisi  aliter  conventum 
siti2.  Excipe  taraen,  si  venditor  sit  in 
mora  tradendi ;  tunc  etiam  ad  ipsum 
pertinetpericuluraJS.lterasiculpaven- 
ditoris  res  fuerit  destructa  vel  deterio- 
rata^^.  V.Croixis.Perfecta  autem  em- 
ptione,  si  aliter  conventam  non  fuerit, 
fructus  rei  pendentes  spectant  ad  em- 
ptorem,  ut  communiter  docent  Less.i^ 
Spor.i7  Cont.  Tourn.is  Lugo  19  Croix^o 
cum  Mol.  Laym.  etc.  Et  hoc  currit  et- 
iam  pro  foro  conscientiae,  ut  Sporer 
cum  Mol.  et  comm.  Dicit  tamen  Cont. 
Tournely  cura  Lugo,  quod  hoc  valet 
quoad  aestiraationera  quam  habent  fru- 
ctus  tempore  emptionis:  si  vero  fru- 
ctus  lerapore  venditionis  erant  imma- 
turi,  cum  postea  sunt  maturi,  certum 
est  quod,  re  non  tradita,  eorum  iacre- 
mentum  debetur  venditori,  ut  Less.  et 
Mol.  apud  Lugo  2<  ac  Cont,  Tourn.  22. 

Ita  quoad  fructus  pendentes;  quoad 

et  1.  Posl  perfectam  1.  c.  eod.  t.  (15)  L.  17.  ff.  de 
per.  et  comm.  (14)  L.  2.  eod.  tit.  (13)  L.  3.  p. 
2.n.70S.  (16)L.2.c.21.n.lO0.  (17)  Dc  7.  praec. 
c.  B.  n.  93.  (18)  Loo.  c.  a.  S.  (19)  D.  26.  secl.  14, 
(20)  L.  c.  n.  977.  (21)  D.  26.  n.  212.  (22)  L.  c. 
—  Sicut  periculum  rei  spectat  ad  emptorem,  ita  ei 
debentur  fructus  iliius,  et  lcges  civiles  opjiosilae  in 
hoc  puncto  rcprobitae  sunt  a  iuro  canouico  prout 
ravoiabilcs  lucro  usurario,  prout  dicunt  Salmauti 
ccfise»    Uoiii.  Aj).  Ir.  JO.  »•.  ICJ. 

41 


m 


IIB.  III.  TaACT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DECAL. 


fructus  vero  faturos  rei,  dubitatur  1 
ad  quem  spectent  ipsi,  re  non  tradita, 
vel  tradita  sine  pignore,  aut  data  fide 
de  pretio,  ita  ut  dominium  rei  adhuc 
fuerit  apud  venditorem, 

Prima  sententia,  quam  tenent  Cont, 
Tourn.  <  et  Boo.  2  cum  Cov.  dicit  eos 
spectare  ad  venditorem,  ex  regulailla 
generali,  quod  res  suo  domino  fructi- 
Gcat. 

Secunda  sententia  tamen  communis 
et  verior,  quam  tenent  Less.  ^  Croix  "• 
Salm.  5  cum  Sylv.  Tap.  Mald.  Spor.  6 
cum  5.  Anton.  Arm.  P.  Nav.  et  Laym. 
docet,  fructus  spectare  ad  emptorem, 
nisi  aliter  conventum  sit.  Ratio,  tum 
quia,  cui  debetur  res  debentur  etiam 
fructus  tauquam  accessorii ;  tum  quia 
aequum  est  ut  ad  eumdem  emptorem 
spectet  commodum  fructuum  ad  quem 
spectat  rei  periculum,  ut  mox  supra 
dictum  est.  Nec  obstat  regula  enuntia- 
ta  quod  res  domino  fructificet;  nam  re- 
spondetur  hoc  inteliigi  de  domino  ab- 
soluto,  non  autem  de  domiuo  rei  quae 
debetur  alteri,  ad  quem  rei  periculum 
spectat,  Nec  deinde  obstat  dicere,  ini- 
quum  videri  quod  emptor  percipiat  fru- 
ctus,  et  venditor  non  possit  pretio  frui; 
nam  respondetur  hoc  commodum  em- 
ptoris  bene  compensari  cum  periculo 
rei  ab  ipso  assumpto;  caeterum  pre- 
tium  solvendum  per  se  aequale  est  pre- 
tio  persoluto,  nisi  ex  mora  solvendi 
venditor  patiatur  aliquod  interesse  ra- 
tione  damni  emergeutis  vel  lucri  ces- 
santis;  tunc  enim  emptor  sane  tenere- 
tur  illud  ei  resarcire,  ut  omnes  docent 
cum  Spor. '.  Certum  autem  est  quod 
si  venditor  intenderet  non  ratam  ha- 
bere  vendilionem  nisi  postquam  pre- 
tium  solvatur,  eo  casu  tam  periculum 
rei  quam  commodum  fructuum  ad  i- 
psum  spectet,  ut  Spor.  «  cum  P.  Nav. 
et  Laym. 

Diximus  autem,  nisi  aliter  conven^ 
tum  sit;  nam  si  res  non  sit  tradita,  vel 
tradita  sit  sine  pignore  aut  fide  de  pre- 

(l)Ib,n.4,  (2)Decoutr,  il,3.  q.2.p.V.§.l.  n,4. 
(5)  L,  2,  c,  21.  n.  109.        (4)  L,  5,  p,  2.  n.  973. 

(5)  De  contr,  c.  2.  punct.  2.  $.  3.  n.  17.  et  18. 

(6)  De  7.  praec.  c.  B.  n.  94.  (7)  N.  9G, 
(8)L,  c.     (9)  1\  4.  t,-.  4.  r.  159.    (.10) D. 388,  u. 9. 


tio,  tunc  dubitatur  2.  an  pd^Sit  vendi- 
tor  pacisci,  ut  fructus  ad  ipsum  spe- 
ctent  donec  pretium  solvatur. 

Prima  sententia  negat  cum  p.  Conc. 
et  s.  Anton.  Sylv.  Maior.  Arra.  Gabr. 
etc.  apud  Dian.  ^  qui  probabilem  pu- 
tat.Ratio  quia  venditor  concedendo  di- 
lationem  ad  solvendum  pretium,  ne- 
quit  per  hoc  tempus  proventum  exi- 
gere ;  compensato  tamen  interesse  ab 
emptore,  si  tempore  praefinito  fuerit 
in  mora  solvendi. 

Secundasententiavero  communior  et 
probabilior  affirmat,  eamque  tenent  Mo- 
linaio  Fill.  i'  cum  Nav.  Ang.  Tab.  Ca- 
strop.  etc.  Bon.  *2  cum  Covar.  Gom.  et 
Reb,,  et  idem  tuetur  Petr.i^.  Ratio  quia 
venditor  iuste  potest  dominium  dire- 
ctum  transferre  in  emptorem,  et  re- 
servare  sibi  dominium  utile,  ut  fru- 
ctus  percipere  valeat  usquedum  pre- 
tium  solvatur;  et  tunc  non  exigit  fru- 
ctus  ratione  solutiouis  dilatae;  sed  ra- 
tione  ipsius  venditionis  hoc  pacto  ini- 
tae.  Hoc  tamen  casu  bene  ait  Petroc.*'* 
quod  si  praedium  pereat  vel  deterio- 
retur,  non  posset  venditor  exigere  id 
quod  ratione  praefator  um  fructuum  em- 
ptor  promiserit  ei  correspondere. 

799.  Quaeritur  4.  cuiusnam  sit  res 
empta  pecunia  aliena.  Respondetur  em- 
ptoris,  si  emat  nomine  suo  ex  illo  te- 
xtu  15;  Si  ex  ea  pecunia,  quam  deposue- 
raSj  is  apud  quem  collocata  fuerat^  sibi 
possessiones  comparavit^  ipsique  tradi^ 
tae  sunt...  ab  eo  invito  in  te  transferri 
iniuriosum  e«f .  Excipe,  si  pecunia  sit  ec- 
clesiae,  minoris  et  militis,  utBon.  Reb. 
Sylv.  etc.  cum  Salm.  16  quia  tunc  illis 
res  acquiritur. 

800.  Quaer.  2.  an  valeat  contractus, 
si  vendatur  res  aliena.Resp.*'  validum 
esse  quoad  translationem  dominii,  non 
quidem  rei,  sed  pretii :  unde  vendeos 
mala  fide  acquirit  dominium  pecuniae, 
sed  tenetur  emptori  omuia  damna  re- 
stituere:  qui  autem  vendit  bona  fide 
noQ  tenetur  ad  damna  neque  ad  evi- 

(H)  Tr.  35.  c.  8.  q.  2.  n.  117.  c.  7.  dub.  21.  n,  3. 
(12)  D.  3.  q.  2.  p.  7.  S-  1.  n.  S.  (15)  T.  2  p.  393 
(14)  Loc.  c.      (IS)  L,  Si  ex  ea,  c.  de  rei  vindicai 

(16)  De  contract.  c.  2.  punct,  3.  n.  29. 

(17)  L.  fiem  aliunajn,  28.  if.  de  couli\il>end.  onipt. 


CAP.  III.  DUB.  VIII.  ART.  I.  DE  CONTRACTIBDS 


643 


stionem,  ut  dicunt  Salm.  *  cum  aliis, 
quibus  consentitPal.2,  sed  tenetur  qui- 
dem  pretium  restituere  emptori,etiam- 
si  cum  eo  convenerit  non  teneri  de  e- 
vdctione,  ut  exprimitur  in  iure  civili^, 
ubi:  Idem  esse  dicendum,  etsi  aperte  in 
venditione  comprehendatur  nihil  evictio- 
nis  nomine  praestitum  iri,  pretium  qui- 
dem  deberi  re  evicta.  Aequum  enim  non 
est  ut  venditor  lucrum  faciat  cum  ia- 
ctura  emptoris;  vide  Pal.  ^.  Sed  exci- 
pitur  1 .  nisi  expresse  fueril  conventum 
denon  restituendo  pretio,  ut  Pal.5.  Ex- 
cipitur  2.  nisi  venditor  in  nihilo  factus 
sit  ditior,  eo  quod  nimirum  bona  fide 
in  largitiones  forte,  aut  in  lusum  pre- 
tium  insumpserit,  utaiunt  Salm.^.Ex- 
cipitur  3.  nisi  emptor  scienter  rem  a- 
lienam  vel  alteri  obligatam  compara- 
verit,  tunc  enim  ipse,  nisi  expresse  de 
evictione  convenerit,  in  poenam  sui 
criminis  nec  etiam  pretium  potest  re- 
petere  ',  vide  Pal.  ^,  qui  deinde  bene 
advertit,  ex  hoc  non  inferendum,  quod 
pretium  eo  casu  possit  a  venditore  re- 
tineri;  nam  in  foro  conscientiae  illud 
emptori  restituendum  est,  in  foro  au- 
tem  externo  fisco  adiudicandum. 

Refert  autem  hic  aliqua  adnotare  de 
obligatione  evictionis.  Debetur  evi- 
ctio,  non  tantum  in  venditione,  si  res 
ab  emptore  evincatur  ^,  sed  etiam  in 
permutatione ,  datione  iu  solutum  pro 
debito,  constitutione  dotis  aestimata, 
transactione,  divisione  haereditatis,  et 
in  quolibet  alio  contractu  oneroso,  ut 
fuse  probatPal.io,  non  vero  in  contra- 
ctu  lucrativo;  unde  donans  non  tenetur 
ad  evictionem,  riisi  forte  donatio  in- 
coeperit  a  promissione  rei  indetermi- 
natae,  et  postea  tradat  rem  quae  evin- 
citur;  v.  Pal.".Ut  autem  emptor  possit 
de  evictione  agere,  tenetur  litem  mo- 
tam,  antequam  tempus  probationum  e- 
labatur,  venditori  denuntiare<2.  A  qua 
tamen  denuntiatione  excusantur  mino- 

(1)  Ibid.  n.  31.  (2)  Tr.  33.  d.  S.  p.  8.  §.  1.  u.  1. 
^)  Ii.  Emptorem.  §.Quia  autem,ir.  de  actioa.  empt. 
(4)  L.  c.  S.  4.  n.  2.  (5)  Ibid.  (6)  Dict."  n.  51. 
(7)  li.  Si  funium  c.  de  evict.  (8)  L.  c.  u.  16. 

(9)  Ex  I.  1.  et  seq.  £f.  de  evict.  (10)  Tr.  33.  d.  S. 
p.  8.  $.  1.  (11)  L.  c.  ux  n.  11.  (12)  L.  Emptw, 
c.  de  e>ict.  et  1.  Si  reni,  ff.  Eod.  (13)  L.  c.  §.  5. 
n.  S.  el  6.      (14)  Ibid.  n.  9.  el  10.      (IS)  Ex  l.  Si 


res  et  ecclesiae:  Pal.*^.  Facta  autem  de- 
nuntiatione,  tenetur  venditor  praestare 
emptori  documenta  pro  defensione,  sed 
non  tenetur  defendere,  nisi  id  promise- 
rit;  Pal.  i*.  Tenetur  tamen  ad  expensas 
litis,  ut  dicit  Palaus  cum  aliis  ( contra 
aliquos  *5).  Si  vero  malitia  aut  culpa 
iudicis,  aut  vi  alterius,  aut  uegligentia 
emptoris  res  evincatur,  vend  i  tor  ad  nih  il 
tenetur;  periculum  enim  fortuitum  ad 
emptorem  pertinet,  ut  recte  ait  Pal. 

801 .  «  1 .  Quod  spectat  ad  emptorem, 
is  potest  emere  vilius  quam  res  valeat, 
si  ei  non  sit  commoda ,  vel  emat  ia 
gratiam  venditoris,  aut  similes  sint 
circumstantiae  quae  rem  faciant  vilio- 
rem.  Nec  obstat  quod  venditor  neces- 
sitate  ductus  vendat  vilius ;  quia  ven- 
ditio  manet  voluntaria,  inquit  Caiet. 
Vide  Bon.i6.  Potest  nihilominus  gravi- 
ter  peccari  contra  caritatem,  si  quan- 
do  pauperculi  extrema  inopia  res  suas 
vendere  coguntur,  nimis  viliter  ab  eis 
emas.  Laym.  i^.  » 

Notandum  est  1.  quod  res  in  ma- 
nu  mercatoris  ratione  sui  laboris  et 
operarum  pluris  aestimantur  quam  in 
manu  alterius.  Propterea  tamen  non 
est  illicitum  alteri  rem  vendere  tanti 
quanti  venditur  a  mercatore.  Less.  i* 
Salm.  19  cum  Lugo  Bonac.  etc. 

Notandum  2.  quod  concursus  em- 
ptorum,  etpenuria  mercium  augetpre- 
tium  rei;  pauc.tas  contra  emptorum,et 
copia  mercium  minuit  pretium.  Salm.20 
cum  comm.  P.  Conc.21  Cont.  Tourn.22. 

802.  Notaudum  3.  quod  pretium  rei 
decresrit,  quando  res  est  parum  utilis 
emptori ,  et  hic  in  gratiam  venditoris 
emit.  Est  communis  sententia  cum  Con- 
tin.Tour.utsupra,  etSaIm.23  cumBon. 
Dic.  Reg.  et  aliis.  Hinc  fit  quod  mer- 
ces  ultroneae  licitepossunt  vilius  emi, 
ut  communiter  docent  p.  Conc.  Cont. 
Tourn.  24  Diana  et  Salm.  25  cum  aliis 
communiter  contra  Ronc.  26  qui  ait  ex 

plus,  §.  Mota,  ff.  de  evict.  et  1.  Qui  abseniem,  fT.  da 
procurat.  (16)  L.  c.  u.21.  et23.  (17)  L.  c.  n.lO. 
(18)  L.  2.  c.  21.  n.  2^.  (19)  De  coulr.  c.  2. 

punct.  9.  S.  2.  n.  101.  (20)  Ibid.  u.  102. 

(21)  T.  7.  p.  301.  n.  101.     (22)  De  veud.  et  empt 
a.  4.  de  pretio.         (23)  Loc.  c.  u.  103.  et  iOiJ. 
(24)  Loc.  cit.  (2S)  Cit.  n.  108. 

(2o]  Dii  coul)'.  c.  5.  q.  S.  r.  4. 


644 


tlB.  tll.  TRACT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DBCAL. 


solo  capite  quod  res  ultro  a  venditDre 
offeratur,  non  esse  causam  ut  pretium 
rei  decrescat,  nisi  accedat  alia  circum- 
stantia ,  nempe  paucitatis  emptorum 
vel  pluralitatis  offerentium.  Sed  ve- 
rius  alii  dd.  communiter,  ut  diximus, 
contrarium  docent,  quia  regulariter  in 
huiusmodi  ultroneis  venditionibus  pau- 
ci  inveniuntur  emptores.  At  dubitatur 
4.  Quanti  vilescat  res  ultro  oblata.  M. 
Serra  '  cum  Conrad.  et  Reb.  Salas  Pa- 
lac.  Barth.  a  s.  Fausto  et  Megala  apud 
Dian.  2  sentiunt  vilescere  usque  ad  di- 
midium.  Sed  probabilius  Caiet,  3  Bon.  ■* 
Fill.  5  Sporer  ^  Diana  '  Mazzotta^  Tam- 
burin.  ^  censent  vilescere  tantum  pro 
tertia  parte.  Dubitatur  2.  An  idem  cur- 
rat,  quando  venduntur  merces  ob  pau- 
pertatem. 

Prima  sententia  aiBrmat;  eamque 
tenent  cum  Busemb.  Cai.  10  Conrad.  " 
Bon.  12  cum  Soto  Sa  Vasq.  et  aliis  Dia- 
na  13  cumNav.  Terr.  et  Vil.  Ratio,  quia 
resultroneade  se  pretio  decrescit  iuxta 
communem  aestimationem ;  inopia  au- 
tem  venditoris  non  efficit,  ut  pretium 
mutetur. 

Negat  autem  secunda  sententia,  quam 
tenent  Cont.  Tourn.  i*  et  Salm.  supra 
eit.  15  cum  P.  Nav.  Reg.  Dic.  Ratio, 
quia  hoc  videtur  adversari  caritati  et 
iustitiae,  emere  vilius  a  paupere,  qui 
necessitate  coactus  vendit.  Excipiunt 
Salm.  16  et  Conc.  i'  si  res  ematur  tan- 
tum  in  gratiam  venditoris,  ita  ut  alias 
non  emeretur.  Haec  secunda  senten- 
tia  est  quidem  aequior  et  omnino  sua- 
denda;  sed  spectala  ratione,  prima 
sententia  non  videtur  improbabilis. 
Dummodo,  excipio,  res  emenda  non  sit 
de  iis  quae  communiter  emuntur  et 
offeruntur,  ut  frumentum,  oleum,  vi- 
num  :  secus  de  aliis  quae  non  ita  fa- 
cile  venduntur.  Neque  in  eo  casu  offi- 
cit  quod  emptor  re  illa  indigeret,  quia 
id  per  accidens  esset,  et  casus  non  mu- 
lat  pretium  rerum.  Quando  vero'  alter 

(1)  2.2.q.77.  a.l.dub.3.  (2)P.l.tr.  8.r.78. 
(3)2.2.  q.77.  a.  1.  (4)D.3.  q.2.  punct.4.  u.23. 
(S)  Tr.  3K.  e.  4,  d.  70.  (6)  De  7.  praec.  n.  22. 
(7)  L.  c.  r.  .^G.  (8)  Tr.  3.  disp.  3.  q.  1.  c.  1. 

(9^  L.  8.  tr.  5.  c.  7.  §.  4.  n.  6.         (10)  Dict.  a.  I. 
;l  J]  R«s.  e«s.  r    1.  q.  137.  (12)  Loc.  cit. 


vendit  coactus  a  necessitate,  et  tu  non 
emis  mere  in  gratiam  sui,  facile  potes 
peccare  contra  caritatem ,  ut  bene  ait 
Mazzot.  13  emendo  tam  vili  pretioquan- 
ti  emeres  mere  in  gratiam  venditoris. 
Qui  autem  venderet  in  gratiam  empto- 
ris,  sentio  non  posse  vendere  plus  pre- 
tio  supremo,  nisi  concurreret  aliqua 
extraordinaria  circumstantia ,  nempe 
raritas  rei,  multitudo  emptorum,  in- 
commodum  venditoris  ,  vel  specialis 
ipsius  venditoris  affectus  ad  rem,  ut 
dicemus  infra :  alias,  si  adesset  tantum 
commodum,  vel  affectus  emptoris  ad 
rem,  utique  non  liceret  augere  pretium, 
ut  dicemus  cum  s.  Thom.  i». 

Notandum  4.  quod  si  tam  emptor 
quam  venditor  ignorent  pretium  rei, 
tunc  iustum  erit  pretium  illud  quod 
convenitur,  quia  uterque  tunc  expo- 
nitur  periCulo  iacturae.  ItaCont.  Tour- 
nely20cumBann.  Item  nbtandum  cum 
eodem  Cont.  Tournely  21  quod  si  ali- 
qua  res  minoris  valeret  in  uno  loco,  et 
maioris  in  alio,  potest  maioris  vendi  in 
loco  minoris  pretii,dummodo  venditor 
assumat  in  se  periculum  transvehendi 
rem  ad  locum  pretii  maioris. 

«  2.  Emptor  potest  emere  minoris,  |j 
ex  eo  quod  multa  simul  emat ;  quia  ' 
tunc  venditorem  liberat  multis  curis, 
et  expeditum  facit  ad  alia  nova  com-  , 
paranda,  unde  merito  pretium  decre-  | 
scit.  Bon.22  ex  Less.  Regin.  (Est  com-  ^ 
mune  cum  Less.  23  Lugo  etc.  apud  Sal- 
mant.  24). 

803.  »  3.  Quoad  venditorem,  is  cora- 
muniter  debet  vendere  secundum  pre- 
tium  taxatum  a  lege  vel  magistratu; 
quod  si  nullum  est,  id  censebitur  iu- 
stum  quod  morali  hominum  aestima- 
tione  imponitur.  Quod  non  consistit  in 
indivisibili,  ut  anxie  scrupulari  opor- 
teat,  sed  dividitur  in  inflmum,  raediura 
et  suraraum,  sive,  ut  alii  vocant,  pium, 
moderatum  et  rigorosum,  ita  ut  intra 
latitudinem  huius  pretii  vendere  et  e- 

(13)  1).  r.  78.  (14)  Ibid.  (IS)  N.  lOS. 

(16)  Ibid.     (17)  L.  c.      (18)  L.  c.      (19)  N.  806 

(20)  Hic  p.  2.  c.  1.  a.  4.  coucl.  1.  not.  5. 

(21)  Loc.  cit.  concl.  2.  quaer.  1. 

('i2)  Loc.  cit.  p.  4.  n.  13.        (23)  C.  21.  n.  58. 
(21)  D«  coDtr.  c.  2.  p.  11.  S-  ^  b.  14». 


CAP.  III.  DUB.  VIII.  ART,  I,  DE  COiNTKACTIBUS 


m 


mere  liceat,   nunc  sumtno,  nunc  in- 
fimo.  » 

Notandum  est  1.  quod  taxa  facta 
pretii  a*  republica  obligat  in  couscien- 
tia,  ut  s.  Th.  '  cum  communi,  etiam 
ecclesiasticos  (licet  sit  probabile  alias 
leges  ecclesiasticos  non  obligare),  Sal- 
mant.  2,  Intelligitur  tamen,  nisi  nota- 
biliter  res  mutentur,  ut  Less.  3  Salm.  * 
cum  Reg.  Trull.  Dic.  etc,  vel  nisitaxa 
a  maiori  parte  populi  non  servetur, 
sciente  principe  et  non  puniente,  Sal- 
mant.  ^,  vel  si  annus  sit  sterilis,  ut 
mox  subdetur.  Dtrum  autem  tunc  res 
optima  possit  carius  vendi,  vel  mi- 
sceri  cum  alia,  ita  ut  fiat  sicut  aliae 
res  communes.  Affirmant  probabiliter 
Salm.  6  p.  Conc.  '  et  Cont.  Tourn.  '. 
Ratio  quia  princeps  taxando  pretium 
respicit  tantum  valorem  mercis  ordi- 
nariae.  An  vero  venditor  possit  cogere 
emptorem  solvere  in  determinata  spe- 
cie  pecuniae.  Probabile  esse  quod  pos- 
sit,  dicunt  Salm.  ^.  Negat  vero  p.  Con- 
cina^o.Ego  censeo  posse  cogere  ad  sol- 
vendum  pecunia  usuali ,  nempe  aenea 
pro  rebus  vilibus,  argentea  pro  rebus 
magni  valoris.  Probabile  autem  est  in 
annis  valde  sterilibus,  taxam  non  ob- 
ligare,  ut  Nav.  Bouac.  Mol.  Covarr. 
Pal.  etc.  contra  Ledes.Ban.  Tap.  Azor. 
ctc.  Vide  Salm.«<. 

804.  Notandum  2.  quod  pretium  va- 
riari  potest  ratione  temporis  et  loci ; 
debct  enim  attendi  tempus  in  quo  res 
Iraditur,  et  locus  ubi  est  res  quae  ven- 
dilur,  non  autem  ubi  fit  contractus  nisi 
vcndltor  convenial  huc  rem  transferri. 
Salm.  ^2  cum  Lugo  Dic.  etc.  ac  Cont. 
Toiirn,  ut  supra.  Hinc  res  pretiosa  pot- 
est  parvi  emi ,  ubi  parvi  aestimatur; 
el  res  vilis  magni  vendi,  ubi  magni 
acslimalur.  Vide  dicenda  n.  808.  E  con- 
Irario  venditor  non  potest  alicubi  rem 
vefidere  phiris,  quam  ibi  aestimatur, 
licel  cmerit  carius,  et  mullum  expen- 
ileril  ad  illam  vehendam,  ut  docent  s. 

(I)  l.  '£.  .|.  96.  3.  I.  ad  3.  (2)  De  contr.  c.  2 
i.utict.  9.  §.  3.  n.  118.  (3)  C.  21.  d.  2. 

('*]  \^m\.  n.  IIS.        (S)  Ibid.  n.  1143.  et  punct.  10. 
i.  2.  n.  ITtii.  [{',)  ibid.  S-  1.  n.  12».  el  150. 

v7)   r.  7.  tr.  500.  n.  2«.     (8)  L.  c.  n.  5.     (9)  Ibid. 
B.  I3G.      (10)  L.  c.  D.  28,      (11)  L.  c.  cx  n.  132.  I 


Th.  Less.  Bon.  etc.  cum  Salmantie.  ^K 
Notandum  3.  quod  pretium  rerum 
vilium  minorem  latitudinem  habel, 
quam  pretiosarum;  vinum  enim  aut 
simile  quod  valet  5.  potest  vendi  6. 
vel  4.,  aut  si  valet  10.  potest  vendi  12, 
vel  8.,  ut  dicunt  Cont.  Tourn.  et  Cai. 
apud  Salm.  ^*  aut  si  valet  1 00.  potest 
vendi  105.  et  95.  Less.is  et  Concina  is. 
Domus  autem  aut  villaquae  forte  vea- 
dita  est  pro  20.  mille,  post  annum  emi 
poterit  pro  12.  mille.  VideSalm.^^cum 
Less.  Lugo  etc. 

805.  Notandum  4.  quod  licet  in  foro 
externo  non  invalidetur  venditio,  nisi 
deceptio  sit  ultra  dimidium  iusti  pre- 
tii:  in  foro  tamen  conscientiae  etiam 
deceptio  infra  dimidium  obligat  ad 
restitutionem.  Et  ita  omnino  dicen- 
dum  (coutra  iuristas  aliquos)  cum  s, 
Th.  18  Less.  19  Lugo  20  et  Salm.  21  cum 
communi.  Et  hoc  etiamsi  contractus 
fueritinitusbonafide;  tunc  enim  deci- 
piens  tenetur  saltem  ad  id  in  quo  fa- 
ctus  est  ditior. 

Quod  si,  ut  supra  notavimus  cura 
Cont.  Tourn.  et  Salm.  22,  tam  emptor 
quam  venditorrei  valorem  ignorent,  et 
uterque  sorti  se  committant  ut  lucruni 
vel  damnum  spectet  ad  eum  cui  sors 
contingeret,  tuuc  valet  contractus,  et- 
iamsi  postea  inveniatur  deceptio  in  di- 
midio,  quia  tunc  sibi  invicem  censen- 
tur  cedere  excessum,  ut  recle  aiunt 
aa.  cit. 

Hinc  etiam  advertendum  quod  com- 
muaiter  non  praestatur  fides  menda- 
ciis  vendentium,  dum  satis  noscuntiir 
haecessecommuniastratagemata;undo 
ipsi  regulariter  non  tenentur  ob  id  ad 
restitutionem  ,  ut  Salm.  23  cum  Truli. 
Bon.  etReh.Bixiregulariter,  quia  si  ali- 
quando  venditor  certe  animadverteret 
emptorem  mendaciis  credere ,  et  ideo 
maioris  emere,  tunc  quidem  ab  iniu- 
stitia  is  non  est  excusaudus. 

(12)  Il.id.  punct.  9.  §.  2.  n.  98.  et  99.  (13)  Loc. 
c.  n.  100.  (14)  De  conti-.  c.  2.  punct.  9.  n.  71» 
(IS)  L.  2.  c.  21.  n.  10.  (16)  T.  7.  p.  294.  n  2 

(17)  Ibid.  n.  80.  (It.)  2.  2.  q.  77.  a.  1.  ad    I 

(19)  L.  2.  c.  21,  n.  21.  (20)  D.  16.  n.  81. 

C21)  Ibid.  §.  1.  n.  8S.  (22)  Ibid.  B.  «8, 

(25)  Lo&  cit  D.  84. 


646  LIB.  III.  TRACT.  V.  DE 

806.  «  4.  Si  quid  emptori  valde  utile  [ 
sit,  non  licet  hoc  solo  nomine  rem  ven- 
iere  ultra  pretium  iustum :  quia  uti- 
litas  emptoris  tota  est  ipsius,  non  ven- 
ditoris.  Bon.  *  exLess.  2  Fill.  3  (ut  com- 
muniter  Salm.  'S  cum  s.  Thom.  ^  qui  ait: 
Si  aliquis  multum  iuvetur  ex  re  alte- 
rius  quam  accepit^  ille  vero  qui  vendit 
non  damnificetur  carendo  re  illa^  non 
debet  eam  supervendere) . 

807.  »  5.  Licet  autem  vendere  carius 
quam  valet  pretio  currenti,  si  alii  boni 
tituli  adsint,  et  simul  de  hoc  empto- 
rem  moneas :  quia  tunc  illi  non  fit  in- 
iuria.  Tales  autem  sunt,  v.  gr.  lucrum 
cessans  aut  damnum  emergens,  aut  in- 
commodum  vel  molestia  tibi  obven- 
tura  ex  rei  venditione :  aut  affectus  in 
eam  singularis,  ut  si  acceperis  a  maio- 
ribus,  a  principe.  Item  si  res  sint  no- 
vae,  rarae  et  singulares :  ut  v.  gr.  pe- 
regrini  flores,  aves,  ferae,  monumenta 
antiqua,  picturae,  numismata.  Laym.6 
Bon. '  ex  Less.  Reg.  » 

Certum  igitur  est  posse  rem  pluris 

vendi  ratione  damni  emergentis  ,  vel 

lucri  cessantis  causa  venditionis,  ex 

d.  Th.  8  modo  de  his  emptor  moneatur, 

ut  communiter  docent  cum  Busemb. 

ut  supra,  Less.9  Lugo  *»  et  Salm.n  cum 

Bon.  Soto  TruU.  Bann.  Mald.  etc.  Et 

hoc  etiamsi  pretium  sit  a  principe  ta- 

xatum ;  quia  taxa  respicit  rem  tantum 

secundum  se,  ut  Salm.  12  cum  TruU. 

et  Salon.  An  vero  possit  huiusmodi  in- 

leresse  exigi  a  venditore,  si  ipsemet 

se  offeratad  vendendum.  Negant  Cont. 

Tourn.  i^  et  Bann.  ac  Trull.  apud  Sal- 

mant.  i^,  quia  tunc  ipse  venditor,  non 

iamemptor,  esset  causa  talis  damni. 

Sed  probabilius  mihi  est  oppositum, 

iuxta  dictade  usuris  n.  769.  v.  An  au- 

tem^  in  fin.  Ratio  quia  emptor,  acce- 

ptando  contractum ,  iam  ipse  est  vera 

causa  damni  venditoris. 

Quaeritur  1 .  Au  autem  ratione  spe- 

(1)  Loc.  c.  n.  27.  (2)  L.  2.  c.  27.  d.  4. 

(3)  T.  5S.  n.  77.  (4)  De  contr.  c.  2.  punet.  9. 

§.  1.  n.  91.         (S)  2.  2.  q.  77.  a.  1.         (6)  L.  3. 
t.  4.  c.  17.  §.  1.  u.  10.  (7)  Loc.  cit.  n.  IS. 

(8)  2.  2.  q.  77.  a.  1.  (9)  L.  2.  c.  21.  n.  26. 

(10)  D.  26.  sccl.  7.  n.  89.  (11)  Ibid.  n.  89. 

(12)  Loc.  c.       {1iS\  *'»'^-  «•-«««••l.  i.  V.  Soi!  !»'«  «luo. 


VII.  PRABG.  DECAL. 

cialis  affectus  quem  habet  venditor  ad 
rem,  possit  eam  pluris  vendere.  Ne- 
gat  Tapia  apud  Salm.  <5  qaia  ob  hoo 
res  non  fit  magis  aestimabilis,  cum  id 
nihil  commodi  afiferat  emptori.  Sed 
communiler  et  verius  affirmant  Less. 
Lugo  ac  Salm.  *6  cum  Bon.  TruU.  Vill. 
et  Mald.  Ratio,  quia  privatio  rei,  erga 
quam  est  quis  speciaUter  affectus,  vera 
est  pretio  aestimabilis.  Si  autem  vale- 
ret  ratio  Tapiae,  nec  etiam  ob  damnum 
emergens  aut  lucrum  cessans  posset 
res  pluris  vendi ;  quia  neque  illa  af- 
ferunt  emptori  aliquid  commodi. 

808.  Quaeritur  2.  An  res  quae  non 
sunt  necessariae  ad  communem  con- 
victum  ,  ut  gemmae  extraordinariae, 
equi  pretiosi,  aves  indicae,  picturae 
singulares  et  simiUa  possint  vendi  quan- 
ti  plurimi.  Idem  quaeritur  de  cantu, 
saltatione,  abusu  mulieris.  Affirmant 
Diana"  cum  Sot.  Tol.  Bann.  Reg.  Ser- 
ra  Val.  Arag.  etc.  etSalm.iSrecte  pro- 
babile  vocant.  Ratio  est,  quia  cum  res 
non  habet  pretium  nec  legitimum,  id 
est  a  lege  taxatum,  nec  vulgare,  nem- 
pe  iuxta  communem  hominum  aesti- 
mationem,  illud  putatur  iustum,  quod 
couvenitur.  Attamen  probabilius  ne- 
gandum  puto,  ut  tenent  Lugo  19  Less.20 
Cont.  Tourn.2i  Salm.22  cum  Pal.  Bon. 
etc.  Quia  tametsipretium  talium  rerum 
magnam  recipiat  latitudinem,  aequum 
vero  est,  quod  habeat  quamdam  taxam 
iuxta  arbitrium  prudentum.  Excipio 
tamen  ex  his  mulieris  honestae  usum, 
qui  cum  sit  pretio  inaestimabilis,  sine 
iniustitia  poterit  illa  pro  eo  quamplu- 
rimum  accipere. 

Notandum  autem  1 .  cum  Lugo  23  et 
Salm.^-i  cum  Pal.  Bon.  et  Prado,  quod 
communis  aestimatio  reiin  aliquo  loco 
reddit  iustum  qualecumque  pretium, 
prout  apud  iapones  magni  aestimantur 
specula,  cultelli  etc.  Notandum  2.  cum 
Lug.25  Cont.  Tour  .26  Conc.27  Salm.28  cum 

(14)  Loc.  c.         (IS)  Ibid.  n.  90.  (16)  Loc.  c 

(17)  P.  1.  tr.  8.  restit.  56.  (18)  De  contr.  c.  2 
punct.9.§.l.n.  92.  (19)_D.26.n.47.  (20)C.21 
dub.  o.  (21)  Hic  a.  4.  concl.l.  v.  Quaeres  iteruni 
(22)  Ibid.  n.  93.  (23)  N.  48.  (24)  Ibid.  n.  94 
(2o)  D.  26.  n.  45.  (26)  Loc.  c.  not.  2. 

(27)  P.  29.  u.  139.         (28)  Loc.  c.  n.  9S. 


CAP.  111.  DUB,  VIII.  ART.  I.  DE  CONTRACTIBUS 


617 


Dic.  Trull.  Bon.  Bann.  Diana  etc.  quod 
res  quae  venduntur  sub  hasta  aut  per 
venditrices,  possunt  quanti  carius  ven- 
di  et  quanti  vilius  emi  i,  modo  absit 
fraus,  et  pretium  non  sit  a  lege  taxatum. 
Ratio  quia  tunc  potestas  publica  ap- 
probat  pro  iusto  pretium  illud  quod 
publice  emptorum  concursu  probatur. 
Idem  dicitur  de  reditibus  beneficio- 
rum,  commendarum,  etc.  quae  locan- 
tur  sub  hasta  ,  quia  tunc  si  emptores 
concurrant,  res  fit  aestimabilior ;  si 
non  concurrant,  fit  vilior.  Et  non  sa- 
tis  probabiliter  videtur  huic  contradi- 
cere  Petrocor.  2  qui  enixe  conatur  pro- 
bare  quod  si  res  adiudicetur  oflFerenti 
pro  pretio  notabiliter  minori,  deberet 
ipse  legitimum  pretium  adaequare. 
Nam  si  hoc  esset,  dico  quod  casu  quo 
emptor  in  licitatione  offerret  ultra  pre- 
tium  supremum ,  teneretur  domimis 
rei  excessum  restituere ;  et  hinc  se- 
queretur  quod  res  non  posset  adiudi- 
cari  ultimo  oflferenti ,  si  primus  oflfe- 
rens  iam  supremum  pretium  obtulis- 
set:  sed  hoc  nemodicet.  Ergo  si  resad- 
iudicatur  offerenti  ultra  pretium  sum- 
mum,  hoc  certe  evenit  quia  leges  de- 
cernunt  illud  esse  iustum  rei  pretium. 
Ergo  si  dominus  potest  retinere  exces- 
sum ,  etiam  emptor  potest  rem  pretio 
minori  quara  infimo  emptam  retinere. 
Diximus,  modo  absit  fraus;  quaevel 
potest  intervenire  ex  parte  venditoris, 
aempe  si  celet  occultum  vitium  rei, 
aut  si  immittat  fictos  licitatores;  vel 
ex  parte  emptoris,  si  dolo,  minis,  aut 
precibus  importunis  impediat  ne  alii 
plus  offerant.  Hi  enim  peccant  et  te- 
nentur  ad  restitutionem,  donec  ad  iu- 
stum  pretium  perveniatur;  ita  com- 
muniter  Cont.  Tourn.  3  Lugo  *  Diana  5 
et  Salm.  6  cum  aliis  passim.  Idemque 
recte  docent  de  proxenetis  vel  aliis 
quibus  commissa  sit  venditio  rei,  qui 
merces  vendendas  aut  bona  hastae  ex- 
ponunt  eo  tempore  quo  sciunt  paucos 
emptores  esse  adfuturos,  ut  res  amicis 
suis  adiudicetur. 

(1)  Ex  I.  2.  c.  de  resc.  vend.      (2)  T.  2.  p.  549. 
(5)  Ibid.  V.  Quaeies  denifiue.  (4)  D.  26.  n.  4S. 

(o)  P.  4.  tr.  4.  r.  17.       (6)  De  coiili-.  c.  2.  punct. 
'«.  n.  S8.  ct  ibid.  puuct.  9.  §.  i.  n.  96.      (7)  2.  2. 


Sed  dubium  1.  fit  utrum,  exposita 
re  ad  licitationem,  possit  emptor  alios 
rogare  (precibus  tamen  non  importu- 
nis),  ne  plus  offerant,  ut  ipse  pretio 
infimo  rem  obtineat.  Negat  p.  Megala' 
cui  adhaeret  Cabass.  §  qoia,  dum  alii 
parati  erant  plus  offerre,  venditor  im- 
peditur  ne  maius  pretium  consequa- 
tur.  Et  huic  opinioni  favet  Less.  ^  qui 
ait :  Pari  modo  emptores  contra  iusti~ 
tiam  peccant^  quando  conspirent ,  veL 
rogant  alios  ut  non  liceantur  rem  iusto 
pretio,  sed  minori^  ratio,  quia  vendito^ 
res  (nota)  ius  habent  ad  pretium  maius. 
AfSrmant  vero  communissime  Contin. 
Tourn.io Lugo  i'  Diana  12  cum  Vill.  Reg. 
Vega  Rodr.  Arag.  Conrad.  et  P.  Nav. 
ac  Salm.«  cum  Pal.  TruII.  Tap.  et  Dic. 
Ratio  (ut  aiunt)  quia  emptor  licite  hoc 
casu  utitur  sua  diligenlia,  ut  sibi  con- 
sulat. 

Dubrum2.  fit,  an  liceat  emptoripa- 
cto  convenire  cum  aliis  licitatoribus  ne 
plus  offerant.  Videtur  Diana  '^  cum  a- 
liis  citatis  pariter  affirmare,  adducen- 
do  verba  Petri  Nav.  is^  qui  sic  tradit: 
Non  enim  meo  iudicio  quodcumque  mo~ 
nopolium  mercatorum,  ut  nonnisi  certo 
pretio  emant,  est  iniquum,  si  revera  illud 
est  iustum.  Atque  idem  est,  si  quis  in 
publica  licitatione  roget  amicos  ne  plus 
dent,  ut  ipse  iusto  pretio  [infimo  tamen 
vel  mediocri)  rem  habeat  iuxta  illum  fo- 
rum;  iste  enim  utitur  industria,  ut  res 
iustopretio  detur^timens  in  emendoaug- 
mentum  magnum  inpretio.  Sed  mihi  et 
aliis  doctis  iunioribus  videtur  opposi- 
tum  dicendum,  saltem  casu  quo  per 
sententiam  iudicis  res  ad  subhastatio- 
nem  exponitur.  Ratio  quia  tunc  domi- 
nusreiteneturomnino  rem  tradereplus 
offerenti;  ideoque  iniuriam  ei  emptor 
irrogat,  si  solum  pretium  infimum  aut 
medium  offerendo  impedit  venditorem 
a  consecutione  pretii  supremi,  ad  quod 
ius  habet,  scilicet  ne  impediatur  ab  il- 
lo  consequendo.  Sicut  igitur  talis  ven- 
ditor  constitutus  est  in  periculo  tra- 

I.  2.  c.  6.  q.  S.  n.  146.  (8)  Tl».  iur.  c.  de  empt. 
el  vend.  (9)  h.  2.  c.  21.  n.  147.  v.  Dico  tertio. 
(10)  De  pretio  concl.  1.  (11)  D.  26.  n.  4S. 

(12)  P.  1.  ir.  8.  r.  76.  (13)  Cit.  puncl.  S.  n.  S8, 
(14)  D.  res.76.     (15)De  rest.l.5.c.2.u.84.et8o. 


64R  L!3.  ill.  Tn.VGT.  V. 

dendi  rcixi  prelio  parvo,  si  nullus  alius 
emptor  inveniatur  plus  offerens;  ita  ius 
habet  ne  privetur  spe  obtinendi  pre- 
tiura  maius,  si  plures  interveniant  ob- 
latores  qui  aemulatione  ducti  pretium 
augeant:  id  enim  videtur  requirere  ius 
et  natura  licitationis,  utaequalitas  ser- 
vetur.  Et  idem  videtur  sentire  Lugo  i, 
qui  licet  permittat  rogare,  uon  tamen 
admittit  pactum  inire. 

809.  «6.  Qui  res  minutimet  in  parva 
quantitate  vendunt,  possunl  aliquanto 
carius  vendere  quam  qui  in  magna 
quantitate,  quia  debent  maiores  labo- 
res,  expensas  etc.  impendere  ad  eas 
conservandas;  et  sic  quidem  excusant 
caupones  el  «tabularios  qui  avenam, 
foenum,  paleas  etc.  carius  vendunt 
quam  alii;  dummodo  pretium  iis  non  sit 
taxatum.  Salas  TruII.  2  (Est  commune 
ap.  Salm.  3  cum  Less.  ^*  et  Lugo  ). 

810.  »  7.  Non  licet  carius  vendere 
praecise  ob  dilatam  solulionem ,  aut  vi- 
lius  emere  praecise  ob  anticipatam  so- 
lutionem:  quia  in  venditione  quae  fit 
credito,  vel  in  anticipata  solutione,  est 
virtuale  mutuum,  ideoque  usura,  si 
quid  supra  sortem  exigatur.  Quod  in- 
tellige,  nisi  interveniat  alius  titulus  ex 
supra  enumeratis  de  usura:  vel  nisi  a- 
liunde  crescat  pretium,  v.  gr.  ex  fre- 
quentia  emptorum  etc.  Bon.  &  ex  Less. 
Reg.  Fill.  etc.  Vide  superior.  dub.  » 

Potest  igitur  de  se  res  carius  vendi 
ob  dilatam  solutionem,  vel  emi  ob  an- 
ticipatam,  ratione  damni  emergentis 
vel  lucri  cessantis,  difmmodo  de  his 
emptor  moneatur.  Notant  tamen  Sal- 
mant.  6  cum  Bann.  et  Vill.  non  excu- 
sari  qui  tantam  habent  copiam  mer- 
cium,  quod  opus  eis  sit  partem  earum 
ad  creditum  vendere;  vel  qui  habent 
superabundantem  copiam  pecuniae,  ut 
semper  serventaliquid  in  deposito  (Sed 
de  hoc  vide  dicta  supra  n.  771 .).  Recte 
notant  deinde ,  raro  his  venditoribus 
contingere  hoc  lucrum  cessans,  quia  si 
venderent  pecunia  numerata,  tantas 
merces  non  distraherent,  et  sic  iara  lu- 

(1)  D.  26.  B.  4o.  (2)  D.  13.  n.  11.  (3)  Tr.  14. 
e.  2.  punct.  11.  §.  2.  n.  U9.  (4)  Loc.  c.  n.m. 
(S)  Loc.  c.  (G)  Il,i(l.  §.  1.  n.  141.         (7)  Ibid. 

(8)  Lgc.  c.  n.  146.  et  147.     (9)  Maii.  c.  23.  n.  82 


}E  Vn.  PUAKC.  DiiOAL. 

crantur  pecunia  credita,  quod  lucra- 
rentur  nuraerata.  Ex  quo  dicunt,  eis 
satis  esse  vendere  ad  creditum  pretio 
summo  id  quod  alias  infimo  vendituri 
essent,  sed  non  amplius. 

Ratione  autem  periculi  in  exigendo 
pretio,  etiam  carius  res  licite  vendi  pot- 
est,  eodem  raodo  ut  dictum  est  supra 
de  usur.  n.  766.  Sed  in  venditione  cer- 
tum  est  de  his  titulis  monendum  esse 
eraptorera,  ut  Salm.  7  cum  Serra. 

Certum  est  etiam  rem  posse  carius 
vendi,  si  pretium  tradendum  sit  tem- 
pore  quo  res  pluris  est  valitura,  modo 
a  veuditore  usque  ad  illud  tempus  res 
esset  servanda;  sicut  contra  potest  vi- 
lius  emi  si  res  tradenda  sit  tempore 
quo  minoris  valebit.  Salra.  «. 

81 1 .  Quaeritur  an  iuxta  consuetudi- 
nera  loci  praeciso  quocumque  alio  ti- 
tulo,  liceat  carius  vendere  rem  ad  cre- 
ditum,  quam  venderetur  pecunia  nu- 
merata. 

Prima  sententia  negat,  eamque  te- 
nent  Nav.  9,  item  Val.  Med.Garc.  Cord. 
etc.  ap.  Salm.  «>,  quia  quidquid  exigi- 
tur  ob  dilatara  solutionera  est  usura. 

Secunda  sententia  vero  probabilis, 
quam  tenent  Less.  i'  Lugo  <2  cum  MoL 
Cano  Tol.  Vict.  Spor.is  et  Salm.»^  cum 
Soto  Pal.  Sanchez  TruII.  Serra  Bann. 
Reb.  Vill.  etc.  asserit  licitum  esse.  Ra- 
tio  quia  communis  aestimatio  iustum 
reddit  pretium  rerum  quae  communi- 
ter  ad  creditum  venduntur,  cum  plu- 
res  emptores  ad  sic  eraendum  conve- 
niant,  et  ideo  res  pretio  augetur.  Nec 
obstat  quod  eraptores  cogantur  ad  sic 
emendum  a  sua  necessitate  ;  nam  hoc 
per  accidens  se  habet:  caeterum  veri- 
ficatur  quod  eo  casu  concurrit  empto- 
rura  multitudo  quae  iustam  reddit  ta~ 
lem  adauctam  aestimationera.   Tanto 
magis  quia  in  multitudine  emptorum 
impossibile  est  non  subesse  aliquod  pe- 
riculum  araittendi  pretium.  Nec  valet 
dicere  quod  tunc  non  multitudo  em- 
ptorura,  sed  modus  sic  emendi  auge- 
ret  pretium,  et  hic  modus  est  usura- 

(10)  Tr.  14.  c.  2.  puiict.  11.  §.  2.  n.  130. 

(11)  L.  2.  c.  21.  dub.  6.  n.36. 

(12)  D.  26.  sect.  7.  $.  2.  n.  107. 

(13)  De  7.  jiraec.  n.  24.  (14)  Ibid..  n.  l'Jl. 


CAJ».    III.  DUB.    VUl.    AK 

rius;  nam  respondeturquod  revera  non 
modus  dat  titulum  augendi  pretium, 
sed  multitudo  aliorum  sic  ementium, 
licet  multitudo  ex  tali  modo  oriatur. 
Ex  dictis  pariter  est  probabile  licitum 
esse  rem  vilius  emere  numerata  pecu- 
nia  ob  anticipatam  solutionem,  si  talis 
alicubi  sit  consuetudo.  Ratio  quia  tunc 
pauci  sunt  emptores  qui  emunt  antici- 
pata  solulione;  et  contra  multi  sunt  ven- 
ditores  tali  modo  vendentes,  ex  quo  o- 
ritur,  quod  merces  de  se  crescant.  Ita 
Less.  <  Lugo2  cum  Molin.  Toled.  Cano 
Turr.  Vict.  Salori.  Reb.  etc,  item  Sal- 
mant.^cum  Sanch.  Bon.  PaL  etc.  con- 
traBann.Azor.  Valent.  etc.  Nec  obstat 
id  quod  obiicit  Habert  nempe  quod  ad 
hoc  ut  valeret  ratio  paucitatis  empto- 
rura,  oporteret  ut  haec  raritas  adesset 
tempore  traditionis  rei,  quando  perfi- 
citur  venditio;  sed  tempore  traditionis 
non  habetur  haec  supposita  paucitas 
emptorum.  Nam  respondetur  quod  con- 
tractus  emptionis  non  perficiuntur  tem- 
pore  traditionis,  ut  supponit  Hab.;  sed 
tempore  contractus  initi,  licet  domi- 
nium  rei  non  transferatur  nisi  post  tra- 
ditionem,  iuxta  dicta  n.  795.  An  autem 
chirographa  possint  minoris  emi  ob  an- 
ticipatam  solutionem.  V.  infra  n.  829. 

812.  «  8.  Licitum  est  vendere  rem 
cum  pacto  de  retrovendendo,  idest,  ut 
emptor  teneatur  tibi  statuto  tempore 
vel  cum  volueris,  eam  revendere;  mo- 
do  vera  et  non  ficta  emptio  ifiat,  nec 
palliata  usura  intercedat.  Mol.  ^  Les.  5. 
Qui  addunt,  iuxta  aestimationem  illius 
operis  ac  pacti,  pretium  esse  immi- 
nuendum.  V.  c.  Lugo  ^. » 

Plures  conditiones  requiruntur  ut 
venditio  cum  pacto  retrovendendi  sit 
iusta:  1 .  Ut  pretium  minuatur  iuxta  ae- 
stimationem  gravaminis  quod  sic  em- 
ptori  imponitur.  Hinc  pretium  rei  ven- 
ditae  cum  pacto  retrovendendi,  alii  di- 
cunt  decrescere  usque  ad  quartam  par- 
tem,  alii  usque  ad  tertiam,  alii  ad  ar- 

(i)  0.  21.  n.  61.  (2)  D.  26.  n.  120.  (5)  Ihid. 
n.  185  et  154.  (4)  D.  573.  (S)  Dub.  14.  etc. 
(6)  D.  26. 11. 189.  (7)  De  coiitr.c.2.  punct.  6.n.o9. 
(,8)  N.  67.  (9)  L.  2.  c.  21.  dub.  14.  n.  113. 

(10)  Ibid.  n.  64.  (11)  Ibid.  u.  63.  (12)  Ibid. 
(l.">)  N.  121.     (l^)  Ibid.  n,  66.     (lS)lUc  aiipcudix 


r.  I.  DB  CONTRACTIBDS  649 

bitrium  prudentum,  ut  Salmant. '  cum 
Less.  Bonac.  et  communi;  sed  8  dicunl 
decrescere  usque  ad  infimum  pretium, 
non  ultra:  sed  parum  probabiliter,  nam 
hoc  revera  decrementum  dici  nequit, 
quia  emptor  ad  pretium  infimum,  et- 
iam  sine  tali  pacto,  ius  habet.  2.  Con- 
ditio,  ut  non  apponatur  pactum  quod 
pluris  vel  minoris  retrovendatur;  lici- 
tum  autem  est  pactum,  ut  retrovenda- 
tur  eodem  pretio,  licet  res  pretio  augea- 
tur,utLes.9Bon.etVil.ap.Salm.io.ideo 
enim  minoris  emitur,  quia  venditor  li- 
bertatem  habet  reemendi  rem  eodem 
pretio,  quando  res  pretio  augetur.  3. 
Conditio,  quod  nonimponatur,utperi- 
culum  rei  venditae  sit  ap.  venditorem 
cum  illud  per  se  spectet  ad  emptorem, 
nisi  augeatur  pretiumiuxta  aestimatio- 
nem  periculi.  Ita  Salm.^i  Vide  n.  842. 
et  849.  4.  Conditio,  ut  res  retrovenda- 
tur  sicut  traditur  vacua,  vel  cum  fru- 
ctibus.  Salm.  12.  Probabile  autem  est 
quod  ob  pactum  retrovendendi  vendi- 
tor  habeat  actionem  in  rem,  etiamsi 
emptor  alteri  eam  vendiderit.  V.Les.i^ 
et  Salm.  n. 

Si  in  venditione  apponatur  retractus 
gentilitius^  sive  pactum,  ut  consangui- 
neus  proximior  venditoris  ius  habeat 
infracertumtempusremreemendi,non 
poterit  is  rem  reemere  ut  aliis  tradat; 
cum  hic  retractus  tantum  institutus  sit 
ut  bona  conserventur  in  familia;  ita 
Cont.  Tourn.15  Conc.is  Sporeri?  et  Ca- 
bass.18  cum  aliis  '^.  Si  autem  velit  rem 
vendere,  tenetur  monere  consangui- 
neos,  qui  si  per  duos  meosesnoluerint 
emere,  potest  ille  cuilibet  vendere,  ut 
Sporer2o.  Quandoautem  res  venditur, 
consanguineo  irrequisito,  iste  poterit 
rem  retrahere  intra  annum  et  diem; 
ita  dd.  21  communiter  22  ap.  Laym. 

813,  An  sit  licitum  pactum  reemen- 
di  ad  arbitrium  emptoris. 

Prima  sententia  negat,  quam  tenent 
Habert23Cont.  Touro.2i.Ratio  quia  li- 

de  contr.  mohatrae  etc.  v.  Quaer.  3.  (16)  T.  7. 
p.  290.  n.  7.  (17)  De  7.  praec.  c.  3.  n.  100. 

(18)  L.  6.  c.  9.  n.  11.  (19)  Ex  I.  Dudum  14. 

c.  de  contr.  empt.  (20)  Loc.  c.  (21)  Ibid, 

(22)Exl.2.Feudorum.  (2o)T.4p.5.c.l2.q.S.r.2 
{2¥jT)'' zc\nt.r.  p.  2.  c.  1.  a. 7. s. l.puntt. l.concl.2. 


650  LIB.  111.  TRACT.  V.  DK 

cet  huiusmodi  contractus  fiat  sub  no-  i 
mine  venditionis,  revera  tamen  res  non  [ 
videtur  vendi,  sed  tantum  in  pignus 
dari,  ita  ut  emptor  percipiat  fructus 
ex  sua  pecunia,  quam  potest  recupe- 
rare  ad  suum  libitum.  Eamdem  sen- 
tentiam  sequuntur  Salm.  *  cum  Villal. 
et  Tap.  Hoc  modo  tamen  limitant,  nisi 
de  pretio  tantum  minuatur  quantum 
valent  fructus;  vel  nisi  sub  initio  con- 
tractus  vendatur  praedium  cariori  pre- 
tio,  iuxta  spem  fructuum  per  aliquod 
tempus  designatum  percipiendorum. 

Secunda  sententia  vero  communissi- 
ma  affirmat,  et  hanc  tenentLess.^Lu- 
go  3  Mol.  4  Pal.  5  Spor.  6  Viva '  Mazz.  s 
Bon.  9  cum  Cov.  Azor.  Fill.  et  Garcia; 
item  P.  Nav.Mald.  etSyIv.ap.SaIm.«>. 
Hanc  secundam  sententiam  certe  pro- 
babiliorem  puto,  cum  his  tamen  con- 
ditionibus:  1 .  Ut  adsit  verus  animus  e- 
mendi  et  vendendi,  non  autem  foene- 
randi.2.  Ut  emptor  maius  pretium  sol- 
vat,  iuxta  aestimationem  huius  oueris 
quod  imponit  venditori,  reemendi  rem 
quando  ipsi  emptori  placuerit;  in  quo 
omnes  conveniunt.Hoc  autem  onus  pu- 
tant  aliqui  ap.  Viva*'  aestimari  usque 
ad  tertiam  partem  pretii.  3.Ut  non  ob- 
ligetur  venditor  reemere  eodem  pretio 
maiori  quod  recipit,  ut  docet  Lessius  >2 
quidquid  postmodum  subdat,  scilicet 
hoc  excusari  posse  ex  communi  usu  et 
aestimatione  hominum,  quod  mihi  mi- 
nime  probatur.  Hinc  censeo  non  posse 
emptorem  in  tali  contractu  obligare 
veuditorem,  nisi  ad  solvendum  solum 
pretium  iuxta  valorem  rei  tempore  ven- 
ditionis,  et  si  res  sit  deteriorata,  iuxta 
valorem  rei  tempore  reemptionis'3;  ex- 
cessus  enim  iusti  pretii  datus  vendito- 
ri,  totus  ad  illum  spectat,  ratione  one- 
ris  ipsi  impositi  reemendi  ad  arbitrium 
emptoris.  His  conditionibus  servatis, 
nequaquam  illicitum  mihi  videtur  prae- 
»  fatum  pactum  reemendi:  sicut  enim  li- 
citum  est  pactum  retrovendendi  in  be- 
neficium  venditoris  cum  diminutione 

(1)  Loc.  c.  n.  61.  (2)  L.  2.  c.  21.  dub.  14. 

n.  115.  (5)  D.  26.  n.  200.  (4)  D.  577. 

(S)  T.  53.  d.  S.  p.  51.  S.  1.  (6)  De  7.  praec. 

c.  8.  n.  101.  (7)  De  contr.  q.  2.  a.  3.  n.  12. 

(8)  Ti.  5.  disp.  3.  q.  1.  c.  5.     (9)  D.  3.  q.  3.  p.  5. 


VII.  PRAEC.  DECAL. 

pretii,  sic  contra  cum  pretii  augmenlo 
licitum  dici  debet  pactum  reemendi  in 
beneficium  emptoris,  cum  ita  grava- 
mina  utrinque  compensentur.  Neque 
dicatur  hoc  esse  mutuum  virtuale,  cum 
sit  vera  emptio  et  venditio,  disparem 
quidem  habens  naturam  a  natura  mu- 
tui;  in  mutuo  enim  res  oppignorata  pe- 
rit  mutuatario,  sed  hic,  si  res  pereat. 
emptori  perit  aut  deterioratur. 

Nota  hic  vetitum  esse  contractum 
mohatra,  scilicet  quando  quis  emit  a 
te  mercem  maiori  pretio  credito,  cum 
pacto  explicito  vel  implicito,  ut  tibi  re- 
trovendat  minori  pretio  numerata  pe- 
cunia.  Adest  de  hoc  prop.  40.  damn. 
ab  Innocentio  xi.  Contractus  mohatra 
licitus  est  etiam  respeotu  eiusdem  per- 
sonae^  et  cum  contractu  retrovenditionis 
praevie  inito  cum  intentione  lucri.  Ra-  | 
tio  quia  patet  esse  palliatam  usuram.  ^ 
Caeterum,  si  res  sine  ullo  praevio  pa- 
cto  retrovendatur ,  etiam  pretio  infi- 
mo,  eidem  venditori,  de  se  contractus 
licitus  est,  modo  absit  animus  usura- 
rius.  Ita  Less.**  Cont.  Tourn.is  Salm.ie 
cum  Tol.  Nav.  Pal.  Bon.  et  communi. 
Addit  imo  Lug.  ^"^  non  esse  illicitum  ven- 
ditori,  si  creditor  vendat  mercem  et  di- 
cat  emY)iovv.  Si  volueris  eam  vilioripre- 
tio  vendere  pecunia  numerata,  ego  pa- 
ratus  sum  emere.  Speculative  loquen- 
do,  hoc  neque  videtur  illicitum,  sed 
practice  puto  difficillime  hunc  vendi- 
torem  carere  animo  usurario. 

814.  «  9.  Monopolia,  id  est,  cum  u- 
nus  vel  plures  id  efficiunt,  ut  ipsi  soli 
aliquid  vendant;  vel  cum  mercatores 
conspirant,  non  minoris  vendere,  non 
sunt  contra  iustitiam;  modo  non  con- 
spirent  ultra  iustum  pretium  vendere. 
Ita  contra  Rebell.  Navarr.  etc.  docent 
Mol.  Less.  etc,  qui  tamen  concedunt, 
esse  contra  caritatem.  V.  card.  Lugo^s. 
Porro  principum  vel  magistratus  est, 
cum  uni  vel  paucis  tale  privilegium 
donceditur,  ut  soli  aliquid  vendant,  iis 

(10)  Ibid.  n.  60.  (11)  Loc.  c.  (12)  N.  118. 
(lo)  Et  contra  si  res  crescit,  crescit  vendenli.  Hom. 
Ap.tr.lO.n.181.      (14)  L.  2.  c.ol.  dub.l6.  u.l50, 

(15)  In  append.  supra  cil.  v.  Qiiaer.  2.  in  fin. 

(16)  De  conlract.  c.  2.  piinct.  7.  n.  70. 

(17)  D.  26.  n.  208 .  (18)  D.  26.  sect.  13. 


UAf.  111.  UUB.  VIU.  AKT.  I.  DB  CONTaACTIBUS 


651 


etiain  pretium  taxare,  et  sic  providere 
ne  subditi  graventur.  V.  Less.  *  card. 
Lugo  2  et  Trull.  ',  qui  recte  notat  ex 
Nav.  etc.  etsi  alia  monopolia  ex  iusta 
causa,  auctoritate  principis  vel  reipu- 
blicae  concessa  taxato  pretio  sint  lici- 
ta,  v.gr.  bibliopolis,  ut  nemo  alius  ta- 
lem  librum  vendat,  vel  ut  tantum  sit 
unus  autduo  tabernarii  in  aliquo  loco; 
nihilominus  quando  unus  vel  pauci 
propria  auctoritate  ea  constituunt,  v. 
gr.  emendo  merces  certi  generis,  ut 
frumeotum,  vinum,  oleum  etc,  ut  ipsi 
deinde  arbitratu  suo  vendant  carius, 
peccare  semper  etiam  contra  iustitiam 
cum  obligatione  restituendi.  » 

815.  Monopolium  idem  sonat  ac  ven- 
ditio  unius;  nam  monopola  sonat  uni- 
cus  venditor.  Quatuor  igitur  modis  mo- 
nopolium  contingere  potest:  1 .  Si  prin- 
ceps  aiicui  coocedat  privilegium,  ut  so- 
lus  vendat  aliquod  genus  mercium;  et 
hoc  certe  licitum  est.  2.  Si  mercator 
impediat  ne  aliae  merces  advehantur, 
ut  ipse  merces  suas  vendat  cum  damno 
reipublicae;  et  hoc  est  certe  illicitum, 
et  tenetur  ad  damni  restitutionem.  Et 
idem  dicendum  de  eo  qui  falsam  noti- 
tiam  spargit,  naves  esse  submersas  aut 
similia  mendacia.  3.  Si  unus  rel  pauci 
omnes  merces  emant,  ut  deinde  ven- 
dant  quanti  plurimi.  4.  Si  venditores 
conspirent  inter  se  de  pretio,  ut  non 
minoris  vendant.  Sed  circa  hos  duos 
modos  hic  ultimo  loco  adnotatos  duae 
magnae  agitantur  qnaestiones. 

816.  Quaeritur  1.  An  unus  vel  pauci 
mercatores,  qui  tempore  messis  aul  vin- 
demiae  emunt  omne  triticum  aut  vi- 
numpretio  vili  tunc  currente,  ut  post- 
ea  carius  vendant,  peccent  contra  iu- 
stiliam.  Certum  est  1.  id  licitum  esse 
si  emantur  merces  non  necessariae  ad 
viiae  susteutationem,  vel  ad  coramu- 
neui  reipubl.  statum,  ut  sunt  gemmae 
pretiosae,  equi  generosi,  ornatus  mu- 
jierum  et  similia.  Certum  est  2.  lici- 
lum  esse  emere  triticum,  vinum  etc.  ut 
postea  vendantur  reipub.  pretio  com- 

(1)  C.  21.  (1.  20.  (2)  Loc.  c.  (5)  C.  20.  d.  18. 
(4)  D.  5.  q.  2.  p.  2.  n.  5.  (S)  De  coiilr.  c.  2. 

piiiict.  4.  §.  2.  u.  45.  (6)  P.  2.  i.  1.  c.  23.  $.  IS. 
(71  L.2.  c.  21.  n.  151.      (8)  D   14S.      (9)  Loo.  e. 


muni,  quo  venderent  alii  negotiatorea 
ea  de  longe  asportantes,  vel  ut  ven- 
dantur  civibus  moderato  lucro,  post- 
quam  cives  iam  emerint  sibi  necessa- 
ria  et  convenieutia.  Ita  Bon.  *  Salm.  5 
cum  TruU.  Tap.  ac  Villal.,  et  sic  etiam 
docet  s.  Ant.6,  qui  dAt:Licite  potest  mer^ 
cator  annonas  illas  emere  messis  tem- 
pore^  carius  postea  venditurus^  ut  sic 
honestnm  per  opera  sua  lucrum  repor^ 
tet.  Quaestio  igitur  est  de  ementibus 
omnes  illas  res  necessarias  ad  susten- 
tationem,  ut  postea  vendant  carius  ad 
suum  libitum,  an  isti  teneantur  ad  re- 
stitutionem. 

Prima  sententia  negat,  et  hanc  te- 
nent  Less. '  etMol.8.  Ratio  quia  huius- 
modi  emptores  quamvis  peccent  con- 
tra  iustitiam  legalem,  non  tamen  lae- 
dunt  iustitiam  commutativam,  cum  e- 
merint  pretio  currenti;  alias,  ut  dicunt, 
etiam  eam  laederent  emptores,  qui  con- 
currendo  simul  caritatem  inducerent, 
quia  sic  etiam  ipsi  essent  causa  ut  pre- 
tium  augeretur.  Haec  tamen  sententia 
minime  mihi  videtur  probabilis,  quia 
constitutio  pretii  non  pendet  a  priva- 
to  arbitrio  venditorum,  sed  a  commu- 
ni  aestimatione  civium;  nec  obstat  pa- 
ritas  adducta  emptorum  concurren- 
tium,  quia  tunc  auctio  pretii  evenit  per 
accidens:  at  hic  pretium  augetur  ex  so- 
la  venditorum  voluntate.  Unde  recte  s. 
Anton.  9  sic  docuit:  Si  autem  annonas 
temporis  emit^  et  tantum  congregat^  ut 
postea  compellantur  homines  emere  ab 
uno  ad  placitum  suum,  et  ideo  vendit 
care  ut  vult,  enormiter  peocat  contra 
proximum  et  communitatem. 

Secunda  sententia  igitur  communis 
et  vera,  quam  tenentSot.  'o  Sylvest.  <i 
Cont.  Tourn.i2  Vlva«  Croixi*  Salm.is 
cum  Trull.  Bann.  Tap.  et  Vill. ,  docet 
hos  emptores  teneri  ad  restitutionem 
damni  arbitrio  prudentum  caeteris  em- 
ptoribus  et  reipubl.  si  merces  vendaot 
carius  quam  iuxta  fori  aestimationem 
pretium  curreret,  si  ipsi  monopolium 
oon  fecissent.  Ratio  quia  isti  sunt  cau- 

(10)  L.  6,  de  iust.  q.  2.  a.  2.  (11)  V.  Emptio, 

q.  10.         (12)  Hic  de  moaopolio,  coiicl.  3. 
(15)  Q.  2.  a.  4.  (14)  L,  5.  p.  2.  n.  94«. 

(18)  Ihia.  a.  44. 


652 


LIB.  1U..TRACT.  V.  DK  Vll.  PRAEC.  DECAL. 


sa  ut  pretium  iniuste  augeatur.  Eam- 
dem  sententiam  sequitur  etiam  Lugo  *, 
modo  tamen  pretium  augeatur,  supra 
summum,  quo  merces  venderentur,  si 
factum  non  fuisset  monopolium.  Cae- 
terumprobabiliter  censent  idem  Lugo^ 
Bon.  3  FilL  -*  Holzm.  5  Croix  6  et  apud 
Lugo'  Bann.  Arag.  Eman.  et  Vega,  non 
peccare  contra  iustitiam  tales  empto- 
res  si  vendant  pretio  summo  quod 
curreret,  si  monopolium  non  praeces- 
sisset.  Ratio  quia  quisque  ius  habet 
ad  rem  suam  vendendam  pretio  rigo- 
roso.  An  autem  huiusmodi  venditor 
(si  unus  sit  qui  merces  illas  congre- 
garit )  peccet  tunc  saltem  contra  ca- 
ritatem.  Affirmant  plures,  sed  negant 
Holzm.  8  et  Lugo^  cumMoL  et  Less.'», 
modo  alios  non  inducat  ad  carius  ven- 
dendum;  nam  alioquin  nemo  tenetur 
negligere  commodum  suum  ut  damnum 
alienum  evitet,  quando  non  tenetur  a- 
vertere. 

817.  Quaer.  2.  An  miercatores  inter 
se  conspirantes  ut  merces  vendant  pre- 
tio  cariori,  teneantur  ad  restitutionem. 
Certum  est  teneri ,  si  conveniant  ven- 
dere  pretio  ultra  supremum ;  sicut  pa- 
riter  peccant  contra  iustitiam  artifices 
illi  et  similes,  qui  inter  se  conveniunt 
de  non  locando  operas  suas  nisi  pretio 
summum  excedenti,  ut  Less.**  Salm.'2 
cum  aliis  communiter.  Quaestio  igitur 
est,  quando  conventio  fit  ut  merces  non 
vendantur  nisi  pretio  summo,  an  pec- 
cetur  contra  iustitiam. 

Prima  sententia  affirmat ,  quam  te- 
tientLaym.13  Sot.i^  Cont.  Tourn.isSpo- 
rer»c  Ronc."  et  Reb.  ac  Dic.  apud  Sal- 
mant.  's.  Ratio,  tum  quia  ex  l.  un.  c. 
de  monop.  hoc  graviter  prohibetur  sub 
privatione  omnium  bonorum  et  perpe- 
tuo  exilio ;  tum  quia  huiusmodi  mer- 
catores  per  medium  iniquum  cogunt  a- 
lios  emere  pretio  illo  supremo. 

Secunda  sententia  tamea  dicit  hos 
non  peccare  contra  iustitiam,  et  hanc 

(1)  D.  26.  n.  176.  (2)  N.  177.  (3)  D.  5. 
q.  2.  p.  3.  n.  4.  (4)  Tr.  3S.  c.  8.  n.  214. 

(3)  De  contr.  c.  4.  n.  803.  (6)  L.  c.  u.  94G. 

(7)  D.  .0.  177.  («)  C.  4.  n.  80.i.  (9)  D.  2G.  n.  178. 
(10)  C.  20.  n.  1C8.  (11)  L.  i.t.  21.  n.  147. 


tenent  Less.  i^  Lug.20  Viva  21  (qui  vo- 
cat  commuuem)  FiU.22H0lz.23Tamb.21 
cum  Mol.  Bonac.  et  Salm.  25  cum  Tap. 
Bann.  Reg.,  et  probabilem  vocat  Lay- 
man26  cum  P.  Nav.  Prima  sententia  est 
quidem  probabilis;  sed  haec  secunda 
non  minus  probabilis  videtur  et  forle 
probabilior ,  tum  auctoritate  dd. ,  tum 
ratione ;  quia  non  apte  dicitur  quod 
venditores  convenientes  vendere  pre- 
tio  summo  cogant  alios  ad  sic  emen- 
dum,  cum  isti  voluntarie  emant;  si 
coguntur,  non  coguntur  a  venditori- 
bus,  sed  a  propria  necessitate,  quae 
non  potest  dici  vera  coactio  ex  parte 
venditorum  emanans.  Recte  igitur  lo- 
quendo,  dicendum  per  talem  conven- 
tionem  emptores  potius  impediri  ab  e- 
mendo  pretio  minori.  Cum  autem  sic 
impediuntur,  non  irrogatur  eis  iniuria, 
nisi  impediantur  minis  vel  mendaciis, 
sicut  accidit  in  omni  alio  contractu : 
aliter  etiamsi  aliquis  tantum  suaderet 
venditori  ut  venderet  pretio  summo, 
etiam  peccaret  contra  iustitiam,  et  te- 
neretur  ad  restitutionem ;  quod  iidem 
contrarii  negant.  Haec  ratio  sumitur 
ex  regula  generali,  ut  diximus  n.  582. 
et  584.  Sicut  enim  non  infertur  iniu- 
ria  alteri ,  cui  sine  vi  vel  fraude  im- 
pedias  ut  testator  relinquat  haeredita- 
tem  non  debitam,  etiamsi  testator  erat 
determinatus  ad  eam  illi  relinquendam; 
ita  in  casu  nostro.  Licet  igitur  talis 
conventio  sit  illicita  quia  est  prohibita 
iure  positivo,  non  est  tamen  iniuriosa 
iure  naturali.  Nec  valet  dicere  quQd 
ipsa  conventio  venditorum ,  cum  ipsi 
rautuo  obligentur  ad  non  vendendum 
nisi  pretio  summo,  cogeret  emptores 
ad  sic  emendum ;  nam  respondetur  1 . 
quod  hoc  pactum  cum  sit  sponte  iai- 
tum,  non  est  iu  illo  nec  vis  nec  fraus. 
Respondetur  2.  quod  huiusmodi  con- 
ventio  cum  sit  illicita  et  contra  cari- 
tatem,  ut  infra  dicemus,  nullampotest 

tr.  4.  c.  18.  n.  45.  (14)  h.  6.  q.  2.  a.  5. 

(13)  Loc.  c.  concl.  2.  (16)  De7.  praec.  c.3.n.l05. 
(17)  De  conlr.  c.  8.  q.  2.  r.  3.  (18)  Ibid.  n.  66. 
(19)  L.  2.  c.  21.  n.  14S.  (2a)  D.  26.  n.l72.et  175. 
(21)De  contr.  q.  2.  a.  4.n.2.  (22)T.oo.c.8.n.252. 
(25)  C.  4.  u.  803.     (24)  Dec.  1.  8.  c.  3.  §.  12.  n  11. 


(n)  De  contr.  c.  2.  punct.  3.  u.  33.         (15)  L.  S.  [  (2o)  Loc.  c.  n.  36.  (26)  Loc.  c.  n.  42. 


CAP.  rn.  DUB.  vm.  aut 
inducere  obligationem,  ex  regul.  iur. 
69.  in  6.  ubi:  in  malis  promissis  fidem 
non  expedit  observari:  iuxta  dicta  n. 
712.  Hinc  posita  probabilitate  huius 
secundae  sententiae  ,  probabilius  est 
hos  venditores  non  teneri  ad  restitu- 
tionem ,  prout  diximus  supra  n.  669. 
Non  dubitatur  autem  ,  quod  iudex  eo 
casu  possit  pretium  supremum  redu- 
cere  ad  medium,  ut  Lugo  <.  Nec  dubi- 
tandum  quin  praefati  venditores  sic 
conspirando  graviter  peccent  contra 
caritatem,  ut  docent  Less.  2  Salm.  '  et 
Lugo  *  cum  Mol.  et  communi,  a  qua  ait 
Lugo  non  recedendum.  Ratio  quia  licet 
caritas  non  te  obliget  ad  vendendum 
infra  pretium  summum,  videtur  tamen 
te  obligare  ad  non  dissuadendum  aliis 
ne  mitiori  pretio  vendant:  sicut,  esto 
caritas  non  te  obliget  ad  dandam  elee- 
mosynam,  videtur  tamen  te  obligare 
ad  non  dissuadendos  alios  qui  eam  lar- 
giri  volunt. 

Sed  hic  aliud  dubium  fit  an  facto 
monopolio  de  pretio  iniusto  a  merca- 
toribus,  liceat  aliis  merces  eodem  pre- 
tio  vendere.  Negant  TapiaReb.  et  Dic. 
apud  Salm.  5,  quia  pretium  illud  iniu- 
stum  est.  Sed  aflSrmiant  Salm.  6  cum 
Bonac.  TruU.  Reg.  Medina  et  Diana. 
Ratio  quia  illud  pretium  iam  commune 
est  et  currens ;  et  per  accidens  se  ha- 
bet  quod  ex  iniustitia  aliorum  adau- 
ctum  sit.  At  prima  sententia  mihi  o- 
mnino  melior  videtur,  semper  ac  (in- 
telligo)  pretium  sit  ultra  supremum. 
Ratio  quia  pretium  111  ud  per  iniusti- 
tiam  adauctum  semper  et  per  se  iniu- 
stum  est,  et  ad  iustitiam  reducendum. 
IUa  autem  minime  est  dicenda  iusta 
aestimatio  quae  iniusta  deprehenditur 
et  ex  iniustitia  est  orta;  imo  neque  ae- 
stimatio  dici  debet,  sed  potius  dece- 
ptio  et  fraus.  Ita  recte  Conc. 

848.  «  40.  Vendilor  debet  emptorem 
praemonere  de  notabili  vitio  rei  quod 
ei  obesse  potest,  v.  gr.  si  equus  sit  fu- 
riosus,  domus  ruinosa,  oves  morbidae, 
pannus  adustus  etc. ;  alioquin  tenetur 

(1)  N.  177.  (2)  C.  21,  n.  14S.  (3)  Dict.  n.  S6. 
(^i)  N.  17S.  (8)  De  contr.  c.  2.  punct.  5.  n.  S7. 
(«)  ll)ia.  (7)  P.  1.  t,  8.  r,  iJl.  (8)  D.  11. 

;it)  D.  2G.  s«ci.  8.  u.  128.  CIO)  T.  20.  d.  11. 


.  I.  DE  CONTHACTrBnS  653 

de  fraude  et  damno  secuto :  saltem  si 
defectus  fuerit  in  substautia  vel  quan- 
titate,  V.  gr.  si  deficiat  in  pondere  vej 
mensura,  aut  vendiderit  rem  unam  pro 
alia :  et  sic  peccat  mortaliter  cum  ob- 
ligatione  restituendi,  1.  qui  frumen- 
tum  venditurus  ponit  prius  in  loco  hu- 
mido  ut  intumescat.  2.  Qui  vino  rhe- 
nano  miscet  francicum.  3.  Qui  carnes 
bubulas  vendit  pro  vervecinis  etc.  Vi- 
de  Less.  Bon.  Dian.  '  Trull.  ».  Quando 
autem  venditor  possit  iuste  tacere  vi- 
tia  qualitatis  rei  quae  venditur,  sino 
obligatione  restituendi  pretium  vel  re- 
scindendi  contractum,  vide  card.  Lu- 
go  9  etTruU.  !<>,  qui  notat  venditionem 
factam  ab  ignorante  vitium  rei  esse  va- 
lidam :  rescindendam  tamen  ,  vel  re- 
ducendam  ad  aequitatem,  nisi  vendi- 
tor  contra  hoc  exceperit.  » 

Triplex  igitur  vitium  potest  esse  in 
re  vendenda:  1 .  Circa  substantiam^  ut  si 
vendatur  stannum  pro  argento.  2.  Cir- 
ca  quantitatem,  si  dentur  5.  modia  pro 
10.  3;  Circa  qualitatem,  ut  si  venda- 
tur  vinum  corruptum,  pannus  adustus. 

819.  Et  1.  si  vitium  fuit  circa  sub- 
stantiam,  certe  contractus  est  nullus, 
et  venditor  tenetur  vel  contractum  re- 
scindere  ( si  alter ,  vitio  manifestato, 
nou  emisset,  ut  docet  Less.  '<)  vel  sal- 
tem  excessum  pretii  reddere.  Idem 
contra  ,  si  emptor  emat  gemmam  pro 
vitro ,  tenetur  supplere  pretium,  sal- 
tem  infimum,  si  dolum  ipse  non  adhi- 
buit.  Salm.i2.  Excipe,  si  uterque  sorti 
se  committant  ob  ignorantiam  valoris, 
ut  diximus  n.  802.  v.  Notandum  4. 

Sed  hic  dubitatur ,  an  licite,  quis  e- 
meret  scienter  argentum  pro  stauno, 
petendo  a  venditore  ignorante  ut  con- 
donet  quod  amplius  valeat.  Omnino 
negandum ,  contra  aliquos,  quia  talis 
donatio  cum  procedat  ex  ignorantia  , 
nulla  est.  Ita  Tamb.  ^^  cum  Salas  et 
Salm. "  Less.  <5. 

Item  si  venditor  ob  ignorantiam  rem 
venderet  infimo  pretio,  etiamsi  vendi- 
tor  non  interrogaret  emptorem  do  rei 

(11)  h.  2.  c.  21.  n.  87. 

(12)  Tr.  14.  c.  2.  puuci.l2.  §.  2.  n.  171. 

(13)  L.  8.  ir.  3.  c.  7.  §.  H.  u.  39. 

(14)  Il.iJ.  u.  172.  (13)  N.  ii. 


65i 


L!B,  in.  TRACT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DECAL. 


valore  (nam,  si  interroget,  certe  tene- 
tur  emptor  valorem  manifestare.  Ita 
Salm,  *  Lugo  2  et  Tamb.  3.  Ratio  quia 
venditor  tunc  ob  ignorantiam  facile 
pretium  infimum  acceptat.  Excipit  Les- 
sius  nisi  ignorantia  esset  communis  in 
aliquo  loco,  per  quam  res  vilius  aesti- 
matur).  Sed  huic  sententiae  nescio  ac- 
quiescere.  Non  nego  quod  ratione  il- 
lius  donationis  nihil  emptor  retinere 
possit,  quia  non  est  vera  donatio,  quid- 
quid  dicant  Caiet.  et  Arm.  apud  Lugo. 
At  nescio  cur  non  valeat  huiusmodi 
contractus  ut  vera  venditio.  Ex  una 
parte  enim  emptor  iuste  emit  infi- 
mum  pretium  solvendo ;  ex  alia  non 
valeo  intelligere  unde  ipse  obligatio- 
nem  habeat  certiorandi  venditorem  (si- 
ve  interroget  venditor  sive  non)  de  rei 
valore  ignorato,  quando  nuUo  modo 
eum  positive  decipit  aut  cogit  ad  ven- 
dendum :  quod  autem  venditor  ignoret 
pretium  illud  esse  infimum,  per  acci- 
dens  se  habet  et  ipsi  imputandum  est. 
820.  Si  vero  res  mixta  venditur  ut 
pura,  quando  vere  sit  res  perfectior 
aliis,  et  post  mixtionem  aliis  non  sit 
deterior,  probabiliter  vendi  potest,  vi- 
tio  non  manifestato,  pretio  communi, 
Salm.  4  Less.  s  et  consentit  p.  Conc.s 
cum  sententia  fere  communi,  ut  asserit; 
raodo,  facta  mixtione,  merx  vere  adae- 
quet  alias  quae  communiter  vendun- 
tur.  Sed  dubitatur  4.  an  idem  possit 
dici  de  vino  mixto  cum  aqua.  Negant 
Salm.  ',  sed  fatentur  graves  dd.  hoc 
admittere ,  ut  revera  admittit  Les- 
sius*  cum  Lop.  et  aliis,  ut  infra.  Et 
satis  probabile  videtur  ,  nisi  ex  mi- 
xtionevinumacesceretvel  servari  non 
posset  ab  emptore  qui  ad  servandum 
emeret,  ut  aiunt  Tamb.»  Serra  i»  cum 
Sot.  et  Conrad.  lo.  de  la  Cruxet  Dian.ap. 
Moyam.  Saltem  in  hoc  non  videtur  esse 
gravis  iniustitia.  Id  confirmat  s.  Ant. 
dicens:  Cum  aliquisophisticant  ea  quae 
vendunt^  ut  se  servent  indemnes,  et  cum 

(1)  Ibid.  (2)  D.  26.  n.  137.  (3)  Loc.  c.  n.  38. 
(4)  De  contr.  p.  10.  §.  1.  n.  129.  (S)  L.  2.  c.  21. 
aub.  11.  n.  bo.  (6)  P.307.  n.SO.  (7)  Cit.ii.l29. 
(8)D.  n.  85.  (9)L.c.u.27.  (10)  2.  2.  q. 77.  a.  2. 
(11)  P.  2.  t.  1.  e.  17.  §.  4.  (12)  2.  2.  q.  77.  a.  2. 
(15)  C.  8,  n.  74.       (14)  De  -outr.  a.  2.  pnnet.  12. 


aliquo  lucro  congruo^  quia  si  venderent 
puras  res,  emptores  non  vellent  dare  iu- 
stum  pretium^  quia  alii  vendunt  alia 
sic  mixta  minori  pretio;  videntur  posse 
excusari^  dummodo  non  fiant  mixturae 
quae  noceant  corporibus  in  his  quae  ven- 
duntur  in  cibum  et  potum ,  et  praeci^ 
pue  in  medicinalibus^K  Confirmatur  id 
etiam  ex  s.  Thom.  qui  ait :  Cum  usus 
rei  etsi  non  competat  venditori,  potest 
tamen  esse  conveniens  aliis^  et  siipsepro- 
pter  huiusmodi  vitium  subtrahat  quan- 
tum  oportet  de  pretio ,  non  tenetur  ad 
manifestandum  vitium  '2. 

821.  Dubitatur  2.  an  sit  iniustitia 
vendere  quid  pro  quo,  ut  solent  phar- 
macopolae,  si  quod  traditur  sit  aeque 
vel  fere  aeque  utile.  Negant  probabi- 
liter Spor.i3  Salm.i^  cum  Lugo  Sot.  Dic. 
Medin.  Salas  et  Tamb.is,  dummodo  exi-  j 
gatur  iustum  pretium  rei  traditae.  Ra-  | 
tio  quia  tunc  non  adest  diversitas  sub- 
stantialis  quoad  finem  emptoris.  Recte 
tamen  advertitTamb.quod  ut  venditor 
in  hoc  excusetur  debet  esse  certus,  non 
dubius  de  tali  aequalitate  virtutis. 

822.  2.  Si  vitium  est  circa  quantita- 
tem  quaeritur  an  excusetur  qui  utitur 
mensura  diminuta,  ut  consequatur  iu- 
stum  pretium,  alias  non  consecuturus 
ob  iniustam  taxam  vel  iniustum  mo- 
nopolium  ementiura.  Valde  probabili- 
teraffirmant  Lug.i^  Laym.i'  Pal.i»  Spo- 
reri9  cum  Sot.  Val.  Tol.  et  Salm.20  cuin 
Reb.  Salas  et  Dic.  Ratio  quia  tunc  iste 
vexationem  suam  iuste  redimit. 

823.  3.  Si  vitium  denique  est  circa 
qualitatem ,  quando  est  de  se  patens^ 
non  tenetur  venditor  illud  manifestare, 
ut  s.  Th.2i  cum  communi.  Notant  bene 
tameu  Salm.22  cum  Lugo  Laym.  Dic. 
et  Pal.  quod  si  venditori  coustet  igno- 
rantia  emptoris,  teuetur  in  conscientia 
vitium  manifestare  vel  damnum  com- 
pensare;  quamvisceterum  (utdicit  Tam- 
bur.  23  cum  Less.  et  Mol.)  coutractus 
sit  validus;  nisi,  excipit  Less.  2«,  res 

§.  2.  n.  174.     (IS)  L.  6.  n.  9.     (16)  D.  26.  n.  123. 

(17)  L.  3.  sect.  S.  tr.  4.  c.  17.  §.  2.  n.  13. 

(18)  D.  S.  p.  22.  n.  S.     (19)  De  7.  praec.  c.  S.  n.  76. 
(20)  Ibid.  n.  173.  (21)  2.  2.  q.  77.  a.  3. 
(2.*.)  Ibid.  u.  176.           (23)  Ibid.  u.  19. 

(24)  L.  1.  c.  17.  n.  33 


CAP.  III.  DCB.  VIII.  ART.  I.  DK  CONTRACT1BD9 


655 


adhuc  sit  integra.  Excipitur  item,  si 
qualitas  transierit  in  substantiam,  puta, 
si  emptor  expresse  dixerit,  nolo  vinum, 
si  non  est  vetus.  Tamb.  *  cum  Dic.  qui 
etiam  notat  2  quod  venditor  dolo  deci- 
piens  emptorem  circa  qualitatem,  si  res 
aeque  illi  non  sit  vel  fere  aeque  utilis, 
tenetur  vel  contractum  rescindere  vel 
damnum  resarcire  ad  arbitrium  em- 
ptoris;  et  Idemdicit  Habert^,  Quando 
autem  vitium  rei  occultum  et  nocivum 
sit  emptori,  utsi  equussit  furiosus,  do- 
mus  ruinosa,  recte  dicit  hic  Bus.  cum 
Viva  *  teneri  ex  iuslitia  venditorem  il- 
lum  de  vitio  monere.  Notat  etiam  Viva  5 
cum  Less.  quod  si  emptor  interroget 
an  res  habeat  certum  defectum  tene- 
tur  venditor  manifestare :  alias  vendi- 
tio  est  nuUa:  secus  autem  si  interro- 
get  in  genere,  tunc  si  res  est  utilis  ad 
iinem  emptoris  venditio  est  valida. 
Deinde  notat  Tamb.^  quod  si  venditor 
protestetur  se  noUe  rationem  dare  de 
quocumque  defectu ,  sed  vendere  uti 
vulgo  dicitur:  A  sacco  d'ossa  rotte  ' ; 
tunc  ad  nihil  tenetur.  Unde  merito  ap- 
probat  Tambur.  consuetudinem  quae 
alicubi  viget,  praesertim  in  nundinis 
magnis,  quod  Ita  vendantur  animalia, 
etiamsi  vitia  sint  occultissima.  Ratio 
quia  ad  tollendas  lites  ob  commune 
bonum  satis  hoc  cohonestari  potest  a 
consuetudine :  dummodo,  intelligen- 
dum,  non  vendatur  res  ultra  iustum 
pretium,  saltem  supremum,  quanti  va- 
let  res,  habita  ratione  illius  vitii  oc- 
culti. 

824.  «  4 1 .  Si  scias  occulte  debitorem 
tuum  non  esse  solvendo,  iniustum  vi- 
detur,  iis  qui  id  nesciunt  debitum  il- 
lud  vendere  pretio  ordinario;  tum  quia 
est  dolus ,  tum  quia  vitium  intrinse- 
cum  crediti  non  revelatur.  Bon.  ^  Les- 
sius  9  Fill.  etc. 

»42.  Etsi  venditor  sciat  pretium 
mercis  mox  minuendum,  licet  tamen 
vendere  pretio  currente,  et  non  dicere 
emptori  (secluso  tamen  dolo,  fraudibus 

(1)  N.  21.  (2)  N.  22.  (3)  T.  4.  p.  3.'c.  12.q.3. 
(4)  A.  S.  n.  3.  (S)  Q.  2.  a.  8,  n.  3.  (6)  D.  S-  H. 
U.29.  (7)  Idesl:  peiiculo  emptoris.  (8)L.c.p.lO. 
(9)  C.  21.  a.  10.  (10)  Q.  2.  p.  S.  n.  12.  (ll)  Tr. 
14.  c.  2.  p.  9.  S-  2.  B.  107.        (12)  C.  «J.  «.  40. 


et  mendaciis,  quibus  emptorem  alli- 
cere  ad  emendum  ei  uon  licet);  quia 
pretium  currens  simpliciter  adhuc  est 
iustum.  Bon.  ^^  ex  Az.  et  Fill.  etc. 

Sed  de  hoc  dubitatur  inter  dd.  Alii 
enim,  ut  Rodr.  Med.  Gab.  etc.  negant 
posse  vendi  pretio  currenti  rem  quae 
scitur  mox  minofis  valitura,  quia  tunc 
res  illa  ex  tali  circumstantia  minus 
valet:  et  hanc  recte  Salm.  ii  cum  Pal. 
probabilem  vocant.  Alii  tamen  aifir- 
mant,utcumBus.Less.i2Cont.Tour.  15 
Salm.  14  cum  Cai.Bon.Pal.  Sot.  TruII. 
ex  s.Th.,  qui  i^  expresse  hoc  docet  in- 
qpiiens :  Venditor  qui  vendit  rem  secun- 
dum  pretium  quod  invenit^  non  videtur 
cohtra  iustitiam  facere  si  quod  futu- 
rum  est  non  exponat.  Ratio  quia  non 
est  respiciendus  valor  futurus ,  sed 
praesens,  qui  non  variatur  ex  notitia 
particulari,  sed  ex  communi  aestima- 
tione:  et  hanc  sententiam  veriorem 
censeo,  si  vere  notitia  sit  particularis, 
non  autem  si  communis.  Sic  pariter 
contra,  bene  aiunt  p.  Conc.  Cont.  Tour- 
nely  '6  cumBan.  Cai.  Mald.  et  Salm.  i7^ 
licere  cuique  emere  merces  pretio  cur- 
renti,  scienti  pretium  brevi  augendum, 
quamvis  hoc  ignorent  venditores,  ut 
probatur  exemplo  losephi  is.  Item  di- 
cendum  cum  Cont.  Tourn.  et  Conc. 
beue  te  posse  emere  pecunia,  quam 
private  scis  brevi  prohibendam;  modo, 
semper  intellige,  absint  mendacia,  vis 
aut  fraus.  Utrum  autem  emptor  aut 
venditor  eo  casu  peccent  contra  cari- 
tatem ,  qui  venderet  rem  illam  alicui 
cum  tanto  eius  damno.  Resp.  s.  Th.  i^ 
Abundantioris  esse  virtutiSy  si  pretium 
minuat.  Sed  si  non  minuit,  regulariter 
non  peccat,  ut  dicunt  Cont.  Tourn.20 
et  Salm.2i^  quia  sic  ille  consulit  rebus 
suis,  licet  damnum  per  accidens  alteri 
eveniat.  Certum  autem  est  non  teneri 
cum  suo  damno  rem  manifestare,  ut 
Cont.  Tourn.22  Ronc.23  et  Salm.24  cum 
Less.  Bon.  TruII.  etc.  Ratio  quia  ex 
una  parte  non  laedit  caritatem  qui  u- 

(15)  De  vendilione  a.  4.  concl.  2.  v.  Quaor.  2. 
(14)  Ibid.  n.  108.  (IS)  2.  2.  q,  77.  a.  5.  aJ  4, 

(£6)  Loe.  c.  (17)  Cit.  n.  108.  (18)  Gen.  41. 
(19)  Loc.  e.  (20)  Ibid.  (21)  Iljid.  (22)  Loc.  c- 
i3S)  De  aostts.  e.  ti.  q.  (}.  rebtit.  2.        [il^)  Ibtd. 


8-56 


LIB.  Iir.  TRACT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DECAL. 


tilur  iure  suo  iuste  consulens  rebus 
suis,  quamvis  alter  per  accidens  da- 
mnum  ex  eo  patiatur;  ex  altera  parte 
non  tenetur  notitiam  illam  manifesta- 
re  cum  suo  incommodo,  ut  aiunt  Les- 
sius*  et  iidem  Salm.2  cum  Sot.  Cai. 
Bann.  Pal.  Bon.  Nav.  etc.  communiter. 
Dictum  est  regularitet;  nam  excipiunt 
-J .  Cont.  Tourn.  et  Ronc.  si  tali  vendi- 
tione  emptor  reduceretur  adextremam 
vel  gravem  uecessitatem*,  sicut  enim 
caritas  praecipit  ut  subveniamus  pro- 
ximo  graviter  indigenti ,  sic  vetat  ne 
in  paupertatem  ipse  redigatur  ut  no- 
bis  divitias  comparemus.  Excipit  2. 
Ronc.  si  ille  causa  talis  notitiae  ven- 
deret  in  maiori  quantitate  quam  fofet 
vendituruscum  gravidamno  emptoris; 
nisiiste  adhuc  eamdem  quantitatem  eo- 
dem  pretio  empturusfuissetab  aliis:at 
Salm.  3  merilo  sentiunt  hanc  exceptio- 
nem  regulariter  non  valere.  Excipit  3. 
idem  Ronc,  si  is  posset  mercem  suam 
pluribus  vendere ,  et  vendit  uni ;  vel 
si  posset  vendere  alicui  qui  statim  ite- 
rum  venderet  aliis  rem  consumpturis, 
et  venderet  alteri  rem  servaturo  usque 
ad  tempus  diminutionis  pretii.  An  au- 
tem  in  his  omnibus  casibus  venditor 
semper  graviter  caritatem  laederet , 
dubito  ,  si  attendatur  ratio  ab  iisdem 
auctoribus  citatis,  nempe  quod  caritas 
non  vetat  ue  sibi  quis  consulat  utendo 
iure  suo,  licet  alteri  per  accidens  da- 
mnum  obveniat. 

825.  a  43.  Si  cui  datum  est  aliquid 
vendendum  pretio ,  v.  gr.  infimo  vel 
moderato,  et  is  vendat  rigoroso,  pro- 
babile  est  ut  habet  Ang.  <  non  teneri 
restituere,  sed  posse  retinere  exces- 
sum  cum  sua  industria  acquisiverit. 
Aliud  tamen  est  de  famulis  mercato- 
rum,  quibus  indeterminato  pretio  tra- 
ditur  meliori  modo  vendendum  quo 
possunt,  in  utilitatem  domini :  v.  Les- 
sius  5  c.  Lugo  s.  » 
Quaeritur,  an  tradita  tibi  re  ad  Ten- 

fl)  L.  2.  c.  21.  n,  40.       (2)  Ibid.      (3)  Loc.  c. 

■      (4)  V.  Empiio.  (S)  D.  18.        (.«)  D.  26.  $.  9. 

(7)  De  conlr.  q.  2.  a.  3.  n.  4.      (8)  Tr.  3.  d.  3.  q. 

1.  0,  2.  Quuei.  4.    (9)  L.  2.  c.  2i.dub.  19.  n.  138. 

tO)D.26.n.  ISt).  (lI)Compl.dL'7.piaoc,c.S.  11.33. 

12)  D(.  couli.  c    9.  q.  1. 1.  a.  (15)  Dec. ».  8.  Ir.  5. 


dendum,  pretio  designato ,  possis  tibi 
retinere  plus  quod  ex  ea  retrahes.  Cer- 
tum  est  nihil  posse  retinere,  si  sis  fa- 
mulus  stipendiatus  domini  rei ,  sive 
pretio  conductus  ad  vendendum.  Alio- 
quin  duae  adsunt  sententiae : 

Prima^  quam  tenet  Bus.  mox  supra 
cum  Angel.  et  probabilem  putant  Vi- 
va'  acMazz.8  alfirmat  posse  retinere, 
si  ex  tua  industria  vendas  ultra  pre- 
tiumassignatum,  quia  excessus  ille  noa 
rei,  sed  tuae  industriae  fructus  est. 

Secunda  sententia  tamen  vera  quam 
tenent  Less.  ^  Lugo  ^o  Spor.  "  Ronc.  ^2 
Tamb.«  Cont.  Tour.i^  Conc. «  Salm.  1« 
cum  Sylvest.  Pal.  Villal.  et  Fag.  ( qui 
apud  Renzi "  primam  sententiam  putat 
improbabilem)  negat  te  posse  retinere 
illud  pluris  quod  ex  venditione  retra-  ^ 
his.  Ratio  quia  assignatio  illa  facta  est 
a  domino  ne  infra ,  non  autem  ne  su- 
pra  res  vendatur.  Excipiunt  vero  Sal- 
mant.  **  et  Ronc.*^  consentitque  Croix^o 
si  dominus  commiserit  vendere  in  uno 
loco,  et  tu,  facta  ibi  diligentia,  plus 
veudas  in  alio  valde  distanti.  Sed  me- 
rito  id  negantLugo2i  Sporer  Tamb.  et 
Cont.  Tourn.  22j  tunc  enim  tantum  po- 
tes  retinere  pretium  tui  laboris,  noa 
autem  totum  excessum  retractum  ex 
re,  quae  semper  domino  suo  fructifi- 
cat.  Et  idem  dicendum  sentio  (quid- 
quid  dicant  Salm.  23)  si  tibi  alter  com- 
miserit  aliquid  tanti  emere,  et  tu  mi- 
noris  emas,  adhibita  diligentia  extra- 
ordinaria;  eo  casu,  praeter  valorem  tui 
iaboris,  non  poteris  plus  a  domino  exi- 
gerequam  impendisti,  cumnominesuo, 
non  tuo  rem  emisti. 

Bene  autem  poteris  excessum  ex  re 
vendita  retractum  tibi  retinere  ia  se- 
quentibus  casibus:  4.  Si  res  tua  indu- 
stria  sit  meliorata,  et  ideo  pluris  vea- 
das,  ut  concedunt  p.  Conciaa  et  Coat. 
Tourn.  24  cum  Salm.  25.  Ratio  quia  ut 
communiter  docent  Moliu.  Dic.  et  alii 
cum  Croix26  fructus  mixti,  scilicetpro- 

c.  7.  §.  9.  D.  ID.  (14)  De  vendit.  a.  7.  sect,  4. 

(13)  T.  7.  p.  293.  n.  13.  (16)  Tr.  14,  c,  2,  punci,. 
8.  n.  72.  (17)  De  7.  pracc.  c.  6.  q.  10.  (18)  Ibi.l 
n.  71.  (19)  Loc.  c,  (20)  L.  3.  p.  2.  o.  114. 
(21)  L.  c.  V.  Quarlo,  (22VLoc.  c.  (23)  L.c.  n.  7ii, 
j24)  Loc.  c.  (23)  Ib.  ■.  7i'  (26)  L.  5.  ».  2.  n.  ai,. 


CAP.  III.  DUB,  VIII.  AR 

venientes  tara  ex  natura  rei  quam  ex 
industria,  non  debent  restitui  domino 
a  possessore  tam  bonae  quam  malae  fl- 
dei,  nisi  quantum  respondent  naturae, 
non  vero  quantum  respoudent  indu- 
striae:  fructus  enim  illi  non  sunt  rei, 
sed  hominis,  occasionerei,  vel  per  rem 
tamquam  instrumentum  sibi  lucrantis. 
2.  Sitacite  cumdomino  conveneris  nihil 
ei  dare  ultra  pretium  designatum ;  ita 
Lugo  1  et  Salm.2  cum  Pal.  Sai.  Led.  etc. 
Quod  utique  intervenire  asserunt,  si 
dominus  pro  tuo  labore  nullum  assi- 
gnet  stipendium.  3.  Si  lucrumsit  par- 
vi  momenti,  ut  Spor.  et  Tamb.  3  quia 
tunc  facile  praesumitur  dominus  con- 
sentire  ut  raodicum  illud  lucrum  tibi 
retineas.  4.  Si  tu,  facta  communi  dili- 
gentia,  et  pretio  maiori  non  invento, 
rem  tibi  emas,  et  postea  pluris  ven- 
das,  solvasque  domino  solum  pretium 
assignatum.  Ita  Lugo  ^  Lessius  ^  Cont. 
Tourn.  6  Viva'  etSalmant.  »  cum  Vill. 
etMald.Et  idem  ait  Lugo  9  si  alter  tibi 
commiserit  aliquid  eraere  tali  pretio, 
et  tu  invenias  rem  pretio  minori:  pot- 
eris  tuuc  rem  tibi  emere,  et  postea 
eam  vendere  illi  alteri  prelio  maiori, 
dummodo  postea  adhibita  diligentia  or- 
dinaria,  non  invenisses  occasionem  rei 
emendae,  nisi  illo  maiori  pretio.  Addit- 
queLugoiotunc  censeri  quod  tu  volue- 
ris  rem  tibi  emere  aut  vendere,  quo- 
tieshabuerisanimum  retinendi  tibi  ex- 
cessura,et  siraul  assuraendi  periculura 
rei,  si  forte  periisset.Id  taraen  bene  ad- 
vertit  Lugo,  non  esse  licitura  clericis, 
quibus  interdicta  est  negotiatio,  si  ipsi 
ideo  eraant  ut  postea  non  mutatara  ca- 
rius  vendant,  ut  in  Dub.seq.  fusiusde- 
clarabiraus. 

Quid  si  tu  gratis  te  obtuleris  ad  ven- 
dendum  vel  eraendum?  Nihil  posse  re- 
tinere  dicunt  Molina  •!  et  Less.<2.  Sed 
Ronc.  13  Sporer  <<  cum  Fag.  Tarab.  di- 
cunt  posse  tibi  retinere  pretium  tui  ia- 
boris,  si  non  habueris  animum  donan- 
di;  sic  enim  fuisti  quidem  mendax  et 
non  fidelis,  sed  non  fuisti  iniuslus,  cum 

(1)  Disii.  26.  n.  loO.  (2)  Ibid.  (3)  Loc.  c. 
(4)  Dict.  n.  ISO.  V.  Quinlo.  (S)  C.  21.  n.  159. 

(0)ll.i<l.  (7)Loc.c.  (8)ll.id.n.73.  (9)  !H.  ISl. 
(lO)  N.  132.      (11)  D.  563.      (12)  C.  21.  u.  158. 

MOU.  i. 


T.  I.  DH  CONTRACTIBOS  657 

tuus  labor  iara  pretio  dignus  erat.  Et 
hoc  probabilius  raihi  videtur,  raodo  do- 
minus  iam  prius  statuisset  vendere  rem 
illam  et  raodo  alter  non  fuisset,  qui  gra- 
tis  rera  domino  venderet. 

826.  »44.  Quando  sartoribus  emen- 
tibus  pannum  pro  iis  quibus  vestes 
conficiunt,  minoris  venditur,  quam  a- 
liis,  eo  quod  sint  parochiani  raercato- 
rura,  vel  saepe  ab  iis  emant,  possunt 
partem  pretii  remissara  sibi  retinere, 
duraraodo  alias  fideliter  agant,  quia 
nulla  fit  iniuria:  et  cum  mercatorura 
plurimum  intersit,  ut  tales  ad  ipsorum 
potius,  quam  ad  aliorum  officinas  ve- 
niant,  censentur  ira.  ipsorum  gratiam 
remittere,  iisqu«  donare  eam  partem. 
Fill.  Diana  <5.  Negant  tamen  Salas  eo 
quod  raercatores  falso  dicant  se  re- 
mittere,  ut  alliciant.  r 

Caute  igitur,  ut  ber.e  advertit  Cont. 
Tourn.  is  perraittendum  est  sartoribus 
eraentibus  pannos  pro  aliis,  retinere  a- 
liquid  de  pretio;  nnra  aliquando  mer- 
catores  revera  potius  simulant  ipsis  do- 
nare,  quara  donent,  ita  ut  si  dominus 
ipse  adiret,  pro  eodem  pretio  rem  ob- 
tineret.  Caeterum,  si  sartor  fideliter 
negotiura  doraini  gerat,  et  mercator  ei 
aliquid  donet  vere  gratis,  quia  suam 
officinam  ille  frequentat,  vel  ut  eum 
alliciat  ad  suam  officinam  frequentan- 
dara,  licite  sartor  posset  retinere  do- 
natum,  modo  moralem  diligentiam  a- 
dhibuerit  ad  emendum  ab  aliis  merca- 
toribus  pretio  rainori.ItaCont.  Tour.*^ 
Sporer  <8  cum  Busemb.  mox  supra,  et 
Salmantic.  19  cum  Filliuc.  TruII.  Diana 
etc.  Praeterea  advertunt  Salmant.  nihil 
posse  exigere  sartores  ob  lucrura,  quod 
iis  cessat,  cessando  ab  opere,  causa  ad- 
eundi  mercatores  ad  vestes  emendas, 
quando  ipsi  ultro  ad  eraendum  se  oQe- 
runt.  Hoc  intelligendum,  si  alioquin  al- 
ter  non  deesset  qui  gratisdomino  erae- 
ret,  ut  diximus  mox  supra  n.  anteced. 
in  fin. 

827.  «15.  Cura  res  duobus  in  soli- 
dum  est  vendita,  is  dorainiura  acquirit 

(13)  Loc.  c.      (14)  N.  41.      (lo)  P.  1.  t.  8.  r.  20, 
(16)  Loc.  c.  V.  Hinc  colligcs.         (17)  Loc.  e. 

(18)  De  7.  praec.  c.  S.  n.  57. 

(19)  Tr.  1-4.  c.  2.  ituucl,  8.  u.  76. 

42 


658  LIB.  lU.  TRACT.  V.  DE 

cui  tradita  est,  duramodo  is  pretium 
solverit.  Si  neutri  tradita  sit,  debetur 
ei  qui  prius  tempore  emit,  et  alter  ha- 
bet  actionem  ia  venditorem.  Si  quid 
tamen  vendatur,autdelur  ecclesiaevel 
aliis  piis  locis,  acquiritur  dominium 
ante  traditionem.  Vide  Less.  *  et  card. 
Lugo  2.  » 

Si  res  igitur  sit  vendita  uni  et  post- 
ea  tradatur  secundo  emptori,  istius  fit. 
Excipe  4 .  nisi  hic  secundus  emptor  sit 
conscius  prioris  venditionis;  ita  Less,  3 
cum  Gloss.  *  p.  Concina  *  Salm.  ^  cum 
communi.  Et  hocetiamsi  hic  secundus 
emptor  sit  persona  privilegiata,  ut  Con- 
tinuat,  Tourn.  '  Concina  «  Salm.  »  cum 
Less,  et  aliis  communiter;  tunc  enim 
iste  tenetur  rem  Iradere  primo  em- 
ptori:  sed  nonantesententiam,  si  forte 
ipseinduxerit  venditorem  ad  rem  ei  se- 
cuudo  vendendam,  ut  Less.  Salmant."> 
et  Cont.  Touro.".  Excipe  2.  si  primus 
emptor  sit  privilegiatus,  nempe  locus 
pius  aut  universitas,  Contin.  Tourn.>2 
Conc.i3  et  Salm.1'5.  Excipe  3.  si  res  sit 
tradita  secundo  titulo  gratioso:  nam  hic 
dehet  rem  sibi  traditam  restituere  em- 
ptori,qui  ius  habet  ad  rem*^.  Haec  ta- 
men  restitutio  non  debetur  nisi  alius 
emptor  petat  intra  annum  i^.  ita  Less. 
Cont.  Tourn.  et  Salm. «'. 

828.  «  16.  Si  res  pereat  ante  tradi- 
tionem,  et  sit  certa  ac  determinata,  v. 
gr.  haec  domus,  hoc  dolium  vini,  pe- 
rit  emptori,  nisi  aliter  expresse  con- 
ventum  sit,  aut  venditoris  culpa  pe- 
reat.  Si  autem  res  sit  indeterminata  (ut 
si  quis  emeritlO.  modios  tritici  exgra- 
nario,  oves  ex  grege )  aut  si  emat  rera 
determinatam  quidem,  sed  ad  mensu- 
ram  (ut  acervum  totura  tritici  uno  flo- 
reno  in  singulas  mensuras),  tunc  ante 
rei  traditionem  aut  mensurationem, 
periculum  spectat  ad  venditorem.  Vide 

(1)  Loc.  c.  (2)  D.  26.  «ect.  9.  (3)  L.  2.  c.  19 
B.  142.  (4)  In  c.  Si  tibi,  ie  prael).  ia  6.  (S)  T.7, 
p.  267.  n.  4.  (6)  Ibid.  punct.  2.  $•  *•  n.  10 

(7)  De  vendit.  a.  7.  secl.  1.  concl.  2.  (8)  Loc.  c 
(9)Cit.  n.lO.  (lO)ibid.  (ll)Loc.c.  (12)  Ibid. 
(13)  P.267.  n.4.  (14)Ibid.n.  9.  (IS)  Ex  l.Ignoti 
5.  c.  de  levoc,  hls, quae.  (16)  Ex  1.1.  Quae  in fraud 
(17)  Cit.  n.  10.  (18)  D.  12.  loc.  c.  (19)  D.  26 
sect.  14.  n.  216.  (20)  L.  3.  t.  4.  c.  17.  J.  2 

(21)  Q,  2.  p.  8.    (22)  Ex  I.Leeto».  B.  de  j>eric.cis 


TII.  PRAEC.  DKOAL. 

Less.  '8  card.  Lugo  <9  Laym.  20  Bon.s 
(Excipe  si  emptor  sit  in  mora,  ne  re 
sit  dimensa22.Nota  tamen  quod  incre- 
mentum  et  decrementum  rei  etiam  in 
determinatae  spectat  ad  eraptorem.  Sal 
mant.  23  cum  Less.  Bon.  etc). 

»  17.  Si  res  vendita  pereat  aut  de- 
terior  fiat  post  traditionem,  perit  em- 
ptori,  licet  pretium  nondum  persolve- 
rit,  quia  res  domino  perit.  Lay.  Bon  2*, 

829.  »  Quaeresan  et  quomodo  liceat 
emere  chirographa  seu  creditaalterius, 

»  Resp.  Si  credita  inposterum  exi- 
genda(sive  ius  quod  habet  alter  ut  ipsi 
in  futurum  aliquid  solvatur)  siot  cer- 
ta,  ea  minoris  emere,  solutione  antici- 
pata,  est  usura,  secluso  tamen  lucro 
cessante  et  darano  eraergente.  Bonac.25 
ex  Mol.  Less.  Tol.  Fill.,  quia  accipitur 
aliquid  supra  sortera  ex  rautuo ;  nam 
rautuat  iraplicite  miuorera  pecuniam 
pro  exigenda  raaiore.  Dixi  cerfa,  quia 
si  credita  sint  incerta,  periculosa  et  li- 
tigiosa,  aut  cura  difficultate  exigenda, 
licite  is  qui  non  est  causa  istius  diffi- 
cultatis,  minoris  emit,  prout  difficultas 
vel  incertitudo  solutionis  minor  estvel 
maior ;  quia  cum  tali  periculo  et  diffi- 
cultate  minus  valent.  Bon.26  Trull.27.  ,> 

Creditum  incertum  vel  difficilis  exa- 
ctionis  licite  potest  minoris  emi,  etsi 
ementi  sit  facile  illud  integre  exigere: 
quia  pretium  sumitur  a  comrauni  ae- 
stiraatione,  non  ex  circurastantia  par- 
ticulari  ementis,  ut  dicunt  ex  s.  Tlio- 
ma2s  Less.29  Lugoso  Salm.si  cum  Mol. 
Bon.  TruU.  contra  alios.  Sed  in  dubium 
revocatur  an  creditum  liquidum  possit 
licite  emi  minori  pretio  quara  infirao. 

Prima  sententia  affirraat,  quara  te- 
nent  Caiet.32  Arm.  33  Nav.  3*  Sanch.  35 
Tol.36  Auctor  in  add.  ad  Anacl.37  Tam- 
bur.38  cum  Dic,  et  probabilera  putat 
Lugo39adhaeretque  Azor.^Ocmn  Abb.'^* 

(25)  Dict.  c.  2.  n.  13.  (24)  Loc.  c.  (23)  D.  3.  (j. 
3.  p.  10.  (26)  Loc.  c.  (27)  L.  7.  c.  20.  d.  8. 
(23)  2.  2.  q.  77.  a.  i.  ad  1.  (29)  L.  2.  c.  21. 

dub.  9.  n.  76.  (50)  D.  2S.  n.  84.  (31)  Tr.  14. 
c.  2.  punci.  11.  §.  3.  n.  1S6.  (32)  V.  usura. 

(55)  Eod.  V.  n.  33.  (34)  C.  17.  d.  2"-t 

(53)  Cons.  I.  1.  c.  7.  n.  17.  (56)  L.  8.  c.  5 

(oT^Dovcud.q.^.  (58)Dec.l.8.tr.3.c.7.$.8.n.o 
(59)  D.  26.  n.  93.  (40)  T.  5.  I.  7.  c.  iO.  q.  B 
V.  in  liac.         iJH)  \o  c-  Ex  pstie  Je  alien.  mnt. 


CAP.  III.  DUB.  Vlir.  ART.  1.  DE  COriTRACTIBUS 


6o-) 


et  s.Bcrnardin.  Sen.  <  Diana^  cum  Sa 
Malder.  Philiarcho  et  Fab.  item  lunoc. 
Bann.  TruU.  et  Serra  apud  Salra,  3  et 
refert  Less.  *  sic  docuisse  Lovanii  card. 
Bellarm.  Ratio  quia  hic  contractus  non 
est  mutui,  sed  emptionis,  qua  non  emi- 
tur  pecunia,  sedactio  adillam;et  ideo 
iustum  censetur  pretium  quod  commu- 
niter  negotiatores  pro  talibus  chirogra- 
phis  solveresolent. 

Secunda  sententia  vero  negat  eamque 
tsnent  s,  Thomas  5  Less.  6  Lugo'  Sal- 
mant.  8  cum  Palao  Sylv.  etc.  Croix  9 
Lay.io  Az."  Vivai2  Spor.i'  et  alii  plu- 
res.  Ratio  quia  actioad  creditum  liqui- 
dum  revera,  cum  nullum  adsit  pericu- 
lum,  aut  sumptus  pro  eo  recuperando, 
tanti  valet  quanti  ipsa  pecunia  debita; 
unde  emere  vilius  actionem  illam  an- 
ticipata  solutione,  quando  nullum  in- 
tervenit  incommodum,  est  virtualis  u- 
sura.  Haec  sententia  est  quidem  sua- 
denda,  ut  communior  et  tutior,  sed  pri- 
mam,  tum  ob  auctoritatem  dd. ,  tum 
ob  rationem,  sicut  Azor.  et  Laym.  re- 
probare  non  audent,  ita  nec  ego,  mo- 
do  absit  omnis  animus  usurarius  i<;  res 
enim  naturales,  ut  bene  ait  Petr.,  pre- 
tium  non  habent,  sed  tanti  valent,  quan- 
ti  ab  hominibus  aestimantur  is.  Constat 
autem  (aitLaym.)  quod,  cum  talia  chi- 
rographa  ad  venditionem  exponuntur, 
minoris  communi  ter  aestimantur,  quam 
praesentes  pecuniae,  et  haec  dirainutio 
aestimationis  oritur  exdifficiliexactio- 
ne,  a  qua  communiter  praefata  chiro- 
grapha  solent  non  esse  imraunia.  Un- 
de  iidem  Lugo  le  Croix  et  Sporer  licet 
secundam  sententiam  sequantur,  dicunt 
tamen  quod  ea  speculative  loquendo 
est  vera,  sed  non  practice;  nam  in  pra- 
xi  communiter  huiusmodi  credita  vix 
sunt  libera  a  periculo  exactionis,  vel 

(1)  P.  2.  serm.  34.  (2)  P.  1.  tr.  8.  r.  49. 

(5)  Tr.  U.  c.  2.  punct.  fl.  §.  S.  n.  139. 

(4)  L.  2.  c.  21.  n.  66.  (S)  Opusc.  67. 

(6)  L.  2.  c.  21  dub.  6.  n.  67.  (7)  D.  26.  n.  96. 
(8)  Ibid.  n.  16(J.  (9)  L.  3.  p.  2.  n.  984. 
(10,  L.  3.  Ir.  4.  c.  17.  S.  S.  n.  33.  (11)  Loc.  c. 
(12)Decontr.q.2.a.2.n.8.  (13)  De7.pr.c.4.n.49. 
(14)  ProbaLjiliter  dicuut,  quod  chirographa,  licet 
sint  liqiiida,  possunt  minoris  erai,  quia  aliud  est  ha- 
bere  pecuniam,  aliud  est  eraere  aclionera  ad  illam; 
tjHao,  aclio  coiumuuiter  aestimatur  minoris,  quia  bae 


saltem  a  molestiis  et  sumptibus.  Cum 
autem  in  praxi  communiter  haec  cre- 
dita  sint  obnoxia  huiusmodi  periculis 
et  incommodis;  idcirco  non  improba- 
bile  videtur  pretio  ipsa  decrescere  iu- 
xta  communem  hominum  aestimatio- 
nem,  et  ideo  minoris  emi  posse.  Alia 
autem  est  ratio  mutui,  alia  emptionis; 
ex  mutuo  enim  nihil  praeter  sortem 
exigi  potest,  nisi  titulus  extrinsecus 
ipsi  accedat;  in  emptione  autem  sola 
aestimatio  hominum  constituit  iustum 
pretium  rerum,  hicquepraebettitulum 
minoris  emendi. 

830.  «  1 .  Usuram  committunt  \ .  Mi- 
nistri  regum  et  principum,  etc.  qui  ut 
antrcipatam  faciant  soIutionem,aIiquid 
accipiunt  a  creditoribus.2.Qui  aliquid 
accipiunt  a  debitoribus,  concessa  dila- 
tione  ad  solvendum:  quia  accipiunt  a- 
liquid  ultra  sortem  pro  mutuo  virtua- 
li.  Bon.  "  Nav.  Mol.  Salm.  etc. 

»  2.  Minoris  emi  possunt  regulariter 
credita  et  stipendia,  sive  salaria  debita 
militibus,  aut  famulis  nobiUum,  quia 
habent  adiuncta  incommoda,  pericula 
etmolestiasinexigendo,  quam  ob  cau- 
samidem  licet,etiamsi  credita  illa  tem- 
pore  praesenti  vel  etiam  praeterito  fue- 
rint  solvenda.  Bon.i»  ex  Reg.  Mol.  etc. 

')  3.  Qui  ipse  est  causa  difficilis  so- 
lutionis,  peccat  contra  iustitiam  emen- 
do  minoriset  tenetur  ad  restitutionem; 
tum  quia  ipse  est  causa  damni,  cum  i- 
psius  culpa  creditum  valeat  minus;  tum 
quia  alioqui  praemium  ex  delicto  suo 
reportaret.  (Hoc  certum  est  ap.  omnes. 
Vide  Salm.  19  Mol.  20  pill.  Bon.21).  Hinc 
quaestores  principum  ad  quos  solutio 
pertinet,  quando  ipsi  sunt  causa  diffi- 
cilis  et  malignae  solutionis,  non  pos- 
sunt  chirographa  vel  credita  emere  mi- 
noris,  ut  docent  auct.  cit.  Additque  Sa- 

actioncs  in  praxi  non  sunt  immunes  ab  aliquo  peri- 
culo  exactionis,  aut  saltem  molestiae  aut  expensae. 
Dico  tamen  excipienda  esse  chirographa,  quae  vulgo 
nuncupantur  ^f^es  cre(£i(t,  pro  quibus  nullum  morale 
pericuium  adest,  modo  ob  distanliam,  iucommodo 
aut  periculo  sibi  noa    esset   exactio,  propter  eum 
qui  ad  exigendum  mittendus  est.  H.A.  Ir.la.u.l79. 
(13)  Ex  1.  Pretia  65.  ad  leg.  luliam  apud  Cabass. 
(16)  Loc.  c.  n.  99.       (17)  Loc.  c.      (18)  Loc.  c. 
(19)  Tr.  14.  c.  2.  punct.  11.  $,  5.  n.  1S7. 
(21»)  D.  SiS.  (21)  Loc.  c. 


660  LIB.  III.  TRACT.  V.  C 

las  et  Mol.  *  non  esse  liberum  quaesto- 
ribus  etc.  quibus  incumbit  solvere  ma- 
gnatum  debita,  uni  potius  solvere  quam 
alteri,  nisi  quis  forte  ius  prae  aliis  ha- 
beat  [Vide  supra  de  ordine  Restit.);  sed 
teneri  omnibus  solvere  pro  rata.Bon.2 
vide  TruU.  '.  » 

Akt.  II.  Quid  sit  Degotiatio  ct  quibus  illicita. 
S31.  Quando  clericis  negotiatio  sit  graviter  il- 

licita. 
832.  Quid  si  clerictis  negofietur  alieno  nomine. 
Soo.  Quid  si  negolietur  per  dlium. 
S34.  An  liceat  clerico  aut  religioso  emerecvi- 

maliay  ad  ea  vendenda  saginata  in  pascuis 

iuis. 
835.  An  liceut  emere  pecora  ad  ea  saginanda 

ex  pascuis  alienis. 
S36.  An  liceat  emere  agrum  cum  fructibus.  An 

vendere  carius,  ut  emutur  vilitis.  An  emere 

lanas  ad  vendendum  pannum. 
So7.  An  liceat  clerico  absolute  negotiaripro  ne- 

cessitate  sui  vel  familiae. 
S58.  An  aliqunndo  laicis  negotiatio  sit  illicita. 

An  liceat  clericis  gerere  negotia,  sivepro- 

curationes  saccularium. 

831.  «  Resp.  Ea  est,  cum  quis  rem 
sibi  comparat  eo  auimo,  ut  integram 
etnon  mutatam  (secus  si  in  melius  mu- 
tatam,  s.  Thom.^)  carius  vendendo,  vel 
permutando  lucretur.  Quod,  quia  ob- 
noxium  est  periculo  multorum  pecca- 
torum,  et  valde  distractivum,  ac  in- 
decens  statui  clericali  sic  lucris  inhia- 
re,  severe  prohibitum  est  clericis  con- 
stitutis  in  sacris  et  religiosis  omnibus 
(Constitutis  in  sacris  tantum,  utSalm.  5 
Lugo  6  Less.  '  et  alii  communiter  8,  Id 
affirmat  etiam  de  novitiisTur.  ap.  Lugo, 
sedLugo  merito  dehocdubitat,  quia  no- 
vitii  in  odiosis  non  veniunt  nomine  re- 
ligiosorum),  ita  ut  mortaliter  peccent 
(Ut  habet  communis  ( sed  non  contra 
iustitiam),  et  incurrant  suspensionem 
et  excommunicationera ,  ferendae  ta- 
men  sententiae ;  Salm.  ^.  De  immuni- 
tate  gabellarum  autem,  vide  Salm.  <o) 
si  multam  negotiationi  dent  operam, 
ut  ait  Less. "  Laym.  12  Bon. "  Lugo  1« . 

Communis  igitur  est  sententia,  non 
prohiberi  negotiationem  clericis  in  mi- 

(1)  Loc.  c.  ip  Loc.  c,  (5)  Loc.  c.  d.  10. 
f  1)  2.  2.  (j.  77.  a.  4.'ad.  1.     («)  Tr.  14.  c.  2.  puiict. 

§.  1.  n.  57.     (6)  D.  26.  n.  So.     (7)  C.  21.  n.  4. 
^^8)  Ex  c.  Secundinii  6.  Ne  clci".  vel  moii. 
1,9)  Cit.  n.  57.       (10)  Iliid.       (11)  Loc.  c.  d.  1. 
(12)  L.  S.  t.  4.  e.  17.  $•  7.  u.  59.     (15)  De  eonlr. 
«i.  3.  q,  1.  p.  S.  (14)  D.  26.  »ecl.  3.  n.  «9. 

(iS)  De  eoalr,  P.  S.  c.  l,a.  7.  «ccu  2.  t(K:d.2  ii  I 


2  VII.  PRAEC.  DECAL. 

noribus.  Ita  Cont.  Tourn.  <5  Habert  ^s 
Conc.  "  Lugo  13  et  Salra.  19.  Dubitatur 
autem  an  vetetur  beneficiatis  in  mino- 
ribus.  Negant  M0I.20  et  TruU.  apud  Sal- 
mant.  21  qui  id  probabile  putant  cura 
Fil.22.  Sed  mehus  tenendum  oppositum 
cum  communi  sententia ,  quam  tenent 
Lugo23  Salm.2i  Cont.  Tourn.  25  Conc. 
Habert26  item  Sa  Tab.  Reb.  Salas  apud 
Lugo,  ex  c.  Placuit  5.  caus.  21.  q.  3., 
ubi  prohibetur  negotiatio  non  soluiu 
presbyteris  et  diaconis  sed  etiam  c/e- 
ncw  ;quod  saltem  de  beneficiariis  in 
minoribus  intelligendum  est ;  nec  in- 
telligi  potest  de  subdiaconis,  dum  iu 
tertio  saeculo,  quo  peractum  fuit  con- 
cilium  carthaginense  iii.,  cuius  est 
praefatus  cauon,  nondum  subdiacona- 
tus  ordo  inter  sacros  connumerabatur; 
etenim  adhuc  tempore  Urbani  11.  (qui 
vivebat  anno  1031.)  tantum  ordines 
presbyteratus  et  diaconatus  erant  sa- 
cri,  ut  patet  ex  conc.  benevent.27  apud 
Tourn.23.  Ratio  autem  cur  beneficiariis 
negotiatio  sit  interdicta,  est,  tum  quia 
beneficiarii  ex  officio  debent  Deo  vaca- 
re,  utpote  addicti  ministerio  ecclesia- 
stico,  tum  quia  ex  bullis  pontificura, 
ut  asserit  Lugo,  beneficiarii,  non  solura  a 
in  maioribus,  sed  etiam  in  minoribus  i 
constituti  expoliantur  bonis  acquisitis 
ex  negotiatione;  ergo  etiam  iis  negotia- 
tio  est  interdicta.  Sententia  autem  con- 
traria  nescio  quo  valido  fundamento  ni- 
tatur. 

»  1 .  Si  clericus  semel  iterumque 
tantum  negotietur,  in  materia  non  gra- 
vi,  V.  gr.  libros,  cruces  etc.  emat,  ut 
occulte  iterum  vendat  carius,  non  est 
raortale.  Less.  Mald.  Fill.  Dian.  card. 
Lugo  29.  » 

Non  peccat  graviter  clericus  bis  vel 
ter  exercens  negotiationera  non  tur- 
pem,  nec  in  magna  quantitate,  qui;» 
iura  loquuntur  de  exercente.  Ita  Less.-^^J 
Lugo3i  Salm,32  cum  Fill.  Trull,  Vil.. 

(16)  T.  4.  p.  3.  c.  12.  §.  S.  q.  2.  (17)  T.  7.  ,,. 

279.  n.  S.  (18)  D.  26.  n.  2o.  (19)  Tr.  14.  e.  .i. 
punct,  4,  §,  1.  n.  57.  (20)  D.  342.  (21)  Loc.  c 
(22)  T.2.  ir.  33.  c.l.q.  8.u.28.  (23)  D.  2(5.  ii.  2G. 
(24)Il)id.  (2o)L.c.  (26)L.c.  (27)  Disi.60.c.4 
(28)  Prac!.  tlxeol.  dc  sacr.  ord.q.  uit.a.4.  (29)  L.  c. 
(3»)  L.  2.  c.  21.  n.  A.  (51)  D.  26.  sect.  5.  u.  2'i. 
I  (.'^2)  De  ?:ontf.  c.  2.  imiiCl.   J.  j.  1.  a.  5o. 


CAP    III.  DCB.  VIII.  AUT 

etc.  ex  c.  Multa  \ .  ne  cler.  vel  mon. 
ubi  prohibetur  clericis  negotium  initi- 
stum  exercere.  Hinc,  etiamsi  semel  in 
raateria  gravi  negotietur ,  nec  etiam 
peccare  graviter,  probabiliter  tenent 
Cai.  Salas  Delbene  apud  Croix  ^.  Imo 
Caiet.  Michael  de  Palao  et  Rod.  apud 
Salm.2  dicunt  uon  esse  grave  etiam 
frequenter  negotiari,  quando  fiat  sine 
scandalo  ,  et  negotiatio  non  sit  turpis, 
nisi  praecedat  monitio ;  sed  Salm.  3 
hoc  recte  inquiunt  minime  admitten- 
dum,  cum  iura  ante  monitionem  gra- 
viter  negotiationem  prohibeant:  mo- 
nitio  autem  tantum  requiritur  ad  poe- 
nas  incurrendas,  non  vero  ut  huius- 
modi  exercitium  sit  illicitum,  cum  il- 
hid  a  lege  interdicatur,  utpote  statui 
clericali  per  se  indecens. 

832.  Notandum  hic  ex  bulla  Bened. 
XIV.  contra  clericorum  negotiationem, 
edita  Romae  25.  febr.  an.  4741.  quae 
inc\Y)\t,  Apostolicae,  statutumesse,quod 
constitutiones  et  poenae  contra  cleri- 
cos  negotiantes  intelligantur  etiam  pro 
clerico  qui  non  suo,  sed  alieno  nomine 
quomodolibet  illicitam  negotiationem 
exercet.  Item  quod  negotia  a  laicis  in- 
coepta,  si  ad  clericum  quovis  titulo 
deferantur,  statim  sint  ab  eo  dimit- 
tenda ;  quod  si  non  possint  dimitti  sine 
detrimento ,  permittitur  continuatio , 
sed  tantum  ad  tempus,  et  per  interpo- 
sitam  laici  personam ,  ac  de  licentia 
s.  congregationis  concilii  (autordina- 
rii,  si  sit  extra  Italiam);  alias  incurret 
clericus  eamdem  spolii  poenam. 

833.  Plures  autem  aa.  dicunt  non 
peccare  graviter  clericos  qui  per  aiios 
nogotiantur,  dantibus  ipsis  pecuniam, 
aliis  ponentibus  industriam ;  nisi  eo- 
rum  superintendentia  esset  tanta,  ut 
ipsimet  negotiari  viderentur ;  ita  Sal- 
mant.  ^  Lugo  &  cum  Laym.  et  Castr.  ap. 
Croix  6.  Sed  hodie  oppositum  omnino 
tenendum  ex  bulla  Benedicti  xiv.  Apo- 
stolicae,  ubi  statutum  est  poenas  infli- 
ctas  adversus  clericos  illicitos  negotia- 
tores,  extendi  etiam  ad  clerico»  illicite 


(1)  L.  3.  p.  2.  n.  1003.  (2)  Ibid.  (S)  Loc.  c. 
(4)  Ibid.  II.  40»  (3)  Disp.  «6.  ii.  36.  (6)  L.  3. 
p.  2.  11.  lOOy.     (7)  Desjn.  t.  2.  1.  9.  c.  G.n.  4.el  S. 


I 


.  11.  DE  CONTKACTIBUS  661 

(verba  bullae)  sub  alieno  laiei  nomim 
quomodolibet  negotiantes ,  perinde  ao 
per  seipsos,  ac  proprio  eorum  nomine 
negotia  ipsa  iUicita  exercerent.  Quod 
intelligitur  (ut  ipse  Benedictus  clarius 
explicant'  de  clericis  qui  per  laicos 
negotiantur,  lucrum  pro  seipsis  acqui- 
renHo.  Quod  patet  sic  esse  intelligen- 
dum  etiam  ex  eadem  buUa ,  ubi  pon- 
tifex  immediate  post  relata  verba  de- 
clarat  quod  bona  sic  a  clericis  aiieno 
nomine  sibi  acquisita  ad  spolii  poent'  a 
subiiciantur.  Praeterea  ex  bulla  re- 
gnantis  Clementis  xiii.-(7Mm  primum, 
data  27.  sept.  ann.  1759.  confirmatur 
bulla  Benedicti ,  et  rursus  expresse 
prohibetur  clericis  ne  negotientur  per 
interpositam  personam,  et  praesertim 
ne  per  alios  cambium  activum  con- 
trahant.  Insuper  in  hac  bulla  Clemens 
praecipit,  quod  etiamsi  adsit  neces- 
sitas  familiae ,  clericus  nequeat  nego- 
tiari  sine  dispensatione  sedis  aposto- 
licae,  si  sit  intra  Italiam ;  episcopi  ve- 
ro,  si  extra  Italiam.  Praeterea  addit 
quod  si  aliquis  contractus  negotiatio- 
nis  dubitatur  an  licite  possit  a  clerico 
iniri  vel  ne,  expeditissimam,  ait,  esse 
viam  scribendi  ad  s.  c.  concilii^  quaa 
dubium  decernet. 

834.  »  2.  Non  est  negotiatio  ecclesia- 
sticis  vel  religiosis  prohibita,  si  emant 
pecora,  quae  pascuis  suis  saginata  ven- 
dant,  quia  vendunt  fructus  suorum 
praediorum  vel  agrorum.  Mol.  Less.  c. 
Lugo  8.  Uti  nec  si  greges  alant,  ut  foe- 
tus,  lac,  lanam  vendant.  C.  Lugo^.  Qui 
tamen  negant  licere  iis  conducere  a- 
gros  ut  fructus  vendant,  eo  quod  (licet 
non  sit  negotiatio  proprie  dicta)  spe- 
cialiter  illis  sit  prohibitum  in  concil. 
carthag.  iii. 

Certum  est  non  esse  licilura  clericis 
vel  religiosis  conducere  agros  alienos 
ad  vendendos  fructus.  Ita  cum  Bus. , 
ut  supra,  Lugo  lo  Less.i*  Lay.i2  Ronc.i^ 
etc.  Ratio  quia  (ut  dixit  Bus.),  quam- 
vis  haec  proprie  non  sit  negotiatio,  ta- 
men  vetitum  est  a  conc.  chalced.  {aou 

(8)  Sect.  3.  Q.  23.  (9)  Loc.  e.  (10)  De  eontr.d 
26.  n,  29.  (II)  L.  2.  c.  2J.  n.  6.  (12)  De  coiitr 
e.  13.  S.  7.  u.  .50.     (15)  Ds  eculr,  e.  2.  ([.  4.  r.  2. 


662  l'I2.  III.  TR.1CT.  t.  DE 

carthag.)  ut  habetur  in  c.  Pervenit  1. 
'aus.  21.  qu.  3.  ubi  sic  dicitur:  Per- 
venit  in  s.  synodum.,  quia  de  eis  qui  in 
clero  connumerantur  quidam  qui  pro- 
pter  turpis  lucri  gratiam  ahenarum 
possessionum  conductiones ,  et  causas 
saeculares  suscipiunt;  et  seipsos  quidem 
a  ministeriis  sanctis  per  desidiam  se- 
parant;  ad  domos  autem  saecularium 
concurrunt,  et  substantiarum  eorumgu- 
bernationes  avaritiae  causa  suscipiunt. 
Decrevit  igitur  s.  synodus  neminem  de~ 
inceps  eorum,  sive  clericum  aut  mona- 
chum,  conducere  possessiones  aut  mi- 
sceri  saecularibus  procurationibus.  E 
converso  licitum  est  clerico  emere  a- 
grum  cum  fructibus  iam  maturis,  et 
illos  vendere,  quia  tunc  vendit  fructus 
agri  proprii.  Ita  Salm.  i  cumMol.  Fill. 
et  Bus.  ut  mox  infra.  Licitum  esse  et- 
iam  emere  pullos  equinos,  ut  postea 
domitos  vendat,  dicit  Pal.  2  cum  Gutt. 
et  Lassarte  :  sed  hoc  parum  mihi  ar- 
ridet. 

835.  An  vero  liceat  clerico  emere  pe- 
cora  vel  porcos,  ut  vendat  saginatos, 
vel  ut  foetibus,  lacte,  lana  lucrum  fa- 
ciat.  Communiter  id  admittunt  dd.  si 
in  propriis  praediis  animalia  saginen- 
tur  vel  alantur,  ut  Less.  3  Lugo  ^  Pal.  5 
Laym.  6  Salm.  '  Rouc.  8.  Sed  dubitatur 
an  liceat  ea  alere  ex  praediis  alienis, 
ut  postea  vendantur.  Si  ad  hoc  condu- 
cantur  praedia  aliena,  censeo  omnino 
dicendum  quod  non  liceat,  ex.  citato 
conc.  chalced.  (nisi  alicubi  coutraria 
vigeret  consuetudo).  Ratio  quia,  si  ibi 
prohibetur  conducere  agros  ad  ven- 
dendos  fructus,  tanto  magis  videtur  id 
vetitum  ad  animalia  saginanda.  An  au- 
tem  liceat  clerico  emere  fructus  alie- 
norum  agrorum  ad  animalia  sagiaanda 
et  saginata  vendenda.  Generaliter  lo- 
quendo,  id  conceduntViva^  et  Salm.io 
modo  absit  scaudalum.  Sed  negant 
Laym.  i'  et  Spor.  12.  Verumtamen  ne- 
queo  intelligere  cur  hoc  absolute  sit 
iilicitum,  cum  ex  una  parte  haec  non 
Bit  negotiatio ;  emere  enim  rem,  ut  in 

(1)  Loc.  c.  (2)  Tr.  16.  d.  -S.  p.  13.  §.  3.  n.  S. 
(oj  Loc.  cit.  n.  6.  (4)  N.  29.  (3)  N.  3. 

(6)  N.  40.  (7)  Tr.  14.  c.  2.  p.  4.  g.  1.  n.  41. 

(8)  Loc.  c.  r.  1.  (9)  De  conlr.  q.  2.  a.  4,  n.  7. 


VII.  PHAEC.  DECAI.. 

melius  mutata  carius  venaatur,  certum 
est  non  esse  negotiari ,  sed  praemium 
sui  laboris  accipere,  ut  docet  d.  Th.  *3 
cum  aliis.  Ex  alia  parte  nullo  canone 
hoc  vetitum  invenitur.  Et  regula  ge- 
neralis  est,  licitum  esse  quodcumque 
non  constat  a  lege  prohibitum,  ut  fuso 
probatum  estin  Dissertat.de conscientia 
probabili.  Dicit  Laym.  hoc  prohiberi 
quia  dedecet  statum  ecclesiasticum. 
Sed  respondeo,  vel  dedecet  per  se,  vel 
propter  scandalum  aliorum;  quod  per 
se  dedeceat,  nequit  dici;  nam  si  hoc  es- 
set,  etiam  clericum  dedeceret  anima- 
lia  saginare  in  praediis  propriis,  quod 
communiter  dd.  cum  ipso  Laym.  per- 
mittunt.  Si  vero  ob  scandalum,  ergo, 
secluso  scandalo,  non  est  illicitum. 

836.  «  3.  Non  peccat  clericus  1 .  Si 
emat  agrum  cum  fructibas  iam  matu- 
ris,  illosque  vendat;  quia  vendit  fru- 
ctus  agri  sui.  Card.  de  Lugo  ^*  ex  Molin. 
Fill.  etc.  2.  Si  id  quod  ad  proprios  u- 
sus  emerat,  postea,  vel  quia  nou  indi- 
get,  vel  mutato  consilio,  carius  ven- 
dat  «5.  » 

Notandum  est  deinde  quod  ut  nego- 
tiatio  clericis  vetita  sit,  requiritur  a- 
nimus  vilius  emendi,  ut  vendatur  ca- 
rius;  unde  licet  eia  vendere  carius,  ut 
emant  vilius.  Salm.  16.  Sic  pariter  non 
est  vetitum  clericis  vel  monachis  ali- 
quid  emere  ut  consumant,  et  postea 
vendere  si  pretium  illius  crescat,  ut 
vilius  simile  emant,  quia  hoc  non  est 
propria  negotiatio  (ait  s.  Th.  i^) ;  nec 
pertinet  ad  negotiatores,  sed  magis  ad 
oeconomicos  et  politicos,  qui  habent  pro- 
videre  vel  domui  vel  civitati  de  necessa- 
riis  ad  victum.  Item  nec  prohibetur  iis 
emere  plura  pro  securitate  suae  pro- 
visionis,  et  quod  superest  etiam  carius 
vendere,  quia  emunt  ne  provisio  defi- 
ciat,  ut  aiunt  Lugo  is  Mazzot.*9  Licitum 
etiam  est  clericis  emere  ferrum,  ad 
vendendos  gladios ;  colores  ,  ad  ven- 
dendas  picturas:  lanas,  ad  venden- 
dum  panuum:  modo  tamen  ipsi  pan- 
num  conficiant,  non  autem  per  ope- 

(10)  Ib.  n.  34.    (11)  L.  c.     (12)  Tr.  6.  c.  S.  n.l02. 

(15)  2.  2.  q.  77.  a.  4.  ad  1.    (14)  L.  c.    (18)  Ibid, 

(16)  Loc.  c.  n.  42.  (17)  2.  2.  q:  77.  a.  4. 
(18)  D.  26.  n.  52    (19)  Tr.  3.  disp.  5.  q.  1.  c.  5. 


CAP.  111.  OUB.  Vm.  AUT 

Tarios  conductos,  quia  aliter  hoc  valde 
accederet  ad  negotiationem :  ita  Lugo  • 
Salm.  2  cum  Mol.  et  Malder.  Et  hoc  af- 
firmant,  etsi  lanae  essent  propriae;  de 
hoc  tamen  dubitat  Lugo.  An  vero  li- 
ceat  conducere  equos  ad  eos  locandos 
negat  adhuc  Mol.,  sed  concedunt  Lugo 
et  Salm.3. 

«  4.  An  vero  et  quomodo  clericis  li- 
ceat  negotiari  per  alios  non  famulos, 
praesertim  in  necessitate.  Vide  card. 
de  Lugo  4  TrulL  5  Barb.  6.  » 

837.  Commune  est  apud  dd.  licitum 
esse  clerico  negotiari  pro  sua  vel  suo- 
j'um  necessaria  sustentatione.  Ita  Les- 
sius '  Lugo  8  et  Salm.  *  cum  Mol.  Sa 
Nav.  etc.  ex  c.  Multa  1 .  ne  cler.  vel 
mon.  ubi  dicitur:  Nec  tamen  iustum 
negotium  est  contradicendum  propter 
necessitates  diversas.  Sed  hic  dubita- 
tur,  quaenam  necessitas  requiratur  vi- 
tae  an  status?  Nimis  rigideLaym.^o  re- 
quirit  necessitatem  ad  vitam  susten- 
tandam.  Sed  communius  et  probabilius 
Pal."  Spor."  Croix»3  et  Mazz."  dicunt 
sufficere  necessitatem  gravem  ad  sta- 
tum  decentem,  nempe  si  aUter  clericus 
cum  sua  familia  commode  sustentari 
nequeat.  Ratio,  tum  quia  lex  ecclesia- 
stica  non  obligat  cum  gravi  incommo- 
do;  tum  quia  prohibitio,  cum  facta  sit 
ob  decentiam  status,  non  censetur  pro- 
hibere  id  quod  necessarium  est  ad  de- 
centem  statum  servandum  suum  vel 
suorum. 

838.  Notandum  est  ultimo,  quod  ne- 
gotiatio,  licet  tantum  clericis  prohibita 
sit,  adhuc  tamen  laicis  aliquando  illi- 
cita  erit:  nempe  si  unus  vel  pauci  mer- 
catores  emant  in  magna  quantitate  res 
necessarias  ad  victum,  vestitum,  vel 
ad  usum  communem  civium,  antequam 
hi  sufficienter  de  illis  sibi  providerint, 
utpostea  vendant  pretio  maiori,  quam 
luxta  fori  aestimationem  venderentur. 
Ita  Salm.  «  cum  Trull.  Sot.  Sylv.  etc. 
£t  addunt  in  hoc  peccare  eos  contra 
iustitiam  et  teneri  ad  restitutiouem. 

(1)  N.  34.  (2)  Cit.  n.  42.  (3)  Ibid. 

jt^  D.  26,  s.  4.  n.  56.  (S)  Loc.  cit.  d.  19. 

re)  De  iur.  un.  1. 1.  c.  40.  a.  1.  (7)  L.  2.  c  21.  n.6. 
{^  D.28.  n.  37.  (9)  Tr.  14.  c.  2.  puncl.  4.  §.  1  .n.39. 
/la;  c.  13.  S.  7.  n.  39.       (11)  T.  16.  d.  4.  p.  13. 


,  II.  DE  C0NTRACT1BU8  663 

Sed  oppositum  non  esse  improbabile 
ait  Less.16  cui  adhaerentPalaus  Molin. 
Dic.  et  Dian.  apud  Salm.,  dicentes  quod 
isti  potius  peccant  coutra  caritatem  et 
contra  iustitiam  legalem,  non  autem 
contra  commutativam ;  quia  non  pec- 
cant  emendo,  nec  peccant  non  venden- 
do  statim,  cum  nullus  tencatur  ven- 
dere  res  suas.  Excipit  tamen  Less.  *''  si 
pretium  speclato  lempore  venditioais, 
esset  irrationabile;  sed  vide  dicta  num. 
815.  Admittunt  autem  Salm.  ^»  cum 
communi  posse  mercatores  vendere 
merces  pretio  maiori,  si  emant  eas  an- 
tequam  in  urbem  invehantur.  Sicut  et- 
iam  admittunt  quod  dives  in  urgenti 
necessitate  civium  possit  emere  fru- 
menta,  ut  moderato  lucro  postea  ven- 
dat,  et  sic  eorum  necessitati  subveniat. 
Valde  refert  hic  ultimo  loco  quae- 
rere  an  liceat  clericis  gerere  negotia, 
sive  procurationes  saecularium.  Cer- 
tum  est  illicitum  esse  clericis  exercere 
officium  tutoris,  curatoris,  aut  procu- 
ratoris  pupillorum,  item  tabellionis  et 
qualecumque  aliud  officium  publicimi- 
nisterii,  ex  quo  teneantur  rationes  red- 
dere  de  iustitia  vel  de  bonis  admini- 
stratis.  Et  ob  hanc  causam  tales  cleri- 
ci  fiunt  irregulares  *'.  Advertit  tamen 
Mazzotta  20  cum  Tambur.  Ugolin.  et  a- 
liis,  quod  si  a  clerico  suscipiatur  ad- 
ministratio  post  ordinationem,  non  in- 
curritur  irregularitas  ,  cum  haec  non 
inveniatur  expressa  in  iure.  Deinde 
advertunt  Salm.  21  cum  Pal.  Bou.  Cor- 
neio  et  Sayro,  quod  ut  clericus  qui 
huiusmodi  officia  exercuerit,  possit  or- 
dinari,  sufficit  quod,  deposita  admini- 
stratione,  idoneam  fideiussionem  de  ge- 
stis  praebeat.  Imo  (ut  addunt  iidem  Sal- 
mant.22  cum  Pal.  Suar.  Bon.  etc.23  suf- 
ficit,  quod  reddat  rationes,  et  admini- 
nistrationem  deponat,  etiamsi  debita 
non  solverit.  Communiter  autem  dd. 
cum  Salm.  25  docent  quod  administra- 
tores  locorum  piorum,  aut  viduae  aut 

§.  3.  n.  8.  (12)  Tr.  0.  c.  8.  n.  102.  (13)  L.  3. 
p.  2.  n.  1006.  (14)  Ibid.  (IS)  Ibid.  $.  2.  n.  44, 
et  43.  (16)  li.  2.  c.  21.  n.  ISl.  (17)  N.  1S2. 
(18)  Dict.  u.  44.  (19)  Ex  c.  unic.  de  obl.  ad  lalion. 
(20)  D«  irreg.  (21)  De  c<b8.  c.  9.  punct.  S.  u.  63. 
(22)  Ibid.        (25)  ll-d.         (24)  Ibid.  B.  64. 


664 


IIB.  III.  TRACT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DSGAL. 


pupilli  indigentis,  qui  causa  pietatis 
tale  onus  susceperiul,  bene  possunt  or- 
dinari  etiam  ante  redditas  raliones  *. 
Ad  quaesitum  veniamus ;  communi- 
ter  docent  Less.  2  Pal.  3  Bon.  <  Salm.  5 
cum  Suar.  Laym.  et  aliis,  illicitum  esse 
clericis  procurationem  gerere  personae 
saecularis  privatae  non  miserabilis, 
cum  obligatione  reddendi  rationes  ex 
illo  textu  6 :  Sed  nec  procurationes  vil- 
larum,  aut  iurisdictiones  etiam  saecu- 
lares ...  clericorum  quisquam  exercere 
praesumat.  Si  quis  autem  adversus  haec 
venire  tentaverit.,  quia  contra  doctrinam 
Apostoli  dicentis  ' ,  Nemo  militans  Deo 
implicet  se  saecularibus  negotiis,  saecu- 
lariter  agit^  ab  ecclesiastico  fiat  ministe- 
rio  alienus,  pro  eo  quod,  ofjficio  clericali 
neglecto^  fluctibus  saeculij  ut  potestati- 
bus  placeaty  se  immergit.  Ex  praefato 
autem  textu  infertur  4 .  talem  clericum 
incurrere  suspensionem  ab  oflQcio,  sed 
nonnisi  ferendae  sententiae,  a  qua  ex- 
cusabit  ignorantia,  etiamsi  fuerit  cras- 
sa:  cum  ibi  appositum  sit  verbum  prae- 
sumat,  quod  importat  commodam  con- 
tumaciam  per  scientiam  ceusurae ,  ut 
dicemus  l.  7.  n.  47.  Infertur  2.  cum 
Ronc.  8  illum  clericura  serio  increpan- 
dum  esse  in  hac  materia,  qui  ita  se 
immergeret  in  huiusmodi  procuratio- 
nibus,  ut  sua  ministeria  cogeretur  ne- 
gligere,  prout  deducitur  ex  verbis  tex- 
tus  allati,  officio  clericali  neglecto,  flu- 
ctibus  saeculi  se  immergit.  Hinc  non 
auderem  daranare  de  mortali  clericum 
qui  ob  talem  procurationem  sua  mini- 
steria  non  negligeret:  raaxime  si  id  non 
faceret  avaritiae  causa,  sed  ad  decen- 
tius  statum  suum  et  farailiae  conser- 
vandum. 

Ddbiou  IX.  Qaid  sit  cootractui  census  et  an  liceat, 

859.  Qmndo  censtis  est  Ucitus, 

840.  ^n  liceat  censtis  super  personas. 

841.  An  pereat  census,  percunte  re  censuata. 

842.  An  liceat  apponere  in  censu  paclum  asse- 
curationis. 

843.  yin  sit  licilus  census  redimibilis  ex  utra- 
que  parte. 

844.  /4n  et  quando  liceat  census  vilalitius. 

(1)  Ex  c.  1.  Multa  sunt,  ne  cler.  vel  mon.  et  c.5o. 
Monachi,  raus.  16.  Et  o.  Pervenit,  1.  c.ius,  21.  q.  5. 
ac  c.  Indicatum  est  8.  dist.  80.  (2)  L.  2,  c.  21.  n.  6. 
(5)  De  ccns.  d,  6.  p.l3.n.8.     (4)Eod.m.  p.  4.  n.  4. 


845.  Quae  conditiones  requlrantur  in  hulla  Nl- 
colai  r. 

846.  Conditiones  requisitae  in  bulla  a.  Pii  v. 
Condilio  \.  Ut  census  constituatur  super  re 
stabili  et  designata.  2.  Ut  pecunia  numere- 
tur.  3.  Ut  non  fiat  pactum  de  solutione  an- 
ticipata.  4.  iVe  iMigetur  censuarius  ad  ca- 
sus  fortuitos, 

847.  Dub.  hic  i.  An,  pereuntere,  extinguatur 
census.  Dub.  2.  An  re  per  certum  tempus 
non  dante  fructus,  debeatur  pensio.  Dub.o. 
An  pereimte  re  specialiter  designata,  ma- 
neant  obligata  alia  bona  hypolhecala.  Con- 
ditio  5.  Ut  censuarius  non  privetur  rem  a- 
lienare.  6.  Ne  apponatur  poena  pro  pensione 
non  soluta.  7.  iVe  census  creetur  ex  pensio- 
nibus  non  solutis.  8.  Ut  censitor  non  possit 
pretium  repetere ,  et  ut  censuarius  possit 
redimere.  9.  Ut  non  vendatur  aliis  census 
maiori  vel  minnri  pretio. 

848.  An  bulla  s.  Pii  obliget  in  conscientia. 

849.  Et  an  obliget,  ubi  non  est  recepta. 

839.  «  Resp.  Is  est,  cum  certa  summa    i 
pecuniae,  v.  gr.  \  00  florenis,  emo  a  te    1 
ius  percipiendi  quotannis  ex  bonis  tuis,     1 
aut  certa  aliqua  re  tua  utili  sive  fru-     ' 
ctifera,  certara  aliquara  pensionera  seu 
censura ,  v.  gr.  florenos  5.  annuos  vel 
6.  prout  consuetudine  vel  lege  taxatum 
erit :  ita  ut  hic  non  sit  mutuura  et  u- 
sura,  si  alias  pravam  intentionem  non     i 
habeas ,  sed  vera  eraptio  et  venditio ,      ! 
quia  eraitur  non  praecisa  ipsa  pensio, 
sed  ius  eara  percipiendi  (Ita  Salra.  9) 
quod  longe  minus  valet,  ideoque  mi- 
noris  emitur;  licet  post  multos  annos 
pretium  longe  superet.  Mol.  Less.  Lay- 
mau  w  et  caeteri  comrauniter.  Rectius 
tamen  c.  Lugo  ii  probat ,  ad  excusan- 
dum  censura  ab  usura,  dicendura  esse 
non  erai  pensiones  neque  ius  ad  illas 
neque  fructus,  sed  potius  partem  usus- 
fructus  talis  praedii  super  quo  census 
constituitur ;  ita  ut  dominium  totum 
directum  praedii  maneat  apud  vendi- 
torem,  dominium  vero  utile  seu  ius  u- 
susfructus  ex  parte  vendatur.  » 

Unde  solvuntur  sequentes  casus,  qui  etiam 
ex  natura  emptionis  et  venditionis  solvipossunt. 

«  4 .  Hic  contractus  est  iniustus ,  si 
non  servetur  pretiura  iustura  a  lege 
vel  consuetudine  probatura ,  quoraodo 
pro  Gerraania  constituit  Carolus  v.  ut 
ius  ad  5.  tantum  pro  1 00.  ematur. 

(S)  Eod.  tit.  loc,  c.  (6)  C.  Sed  nec  4.  Ne  clor. 

vel  mon.  (7)  2.  Tim.  2.  4,  (8)  Dc  contr.  c.  2 
reg.  S.  in  praxi,  (9)Tr,14.c.  4.puucl.2.5.1.  n.24. 
(10)  L.  3.  t.  4.  c.  18.       (11)  D.  27.  s.  2.  n.  20. 


CAP.  III.  DUB.  IX 

840.  »  2.  Non  solum  licitus  est  cen- 
sus  realis  id  est  coustitutus  super  re 
aliqua,  ut  supra  dictura,  ex  cuius  uti- 
litatepensio  extrahatur,  itaulad  quem- 
cumque  res  transeat  cum  illa  obligatio- 
ne  et  onere :  sed  etiam  ( saltem  ex  na- 
tura  rei  et  seclusa  prohibitione  legis 
positivae)  personalis,  ei  constitutus 
iramediate  super  persona,  quae  sua  o- 
pera  et  industria  utilis  sit,  et  fructura 
aliquera  pariat,  vel  bona  in  spe  vel  re 
habeat,  unde  pensio  duci  possit :  alio- 
qui  enira  ius  quod  venderet  non  esset 
pretio  aestimabile,  et  sic  contractus  fi- 
ctitius.  Ita  probabiliter  Cov.  Less.  Sal.' 
etc.  contra  Nav.  Mol.  Lugo  2,  qui  cen- 
sum  mere  personale  illicitum  esse  do- 
cet  esse  probabilius,  et  prolixe  probat. 

An  census  personalis  sit  licitus  de 
iure  naturali. 

Prima  sententia  negat,  et  hanc  te- 
nent  Lugo  '  cum  MoL  Ang.  Reb.  Lop. 
etc.  p.  Conc.  ^  cum  Panorra.Nav.  Syl- 
vest.  etc.  Probant  \ .  quia  persona  iion 
potest  vendi  ex  l.  Ob  aes  alienum.  Et 
l.  seq.  c.  de  Action.  et  Obl.  ac  c.  2.  de 
Pignor.  Probant  2.  exExtrav.  1.  ei  2. 
Martini  v.  et  Callixti  iii.  lib.  3.  tif.  5., 
qui  solos  census  reales  approbarunt ; 
et  clarius  ex  buUa  s.  Pii  v.  in  sua  Ex- 
trav.  de  Censibus,  qui  expresse  statuit 
censura  super  re  immobili ,  et  non  a- 
liter,  constitui  posse. 

Secunda  sententia  vero  communior 
et  probabilior  docet  esse  licitum.  Ita 
Lessius  5  Sot.  6  Pal. '  Abellys  Merb.  9 
Habert^o  Cabass."  Cont.  Tourn."  Wi- 
gandt<3  Ronc.i^  Anac.is  et  Salm.*6  cum 
Cov.  Ban.  TruU.  Prad.  Salas  etc.  Pro- 
batur  \ .  ex  Const.  Nicolai  v.  in  sua  Ex- 
trav.  de  Censibus  ^  ubi  videtur  clare 
approbari  census  super  personis,  ut 
notant  Pal.  Cont.  Tourn."  Salm.is  et 
Wig.  19.  Haec  sunt  verba  bullae:  Cum 
opportuna  contrahentium  securitate  , 
iuitione^  et  indemnitate  ^  ac  potestate 
vendentis ,  personas  earumque  proprie- 

(1)  Dub.  S.  n.  2.  (2)  D.  S7.  g.  223.  n.  2S. 

(3)  D.  27.  n.  2.n.  {-i)  T.  7.  p.  S76.  $.  5. 

(S)  h.  2.  c.  22.  dub.  4.    (6)  L  6.q.S.a.l.coucl.4. 
(7)  D.  6.  p.  H.  n.  2.        (8)  P.  37«.  u.  2. 
(0)  T.  1.  p.  334.  q.  un.     (10)  T.  4.  p.  3.  c.  17. 
(11)  L.  6.C.  12.  n.8.  (12)Dccoutr.p.2.c.6.coucl.l. 


DE  CONTRACTIBUS  665 

tates,  reditus,  iura,  etc.  census  etomnia 
et  singula  mobilia  et  immobilia  bona  oh^ 
ligandi,  et  obligari  faciendi,  etc.  Idera- 
que  confirraasse  Gregor^um  xiii.  le- 
stantur  Pal.  et  Wig.  Prooatur  2.  ratio- 
ne,  quia  si  quisque  potest  operas  suas 
locare,  potest  etiam  et  vendere.  lu  tali 
autem  contractu  proprie  non  eraitur 
persona ,  sed  improprie ;  nam  proprie 
emitur  ius  super  industriam  personae. 
Sicut  enim  in  censu  reali  non  emitur 
praedium,  sed  emitur  ius  super  fructus 
percipiendos  ex  praedio;  sic  in  censu 
personali  non  emitur  persona,  sed  ius 
ad  percipiendos  fructus  industriae  et 
laboris  pe  rsonae.  Nec  valet  dicerehuius- 
modi  contractum  esse  quoddam  mu- 
tuum  virtuale  ;  nam  in  mutuo  cogitur 
mutuatarius  reddere  eamdem  sortem , 
sed  in  censu  capitale  fit  demortuum  , 
et  tanlum  reddi  potest  ad  arbitrium 
venditoris.  An  autem  sit  licitus  census 
personalis  redimibilis  ex  utraque  par- 
te.  Vide  mox  dicenda  inseq.  n.  843.  Ad 
bullas  autem  Martini  v.  et  Callixti  iii. 
respondetur.  quod  ibi  minime  repro- 
batur  census  personalis,  sed  quia  ibi 
tantum  agebatur  de  censibusrealibus, 
de  quibus  quaesitura  fuerat  an  liciti  es- 
sent ;  ideo  pontifices  eos  tantum  appro- 
barunt.  Hinc  beneaiunt  Cabass.20  Les- 
sius2i  Salm.22cum  Pal.  Sot.  Vill.  Prad. 
etc.  praefatas  bullas  non  obligare,  cura 
non  sint  praeceptivae,  sed  tantura  ap- 
probativae  conditionum  in  iis  expres- 
sarum.  In  bulla  autem  s.  Pii  v.  prae- 
cipitur  quidem  non  constitui  censum 
nisi  super  re  stabili,  non  tamen  decla- 
ratur  census  personalis  illicitus  de  iure 
naturali.  An  vero  haec  buUa  s.  Pii  sit 
ubique  recepta  infra  videbimus,  n.  848. 
»  3.  Iniqui  sunt  venditores  seu  cen- 
suarii,  qui  emptoribus  sive  censuali- 
stis  obligant  rem  non  potentem  redde- 
re  fructus,  saltem  tot  quot  pensio  exi- 
git,  aut  reddentem  quidera,  sed  iam  a- 
liis  censibus  venditos.  Bon.  23. 

(15)  Tr.  9.  ex.  8.  n.  4.  r.  1.      (14)  De  conlr.  c.  2. 
q.  4.  r.  1.  (IS)  Eod.  lil.  dist.  5.  q.  6.  n.  68. 

(IS)  Tr.  14.  c.  4.  puuct.  2.  §.  1.  u.  26.  (17)  Loc.c, 
(13)  Ibid.  (19)  Loc.  c.  (20)  Loc.  c. 

(21)  N.  47.  (22)  Ibid.  i.  2.  u.  29.  ol  55 

(25)  Dub.  5.  <].  4.  p.  1.  u.  9.  et  13. 


666 

841.  »  4 
damno  emptoris,  sic  etiam  in  censu 
reali ,  si  res  super  quam  impositus  est 
census  pereat,  vel  fructus  eius  ab8f|?ze 
culpa  venditoris,  tunc  enim  perit  cen- 
sus,  ita  ut  emptor  sive  censualista  non 
possit  amplius  recipere  fructus ,  sive 
censum :  quia  qui  emit  suo  periculo  e- 
mit.  Bon.  i  Fill.  2  (  Vide  n.  847.).  Unde 
ad  hoc  incommodum  cavendum  inven- 
tus  est  sequens  modus. 

842.  »5.  Licitumest,  utprobantTol.3 
et  Less.  <  contractui  census  adiungere 
aliud  pactum  assecurationis,  ut  si  res 
super  quam  fundatus  est  census,  per- 
eat,  id  fiat  damno  venditoris,  ideoque 
nihilominus  obligatus  sit  vel  super  a- 
liis  bonis  suis  eum  statuere,  vel  resti- 
tuta  sorte  eodem  pretio  redimere.  De- 
bet  tamen  hoc  pactum  venditori  com- 
pensari ,  augenflo  pretium  census ,  vel 
quod  eodem  recidit,  minorem  pensio- 
nem  designando.  Bonac.  ^  ( Vide  infra 
n.  847. ). 

843.  »  6.  Ex  natura  rei  licitus  est 
non  tantum  census  irredimibilis  sed 
etiam  redimibilis,  tum  ex  una  parte  , 
tum  utriusque ,  ut  patet  ex  termino- 
rum  explicatione :  quia  irredimibilis 
census  dicitur  cum  vendilor  non  po- 
test  illum  pro  suo  arbitrio  redimere : 
redimibilis  autem,  cum  potest,  red- 
dendo  emptori  eamdem  summam ,  quam 
accepit,  atque  ita  rursus  sibi  emendo 
quod  ante  vendiderat.  Utrinque  redi- 
mibilis  dicitur,  cum  itaconventum  est, 
vt  tam  emptor  quam  venditor  possit 
emptionem  laCtam  resolvere ,  et  sum- 
mam  quam  dedit  repetere.  Lessius  ^ 
Dian.  '  ( Vide  dicta  de  pacto  retroven- 
deftdi  et  reemendi,  sup.  n.  812.  et  813.). 

»  7.  Nihilominus,  quia  contractus 
ccnsus  redimibilis  ex  parte  emptoris 
est  res  periculosa  ,  suaderi  non  facile 
debet :  nam  in  Const.  Martini  v.  et  Cal- 
lixti  III.  pp.  uti  Caroli  v.  imp.  usura- 
rius  contractus  iudicatur.  Verum  id  in- 

(l)Ii.c.  (2)C.SS.p.2.n.22S.  (S)L.8.c.46. 
(4)  C.  22.  d.  11.  (S)  L.  c.  n.  30.  (6)  D.  10. 
(7)  P.  2.  t.  S.  misc.  r.  76.  (8)  L.  S.  t.  4.  c.  18. 
(9)  L.  6,  q.  S.  a.  3.  concl.  1.  (10)  Tr.  14.  c.  4. 
jMinct.  2.  $.  3.  n.  41.  (11)  £t  haec  senteutia 


LIB.  111.  TUACT.  V,  nR  VII.  PRAEC.  DECAL. 

Sicut  iu  emptione  res  perit    telligi  debet  secundum  praesumptio- 

nem  fori  externi:  praeterquam  quod 
ilEae  constitutiones  multislocis  eatenus 
non  sunt  receptae,  quatenus  prohibent 
ea  quae  iuri  naturali  non  adversantur, 
ut  notat  Laym.  8.  » 

Quaeritur  an  sit  licitus  census  redi- 
mibilis  ex  utraque  parte.  Adest  du- 
plex  seuteotia  probabilis. 

Prima  sententia  negat,  quam  teaent 
Sot.9  et  Salmant.  <<>  cum  Covarr.  Tap. 
Vill.  etc.  Ratio  quia  ubicumque  tradi- 
tur  pecunia  cum  pacto  eamdem  rursus 
recipiendi,  est  mutuum  virtuale,  unde 
quidquid  ex  eo  percipitur  ultra  sortem, 
est  usura  *'. 

Secunda  sententia  vero  aflSrmat ,  et 
hanc  tenent  Less.'2  Lay.ispal.H  Spor.is 
item  Val.  Sal.  Dian.  et  Barth.  a  s.  Fau- 
sto  apud  Salm.i6.  Haec  sententia,  spe- 
ctata  rei  natura,  satis  probabilis  mihi 
videtur,  modo  observentur  limitationes 
quas  adnotavi  circa  pactum  reemptio- 
nis  n.  813.  Nam  revera  non  potest  as- 
signari  ratio  disparitatis  in  venditione 
praediorum,  et  in  hac  venditione  cen- 
suum.  Gratis  autem  asseritur  hoc  esse 
mutuum  virtuale ;  cum  hic  contractus 
omnino  differat  a  mutuo;  in  mutuo  e- 
nim  si  perit  res  oppignorata ,  mutua- 
tario  perit ;  hic  autem  si  perit  res  cen- 
suata,  censitori  perit(  Kide  omnino  quae 
diximus  dicto  n.  813.).  Idque  dicunt 
Less.  Laym.  et  Spor.i^valere  non  tan- 
tum  pro  censu  reali,  sed  etiam  pro 
personali;  quodnonestimprobabile,  si 
debita  proportio  servetur.  Caeterum, 
utbeneadvertuntiidemLaym.etSpor. 
huiusmodi  contractus  non  caret  peri- 
cuio  usurariae  iiilenliouis.  • 

844.  «  8.  Census  vitalitius,  quia  est 
virtualis  spoosio,  et  nilitur  eventu  for- 
tuito,  licitus  est.  Fill.  Dianai8(Etcom- 
muniter^Less.«9)  Salra.20cum  s.  Thom. 
Pretium  huius  census  vitalitii  consti- 
tuitur  iuxta  rationem  aetatis  et  sani- 

quod  in  tali  coatractu  adcst  periculum  intenlioiiir 
usurariae.  Hom.  Ap.  tr.  10.  n.  200.  (12)  L.  2 

c,  22.  d.  10.  (13)  L.  3.  ir.  4.  c.  18.  n.  8. 

(14)  T.  6.  tr.  52.  d.  C.  p.  24.  §.  4.  u.  2. 

(15)  De  7.  praec.  c.  7.  u.  21.         (16)  Ibid.  n.  40 
(17)  Loc.  c.  (18)  P.  7.  t.  9.  r.  70. 


^rouul  dubio  suadenda  e»^  dam  omaes  conveniont  i  (19)  C.  22.  d.  6.         (20)  Loc.  c.  $.  1.  n.  28. 


CAP.  III.  DUB.  irt 

talis:  hiuc  dicunt  Con.  *  et  Cabass.  2 
qnod  si  censitor  possit  ad  annum  60. 
pertingere,  poterit  quotannis  exigere 
aureos  10.  pro  100.  Sed  Lessius  3  cui 
adhaeret  Croix^  et  Mazz.5  dicunt  pos- 
se  exigere  unum  pro  septem  vel  octo , 
quodimportatcirca12.  vel  14.pro100. 
Et  alibi  6  ait  Less.  posse  exigere  ali- 
quando  usque  ad  16.  pro  100.).  » 

845.  Hic  videndum  quae  conditiones 
requirantur  ad  licitam  ceusuum  con- 
stitutionem.  De  iure  naturali,  ut  ait 
Less.  ',  duae  tantum  conditiones  de- 
siderantur :  prima  ut  sit  aequalitas  in- 
ter  censum  et  pretium;  secunda,  ut  pa- 
cta  praeter  naturam  census  adiecta  , 
iuste  compensentur.  De  iure  autem  ca- 
nonico  duae  habentur  bullae,  in  qui- 
bus  plures  assignantur  conditiones  pro 
censibus  instituendis.  Prima  est  Nico- 
lai  v.  incipiens  SollicitudOy  edita  anno 
1452.  pro  utraque  Sicilia:  in  hac  ap- 
probatur  census  solitus  institui  in  prae- 
fatis  regnis ,  etiam  cum  pactis  et  poe- 
nisappositis  pro  securitate;  modoser- 
ventur  hae  conditiones :  1 .  Ut  census 
coostituatur  specialiter  super  re  certa, 
et  generaliter  super  omnibus  bonis 
censuarii.  2.  Ut  adsit  pactum  retroven- 
dendi  eodem  pretio.  3.  Ut  pensio  sol- 
venda  non  sit  ultra  decem  pro  centum. 
In  hoc  autem  ait  Viva  s  standum  esse 
consuetudini  locorum. 

846.  Secunda  buUa  posterior  est  s. 
Pii  v.  quae  incipit  Cum  onus  eic,  e- 
dita  ann.  1568.  In  hac  plures  aliae  con- 
ditiones  praescribuntur :  Et  1.  Utceu- 
sus  constituatur  super  re  stabili  fru- 
ctifera  et  designata,  unde  excluduntur 
census  personales,  etsi  cum  hypotheca 
celebrentur,  ut  verius  tenent  Viva^ 
et  Salm.io  contra  Nav.  Lop.  (apud  Vi- 
va )  putantes  in  bulla  praescindi  a  cen- 
£u  personali.  Res  autem  stabilis  repu- 
taturdomus,  ager,  et  etiam  officium 
perpetuum,  et  census  perpetuus  irre- 
dimibilis ,  imo  etiam  redimibilis ,  ut 
contra  Mol.  et  Azor.  probabiliter  te- 

(1)  D.  3,  q,  4.  p.  un.  u.  18.     (2)  L.  6.c.l2.n.8. 
(3)  L.  2.  c.  22.  n.  41.         (4)  L.  3.  p.  2.  n.  1023. 
(S)  Tr.  3.  disp,  2.  q.  2,  c.  4.         (6)  In  Auctar.  v. 
(7)  L.  2.  c.  22.  n.  74.       (8)  Q.  7. 
(9)  De  eoutract.  q.  4.  a,  3.  n.  4. 


jocietas  ollic. 
i.  5.  n.  14. 


DE  CONTRACTIDDS  667 

nent  Pal.»  Bon.  Reb.  Hurt.  ap.  Vivai2. 
Notat  tamen  Viva  quod  licet  res  debeat 
designari ,  hoc  tamen  non  tollit  quiu 
possint  obligari  alia  bona  ad  securita- 
tem  pensionis,  quae  tamen  pensio  uti- 
que  periret,  pereunte  re  specialiter  hy- 
pothecata.  Vide  n.  seq.  847. 

2.  Ut  census  ematur  pecunia  enu- 
merata  coram  notario  et  testibus.  Sed 
hic  quaeritur  1.  au  haec  conditio  non 
obliget  in  foro  interno,  ita  ut  liceat  in 
conscientia  constituere  censum  ex  pe- 
cunia  antecedenter  debita.  Affirmant 
Less.^sNav.i'^  Dianai^cum  Megala  Mald. 
Val.  lo.  de  la  Crux,  etc.  et  probabile 
putat  Tamb.*6.  Negant  vero  Pal.^''  cum 
Med.  Lop.  etc;  item  Mol.is  Lugo  i9  cura 
Salon.  Reb.  et  aliis  pluribus.  Ratio 
quia,  cum  buUa  sit  iuste  constituta  ad 
vitandas  fraudes,  si  in  aliquo  casu  par- 
ticulari  cesset  fraus  sive  iniustitia,  noa 
cessat  tamen  eius  periculum.  Haecqui- 
dem  secunda  sententia  est  probabilior 
sed  prima  non  videtur  iraprobabilis 
casu  quo  omnino  absit  in  casu  parti- 
culari  fraus  aut  iniustitia  :  licet  enim 
probabilius  sit  legem  uon  cessare,  ces- 
sante  fine  legis  in  casu  particulari,  con- 
traria  tamen  adhuc  videtur  probabilis 
cum  Cai.  Sylv.  Ang.  Val.  Card.  Sa  Vi- 
va  Salm.  et  aliis  pluribus,  ut.diximus 
/.  1 .  71.  199.  Si  autem  ( loquendo  in  ca- 
su  nostro)  venditio  rei  frugiferae  per 
pecuniam  creditam  certe  est  valida  et 
iusta,  cur  iniusta  censenda  est  vendi- 
tio  census  realis  ,  quae  proculdubio 
vera  venditio  est,  cum  vendatur  ius 
ad  fructus  fundi,  in  quo  census  consti- 
tuitur,  ut  bene  arguit  Lugo^Ocum  Sot, 
Salas  etc. ,  ad  probandum  quod  iure 
naturali  minime  sit  illicitus  census  con- 
stitutus  ex  pecunia  credita.  Quaeritur 
hic  2.  utrum  venditor  census  si  sit  lae- 
sus  in  pretio,  possit  minuere  pensioneai 
aut  ipsam  integram  teneatur  solvere, 
et  censitor  teneatur  supplere  pretium 
Utraque  videtur  probabilis.  V.  Viva  21 

(10)  Tr.  14.  c.  4.  punct.  2.  §.  2.  n.  SO. 

(11)  P.  14.  n.  3.  (12)  L.  c.  (13)  L.  2.  c.  22.  n.  80, 
(14)  De  Hsur.  n.  88.         (13)  P.  1.  tr.  8.  r.  44. 

(16)  Do  coiilract.  1.  9.  tr.  2.  c.  6.  ^■,  2.  n.  4. 

(17)  Tr.  53.  d.  6.  p.  16.  n.  8.  (18)  D.  390. 
^19)  D.  27.  n.  *J.\    ^20)  L.  c.  u.  80.    (21)  Ib. n.  a. 


668  LIB.   UI.  TSACT.  V.  I) 

3.  Ut  solutio  pensionis  non  fiat  anti- 
cipate,  aut  sic  in  pactum  deducatur. 
Probabiiiter  tamen  ait  Bon.i  cum  M0I.2 
Fill.  Reb.  Salas  Less.  Azor.  et  Salon. 
quod  si  censuarius  sponte  vellet  sol- 
vere  anticipate ,  hoc  non  prohiberi  ex 
bulla.  IUicitum  est  autem  obligare  cen- 
suarium  ad  solvendam  pensionem  suis 
expensis  in  domo  censitoris,  quia  hoc 
ouus  esset  extra  naturam .  contractus  , 
ut  recte  aiuntViva'  etBon'!  cumReb. 
Salas  et  aliis ,  conlra  Rod.  Intellige  , 
nisi  propter  hoc  onus  pretium  minua- 
tur. 

4.  Ne  obligetur  censuarius  ad  casus 
fortuitos;hinc,  sires  hypothecata  perit, 
nequit  censitor  pelere  ut  alia  substi- 
tuatur,  secus,  si  res  reperiatur  aliena, 
vel  si  reddatur  infrugifera  culpa  cen- 
suarii ;  ut  Les.  Nav.  etc. 

847.  Sed  dubitatur  4.  an  praecisa 
bulla  s.  Pii,  pereunte  re,  de  iure  na- 
turali  pereat  etiam  census. 

Prima  sententia  negat,  et  hanc  te- 
nent  Pal.  5  cum  Sot.  Cov.  Palac.  item 
Salm.  6  cum  Salas  Mercad.  Rodr.  Ma- 
tieuz.  etc.  Ratio  istorum,  quia  in  cen- 
su  praecipue  obligatio  imponitur  per- 
sonae,  et  accessorie  rei  quae  tantum 
obligatur  pro  hypotheca ,  sive  pro  as- 
securatione  pensionis  solvendae;  hinc 
asserunt  quod  pereunte  re  hypotheca- 
ta,  non  perit  obligatio  personalis  cen- 
suarii.  Sed  venerando  tot  dd.  auctori- 
tatem  mihi  omnino  tenenda  videtur 

Secunda  sententia  quam  tenent  Less.' 
Lug.sTol.9Mol.ioLay.iiConc.i2Ronc.»3 
Anacl.  <4  item  Val.  Reb.  Med.  Vill.  etc. 
apud  Pal.isetapud  Salm.i^.  Ratio  mihi 
potissima ,  quia  in  censu  reali  pensio 
non  super  persona  constituitur,  sed  su- 
per  re,  ad  cuius  fructus  ius  venditur; 
unde  Less.  recte  dicit  falli  Sotum  et 
Covar.  dicentes  rem  ibi  obligari  tan- 
tum  pro  hypotheca  debiti  personalis ; 
nam  revera  in  censu  non  obligatur  res 
pro  assecuratione  pensionis  solvendae, 
sed  venditur  ius  percipiendi  fructus  ex 

(1)  De  contr.  d.  3.  q.4.  p.  un.  n.  26.  (2)  D.390. 
(3)  Q.  4.  a.  3.  n.  6.  (4)  L.  c.  n.  33.  (S)  Tr.  33. 
il.  6.  p.  31.n.  3.  (6)Decontr.e.4.  p.2.  §.4.0.48. 
(7)  L.  2.  c.  32.  dub.  6.  n.  34.  (8)  D.  27.  n,  103. 
!i))  h.  S.  (j.  39,  n.  4.    (10)  D.  583.  ct  394.  dub.  S. 


i  ViJ.  PRAEG.  DKGAL. 

re  censita.  Hinc  sicut,  pereunte  re,  a- 
mittis  ius  servitutis  quod  super  illa  ha- 
beres,  puta  transeundi,  colligendi  glau- 
des  etc. ;  ita  etiam  amittis  ius  perci- 
piendi  fructus  per  contractum  census 
tibi  acquisitum,  et  eo  casu  venditor  ab 
omni  obligatione  liberatur.  Ita  Less. ; 
admittit  tamen  ipse  Less.i^et  consen- 
tiunt  Spor.18  et  Tamb.  *9  pactum  adie- 
ctum  solvendi  pensionem ,  adhuc  re 
pereunte,  sustineri  posse,  si  contractui 
census  adiiciatur  alter  contractus  asse- 
curationis ,  dummodo  pensio  illa  pro- 
portionate  moderetur.  Sed  neque  opi- 
nioni  isti  acquiescere  valeo ;  licet  enim 
probabilem  censeam  sententiam  Lugo- 
nis  et  aliorum,  ut  mox  dicemus  v.  seq. 
dubitatur  2.  quod  liceat  pactum  exi- 
gendi  integram  pensionem,  etiamsi  fun- 
dus  per  aliquot  annos  non  det  fructus, 
modo  pretium  minuatur,  quia  per  pa- 
ctum  illud  virtualiter  compensantur 
pensiones  minores  solvendae  annisste- 
rilibus,  cum  pensionibus  quae  solven- 
dae  fuissent  pro  annis  fertilibus,  ethae 
relaxantur;  et  sic  iam  adest  aequalitas. 
Attamen  in  nostro  casu ,  cum  pactum 
apponitur  solvendi  pensiones,  etiamre 
pereunte,  nulla  aequalitas  esse  potest, 
dum  pensiones  solveudae  remanent  in 
perpetuum;  fructus  enim  anteriores 
relaxati,  quacumque  relaxatione  fa- 
cta,  non  possunt  adaequare  pensiones 
quae  in  perpetuum  solvi  debent. 

Dubitatur  2.  an  si  res  percertosan- 
nos  non  det  fructus,  attenta  bulla,  de- 
beatur  integra  pensio.  Negant  Less.  20 
et  M0I.21  ex  hacbulla  s.  Pii,  ubi  prohi- 
bentur  conditiones  directe  vel  indirecte 
obligantes  ad  pensionem  in  casibus  for~ 
tuitis  eum  ,  qui  alias  ex  natura  con~ 
tractus  non  tenetur.  Sed  probabiliter 
affirmant  Lugo  22  cura  Sot.  Sa  Val.  Sa- 
las  etc.  item  Nav.  Bon.  et  Reb.  apud 
Viva23  modo  compensetur  pretio  peri- 
culum  hoc  quod  venditor  in  se  susci- 
pit.  Ratio  quia  licitum  est  contractui 

(11)  L.  3.  tr.  4.  c.  18.  n.  4.     (12)  T.  7.  p.  894.  n.  4 
(13)  De  coutr.  c.  1.  q.  4.  r.  S.  (14)  N.  73. 

(13)  N.  2.  (16)  Ibid.  n.  47.         (17)  Ibid. 

(18)  Tr.  4.  c.  6.  n.  14.        (19)  C.  4.  S-  3.  u.  I. 
(20)  L.  2.  c.  22.  n.  82.         (21)  T.  2.  d.  390. 
(22)  D,  27.  u.  71.  (25)  L.  c.  n.  7. 


CaT>.  iii.  Dun.  IX 
Census  rcalis  adiicere  alium  contra- 
ctutn  assecurationis  qui  eo  casu  vir- 
tualiter  censetur  appositus.  Pactuna  au- 
lera  hoc  assecurationis  minimevidetur 
reprobatum  a  bulla;  nam  pontifex  ibi 
prohibet  tantum  pacta  praeter  natu- 
ram  contractus  qui  celebratur.  Quam- 
vis  enim  in  tali  contractu  pactum  sol- 
vendi  pensiouem,  etiam  casu  quo  res 
non  fructificet,  non  sit  iuxta  naturam 
contractus  ceusualis ,  est  tamen  iuxta 
naturam  alterius  contractus  adiecti  as- 
securationi ,  ut  dicetur  infra  de  con- 
tractu  trino.  Putat  autem  Lugo  i  quod 
si  pars  praedii  facta  sit  infructifera  in 
perpetuum,  tunc  non  debeatur  integra 
pensio,  etiamsi  pars  remanens  reddat 
fructus  sulficientes  ad  pensionem.  Sed 
probabilius  mihi  videtur  oppositum, 
quod  decretum  fuit  in  quadam  deci- 
sione  rotae  romanae  (quam  refert  idem 
Lugo  2,  idque  non  negat  esse  probabi- 
le),  nempe  deberi  totam  pensionem  ex 
parte  praedii  remanente,  nisi  fructus 
eius  ad  pensionem  non  sufficiant,  et 
ita  tenet  Ronc.3  cum  Duard. 

Dubitatur  3.  An,  pereunte  re  spe- 
cialiter  designata,  de  iurenaturali  ma- 
neant  obligata  caetera  bona  venditoris 
in  contractu  generaliter  hypothecata  ; 
affirmat  Habert  ^  et  videtur  ei  favere 
citata  bulla  Nicolai  v.  ubi  conceditur 
posse  constitui  censum  super  re  certa, 
et  generaliter  super  omnibus  aliis  bo- 
nis  venditoris.  Sed  mihi  videtur  pro- 
babilius  negandum  cum  Azor.  5  et  p. 
Conc.  6.  Quia  pereunte  tota  re,  totus 
census  perit,  iuxta  mox  supra  dicta 
dub.  1 .  Nec  obstat  quod  in  huiusmodi 
contractu  soleant  substitui  omnia  ven- 
ditoris  bona:  nam  cautio  haec  solum  va- 
let  ad  reddendum  fundum  securum  ab 
evictione,  ut  bene  ait  Conc,  nempe  si 
illesitgravatusaliisceDsibus,  velfidei- 
commissoetc.nonautemquodsifundus 
pereat,  censuspermaneat  super  aliis  bo- 
nis.Elsic  etiamintelligi  ait  Az.  buUam 
Nicolai.  Dicit  autem  Ronc.  '  ad  consti- 
luendum  censum  satis  esse  designa- 

(1)  N.  105.  (2)  N.  16o.  (5)  De  contract. 
(4)  T.  4.  p.  3.  c.  17.  V.  Vcriim.  (3)  P.  3. 1. 12.  c. 
■i.  q.  5.         (6)  T.  7.  1).  S93.  (7)  De  contr.  c. 

i.  .j.  4.  r.  1.         (8)  Ex  cljricalo  iu  Uecis.  misccU. 


m  CoNTriACTiBUS  C)(}\> 

tionera  fundi,  vel  plurlum  aliquotfim- 
dorum  in  aliqua  via  aut  viila,  quin 
necessaria  sit  designatio  alicuius  fundi 
in  individuo,  ettestatur  ita  pluriesde- 
cisum  fuisse  a  rota  romana  ^. 

5.  Ut  non  privetur  censuarius  rera 
vendere  aut  donare.  Debet  tamen  iste 
si  vendere  vult,  monere  censitorem, 
num  velit  ipse  emere  eodem  pretio. 
Et  ideo  debet  expectare  per  mensem  ; 
vide  Viva  ^.  Praecisa  vero  bulla,  lici- 
tum  esse  pactum  non  alienandi  rem, 
dicuut  Salm.io  cum  Sot.  Cov.  Pal.  etc. 
Sed  quando  tale  pactum  non  adest, 
praedictam  monitionem  semper  facien- 
dam  esse  asserunt  cmn  Val.  Salman- 
tic.  <i  et  Palao.  Imo  semper  aequum 
esse  putant,  ut  censitor  in  emptione 
praeferatur. 

6.  Ne  constituatur  pro  non  solula 
pensione  alia  poena,  aut  interesse  lucri 
cessantis  scilicet  extrinseci ,  puta  si 
praestandumerat  triticumtempore  quo 
valebatduobusaureis,  et  reddatur  tera- 
pore  quo  valet  uno,  ut  Mol.  et  Hurt. 
apud  Viva  12.  Sed  iure  naturali  appo- 
sitio  poenae  proportionatae  non  est  il- 
licita,  Salm.i3.  Item  de  iure  naturali  ex 
dilatione  solutionis  bene  potest  exigi 
interesse:  sed  ex  bulla  ob  fraudem  u- 
surariam  nequit  illud  in  pactum  de- 
duci,  ut  docet  Less.  i^.  In  foro  tamen 
conscientiae  ob  dilationem  culpabilem 
tenetur  debitor  ad  interesse  etiara  ex- 
trinsecum.  Less.  i^. 

7.  Ne  ex  pensionibusnon  solutis  no- 
vus  census  creetur.  An  autem  id  sit 
illicitum  de  iure  naturali.  Bene  ait  Lu- 
goi6  hanc  quaestionem  pendereex  alia 
supra  enuutiata  {vide  dictan.  846.  vers. 
2.  Ut  census),  nimirum,  an  liceat  coa- 
stituere  censum  ex  pecunia  debita. 

8.  Ut  censitor  non  possit  pretiura 
unquam  repetere,  et  coutra  possit  cen- 
suarius  seraper  rediraere  censum,  fa- 
cta  denuntiatione  per  bimestre.  Pa- 
ctum  autem  quod  census  non  possit 
unquam  redimi  a  censuario,  compen- 
sato  pretio,  per  se  non  est  illicitum, 

dec.  75.  D.8.        (9)N.  8.  cl9.     (10)  Tr.l4.  c.  4. 
puncl.  2.  S.  4.  n.  49.    (11)  II).  n.  oO.    (12)  N.  20 
(13)  iljid.  S-  3.  n.  58.         (14)  li.  2.  c.  22.  n.  8u.     ' 
(liJ1  N.  85.  (1«)  0.  27.  u.  98, 


670  LIB.  III.  TRACT.  V.  DE 

Ua  Less.  *  el  Salm.  2  qui  aiuot  hoc  0- 
mnes  docere:  sicut  enim  censuarins 
potest  vendere  fundum,  vel  servitutem 
super  illo  in  perpetuum,  sic  etiam  ius 
ad  ipsius  fructus,  et  ob  eamdem  ratio- 
nem  licitum  quoque  est  constituere 
censum  cum  pacto  ut  non  possit  redi- 
mi  nisi  infra  certum  tempus,  ut  com- 
munissime  docent  Less.  ^  Sot.  ■*  Pal.  5 
et  Salm.  6  cum  Salas  Arag.  et  Reb. 
contra  aliquos:  modo  (intelligendum) 
pretium  proportionate  minuatur.  Com- 
muniter  etiam  docent  p.  Concina  et 
Salra. '''  cum  Lugo,  Soto  PaL  Prado  etc. 
(contra  Nav.)  licilum  esse  pactum  ut 
census  non  per  partes  redimatur,  sed 
totum  simul :  iustum  enim  est,  ut  sic- 
ut  emptor  totam  summam  numeravit, 
ita  eliam  totam  simul  recipiat. 

9.  Ut  non  vendatur  aliis  census  ma- 
iori  vel  minori  pretio,  quam  ab  initio 
3onstitutus  fuit.  De  iure  autem  natu- 
rali  certum  est,  ut  dicunt  Salm.  8  cen- 
sum  non  liquidum  posse  minoris  emi. 
Et  etiam  attenta  bulla,  probabilissimum 
videtur  hoc  fieri  posse,  ut  ait  Viva  ^ 
cum  Less.  Mol.  et  Bon. 

848.  Quaeritur  1.  an  haec  bulla  s. 
Pii  obliget  in  conscientia.  Negant  Ha- 
bertio  (dicens  buUam  obligare  in  solis 
locis  sedi  apostolicae  subiectis)  Sa  11 
Megala  12;  item  Nav.  Salm.  Mol.  apud 
Bon.  13  et  probabilem  putant  ipse  Bon. 
et  Tamb.  i^.  Ratio  quia  in  foro  iuterno 
illae  tantum  conditiones  requiruntur 
quae  iure  naturae  ad  constitutionem 
census  sunt  necessariae :  bulla  autem 
est  constituta  ad  toUendas  fraudes ; 
unde  ubi  fraudes  absunt  bulla  non  ob- 
ligat  in  conscientia  contralientes,  sed 
tantum  iudices,  ne  in  foro  externocon- 
tractum  admittant.  Probabilius  tamen 
affirmant  praefatam  bullam  obligare 
eliam  in  foro  interno  Salm.  *5  Lugo  '6 

(1)  L.  2.  c.  22.  n.  58.  (2)  Tr.  14.  c.  4.  punct. 
2.  S.  5.  n.  43.  (3)  C.  22.  d.  9.  (4)  L.  6.  q.  S. 
ait.  3.  coiicl.  5.  (o)  D.  6.  p.  24,  S-  *•  »■  4. 

(C)  Loc.  c  (7)  Ibid.  n.  44.  (8)  Ibid.  n.  oS. 
(9)  Q.  4.  a.  5.  (iO)  T.  4.  ib.  (11)  V.Census,  n.  3. 
(12)  2.  2.  I.  2.  c.  7.  q.  2.  n.  S7.  (13)  De  conlr. 
4.  5.  (].  4.  p.  un.  n.  4S.  (14)  L.  9.  ir.  2.  c.  6. 
%.  2.  n.  4.  (IS)  Tr.  14.  c.  4.  punct.  2.  §.  2.  n.oi. 
(SC)  D.  27.  n.  85.  (17)  L.  c.  n.  40.  (18)  L.  2. 
».  'ri.  II   il)U.  (19)  Dc  coutraut.  q.  4.  u.  3. 


VII.  PRAEC.  DECAL.  ^ 

Boa."  Les.«8  et  Viva<9  cum  Salon.  Tt\i\ 
Hurt.etcommuni,  utasserit.Ratioquia, 
licet  contractus  ex  rei  natura  non  sit 
usurarius,  lex  tameu  positiva  bene 
potuit  illicitum  eum  reddere  ob  peri- 
culum  usurae.  Vide  dicta  supra  num. 
846.  V.  2.  Ut  census. 

849.  Quaeritur  2.  an  praedicta  bulla 
obliget  ubi  non  est  recepta.  Negant 
communiter  Lessius^o  Cont.  Tourn.  21 
Mol.  22  Bon.  23  Lugo  24  cum  Soto  Nav. 
Salas  et  aliis.  Et  sic  tenendum  censeo, 
quidquid  dicant  Salm.  25.  Ratio  quia, 
licet  verius  sit  leges  pontificias  non  in- 
digere  subditorum  acceptatione,  prout 
(contra  Less.  26  etCab.  Val.  Bon.  ac  a- 
lios)  tenuiraus  /.  \.  de  leg.  n.  97.  in 
fin.  et  n.  138.  cura  Suar.  Laym.  Pal. 
Croix  etc.  Attamen  communis  est  sen- 
tentia  quod  ubi  lex  non  est  recepta,  et 
per  sufficienlem  desuetudinera  est  de- 
rogata,  etsi  prirai  legem  non  obser- 
vantes  peccaverint,  praesentes  vero  ad 
eam  non  obligantur,  ut  tenent  ipsi 
Salra.27cum  Az.Bon.  Gran.  item  Suar.2'' 
Pal  .29  et Less  30  qui  cum  Cov.  asserit  cer- 
tum  esse  quod  lex  adhuc  ecclesiastica 
desinitobIigare,sipersoIumdecennium 
non  sit  recepta,  ut  pariter  dixiraus  c/. 
/.  1.  n.  1.39.  cum  Bus.  Nav.  et  Azor. 
BuIIa  autera  s.  Pii  non  est  recepta  in 
duobusrcgnisSiciiiae,  ut  testanturLes- 
sius3i  Salas  apud  Viva32  item  Verde  •''^ 
cum  D>m.  de  Marinis  etc.  nec  est  rece- 
pta  iu  Hispania,  utdicunt  Salm.34  nec 
in  Belgio,  ut  Spor.  35  el  Less.  36  uec  iu 
Germania,  ut  klam  Less.  Habert  ac 
Tanner.  Illsung.  Pirh.  et  Platel.  apud 
Croix3'  neque  in  Gallia,  ut  Less.  et  Pla- 
tel.  apud  Croix33  nec  eliam  Romaeob- 
servatur,  ait  Cont.  Touro.  3'j. 

Ddbidm  X.  Quiil  sit  c.inibitini. 
80O.  Quid  sit  cambitim  et  quoluplex. 
831.  An  liceat  cambium  minutum. 
852.  An  cambium  per  liUeras, 

(20)  C.  2.  d.  13.  (21)  De  contr.  p.  2.  c.  (5.  cor.cl.  i. 
(22)  D.  393.  (23)  Q.  4.  n.  45.  (24)  D.  27.  u.  61, 
(2o)  Ibid.  n.  52.  (26)  Loc.  c.  (27)  Do  l.;g.  c.  1. 
punct.  7.  §.  2.  n.  106.  (28)  L.  4.  c.  1«.  n.  9. 

(29)  Tr.  5.  d.  i.  p.  15.  n.  S.  (30)  Loc.  c. 

(31)  L.  c.  n.  99.  (32)  Loc.  c.  (53)  Iiu-t.  civ. 
de  cens.  1.  5.  n.  2309.  (54)  De  coiUi-.  cii.  n.  52. 
(3S)  Tr.  6.  c.  6.  n.  11.  (36)  Ibid. 

(57)  L.  5.  p.  2.  n.  1010.  (58)  Ibid. 

(59)  Loc.  cit.  V.  Sed  illae. 


CAP.  III.  DTO    X. 

$'j.  y-fn  eambium  reale, 

834.  Quid  de  cambio  ficlOy  scu  sicco.  An  lieeat 

cambium  cum  recambio.  Quid  decambio  Fran- 

cofurtcnse. 
853.  jn  liceat  pecuniam  adulterinamexpendere. 
836.  An  liceat  famulo  lucrari  commutandp  pe- 

cuniam  domini. 

850.  «Resp.Cambiura,quod  permu- 
tationem  significat,  hic  accipitur  pro 
sola  permutatione  pecuniae,  Et  est  con- 
tractus  quo  campsor  aliquis  campsario 
volenti  cambit  pecunias,  cum  lucro  a- 
liquo  praeter  sortem.  Quod  si  sine  in- 
tentione  usuraria  fiat,  ob  titulos  iustos 
tali  lucro  aestimabiles,  patet  non  esse 
malum.  Unde  cum  quatuor  sint  cam- 
biorum  geuera,  nimirum  1.  Cambium 
minutum  seu  mauuale  ,  2.  Cambium 
per  litteras,  3.  Cambium  reale,  4.  Cam- 
blum  siccum,  seu  tictum. 

Circa  ea  resolvuntur  casus: 

851 .  »  1 .  Licitum  est  cambium  mi- 
nutum.,  in  quo  dantur  pecuniae  mino- 
res  pro  maioribus ,  vel  contra :  quia 
hic  sunt  iusti  tituli  aliquid  lucrandi, 
nimirum  labor  campsoris  in  numeran- 
da  pecunia,  item  diligentia  in  pecunia 
omnis  generis  conquirenda,  ut  cam- 
psariis  quibusvis  sit  paratus;  item  pu- 
ritas  materiae  et  commoditas,  ut  cum 
aurum  vel  alia  moneta  commoda  da- 
tur  pro  minuta  et  incommoda,  Laym.  i 
(Idquelicet  etiam  eisqui  officium  cam- 
biendi  non  habent.  Salm.  2  cum  Pal. 
Nav.). 

852.  »  2.  Licitum  est  item  cambium 
per  litteras,  cum  scilicet  campsor  hic, 
V.  gr.  Monasterii  prior  accipit  pecu- 
nias,  quas  postea  litteris  datis  alibi, 
V.  gr.  Francofurti  refundit  per  suos  fa- 
ctores:  quia  hic  etiam  sunt  iusti  tituli, 
scilicet  virtualis  traiectio  pecuniae  et 
cius  assecuratio.  Tantundem  enim  fa- 
cit,  ac  si  campsario  pecuniam  eius 
Francofurtura  transferat  sine  periculo. 
Minus  tamen  campsor  exigere  debet, 
quam  si  realiter  transtulisset.  Laym.  3 
Bonac.  ■*  Navar.  Less.  etc.  (S.  Pius  v. 
in  buUa  de  cambiis,  ad  usuras  amo- 
vcndas,  statuit  non  protrahi  tempus 

J)  L.  5.  t.  4.  c.  19.  n.  4.  (2)  Tr.  14.  c.  4. 

jmMCt,  1.  n.  8.      (3)  Loc.  c.      (4)  D.  3.  q.  S.  p.  1. 
■^A\  11 -id,  n.  12.     (G)  Loo.  c.  n.  6.  ei  7.      CO  L.  c. 


DE  CONTRAGTIBUS  ^u\    \^ 

solutionis  cambii,  nisi  ad  prlmas  nun^ 
dinas;  et  solutiones  esse  faciendas  ubi 
deterrainatae  sunt,  ac  iuxta  terapus 
corarauniter  taxatura  carabiendi  de  uno 
loco  in  aliura.  Vide  Salm.  5), 

853.  »  3.  Item  licitum  est  cambium 
reale.^  cum  campsor  hic  Monasterii  prior 
dat  pecunias,  ut  per  suos  alibi  eas  re- 
cipiat  a  campsario,  qui  alibi  habet  pe- 
cunias,  sed  eget  nunc  eis  hic.  Titulus 
huius  cambii  est  itera  translationis  et 
assecurationis :  tantundem  enim  facit 
campsor,  ac  si  pecunias  campsarii  ab- 
sentes  sisteret  hic  praesentes,  vel  ut 
alii  aiunt,  ac  si  praesenti  pecunia  e- 
meret  absentem,  quae  utique  minus 
valet;  Laym.  6  Bonac.  '.  ( Probabiliter 
ait  Croix  s  cum  Less,  Laym.  et  Spor. 
quod  licite  potest  campsor  accipere  lu- 
crura  cambii,  esto  translatio  pecuniae 
sit  ipsi  utilis ,  quia  in  comrauni  aesti- 
matione  haec  translatio  est  digna  pre- 
tio,  cum  communiter  in  ea  incomrao- 
dum  adsit,  commodura  autem  campso- 
ris  tunc  per  accidens  se  habet). 

854.  »  4.  Illicitum  est  cambium  fi~ 
ctum  seu  siccum,  quod  nihil  aliud  est 
quam  titulus  lucrandi;  ut  v.  gr.  Titius 
indigens  pecuniis  petit  a  campsore  sibi 
dari  100.  Campsor  autem  non  aliter 
dat,  nisi  Francofurti,  v.  gr.,  vel  alio 
loco  distante  solvendos,  petitque  ab  eo 
pretium  quod  solet  dari  pro  locis  si- 
milibus.  Titius  ergo  accipit,  et  tamen 
vere  non  cogitat  reddere  in  istis  locis, 
imo  forsan  nec  habet  istic  correspon- 
dentem,  Idque  constat  carapsori :  con- 
tractus  hic  est  cambium  fictum,  ac  re- 
vera  rautuura,  ideoque  palliata  usura. 
Excusabitur  taraen  campsor  si  lucrum 
illud  exigat  titulo  lucri  cessantis.  PIu- 
ra  vide  apud  Tolet.  »  Bon.  'o. 

Quaeritur  hic  an  sit  licitum  cam- 
bium  cum  recambio ,  vulgo  Cambio 
colla  ricorsa^i.  Casus  est:  Tu  acciijis 
Neapoli  ceutum  nummos  a  campsore 
solvendos  in  Sicilia,  sed  quia  non  ha- 
bes  ibi  nec  pecuniam  nec  procurato- 
rem  qui  pro  te  solvat,  rogas  campso- 

(8)  L.  5.  p.  2.  n.  1031.  (9)  l.  S.  c.  S2. 

(10)  D.  3.  q.  a.  p.  1.  (ii)  West  ciim  dunllci 

iklionc.  Honu  Au.  ir.  10.  u    'i)5. 


672  It-IB.  111.  TR\CT.  V.  DE 

rem  ut  tibi  concedat  procuratorem 
suum  in  Sicilia  resideutem,  ut  nomiue 
tuo  solvat  debitum  ipsi  campsori  cum 
lucro  cambii;  campsor  autem  scribit 
ad  suum  procuratorem,  ut  tanquam 
procurator  tuus  solvat  sibi  campsori 
cambium  cum  lucro,  et  tanquam  pro-  | 
curator  ipsius  debitum  recipiat:  at  quia 
tu  non  habes  pecuniam  in  Sicilia,  pro- 
curator  ille  rescribit  campsori,  ut  hic 
exigat  tuum  debitum  Neapoli  cam  alio 
lucro  recambii.  Tamb.  i  dicit  hunc  con- 
tractum  probabiliter  esse  licitum  ci- 
tatque  Nav.  Sa  Less.  et  Lugo.  Sed  me- 
rito  huiusmodi  contractum  reprobant 
p.  Goncina  2  Cabass.  3  et  Spor.  *  qui 
ait  saltem  practice  hoc  esse  cambium 
siccum  duplicatum:  atque  ego  censeo 
etiam  speculative,  cum  revera  in  eo 
casu  neque  tu  inteudis  pecuniam  ac- 
ceptam  restituere,  nisi  Neapoli  ubi  ac- 
cepisti ;  neque  contra  campsor  inten- 
dit  exigere  pecuniam  creditam,  nisi 
Neapoli  ubi  tradidit,  ut  ita  ex  sua  pe- 
cunia  lucrum  percipiat.  Nescio  quo- 
raodo  a  labe  usurae  manifestae  id  ex- 
cusari  possit. 

»  5.  Quod  attinet ad cambium Franco- 
furtense^  in  quo  mercatoresdantes  cam- 
bium  ad  proximas  nundinas,  quo  ma- 
gis  eae  distaut  eo  plusexigunt;  si  ideo 
praecise  plus  exigatur  quia  solutiodiu- 
tius  differtur,  usura  est ;  si  autem  ra- 
tione  alterius  tituli  iusti,  v.  gr.  lucri 
cessantis,  cum  pecunia  mercatorum  sit 
instrumentum  lucrandi,  quo  si  diutius 
carent,  carent  lucro,  et  quo  longius  est 
tempus,  eo  plures  cambium  petunt, 
ideoquecrescitvalorpecuniae,  tunc  lu- 
crumestiustum.  Laym.s  ex  Mol.  Less. 
etc.  (Hoc  cambium  puto  licitum,  dum- 
modo  campsor  verepatiaturinteresse. 
Sola  autem  dilatio  solutionis  non  erit 
certe  causa  iusta  augendi  pretium,  ut 
recte  notat  p.  Conc.  ^). 

855.  »  6.  Qui  cambiendo,  vel  aliter, 
pecuniam  adulterinam  accepit,  sive  ex 
ignorantia  aut  inadvertentia,  non  pot- 
est  illam  expendere:  quia  res  vitiosa 

(1)  L.  9.  ir.  3.  c.  8.  S-  5.     (2)  T.  7.  p.  S49.  n.2. 


VII.  PRAEC    DECAL. 

non  potest  tradi  alteri,  vitio  non  dc- 
tecto,  ut  supra  de  vendit.  Neque  ex  eo 
quod  ipse  deceptus  est  potest  decipere 
alios,  cum  actio  qua  deceptus  fuit  nul- 
lum  ad  hoc  ius  tribuat.Bonac. '  ex  Az. 
Sanch.  etc.  >^     . 

Sed  alii  distinguunt :  Si  moneta  nou 
sil  materialiter  falsa,  nempe  si  impres- 
sa  sit  signo  principis,  et  materia  sit 
bona ,  eiusdemque  ponderis ,  poteris 
eam  expendere,  cum  nullum  alteri  in- 
feras  damnum ;  ita  Spor.  8  et  Croix  ». 
Si  vero  moneta  adulterina  sit  etiam 
materialiter  falsa,  tunc  certe  non  pot- 
eris  illa  uti.  Dubitatur  autem,  an  si 
eam  expenderis  bona  fide,  tenearis  ad 
restitutionem.  Negant  Sylvest.  et  Ang. 
apudDian.i*^  qui  probabile  censet.  Sed 
verius  affirmant  P.  Nav.  apud  eumdem 
Dian.  et  Croix  "  Spor.  12  qui  ait  in  hoc 
omnes  consentire.  Ratio  quia  tunc  ad 
restitutionem  teneris  ex  vi  ipsius  con- 
tractus,  quo  obligaris  solvere  iustum 
pretium  pro  re  empta ;  cum  autem  pe- 
cuniam  stanneam  pro  argentea  tradis, 
minime  iustum  pretium  solvis. 

856.  Utrum  famulus  recipiens  pecu- 
niam  auream  a  domino  ut  satisfaciat 
creditoribus  domini ,  possit  lucrari , 
illam  cum  aenea  commutando.  Affir- 
matur,  quia  est  fructus  iudustriae,  nisi 
sit  contra  expressam  vel  tacitam  do- 
mini  voluntatem.  Salm.  i^  cum  Lugo 
Pal.  etc. 

DuBica  XI.  QuiJ  sit  localio  ct  conductio. 

837.  f^ide  diversos  casus  apud  Buscmb. 

858.  Qimndo  localor  potesl  conductorem  expel- 

lere  ante  lempus  cxplelum. 
839.  y4n  succcssor  locatoris  expellere possit  con- 

ductorem. 
8G0.  An  ob  sterililatem  debeatur  colono  remis- 

sio  pensionis. 
8GI.  An  liceat  pauperi  elocare  ius  mendicandi. 
862.  An  nuntius  proficiscens  ad  eumdem  locum, 

possit  accipere  a  duobui  duplicatam  mer- 

cedem. 
8G3.  An  conductor  obligatas  ad  meliorationes , 

illas  debeat  facere  expensis  suis. 
864.  An  debcatur  salariuin  famulo  aegrolanti. 

El  an  expensae  curationis. 

8-57.  «  Resp.  Est  contractus  quo  quis 
personam  velrem  aliquam  mobiiemvel 


(7)  D.  5.  q.  s.  p.  i. 


\^t.)  u.  ./,  1.1.  «.  \i.  «.  j. ".     v.-;  ^.  •.  i'.  "^»"  •■.-.      \-i  ^.  -.  >i.  -.  1-.  - 
(5)  L.  6.  c.  10.  n.  7.     (4)  Dc  7.  praec.  c.  6.u.  44.      (9)  L.  5.  ,>.  2.  n.  9G0.         (10)  P.  3.  tr.  6.  r.  5 
(^o)  Loc.  c  n.  9.  (6JT.7.  p,  SJi  "-  '  'HII/.  e.     (12)  Ib. 


(8)  De  7.  pra^c.  c.  S.  n.  50. 
(10)  P.  3.  tr.  6.  r.  5. 
(13)  Tr.  14.  c.  4.  p.  1,  n.  7. 


6iV.  ftl.  DL'B.  Sf. 

immobilem  alteri  ad  tempus  utendam 
vel  frueadamconceditjCerto  pretio  aut 
mercede  seu  pensione  constituta.  Uten- 
da  conceduntur,  v.  gr.  elocata  domus, 
equus,  servus  etc.  fruenda  concedun- 
tur,  elocatae  vaccae,  giprae,  fundus, 
pomarium  etc. 

Unde  consiJerata  huim  coniractus  natura, 
«t  iuris  dispositione,  resolvuntursequentes  casus: 

»  4 .  Si  res  locata  ante  traditionem 
pereat,  contractus  dissolvitur,  et  con- 
ductor  liberatur. 

»  2.  Si,  absque  culpa  conductoris, 
usus  vel  fructus  rei  cesset,  v.  gr.  quia 
domus  ruinam  minatur,  infestatur  spe- 
ctris,  vel  ob  periculum  pestis  (nisi  ta- 
men  quoad  hoc  consuetudo  sit  contra- 
ria),  aut  belli,  tutam  habitationem  non 
praestat,  liberatur  conductor  a  solven- 
da  pensione  pro  tempore,  quo  non  pot-  j 
est  inhabitare,  vel  alia  re  conductauti 
vel  frui;  ut  vide  apud  Laym.  *  Less.  2, 

»  3.  Servo  aut  laboratori  conducto 
non  debetur  stipendium  temporis  no- 
tabilis  quo  aeger  decubuit;  nec  aegro, 
nisi  expensae  modicae:  nisi  tamen  ali- 
ter  sit  conventum  aut  consuetudo  fe- 
rat.  Vide  Sa  3  {Vide  n.  864.). 

»  4.  Propter  modicum  damnum  vel 
infortunium  nihil  remittitur  colono  de 
peusione:  secus  si  magna  sit  clades. 
Quod  si  tamen  antecedentium  vel  se- 
quentium  annorum  fertilitate  damnum 
compensetur,  non  remittitur.  Laym.  ^ 
Less.  5  {Vide  n.  860.). 

»  5.  Si  pluribus  annis  ob  coeli  cle- 
mentiam  (secus  si  ob  industriam  colen- 
lis)  uberiores  fructus  ex  fundo  elocato 
proveniant,  potest  colono  pensio  ause- 
ri.  Laym.  6. 

»  6.  Expensas  facere  in  rem  condu- 
ctam,  quae  duraturae  sunt,  v.  gr.  con- 
servare  sarta  tecta,  tributa  et  onerapu- 
blica  praestare,  ad  locatorem  seu  do- 
minum  spectat;  nisi  aliter  conventum 
sit,  aut  consuetudo  ferat.  Laym. '. 

»  7.  Si  conductor  in  rem  conductam 
necessarias  sive  utiles  expensas  fecerit, 
potesteas  depensione  detrahere  vel  re- 

(l)  L.  3.  t.  4.  c.  25.  (2)  li.  2.  c.  24.  d   2. 

(5)  V.  Couductio.    f4)  N.  7.     (o)  L.  2.  c.  24.  d.  4. 
;»i)  N.  a      (7)  L.  c.  a.  4.      («)  I..  c.      (»)  U.  4»S. 

iao&.  1. 


DE  CONTRACTIBUS  673 

petere  a  locatore,  etdum  nou  solvuntur 
retinererem  conductamLaym.s  Mol.". 

»  8.  Etsi  incendium  plerumque  ac- 
cidatculpa  inhabitantium,  et  sic  in  du- 
bio  contra  illos  praesumptio  sit,  quia 
tamen  saepe  id  fit  culpa  famulorum, 
quam  paterfamilias  praestare  non  co- 
gitur,  hinc  conduotor  absolvendus  est; 
nisi  locator  ostendat  culpam.  V.  Lay.i*' 
Diana  *'  qui  ex  Haun.  et  Ber.  docet  si 
constet  accidisse  culpa  certi  et  deter- 
minati  alicuius  de  familia,  isque  circa 
officium  suum  deliquerit,  v.  gr.  stabu- 
larii,  qui  lumen  male  custodierit  in 
stabulo,  teneri  patremfamilias  (nisi  fa~ 
mulus  iste  pro  fideli  ac  diligenti  fue- 
rit  habitus)  de  damno:  seeus,  si  culpa 
alterius;  vel  si  non  constet  utrum  ca- 
su  an  culpa  cuiusquam  acciderit. 

»  9.  Si  conductor  domus,  v.  gr.  ante 
tempus  velit  emigrare,  id  quidem  ii- 
cet,  potestque  alteri  locare:  caeteroqui 
autem  de  pensione  nihil  ei  remittitur. 

858.  »10.  Locator  non  potest  ante 
tempus  praefinitum  conduetorem  invi- 
tum  privare  re  conducta,  nisi  his  casi- 
bus:  1 .  Si  pensionem  non  solvat;  expe- 
ctare  tamen  debet  biennium,  si  ultra 
bienuium  res  sit  conducta.  2.  Si  casus 
improvisus  accidat,  ob  quem  domus  v. 
gr.ipsidominosit  necessaria.S.Si  rem 
locatam  reficere  necesse  sit,  nec  possit 
fieri  altero  inhabitante.  4.  Si  conductor 
in  re  conducta  male  versetur,  v.  gr. 
destruat  vel  abutatur,  ut  alendo  ibi 
meretrices.  Laym.  12, 

.  41.»  Successor  universalis,  sive  hae- 
res  non  potest  ante  completum  tem- 
pus  conductorem  expellere:  partialis 
autem  successor,  ut  emptor,  donata- 
rius,  legatarius  etc.  non  tenetur  stare 
contractui  locationis,  uti  neque  con- 
ductor;  uisi  tamen  aliter  pactum  sit, 
V.  gr.  ne  res  locata  durante  tempore 
iocationisalienetur.V.  Les.*3  etLay.**.» 

859.  Gommune  est,  et  certum  cum 
Bus.  ut  supra,  quod  successor  univer- 
salis  uon  potest  expeliere  conductorem, 
ut  commuuiter  dicuntLugoi^  etSpor.*» 

(10)  Sup.  n.  6.  (11)  P.  9.  «.  7.  r.  31.  (12)  N.  «. 
(13)  h.  2.  c.  24.  (14)  L.  3.  i.  4.  c.  22. 

(18)  D.  29.  u.  16.      (IS)  U.:  7.  pfaec.  c.  7.  o.  52 

43 


674  UB.  III.  TRACT.  V.  D 

cum  aliis  *.  Certum  est  etiam  et  com- 
mune,  quod  possit  eum  expellere  suc- 
cessor  particularis,  uti  emptor,  legata- 
rius  etc.  2.  Conductor  autem  habet  eo 
casu  actionem  pro  interesse  contra  lo- 
catorem  vel  eius  haeredem  '.  Exci- 
piunt  tamen  Spor.  *  et  Croix  5  si  ager 
iam  esset  a  colono  elaboratus  vel  se- 
minatus;  quia  (ut  dicunt)  non  patitur 
aequitas  utcolonusiacturam  illam  pa- 
tiatur.  Sed  dico  hanc  exceptionem  es- 
se  contra  expressam  iuris  sanctio- 
nem,  cum  ex  citatis  textibus  successor 
particularis  habeat  ius  certum  expel- 
lendi  colonum:  e  converso  non  video, 
quomodo  laedatur  aequitas,  cum  colo- 
nus  iam  habeat  actionem  contra  loca- 
torem,  vel  eius  haeredem,  repetendi 
damnum ;  expresse  enim  in  iure  civT  <» 
ubi  sermo  fit  de  legatario  expellente 
colonum  fundi  legati  dicitur :  Et  hoc  de- 
trimentum  ( id  est  ab  expulsione  pro- 
veniens)  ad  haeredem  pertinet.  Notan- 
dum  autem  hic,  quod  minor  tenetur 
stare  locationi  sui  curatoris:  beneficia- 
rius,  sui  praedecessoris:  et  uxor  stare 
locationi  sui  mariti.  Vide  Croix  ', 

860.  Quaer.  4 .  an  ob  iacturaiE  !5au- 
6a  sterilitatis  possit  colonus  petere  re- 
missionem  pensionis.  De  iure  natarae 
iactura  sterilitatis  per  se  spectat  ad 
conductorem:  ob  aequitatem  tamen  iu- 
ris  iutroductum  est,  si  ingens  sit  da- 
mnum,  ut  aliquid  remittatur;  nisi  ste- 
rilitas  compensetur  cum  ubertate  alio- 
rum  annorum,  ut  ex  iure  civili  8,  ubi 
Gregorius  ix.  in  quadam  sua  Extravag. 
sic  sancivit  ^:  Propter  sterilitatem  affi- 
ciendo  magno  incommodo  conductores, 
vitio  rei,  sine  culpa  coloni,  seu  casu  for- 
tuito  contingentem^  colonis  ecclesiae  pro 
rata  pensionis  remissio  est  facienda :  ni- 
si  cum  ubertate  praecedentis  vel  sub- 
sequentis  valeat  sterilitas  compensari. 
Hiuc,  si  nuUi  fructus  percipiantur,  nul- 
la  debetur  pensio,  ut  docet  Lugo  'o.  Si 
autem  aliqui  fructus  percipiantur,aiunt 
Less.^i  et  idem  Lugoi^  cum  Cov.  Bar- 

(1)  Ex  l.Viam  10.  c.  lie  ioc.     (2)Exl.Emptoiem, 
c.  uod.  tit.     (5;  £x  I.  Si  meroes  2o.  ^.  Qui  1'uadum 
23.  ir.  de  locat.     (4)  N. 34.      (S)  L.  3. i).2.  n.  1047. 
(G)  Cil.  J.  Qui  fuudum.       (7)  L.  5.  p.  2.  n,  1047.   | 
'.U I  ^  U.  c.  ti«  luc  •^«x  c. Pcopter  tteriUtatei»,  <ta  loc.  ! 


•J.  VII.  paAEC.  DECAL. 

tolo  et  aliis,  tunc  tantum  remissionera 
esse  faciendam,  quando,  deductis  se- 
mine  et  expensis,  non  supersit  quod 
sufficiatsaltem  ad  solvendamdimidiara 
pensionem.Verumtamen  putat  Croix" 
cum  Laym.  et  aliis,  in  hoc  servandam 
esse  consuetudinem  locorum. 

861 .  Quaer.  2.  an  liceat  pauperi  elo- 
care  ius  mendicandi.  Affirmant  San- 
chez  1*  cum  Heuriq.  et  Spor.  is.  Quja 
ex  una  parte  contractus  est  iustus,  cum 
utrinque  aequalis  sit  sors  lucrandi  et 
perdendi:  et  ex  alia  hoc  idem  esset,  ac 
si  pauper  mediate  per  alium  eleemosy- 
nam  peteret,  Sed  merito  negantLugoi^ 
cum  Rodr.  et  Cord.  Conc.  ac  Croixi^. 
Ratio  quia  tametsi  hic  contractus  sit 
iustus  inter  locatorem  et  conductorera, 
est  tamen  iniustus  respectu  ad  fideles 
eleemosynas  dantes,  qui  pauperi  tan- 
tum  volunt  dare,  non  conductori,  qui 
nonest  pauper,  ut  supponitur.  Nec  va- 
let  dicere  quod  fideles  mediate  dent 
pauperi;  nam  bene  respondet  Croix, 
quod  vi  iuris  empti  ad  petendum,  con- 
ductor  non  iam  petit  nomine  paupe- 
ris,  sed  nomine  suo :  et  ideo  nec  me- 
diate  nec  immediate  eleemosynae  illae 
pauperi  dantur.  Secus  autem  dicendum 
censerem,  si  pauper  non  posset  petere 
per  seipsum:  quia  hoc  casu,  licet  elee- 
mosynae  illae  hic  et  nunc  non  perve- 
niant  ad  dominium  pauperis,  prosunt 
tamen  ut  earum  subventio  sic  manu- 
teneatur;  alias  non  inveniretur  qui  pro 
paupere  illo  loca  circumiret,et  sic  pau- 
per  destitutus  maneret. 

862.  Quaer.  3.  an  nuntius  profici- 
scens  ad  eumdem  locum  licite  possit 
accipere  a  duobus  duplicatam  merce- 
dem.  De  aurigis  ait  p.  Conc.  ^^  nullam 
esse  difficultatem  quod  possint,  quia 
talis  est  consuetudo.  De  nuntio  vero 
opinatur  aequum  esse  ut  dimidiam 
tantum  mercedem  exigat  a  secundo 
conductore.  Et  hoc  videtur  satis  pro- 
babile,  cum  eo  casu  opera  illius  pro 

(9)  Lib.  3.  decretal.  lit.  18.  c.  3.  '  **    (10)  D.  2!). 
D.  40.  ex  1.  Si  itierces,  ^.  \is  maior.  ff.  de  locat. 
(11)  h.  2.  c.  24.  D.  17.       (12)  N.  45.       (13)  L.  3 
p.  2.  n.  1049.  (14)  Consil.  1.  1.  c.  7.  dul).  2. 

(IS)  De  7.  pi-aec.  n.  25.  (16)  D.  29.  n.  9- 

a?)  h.  3.  p.  2.  n.  1044.         im  T.  7.  p.  652. 


CAP.  III.  DUB.  XI 

iUnere  quod  non  suscipit  gratia  illius 
secundi  conductoris  non  videtur  valere, 
quanti  valeret,  si  pro  eo  solo  iter  su- 
sciperet.  Caeterum  satis  etiam  proba- 
bile  est  quod  possit  totam  mercedem 
exigere,  ut  tenet  Less.  •  cum  commu- 
ni  sententia,  ut  asserit  idem  Concina, 
et  probabilem  putat  Croix  2  cum  Lay. 
et  Pal.  Ratio  quia  per  accidens  se  ha- 
bet  ut  opera  sua  sit  utilis  duobus;  de 
se  autem  ab  unoquoque  mercedem  iu- 
stam  exigit,  cum  unicuique  se  obliget 
ex  iustitia  ad  iter  illud  peragendum  ; 
quod  si  non  peragit,  peccat  quidem  in- 
iustitia  contra  ius  utriusque.  Vide  di- 
cta  de  Cambio  n.  853.  in  fine. 

863.  Quaer.  4.  an  conductor  obliga- 
tus  ad  meliorationes,  illas  debeat  fa- 
cere  expensis  suis.  Negant  Mol.  et  Ve- 
lasq.  apud  Lug.  3.  Sed  verius  affirmat 
ipse  Lugo^  cum  Lop.  et  Croix  ^  quia  cum 
quis  se  obligat  ad  aliquid  faciendum, 
per  se  censetur  obligatus  ad  id  facien- 
dum  suis  expensis:  sicut  si  quis  se  ob- 
liget  ad  solvendam  pensionem  in  do- 
mo  locatoris,  tenetur  quidem  ad  sum- 
plus,  ut  illuc  pensio  transmittatur.  In- 
tellige,  dummodo  in  contractu  locatio- 
nisdelrahatur  aliquid  de  ordinaria  pen- 
sione,  cum  hoc  onus  meliorationum  a- 
lienum  sit  a  natura  conductionis.  Cae- 
terum  expensae  modicae  et  ordinariae 
in  re  conducta  faciendae,  regulariter 
spectant  ad  conductorem;  extraordina- 
riae  vero  ad  locatorem,  ut  Gioix  6  cum 
Spor.  et  Tamb. 

864.  Quaer.  5.  an  debeatur  pensio  fa- 
mulo  conducto  ad  servitium  annuum, 
si  aegrotetper  aliquos  menses,  puta  per 
triraestre.  Affirmant  s.  Ant.  Graff.  etc. 
apud  Croix  '.  Sed  verius  negat  com- 
munis  senlentia  quam  tenentLugo  8  et 
Croix  9  cum  Mol.  Laym.  et  aliis.  Quia 
de  iustitia  non  debetur  salarium  pro 
obsequio  non  praestito.  Putat  autemA- 
zorius  apud  Lugo  ^^  teneri  saltem  do- 
minum  ad  praestandum  famulo  alimen- 
la  et  expensas  necessarias  pro  curatio- 

(1)  L.  2.  c.  24.  n.  28.  (2)  L.  5.  p.  2. 

(.'5)  D.  29.  a.  69.     (4)  Ib.     (S)  L.  3.  p.  2.  ii.  I0S5. 
'6)  Loc.  c.  n.  10S2.  (7)  L  3.  p.  2.  n.  lOSO. 

(8)  D  29.  n.  38.  (9)  Loa.  cit.  in  fiee. 

(iO)  N.  CO.  lil)  IbW.  C42)  Q.  3.  r.  2.       | 


DE  CONTttACTlBOS  675 

ne.  Melius  tamen  dicunt  "  Reb.  el  alii 
cum  Diana  non  teneri  nisi  ad  sumptus 
leves  pro  brevi  infirmitate:  quinimmo 
uon  immerito  aitLugo,  neque  ad  id  ob- 
ligandum  esse  dominum,  nisi  forte  a- 
liquando  ex  caritate,  casu  scilicet  quo 
infirmus  esset  in  gravi  necessitate.  Be- 
ne  tamen  excipit  Ronc.  12,  nisi  alicubi 
esset  consuetudo  ut  doraini  teneantur 
ad  totum  stipendium ,  si  famulus ,  ad 
annum  conductus,  per  aliquot  dies  ae- 
grotet. 

DcBicn  XII.  De  coDtractu  empbyleusii, 
feudi  et  libelli. 

865.  Quid  de  emphyteusi. 

866.  An  debeatur  pensio  in  gravi  iactura  frw 
ctuum. 

867.  Quid  de  feudo. 

868.  Quid  de  contractu  lihcllatico.   . 

865.  «  Resp.  1 .  Emphyleusis  est  con- 
tractus  similis  locationi,  in  quo  res  im- 
mobilis,  quae  cultura  possit  effici  me- 
lior,  conceditur  alteri,  vel  in  perpe- 
tuura,  vel  non  brevius  saltem  quam  ad 
decennium;  ita  ut  dominium  eius  di- 
rectum  et  possessio  civilis  maneat  a- 
pud  dominum,  qui  tradit  in  emphyteu- 
sim;  dominium  autem  utile  transfera- 
tur  in  eraphyteutam,  cum  hoc  onere, 
ut  quotannis  certum  canonem,  ut  vo- 
cant,  seu  pensioneni  domino  solvat, 
quam  si  totam  solvere  negligat  26.  an- 
nis  continuis  in  emphyteusi  ecclesia- 
stica  (cum  scilicet  res  est  ecclesiae  vel 
pii  loci)  vel  in  saeculari  36.  annis,  in- 
cidit  ipso  iure  in  poenam  comralssi,  vit 
domiuus  eum  expellere  possit  i^  (Etiam 
auctoritate  propria,utmuIti  cumPal.i'*; 
sed  Less.  dicit  praecedere  deljere  mo- 
nitionem.VideCroix  ^^)  etsi  de  solutio- 
ne  interpellatus  non  fuerit:  licet  enim 
Bart.  et  alii  quidam  apud  Diana  ^c  di- 
cant,  si  per  30.  vel  40.  annos  non  sol- 
verit,  eum  praescribere  immunitateni 
in  futurum,  id  tamen  Wesemb.  et  alii 
5.  neganti^.Porro,  quid  iuris  sit  in  hoc 
contractu,  pendet  ex  consuetudine  lo- 
corum,  quae  varia  est,  et  ex  ipsa  con- 
ventione  contrahentium,  quae  scripLo 

(15)  Qui  canon  si  non  solvatur  per  tres  aunos  tlii- 
niiiius  polest  sibi  viudir.aro  fiindum.  si  hac  eril  so- 
culariuni,  per  duossi  eslecclcsiao.H.  A.tr.  10.  n.21 1. 
(14)  P.  10.  n.  l.  el  6.      (lo)  L.  3.  p.  2.  n.  10G2. 

(16)  P.  8.  l.  7.  r.  3fi.  (17)  Vid.;  loc.  »:. 


676 


LlB.  m.  TRACT.  V.  J)li  VU.  PRAEC.  DfiCAL. 


instrumento  coneipi  debet,  ut  valeat. 
Vide  Laym.  i  Less.  2.  » 

866.  Utrum  emphyteuta  debeatpen- 
sionem,  quando  patitur  gravem  iactu- 
ram  fructuum.  Dicit  Pal.  3  de  iuris  ri- 
gore  et  consuetudine,  integram  pensio- 
nem  esse  solvendam  ex  iure  civ.  ■*  ubi 
sancitur,  quod,  praedio  manente  in  par- 
te,  solvenda  est  pensio.  Attamen  Les. ' 
ac  Lugo^  recte  sentiunt  hanc  legera  es- 
se  intelligendam ,  quando  pensio  est 
modica  respectu  fructuum ,  et  magis 
datur  in  recognitionem  dominii  dire- 
cti,  quam  ad  fructus  compensandos. 
Secus  vero,  si  sit  magna  et  fere  aequa- 
lis  fructibus,  nam  tunc  ex  aequitate 
deberet  minui  vel  fundo  pereunte  ex 
parte  vel  magna  sterilitate  adveniente. 
Dtrum  autem  emphyteuta  gaudeat  pri- 
vilegiis  quae  dominus  directus  in  re 
habebat.  Affirmant  Bart.  lason,  Tiraq. 
etc.  apud  Croix  '.  Sed  negant  probabi- 
liter  Less.  Laym.  PaL  etc.  8.  Ratio  quia 
cum  transfertur  in  emphyteutam  utile 
dominium  rei,  res  non  fit  sua;  unde,  si 
nimirum  ipse  sit  laicus,  nou  potest 
gaudere  privilegiis  ecclesiae,  ad  quam 
spectet  dominium  directum. 

867.  0  Resp.  2.  Feudum  est  contra- 
ctus  similis  emphyteusi,  quo  res  im- 
mobilis  alicui  conceditur,  cum  transla- 
tione  dominii  utilis,  proprietate  retenta, 
sub  onere  non  quidem  aliquid  solven- 
di,  sed  exhibendi  fidelitatem  et  obse- 
quium  personale  directo  domiuo.  Quod 
si  tamen  non  faciat  vassalhis  (sic  enim 
dicitur  feudi  acceptor),perdit  feudum. 
Interdum  etiam  in  feudo  aliquid  per- 
solvi  debet  in  recognitionem  dominii 
directi,  sed  tunc  ex  ea  parte  deficit  a 
puro  feudo,  et  declinat  ad  emphyteu- 
sim:  porro,  quid  iuris  sit  circa  feuda, 
pendet  item  a  locorum  consuetudine, 
quae  iuris  communis  sunt  ^. 

868.  a  Resp.  3.  Contractus  libellati- 
cus,  sive  datio  ad  libellum  dicitur,  cum 
emphyteuta  vel  feudatarius  rem  illam 
quam  in  feudum  vel  emphyteusim  ac- 
cipit,  simili  contractvi  tradit  tertio  (ad 

(1)  L.  3.  t.  4.  c.  23.  (2)  t.  2.  c.  24.  d.  9. 

(5)  Tr.  33.  d.  9.  p.  7.  n.  5. 
(4)  L.  1.  e.  de  iur«  empbyt. 
(^j)  L'b.  2.  c.  24.  n.  49.  es  ^ 


quod  tamen,  si  in  decennium  fiat,  re- 
quiritur  domjni  consensus):  ita  ut  sit 
quasi  subfeudum  et  subemphyteusis. 
Ita  Less.  *o.  » 

DuBiuu  Xni.  Quid  sit  sponsio  et  ludus. 

869.  Quid  sit  sponsio,  et  an  sit  licita 

870.  An  liceat  spondere  circa  peccatum  com- 
millendum. 

87^.  Quid  luduSy  et  quando  licitm, 

872.  An  sit  restituendum  lucratum  a  filiofam. 

aut  religioso. 
875.  Quid ,  si  religiosus  ludat  illicite  per  lieen- 

tiam  generalem. 

874.  An  religiosus  possit  plus  lucrari,  quam 
perdere. 

875.  An  si  exponat  maiorem  summam,  quam 
possit,  tenealur  restituere  lucratum. 

876.  Quantum  filiusfamiliaspossit  exponere  ludo. 

877.  Quando  ludens  cum  deceptione  teneatur  rc 
stituere. 

878.  An  valeat  sponsio,  si  unus  spondeat  maio- 
rem  summam  quam  alter. 

879.  An  si  unus  rem  certo  sciat,  et  manifesteL 

880.  An  cogens  alterum  ad  ludendum  possit 
retinere  lucraium.  j 

881.  An  teneatur  restituere  praesciens  se  vi-  ' 
cturum  ob  suam  peritiam. 

882.  An  qui  utitur  astutiis  licitis.  Quid,  si  u- 
tatur  illicitiSf  et  quantum  debeat  tunc  resti- 
tuere.  An  liceat  ludere  precibtis  sacris. 

883.  Agitur  de  ludo  vetito. 

884.  Quae  sint  leges  hunc  ludum  prohibentes. 

885.  An  et  quomodo  peccent  i.  laici  hoc  lu^u 
ludentes. 

886.  An  peccet  graviter  ludens  ob  lucrum, 

887.  Anvictorludo  velitopossil  retinere  lucratum. 

888.  Quid,  si  impediat  iudicem,  ne  ipsum  con- 
demnet.  Et  an  tenealur  fateri  veritatem  iu- 
dici  interroganti. 

889.  An  possit  retinere  lucratum,  si  Itisit  ani- 
mo  repetendi. 

890.  An  victtis  teneatur  solvere. 

891.  Quidy  si  uterque  renuntiaverit  legi. 

892.  El  an  victus  poterit  petere  relaxationem 
iuramenti. 

893.  An  victus  possit  sibi  compensare  solutum. 

894.  An  possit  transigere,  si  ficte  minitelur  re- 
petere  in  iudicio. 

895.  2.  Quoad  clericog,  quinam  clerici  eom- 
prehendantur. 

896.  An  certe  peecent  graviter  clerici  ludentes 
frequenter  et  in  magna  quantitate. 

897.  Quid  si  solum  frequenter. 

898.  Quid,  si  solum  in  magna  quantitate. 

899.  Quando  non  peccent  graviter ,  nec  leviter. 

900.  An  haec  procedani  in  omni  ludo  chartarum. 

901.  3.  Quaad  religiosos;  ara,  et  quomodo  pee- 
cent  religiosi  hoc  lusu  ludentes, 

902.  4.  Quoad  Episcopos,  quomodo  ipsi  peeeent. 

903.  An  peccent  graviter  cleriei  et  religiosi  his 
lusibus  assistentes. 

869.  a  Resp.  Sponsio  est  contractus 

in  quo  duo  de  veritate  aat  eventu  ali- 

(6)  D.  29.  D.  88.  (7)  L.  3.  p.  2.  n.  1064. 

(8)  Ibid.  (9)  Loc.  c.  (10)  D.  1.  a.  6.  — 

Fatet,  contractum  iibeliaticum,  feudum  et  emplij- 
teusim  ooa  oovi,  sod  aQt(i]ui  iiiris  oss». 


GAP.  III.  DUB.  XIII 

Guius  rei  certantes,  sibi  invicem  ali- 
(jtiid  spondent,  ut  id  eius  sit  qui  veri- 
tatem  asseeutus  fuerit;  v.  gr.  certo  te- 
cum  1 0.  imperialibus  hanc  vel  istam 
civitatem  obsessam,  captam  etc.  Ut  li- 
cite  fiat,  requiritur  1.  ut  fiat  super  re 
dubia.  2.  Ut  sit  aequalitas  in  re  quae 
spondetur,  cum  aequali  incertitudine. 
( Aequalitas  tunc  adest,  quando  res  est 
proportionata  probabilitati  alteriuspar- 
tis.  Lugo  <).  3.  Dubius  eventus  in  utro- 
que.  4.  Ut  uterque  eodem  sensu  acci- 
piat  id  de  quo  certatur.  Molina  Lessius 
Lugo  2. » 

Sed  quaeritur  an  sint  licitae  hae 
sponsiones ,  vulgo  dictae  Scommesse. 
Negant  s.  Ant.'  Sylv.  <  et  Conc.  *  cum 
Gabr.  etc.  Ratio  quia  leges  civiles  has 
sponsiones  reprobant,  nisi  forte  fiant 
causa  exercendae  virtutis,  puta  in  pa- 
laestra  luctando,  etc.  Affirmant  vero 
communiter  Azor.  6  Sanchez  '  Lugo  » 
Cont.  Tour.  9  Ronc.  <<>  Wigandt "  Sal- 
mant.  12  cum  aliis  pluribus.  Ratio  quia 
hic  est  contractus  fortunae,  quo  uter- 
que  spondens  exponitur  pari  periculo 
iacturae  et  lucri.  Neque  verum  est  le- 
ges  prohibere  sponsiones,  nisi  fiant  cir- 
ca  corporis  certamina,  aut  causa  odii, 
libidinis  et  similis:  aliae  vero  sponsio- 
nesindifierentes  potius  approbantur<3. 
Hanc  sententiam  per  se  veram  puto, 
quia  sponsio  per  se  est  res  indiflerens. 
Tamen  in  individuo  (cum  ex  mea  sen- 
tentia  non  detur  actio  indifferens)  re- 
gulariter  censeo  huiusmodi  sponsiones 
non  excusari  a  peccato  veniali,  quia  in 
eis  deest  motivum  cohonestans  licitae 
recreationis,  sicut  adest  in  ludo  hone- 
sto.  Et  sic  videtur  intelligere  s.  Ant.  i^ 
vocans  tale  lucrum  turpe,  utpote  nul- 
li  deserviens  utilitati,  sed  vanitati  et 
prodigalitati. 

Nemo  autem  dubitat  reprobandases- 
se  sponsiones  circa  ingluviem  aut  po- 
tum-,  vide  Lugo  is.  Sic  per  buUam  Pii  v. 
In  eligendis,  etc.  prohibentur  sponsio- 

(1)  D.  31.  n.  77,  (2)  D.  3«.  gect.  6.  (3)  P.  2. 
1. 1.  c.  23.  S-  9.  (4)  V.  Negotium,  q.  4.  in  fin. 

(S)T.  7.p.608.  n.  21.  (6)P.  3. 1.  11.  c.  19.  dub.  1. 
(7)  Cons  1. 1.  c.  8.  Jub.  32.  n.  2.  (3)  D.  31.  n.  73. 
(9)  De  contr.  p.  2.  c.  10.  (10)  De  conlr.  c.  3.  q.  1. 
(II)  Tr.  8.  exam.  4.  q.  20.  r.  2.       (12)  De  contr. 


OJB  «OMT&ACTIAGS  677 

nes  circa  dubiam  electionem  pontificis 
sive  super  eius  vitam  et  mortem,  ut 
refert  Azor.'^.  Item  testatur  Roncag.*' 
Gregor.xiv.per  ah'am  bullam  quaein- 
cipit  CogitnoSy  ampliasse  praefatam  bul- 
lamPii  etiam  ad  electiones  cardina- 
lium,  et  adhuc  extra  urbem  sub  ex- 
communicatione  latae  senteutiae  papae 
reservata  respectu  ad  electionem  pon- 
tificis;  et  respectu  aliarum  sponsionum, 
ipsae  annuUantur  in  utroque  foro,  ad- 
eo  ut  quisque  teneatur  ad  restitutio- 
nem  ante  omnem  sententiam.  Sic  et- 
iam,  ut  testatur  Sanch.  <8  prohibentur 
sponsiones  scholasticorum  salmantico- 
rum  circa  electiones  ad  cathedras. 

870.  Dubitatur  1 .  an  sit  licita  spon- 
sio  circa  peccatumcommittendum.Be- 
ne  distinguitLugo'9.  Si  spousio  est  de 
peccato  patrando  ab  alio  tertio,  illicita 
est,  si  spondens  optet  peccatum,  vel 
opem  ferat  ad  peccatum  committen- 
dum.  Ita  Lugo20  et  Sanch.21.  Advertunt 
tamen  iidem  Lugo,  et  Sanch.  cum  Al- 
coz.  quod  eo  casu  optans  peccatum  pec- 
caret  quidem,  sed  non  tenetur  ad  re- 
stitulionem,  quia  laederet  quidem  vir- 
tutem  quam  laedi  optat,  sed  non  lae- 
deret  iustitiam.  Si  vero  sponsio  est  da 
peccato  patrando  ab  uno  ipsorum  spon- 
dentium,  licita  erit,  si  tu  v.  gr.  spon- 
deres  alterum  commissurum  fore  pec- 
catum,  quia  tunc  sponsio  eum  avertit 
a  peccato:  secus,  si  sponderes  te  com- 
missurum  peccatum,  aut  alterum  non 
commissurum;  quia  tunc  sponsio  ad 
peccandum  induceret. 

Sed  dubit.  2.  an  hoc  casu  quod  sic 
illicite  sponderes,  lenearis  ad  restitu- 
tionem.  Recte  negant  Lugo  22  Sanch.  23 
Azor.24  etRoncag.  25.  Ratio  quia,  licet 
spondendo  pecces,  non  tamen  laedis  iu- 
stitiam,  cum  tu  non  accipias  tunc  pre- 
tium  pro  peccato  commisso,  sed  pro  e- 
ventu  iam  successo  iuxta  pactum  spon- 
sionis.  Et  in  hoc  consentit  etiam  s.  An- 
ton.  26  dicens:  Nm  tamen  restituere  0- 

c.  4.  punct.  3.  n.  64.  (13)  L.  Si  quis,  iT.  dc  verb. 
obl.  bi  1.  Si  pater  c.  de  InofT.  test.  (14)  Loc.  c. 
(IS)  Loc.  c.  (16)  li.  c,  c.  20.  dub.  4.  (17)  L.  c. 
q.  2.  r.  2.  (18)  L.  c.  n.  4.  (19)  D.  51.  n,  73. 
(20)  Loc.  c.  (21)  N.  6.  (22)  N.  75.  (23)  N.  8- 
(24)D.c.i9.  dub.6.    (2»)C.3.q.2.r.l.    (2&)L.e. 


678  I''B-   "J-  TRACT.  T 

p(rrtet  de  necessUate;  sed  pauperibus  e~ 
rogandum,  et  hoc  magis  ex  consilio, 
quam  ex  praeeepto. 

871 .  «  Ludus  vero  est  contractus  quo 
ludentes  inter  se  paciscuntur  ut  victo- 
ri  cedat  quod  uterque  deposuit.  Hicon- 
tractus  iure  naturae  liciti  sunt,  modo 
debitae  conditiones  adsint,  et  aliunde 
non  interveniat  scandalum,  aut  iusta 
prohibitio  ant  iniquitas  se  misceat,  nec 
peccati  sit  occasio:  quia,  sicut  quivis 
suaerei  dominus  potest  alteri  eam  do- 
nare  absolute,  sic  etiam  sub  aliqua  con- 
ditione,  sive  ea  fortuitasit,  siveexin- 
dustria  pendeat.  Less.  *  Bon.  2. 

»  4 .  Qui  rei  dominus  non  est,  aut  a- 
lienare  eam  non  potest,  non  potestet- 
iam  de  ea  ludere  aut  disponere.  Et  sic 
deberet  restituere,  qui  lucratus  esset 
a  religioso  et  filiofamilias  non  potente 
alienare.  Laym.'.  » 

872.  Quod  lucratur  quis  ludo  a  filio- 
familias  debet  ei  restituere,  nisi  sit  de 
bonis  castrensibus  etc,  vel  nisi  ludus 
sit  moderatus  iuxta  decentiam;  vel  ad- 
sit  tacita  licentia  parentum.  Salm.  *  i- 
dem  dicendum  de  uxore  et  religioso, 
ut  Lugo  MoL  Azor.  cum  Salm.  ^.  Hoc 
lamen  non  intelligitur  de  ludis  illicitis 
vetitis  a  iure,  a  regula,  vel  a  praelato  «, 
uti  sunt  ludi  alearum  et  taxillorum, 
et  consequenter  omnis  ludus  fortuitus, 
nisi  fiat  in  parva  quantitate,  et  in  illis 
reb'gionibus  ubi  usu  permittitur  ad  re- 
creationem,  ut  S>alm. '  cum  Dic.  Peyr. 
etc.  At  in  religionibus  reformatis  talis 
hidus  essetpeccatum  grave  propter  spe- 
cialem  regulae  probibitionem,  ut  com- 
muniter  dicunt  Salm.»  cumLugo  Dian. 
Dic.  etc.  Et  tuuc  lucratum  omnino  re- 
stituendum  ipsi  religioso  vel  monaste- 
rio.  Vide  fusius  infradicenda  super  hoc 
puncto  num.  904.  ubi  etiam  agetur  de 
quantitate  quam  alii  religiosi  possunt 
ludo  exponere. 

873.  Hinc  quaeritur  1 .  si  religiosus, 
obtenta  licentia  generali  a  praelato  ex- 
pendendi  aliquam  summam,  expendat 

(1)  C.  26.  d.  1.  ^2)  D.  2.  q.  5.  (5)  L.  3.  t.  4. 
c.  21.  n.  5.  (4)  De  coDtr.  c.  4.  puuct.  3.  n.  S4. 
(o)  De  restit.  c.  6.  punct.  8.  n.  Mi.  (6)  Omnes 

liidi  sortis  (  qui  dicuntur  lusus  alearum  )  ut  sunt 
lusus  taxilloium,  fjui  vulgo  dicuulur  bassetla,  pri- 


l<Ii  VII.  PBAEC.  DBGAL. 

in  usibus  illicitis,  puta  in  ludis  vetitis, 
aut  cum  meretricibus,etc.  utrum  tunc 
peccet  contra  votum  paupertatis ,  et 
tam  ipse  quam  accipiens  teueantur  ad 
restituendum  monasterio. 

Prima  sententia  cum  Salmant.  5  cum 
Nav.  Sanch.  Less.  Sylv.  etc.  affirmat. 
Ratio  quia  talis  licentia  a  superiore  nec 
praesumitur  data,  uec  dari  poterat, 
cum  ipse  non  sit  dominus,  sed  simplex 
administrator  bonorum  monasterii. 

Secunda  sententia  tamen  quam  te- 
nent  plures  auctores  graves,  ut  Suarez 
Lugo  Hurt.  Med.  SaL  Lop.  Pelliz.  Reb. 
etc.  ap.  Salm.iOquibus  Groixi*adhaere- 
re  videtur,  censet  nec  religiosum  tunc 
peccare  coutra  votum,  nec  restitutio- 
nem  monasterio  deberi  ab  ipso  aut  ab 
accipiente.  Ratio  istorum,  tum  quia  (ut 
ait  Croix)  tunc  licentia  habetur  ut  da- 
ta,  non  a  praelato  administratore,  sed 
a  religione  domina,  quae  in  tali  casu, 
licet  sit  invita  quoad  modum,  non  est 
tamen  quoad  substantiam;  et  religio 
praesumitur  (ut  ait  Rebell.)  saepe  iu 
eam  cousentire,  ne  periclitetur  fama 
subditi  vel  superioris:  tum  quia  eo  ca- 
su  superior  aufert  ■de  se  impedimen  - 
tum  quantum  potest;  et  ideo,  cum  uui- 
versaliter  licentiam  praebet,  non  est 
our  credatur  eam  limitasse  ad  usus 
tantum  licitos,  ut  dicunt  Croix  et  Lugo 
cumaliis.Sedhis  non  obstantibus,  cen- 
seo  primam  sententiam  absolute  pro- 
babiliorem.  Vide  fusius  l.  4.  n.  31. 

874.Quaer.  2,  an  religiosus  possit  in 
ludo  plus  lucrari,  quam  perdere  pos- 
sit.  Distingue:  Potest,  si  eodem  iactu 
(exponendo  v.  gr.  quinque  argenteos) 
totidem  a'quatuor  personis  lucretur; 
vel  si  ludus  moraliter  non  interrum- 
patur;  quia  tunc,  sicut  posset  amittere 
pecuniam  iam  lucratam,  una  cum  sua 
exposita,  ita  bene  potest  plus  lucrari, 
saltem  duplum  suae  pecuuiae  exposi- 
tae.  Sauch.  Valent.  Reb.  etc.  cum  Sai- 
mant.*2.  Si  vero  ludus  moraliter  inter- 
rumpatur,  vel  si  lusores  sint  omnino 


micra  ctc,  lii  veliti  suut  tum  iure  canonico,  tum 
civili.  Hom.  Ap.  tr.  10.  n.  217.  (7)  Ibid.  n.  9S. 
(8)  Ibid.  (9)  De  rcsiit  e.  6.  puact.  7.  n.  8o. 

(10)  Ibid.  n.  84.  (4i)  L.  4.  n.  114. 

(12)  Ibid.  puuot.  8.  n.  97. 


CAP.  in.  DUB.  xm. 
iliYersi,  dod  potcst  pecuniam  lucratam  ' 
iotegre  exponere,  quiailla  non  estsua,  j 
sed  monasterii.  Concedunt  tamen  Sal- 
mant.  *  cumLugo  et  Villal,  non  inter- 
rumpi  ludum,  si  de  pluribus  lusoribus 
unus  substituatur  alteri  in  eodem  ge- 
nere  ludi;  aut  si  in  altera  die,  urba- 
nitatis  causa  ludatur  cumiisdem.  Idem 
de  filiisfamilias  docet  Sanchez  ^,  idem 
de  similibus  ait  Rebellius. 

875.  Quaer.  3.  an  religiosus  qui  sine 
licentia  exponit  ludo  maiorem  sum- 
mam,  quam  possit,  teneatur  restitue- 
re  lusori  summam  lucratam  uno  iactu 
supra  illam  quam  perdere  poterat.  Ne- 
gant  Nav.  Gabr.  Arm.  Graff.  Toled.  et 
alii  apud  Sanch.  3.  Ratio  istorum,  quia 
contractus  aliquando  bene  potest  esse 
validus  ex  parte  ixnius,  et  invalidus  ex 
parte  alterius,  ut  sunt  contractus  cum 
pupillo,  et  ecclesia  sine  solemnitate  i- 
niti  *.  Hanc  opinionem  Sanchez  5  licet 
oppositam  vocet  longe  probabiliorem, 
putat  tamen  probabilem;  sed  ratio  al- 
lata  nullo  modo  probabilis  mihi  vide- 
tur;  in  adducta  enim  paritate  suppo- 
nit  lex  adesse  in  contractu  aequalita- 
tem,  et  tantum  respectu  deficientiae 
solemnitatum  favet  ecclesiae  et  pupil- 
lo;  at  in  casu  nostro  deficit  aequalitas 
et  iustitia  contractus,  cui  nescio  quo- 
modo  lex  favere  possit,  cum  sit  in  sub- 
stantia  iniustus.  Hinc  adhaereo  secun- 
dae  sententiae,  quam  tenent  Salm.  6 
Sanch.  cum  Less.  Villal.  etc.  nimirum, 
quod  eo  casu  omnino  teneatur  religio- 
sus  ad  restituendum ;  quia  nequit  lu- 
crari  tali  contractu  inaequali  et  iniu- 
sto.  Et  hoc  congruit  doctrinae  Molin. 
Sanch.  et  Lugo  apud  Croix  ',  qui  recte 
dicunt  quod  si  quis  lucratur  exponen- 
do  ad  luduna  pecuniam  furtivam,  extra 
quam  nihil  aliud  habeat  quod  tradat, 
tunc  tenetur  restituere'lucratura,  quia 
contractus  fuit  nullus  cum  exposuerit 
pecuniam,  quam  collusor  acquirere 
non  poterat. 

Dicunt  tamen  Salm.  8  et  Sayr.  Henr. 
Salon.  Sa  etc.  apud  Sanchez  9  quod  si 

(1)  Ibid.  (2)  Cons.  1.  7.  c,  8.  d,  8.  u.  2, 

(3)  Dec.  1.  7.  c.  19.  n.  8b,       (4)  Ex  1.  luliaiius,  §. 
Si  quis,  fr.  de  act.  empl.  et  c.  Si  quis  12.  q.  2, 
(H)  N.  86.         (6)  De  rest,  c,  6.  punct.  8.  n.  98. 


i>E  CONTBACTIRtlS  674 

alter  lusor  sciat  religiosum  vel  filium- 
familias  non  posse  illam  quantitatem 
exponere,  tunc  nihil  repetere  posse; 
quia  volenti  non  fit  iniuria.  Sed  hoc 
verius  negantSal.  apudLugo  <Oet  San- 
chez  n  cum  Soto  Lop.  Reb.  etc.  Ratio, 
quia  ille,  etsi  colludat  cupiditate  lu- 
dendi  attractus,  non  tamen  censetur 
ita  cedere  luri  suo,  ut  possit  perdere 
et  non  lucrari.  Recte  tamen  id  admit- 
tit  Sanch.  cum  Lop.  solo  casu  quo  ex 
conditione  colludentis,  et  ex  parva 
quantitate  ludo  exposita  probabiliter 
praesumatur  animus  donandi;  vel  si  i- 
pse  colludens  non  animo  lucrandi,  sed 
recreationis  gratia  ludit,  nec  esset  res 
magni  momenti,  ut  etiam  bene  subdit 
Sanch.  cum  Reb. 

876.  «  2.  Si  tamen  filiusfamilias  (et 
idem  de  religioso  ait  Nav.  apud  Less.  '2) 
alaturin  distanti  loco  a  parentibus,  po- 
terit  ex  alimentis  moderate  aliquid  in- 
sumere  in  honestum  lusura,  v.  gr.  5. 
ex  400.,  quia  talis  corarauniter  praesu- 
mitur  voluntas  parentum,  ut  habent 
Sot.  13  Laym.  etc.  Ac  praeterea  potest 
etiam  filius  exponere  quidquid  lucra- 
tus  fuerit,  cum  ad  hoc  etiara  parens 
censeatur  tacitam  facultatemdare.Lay- 
man  i*  Bon.  *5.  » 

Probabile  tamen  est,  ut  mecum  sen- 
serunt  iuniores  valde  docti,  quod  eo 
casu,  si  filiusfamilias  nolit  solvere  a- 
missum  in  ludo,  licite  potest  exceptio- 
nem  oppouere,  nec  tenetur  solvere,  re- 
servando  aliquid  ex  alimentis.  Utrum 
autem  filiusfamilias  possit  una  vice  ex- 
ponere,  quod  per  totum  annum  perde- 
re  potest.  Negant  aliqui,  sed  probabi- 
lius  aflSrmant  Sanch.  et  Diana.Nec  vi- 
ctor  tunc  tenetur  inquirere  aa  filius  po- 
terit  necne  illam  sumraam  exponere, 
iiisi  sciat  quod  iste  solet  cum  aliis  lu- 
dere.  Ita  Sanch.  Lugo  etc.  ap.  Croixie. 

877.  «  3.  Tenetur  restituere  qui  vi- 
cit  faciendo  contra  conditiones  ludi  et 
decipiendo,  aut  fraude  ac  per  iniuriam 
alterum  pertraxit  ad  ludeudura;  v.  gr, 

{T;  L.  3.  p,  2.  o.  1079.  (8)  Cit.  n.  98. 

(9)  N.  87.     (10)  D.  3t.  n.  K9.     (11)  Dict.  u,  87 
[i^)  Loc .  c.  d.  1.       (13)  Loc.  c.       (14)  Loc.  c. ' 
(i&)  De  regtit.  d.  1.  q.  5.  p,  2.  n.  10.  et  teq. 
(!6)  L,  3.  p-  2.  n  4»«3 


680 


LIB.  111.  TRACT.  V.  DE  VII.  PRAEG.  DEnAL. 


si  simularet  se  plane  ignarum  lusus, 
et  sic  alterum  multo  imperitiorem  pro- 
vocaret,  qui  alioqui  ludere  noluisset, 
aut  si  conviciis  lacesseret,  ad  quae  vi- 
tanda  alter  consensissel  in  lusum,  a- 
lias  non  consensurus.  Mol.  i  Laym.  2 
Bonac.  '. 

878.  »  4.  Si  in  re  quae  spondetur  sit 
inaequalitas,  et  haec  alteri  parti  (v.  gr. 
cuius  pecunia  maior  est)  sit  nota,  is- 
que  nihilominus  spondere  velit,  valet 
contractus  probabiliter;  quia  scienti  et 
volenti  non  fit  iniuria,  ut  dicunt  Nav. 
Med.  Sanch.  Diana.  Contrarium  tamen 
probabilius  docet  card.  Lugo'»  ex  MoL 
Less.  et  Bon.  Si  autem  ignota  sit,  non 
potest  alter  lucrari;  quia  non  est  ae- 
qualis  conditio  utriusque,  et  alter  nul- 
U  se  exponit  periculo.  Vide  Az.  sBon.e 
SaL  '  Escob.  et  card.  Lugo  ».  » 

879.  An  valeat  sponsio,  si  quis  ma- 
nifestet  certo  rem  scire,  et  hoc  non  ob- 
stante  alter  perseveret  in  sponsione. 

Prima  sententia  cum  Viva  ^  Salm,  10 
Sanch.  TruU.  Diana  VillaL  affirmat  va- 
iere,  quia  alter  suae  pertinaciae  detri- 
mentum  imputare  debet. 

Sed  secunda  sententia  mibi  raulto 
probabilior,  quam  sequuntur  Lugoii  et 
Croix*2  tenet  contractum  esse  nullum; 
pari  modo  ac  si  quis  pertinaciter  e- 
mere  velit  gemmam  falsam  pro  vera. 
Tunc  enim,  quamvis  venditor  manife- 
stetilli  veritatem,  si  tamen  ille  pro  ve- 
ra  emat;  adhuc  emptio  est  nuUa,  cum 
ibi  non  alius  contractus  interveniat., 
quam  emptionis;  nec  emptor  animum 
habet  transferendi  dominium  suae  pe- 
cuniae  alio  titulo  quam  emptionis;  quae 
cum  sit  iniustaquoad  substantiam  nul- 
la  est.  Excipitur  1 .  Si  ille  qui  a  prin- 
cipio  certus  videbatur  de  aliqua  re, 
postea,  altero  contradicente,  ac  spon- 
dere  volente,  incipiat  dubitare,  adver- 
tens  iam  alias  se  deceptum  deprehen- 
disse,  etiam  in  iis  quae  sibi  certa  ap- 
parebant;  tunc  enim  poterit  hicrari.  Ita 
Lugo  «  Cont.  Tourn.i*  Ronc.is  Anac.ie 

(1)  D.  S17.  (2)  L.  c.  (3)  D.  2.  q.  S.  p.  2.  n.  S. 
/4)  D.  Sl.  sect.  6.  n.  81.  (S)  P.  3.  i.S.c.  2S.  q.  7. 
(6)  D.  5.  q.  3.  p.  2.  q.  36.  u.  3.  (7)  De  lud.  diib. 
15  n.  3.  (8)  Ij.  c.  (9)  Art.  4.  de  ludo  et  spons. 
(10)  De  eonlr.  c.  4.  p.  3.  n.  64.     (11)  D.  31.n.83. 


com  MoL  Praeterea  ego  exciperem,  si 
sponsordeceptus  suam  assertiouem  ha- 
beret  pro  dubia,  quia  tunc  sponte  vult 
perdere:  quando  enim  credit  certura 
quod  ipse  asserit,  tunc  spondet,  non 
quia  vult  cedere  iuri  suo,  sed  quia  de- 
cipitur,  unde  non  habet  voluntatem  per- 
dendi;  sed  quando  alter  prodit  suam  as- 
sertionem  ut  certara,  et  ipse  de  asser- 
tione  sua  incipitdubitare,  ettamen  per- 
tinaciter  vult  spondere,  tunc  cessat  sua 
deceptio,  et  ipse  vere  vult  perdere,  ca- 
su  quo  res  se  habeat  ut  alter  asserit. 
Prout  si  venditor  asserat  gemmam  esse 
falsam,  et  eraptor  iam  dubitans  vuU 
pluris  emere,  etiarasi  deinde  detegatur 
falsa  esse,  bene  poterit  venditor  pre- 
tium  illud  retinere. 

0  5.  Per  se  quidem  et  iure  naturae 
licita  est  etiam  sponsio  de  futuro  even- 
tu,  qui  damnum  proximi  coniunctum 
habet,  v.  gr.  Petrum  intra  annum  mo- 
riturura  (etsi  enira  detur  occasio  optan- 
di  vel  machinandi  mortem  Petro,  id  est 
per  accidens,  potestque  idera  pericu- 
lum  esseincensu  vitalitio):  iure  tamen 
humano  saepe  prohibetur.  Lugo  i'. 

»  6.  Etsi  sponsio  cum  conditione  il- 
Hcita.  V.  g.  plus  altero  potaturum,  sit 
illicita,  quia  inducit  ad  peccatum,  quod 
tamen  ea  lucratus  es,  non  teneris  re^ 
stituere.  Sanch.  Lugo  Diana  i*. 

880.  »  7.  Probabile  est  quod  docent 
Molina  etc.  dura  quis,  minis  vel  convi- 
ciis  ad  lusum  inductus  est,  et  perdit, 
victorera  non  teneri  restituere,  quia  ta- 
lis  absolute  voluntarie  lusit.  Bon.i»  ex 
Mol.  et  Garc.  contra  Azcr.  Less.  Reg. 
Fill.  etc.  communiter.  » 

Quaeritur  igitur  an  si  quis  cogat  in- 
iuriose  alterum  ad  ludendum,  possit 
postea  retinere  quod  lucratur. 

Prima  sententia  negat,  quia  damnum 
ex  iniuria  secutum  omnino  est  resti- 
tuendum.  Ita  Less.20  qui  vocat  comrau- 
nem  cum  Malder.  Steph.  et  aliis  apud 
Croix  21. 

Secunda  sententia  vero,  quam  tenent 

(12)  L.  4.  n.  1068.       (13)  N.  79.       (14)  De  contr. 
p.  2.  c.  10.  (13)  De  contr.  c.  3.  q.  2.  r.  2. 

(16)  De  spons.  q.  9.  n.  116.      (17)  Loc.  c.  u.  74. 
(18)  P.  7.  t.  9.  r.  69.       (19)  Loc.  c.       (20)  L.  i 
c.  26.  n.  9.  (21)  L.  3,  p.  2.  n.  1080. 


CAP.  iri.  DtB.  XIII 

Mol.  '  cumTruII.  Hurtad.  Dic.  etDian. 
apud  Croix  2  ac  Garc.  apud  Lessium  3 
et  probabilera  putant  ipse  Less.  et  Bu- 
semb.  ut  supra,  aifirmat  posse  retine- 
re,  quia  tunc  non  coactio  aut  ludus, 
sed  polius  casus  aut  peritia  cogeutis 
fuit  causa  damni:  si  enim,  dicunt,  iste 
cogens  perderet,  iam  solvere  utique 
teneretur,  et  alter  posset  retinere,  ut 
communiter  docent  *  s.  Thom.  s.  Ant. 
Less.etc.  Ergo  vice  versa,  si  vincit  pot- 
est  retinere.  Haec  sententia,  per  se  lo- 
quendo,  mihi  probabilior  est  (nisi  col- 
lusor  qui  coegit,  superaret  coactum  in 
peritia  ludendi,  eo  enim  casu  sentio 
teneri  ad  restituendam  saltem  partem 
lucrali,  iuxta  mensuram  peritiae  qua 
praecelleret  alteri).  Ratio  quia  contra- 
ctus  ille,  non  obstante  iniuria  metus 
incussi,  fuit  satis  utrinque  voluntarius 
et  validus,  iuxta  communiorem  sen- 
tentiam  relatam  n.  717.  Neque  obstat 
dicere  cum  Cont.  Tour.  Squod  eo  casu 
tenetur  cogens  ad  restitutionem,  quia 
esset  causa  damni,  cum  ex  sua  iniuria 
alter  damnum  patitur.  Nam  responde- 
tur  ex  d.  Thom.  6  cuius  verba  retuli- 
mus  n.  562.  v.  Secunda^  quod  irrogans 
iniuriam  tunc  tenetur  ad  restitutionem, 
quando  iniuria  per  se  coniunctaest  cum 
damno;sed  in  casu  nostrodamnum  non 
est  de  se  annexum  iniuriae,  cum  metum 
passus,  sicut  perdidit,  ita  aeque  pote- 
rat  lucrari;  ergo  damnum  non  provenit 
ex  iniuriasive  ex  metu  incusso,sed  ex 
infortunio  et  casu.  Dixi  per  se  loquen" 
do^  nam  si  metum  passus  petat  restitu- 
tionem  pecuniae  amissae,  recte  docet 
Less. '  teneri  incutientem  metum  lu- 
cratum  restituere,  iuxta  dicta  n.  717. 
V.  Quaerit.  2.  Quid  vero,  si  ille  cogat 
tantum  per  preces  Importunas.  Sanch. 
Nav.  Sylv.  apud  Croix  »  adhuc  tenent 
non  posse  retinere.  Sed  longe  proba- 
bilius  coutradicunt  Lessius  ^  et  pluri- 
mi  cum  Diana  quia  preces  non  tollunt 
voluntarium,  sicut  nec  minae,  ut  ex 
communi  asseritBus.  hic  cum  Bann.  et 
Molina. 

(1)  D.  S16.  (2)  Loc.  c.  (3)  N.  8.  (4)  Ibid. 
(S)  De  contr.  p.  2.  c.  10.  n.  S.  (6)  2.  2.  q.62.a.7. 
(7)  Loc.  cit.  c.  20.  D.  JO.  (8)  Ibid. 

9)  Loc.  e.  (10)  L.  S.  p.  2.  n.  1080. 


DE  GOHTAAiCTIBUS  6$1 

Quid,  si  victus  cogat  iniuriose  vin- 
centem  ad  ulterius  ludendum,  et  post- 
ea  vincat  aliud  ultra  amissum,  an  pos- 
sit  retinere.  Negat  Croix  lo,  nisi  victor 
ex  more  lusus  haberet  ius  cogendi  al- 
terum  ad  ulterius  ludendum.  Sed  alii 
dd.  ut  Adrianus  Toled.  Mol.  Garc.  etc. 
apud  eumdemCroixiidicuntnontene- 
ri  ad  restitutionem;  et  hos  sequor  iuxta 
mox  supra  dicta;  nam  idem  est  cogera 
ad  ludendum,  quam  ad  ulterius  luden- 
dum.  Potest  tamen  coactus,  ut  dixi- 
mus,  repetere  quod  post  coactionem 
amittit. 

881 .  »  8.  Communior  sententia  est  te- 
neri  restituere,  qui  lusit  vel  certavit, 
certo  praesciens  se  vlcturumesse.Con- 
trarium  tamen,  nempe  non  teneri,  dum- 
modo  dolus  abfuerit,  tenentTol.  et  Sa« 
quia  non  tenetur  quis  ex  iustitia  suam 
peritiam  vel  scientiam  adversario  de- 
clarare;  sed  is  suae  temeritati  impu- 
tet,  quod  ausus  fuerit  cum  eo  depone- 
rc,  cuius  scientiam  non  norat.  V.  Bo- 
nac.  *3  Diana  *<. 

882.  »  9.  Non  tenetur  restituere,  qui 
utitur  astutiis  illis  quas  regulae  lusus 
et  consuetudo  recepta  patitur;  cum  u- 
terque  sciat,  tales  astutias  esse  solitas, 
et  sic  tacite  in  illas  libere  consentiat. 
Az.  Fill.  Less.  Bon.^s,  v.  g.  1 .  Si  potiores 
chartas  habens,  et  securus  de  victoria 
augeatsponsionem,  vel  simulet  metum, 
ut  adversarius  augeat.  2.  Si  sciens  se 
inferiores  chartas  habere,  dissimulet, 
augeatque  sponsionem,  ut  sic  relinqua- 
tur  sibi  quod  erat  appositum.  Cardin. 
Lug.  SaIm.Sanch.Dian.'6.  s.Si  inspiciat 
chartas  alterius,  ex  sola  ipsius  negli- 
gentia  et  absque  fraude;  secus,  si  ita 
se  collocet,  ut  possit  videre ,  vel  si  a- 
iium  constituat  a  quo  admoneatur.  4. 
Si  chartas  a  tergo  discat  nosse  inter 
ludendum,  quas  ante  non  signarat  nec 
noverat.  TruU.  Sanch.  Lugo  Diana  <'. 

»10.  Qui  vero  utitur  fraudibus  non 
adhiberi  solitis,  vel  coUudenti  ignotis; 
V.  gr.  suSuratur  chartas,  vel  signis  a 
lergo  notat,  vel  utitur  notatis,  aut  iis 

(11)  Loc.  e.  (12)  V.  CoBtractus. 

(13)  L.  c.  n.  4.  (14)  P.  7.  c.  9.  r.  62. 

(18)  L.  c.  p.  2.  o.  2.  (16)  P.  1. 1.  9.  r  43. 

«■l^  P.  *  t  9.  r.  50.  et  »3. 


682 


LIB.  in.  TRACT.  V.  CE  VI..  PRAKC.  DBCAL. 


qu^  ante  novit,  ignorante  socio,  vel 
arte  quadam  eas  componil,  etc.  tene- 
tur  restituere  non  tantum  lucrum,  sed 
etiam  quanlum  alteri  valebat  spes  lu- 
crandi,  imo  etiam  coUudendi.  Reg.  A- 
mic.  Trull.  Dian.  <  et  Bon.2.» 

Certum  est  quod  fraudator  tenetur 
restituere  non  solum  id  quod  lucratus 
est,  sed  etiam  quod  alter  iuste  lucra- 
turuserat,  si  fraus  abfuisset :  ita  Less. ' 
et  Salm.<  cum  Bon.  Vill.  et  Trull.  In 
dubio  tamen  an  alter  fuisset  lucratu- 
rus,  non  potest  quidem  fraudans  reti- 
nere  lucratum  quia  saltem  est  dubius 
an  iuste  lucratus  sit:  sed  non  tenetur 
quantitatem  expositam  alteri  dare,  quia 
melior  est  conditio  possidentis:  cum 
alter  non  erat  certo  lucraturus  ut  di- 
cunt  Less.  5  et  Salm.  6  cum  Sylv.  Dia- 
na  VillaL  et  TrulL  Sed  melius  sentit 
Cont.  Tournely  '  cura  aliis  teneri  ad 
dandum  alteri  quantum  valebat  spes 
victoriae  quam  coUudens  cessante  frau- 
de  habuisset ;  modo  (intelligendum  di- 
co)  in  colludente  potior  fuisset  spes 
lucrandi  quam  periculum  perdendi ; 
ratio  quia  eo  casu  spes  illa  qua  alter 
per  fraudem  privatus  est,  iam  aliquo 
pretio  digna  erat. 

Qui  lusit,  quia  fraudulenter  monitus 
fuit  ab  alte-o  qui  vidit  socii  chartas, 
certe  lucrum  restituere  tenetur,  nisi 
ante   monitionem  iam   illum   iactum 
(vulgo  posta)  ludere  statuisset.  In  du- 
bio  tamen,  an  fuisset  lusurus,  si  moni- 
tus  non  fuisset,  alii  dicunt  teneri  re- 
stituere  totum  lucratum ;  sed  probabi- 
lius  teneri  tantum  pro  rata  dubii  iudi- 
cat  communis  sententla  cum  CroixS 
Bon.  Sanch.  et  Dian. ».  Quid  si  post 
monitionem  adhuc  eventus  ludi  erat 
dubius?Sanch.>odicitnon  teneri  ad  re- 
stituendum  aliquid ;  alii  dicunt  teneri 
ad  totum.  Probabilius  dieo  tunc  teneri 
etiam  pro  rata  dubii,  cum  dubia  sit  il-  ! 
latio  damni;  sed  quia  adfuit  certa  in-  : 
iustilia  ob  illam  maiorem  fraudulen-  | 
tam  probabilitatem  vincendi,  ideo  te-  ' 
netur  ad  aliquid.  Nota  hic,  non  teneri  \ 

(1)  li.  c.  r.  42.  et  p.  4.  t.  3.  r.  2S.  (2)  De  1 

re»i.  d.  2.  q.  3.  p.  2.       (3)  L.  2.  c.  26.  (4)  Tr. 

14.  c.  4.  punct.  5.  n.  S8.         (S)  h.  c.  (6)  Ibid.  | 

(7)  Dte  hitto  tftc.           J^  L.  ."5,  p.  2.  SS^  Ibid.  ' 


lusoremmonere  alterumde  suo  errore, 
puta,  si  det  manum,  si  numeret  pro  se 
minora  puncta.  Croix  "  cum  Sanch. 
quia  sic  fert  communis  mos  lusorum. 

«  1 1 .  Si  ludens  habeat  animum  non 
solvendi,  vel,  siperdat,  repetendi,  non 
jjotest  lucrari,  atque  adeo  nec  retinere 
quod  est  lucratus;  quia  fraudulenter 
decipit,  nec  alter  vellet  cum  eo  ludere 
si  id  sciret.  Less.  12  Regin.  i3  Bon.  *<. 

»12.  Peccant  graviter,  et  communi- 
ter  mortaliter,  qui  totos  se  lusibus  tra- 
dunt,  cum  sciant  in  gravia  se  inde  pec- 
cata  labi,  aut  impotentes  reddi  ad  sol- 
venda  debita,  vel  alendos  liberos  et  u- 
xorem  etc.  Sanch.  TrulL  *5. 

»43.  Ludere  pro  psalmo  vel  oratio- 
ne  dominica  recitanda  non  est  pecca- 
tum  nec  irreverentia.  Nav.  Reb.  San- 
chez  Dian.  I6. » 

Quaeritur  hic  an  liceat  ludere  pre- 
cibus  sacris  applicandis  pro  victore. 
Negant  Habert  ac  Lop.  Vega  etc.  apud 
Conc.  *'  quia  non  licet  miscere  sacra 
profanis;  imo  dicunt  esse  simoniam  , 
si  vellent  victos  civiliter  obligare.  Sed 
merito  affirmant  licere  idem  Conc.  ^^ 
et  Cont.  Tourn.*9  cum  Henrico  a  s.  I- 
gnatio.  Ratio  quia  malum  quidem  est 
adhibere  spiritualia  propter  profana ; 
adhibere  vero  profana  propter  spiritua- 
lia  licitum  et  bouum  est:  idque  pro- 
bat  piorum  usus.  Sicut  autem  licitum 
est  permutare  spirituale  cum  spirituali, 
ut  diximus  de  Simon.  hoc  l.  3.  n.  72. 
sicetiamlicet,  necestsimonia,  invicem 
se  obligare  ad  praestanda  spiritualia. 
Si  vero  unus  luderetpecunia,  alter  pre- 
c5bus;  hoc  certe  esset  simonia. 

883.  «14.  Peccat  item  ludens,  si  lu- 
sus  lege  positiva  sit  prohibitus,  ut  lu- 
sus  alearum  et  similes,  qui  magis  ia 
fortuna  etcasu,  quam  in  industria  fun- 
dantur.  At  laicis  ratione  circumstan- 
tiarum  sub  veniali,  clericis  sub  mor- 
tali  prohibentur.  Less.  20.  Intellige,  si 
clericus  crebro  perque  longum  tempus 
luserit,  non  autem  si  per  breve  tem- 

(10)  Ibid.    (H)  Ib.  0.1045.    (12)  L.  c.  d.  S.  n.  51, 
(13)  N.  388.       (14)  Loc.  c.       (13)  C.  27.  dub.  1 
(16)  P.  7.  t.  9.  r.  1.       (17)  T.  7.  p.  662.  n.  4. 
(13)  Loc.  c.  (19)  De  ludo  v.  An  liciUn. 

i'm  h.  2.  c.  2C.  n.  6. 


«AP.  ni.  DUB.  XIII 

pns  et  causa  recreationis  et  absit  scan- 
dalum;  quia  canones  id  prohibentes 
non  videatur  recepti,  nisi  quatenus  id 
fieret  cum  periculo  scandali ;  ut  ha- 
bent  Less.  <  Laym.  2.  Notat  autemDia- 
na3  ex  Lug.  Dicast.  Amic.  Trull.  etc. 
praedictis  legibus  per  contrariam  con- 
suetudinem  ita  derogatum  esse,  ut  non 
tantum  laicus ,  sed  etiam  clericus  non 
peccet,  si  principaliter  pro  recreatione, 
et  simul  pro  lucro  moderato  ludat  char- 
tis  vel  aleis:  in  religiosis  tamen  (apud 
quos  disciplina  regularis  viget)  uti  et 
episcopis,  a  peccato  gravi  excusari  vix 
possc*  ex  Molin.  Lugo  etc.  etsi  Sanch. 
conetur  excusare  si  urgeat  necessitas, 
V.  gr.  excitandi  aut  recreandi  iofir- 
mum,  vel  si  parum  ludal  ob  solam 
recreationem. 

»  15.  Si  quis  ludo  tali  vetito  lucra- 
tus  fuerit,  iuxta  sententiam  probabi- 
liorem  non  tenetur  ad  restitutionem 
ante  itidicis  sententiam :  quia  iura  non 
annullant  contractum,  nec  impediunt 
acquisitionem  dominii,  sed  tantum  con- 
cedunt  ut  possit  repeti.  An  vero  qui 
tali  lusu  perdidit,  teneatur  postea  ad- 
huc  solvere.  Alii  negant;  vide  Less.  5 
Mol.  Reg.  Fill.  etc.  Alii  affirmant,  ut 
Azor.  Reb.  Val.  etc.  apud  Bon.  ^.  Vide 
Diana'.» 

884.  Omnia  haec  operae  pretium  est 
singula  fusius  et  sedulius  ad  trutinam 
revocare.  Ante  omnia  hic  praenotan- 
dae  sunt  leges  quae  tam  de  iure  ca- 
nonico  quam  civili  prohibeut  ludos  ve- 
titos.  De  iure  canonico  s  sic  habetur : 
Episcopus  aut  presbyter  aut  diaconus, 
aleae  atque  ebrietati  deserviens^  aut  de- 
sinat  aut  certe  damnetur.  Subdiaconus 
aut  lector  aut  cantor  similia  faciens^ 
aut  desinat  aut  communione  privetur: 
similiter  etiam  laicus.  Item  9 :  Ad  aleas 
et  taxillos  non  ludant,  nec  huiusmodi 
ludis  intersint.  Item  10  pontifex  decla- 
ravit  indignum  beneficio  quemdam  cle- 

(1)  Dub.  1.  (2)  L.  3.  \e.  4.  c,  21.  u.  1. 

(3)  P.  7.  t.  9.  r.  2.  et  3.  (4)  Ibid.  resp.  4. 

(S)  Hic  dub.  S.  (6)  L.  c.  p.  5.  n.  2. 

(7)  P.  2.  tr.  7.  r.  8.  et  p.  7,  t.  9.  r.  21. 

(8)  Can.42.  et'@.apost.quirefertur  inc.  1.  disU  SS. 

(9)  In  c.  Cierici  olHcia  15.  de  \ita  et  hnn.  cler. 

(10)  C.  Inter  dilectos  11.  do  exce»j.  prael. 

(11)  Sess.  30.  c.  1.  de  Ref.       (12)  In  I.  Aiearam, 


DE  CONTRACTIBOS  68S 

ricum  aleatorem  manifestum,  et  proiU' 
de  consuetudinem  talis  lusus  in  cleri- 
cis  penitus  improbavit,  eamque  dixit 
pravam  ac  corruptelam.  Item  conc.  tri- 
dent.i*  quoad  hanc  materiam  et  cleri- 
cos,  antiquos  canones  eorumque  poe- 
nas  in  usum  revocari  praecipit,  non 
obstantibus  quibuscumque  consuetu- 
dinibus.  De  iure  autem  civili  12  gene- 
raliter  prohibetur  lusus  alearum,  adeo 
ut  nulli  liceat  in  publicis  aut  privatis 
domibus  vel  locis  ludere  aut  inspicere  ; 
et  si  contra  factum  fuerit,  nulla  sequa- 
tur  condemnatio  (id  est  victi  ad  sol- 
vendum),  sed  solutum  reddatur,  et  a- 
ctionibus  competentibus  repetatur  ab  iis 
qui  dederunt.  Tdem  sancitur  alibi  i'.  I- 
dem  statutum  est  iure  hispan.  pro 
ludentibus  pecunia  credita.  Vide  Sal- 
mant.  »<. 

885.  Hinc  videndum  an  et  quomodo 
peccent  laici,  clerici,  religiosi,  et  epi- 
scopi,  aleis  ludentes.  Et  1 .  quoad  lai- 
cos  pertinet,  commune  et  certum  est 
inter  dd.  quod  huiusmodi  lusus  non 
est  eis  vetitus  sub  gravi,  ut  cum  Bus. 
tenent  Sanch.<5  Lug.i^  Mol."  Hurt.<3  et 
Diana  '^  cum  aliis  commun.  Imo  pro- 
babilissimum  est  cum  Bus.  quod  re- 
spectu  ad  leges  supra  relatas,  laici  ne 
venialiter  quidem  peccent,  ut  dicunt 
Less.2o  Spor.  21  etSa  Val.  et  alii  com- 
muniter  apud  Croix^a.Quia  (ut  dicunt 
aa.  praefati)  leges  civiles  prohibentes 
obligant  laicos  tantum  ad  poenam,  non 
vero  ad  culpam ;  datur  enim  ibi  victis 
actio  repetendi  amissum23.  Canon  au- 
tem  citatus  episcopus,  quoad  laicos  est 
consuetudine  derogatus,  utdicunt  com- 
muniter  dd.  Vide  infra  n.  895.  Dixi  re- 
spectu  ad  leges  relatas;  nam,  utrum 
peccent  venialiter  laici  ludentes  prin- 
cipaliter  propter  lucrum.  Negant  alii 
apud  Lugo  24^  quia  non  est  peccatum 
ordinare  medium  ad  finem  utilem;  si 
ergo  lucrum  honestum  est  utile,  ludere 

c.  de  rel.  et  suinptib.  fun.  (15)  L.  1.  et  5.  c.  de 
4leatoribus.  (14)  De  contr.  c.  4.  punct.  3.  n.  65. 
(IS)  Cons.  1. 1.  c.  8.  d.  2S.  n.  3.  (16)  De  iusl. 
a.  31.  n.  9.  (17)  De  iust.  d.  SIO. 

(18)  Eod.  tit.  d.  8.       (19)  P.  7.  tr.  8.  res,  2. 
(20)  Lib.  2.  c.  26.  n.  6.  (21)  Tr.  6.  dc  7, 

liraec.  c.  6.  (22)  Lib.  3.  p.  2.  n.  lOiG- 

(5»)  Ex  d.  I.  AJearnm.  (24)  N.  4. 


684  I^IB.  111.  TR\CT.  V.  DE 

propter  illud,  culpa  c^-et.  Sed  proba- 
KHus,  praecisis  circumstantiis  puto 
oum  p.  Conc.  *  non  excusari  a  culpa 
veniali,  quia  (ut  docet  d.  Th.  *)  omnis 
negotiatio  propter  lucrum  cupiditati 
deserviens  quamdam  turpitudinem  ha- 
bet.  Idque  clare  probatur  ex  iure  ci- 
vili  3,  ubi  dicitur:  Quicumque  tempore 
tnessis,  vel  vindemiae,  non  necessitate^ 
sed  propter  cupiditatem  comparat  an- 
nonam hoc  turpe  lucrum  dicimus. 

886.  Sed  dubitatur  < .  an  peccet  gra- 
viter  ludens  ludo  vetito  principaliter 
oblucrum.  Affirmant  Sylv.<  et  Abul. 
Gabr.  Rich.  ac  Comit.  apud  Dian.5  et 
Cai.s.Antonin.Gutt.etc.apudSanch.6. 
Quia  (ut  dicunt),  esto  intentio  lucri  non 
sit  mortalis  quando  ludus  est  licitus, 
mortalis  tamen  est  quando  ludus  est 
prohibitus:  quia  in  illo  ludens  inten- 
dit  expoliare  proximum  medio  illicito. 
Sed  communiter  et  merito  negant  pec- 
caregraviter  Sanch.'  cum  Alcoz.  Mol.  8 
Lugo^  Hurt.iOetDian."  cum  Val.  Reb.  et 
communi.  Ratio  quia  intentio  lucri  non 
polest  esse  mortalis,  quando  ludus  est 
talis  ut  per  ipsum  valide  transferatur 
dominium,  eo  quod  tunc  ludens  licito 
mediointendit  lucrum,  licet  ludus  sive 
modus  lucrandi  sit  illicitus.  Imo  Lugo 
et  Diana  probabiliter  dicunl  nec  venia- 
le  esse  si  ad  bonestum  finem  lucrum 
intendatur. 

887.  Dub.  2.  au  victor  tali  lusu  te- 
neatur  restituere  lucratum  ante  sen- 
tentiam  iudicis.  Affirmant  Sylv.  s.  An- 
tonin.  Arm.  Tab.  etc.  apud  Sanch."  ex 
iure  civ.  i'  ubi  dicitur ,  quod  si  victus 
solverit^  solutum  reddatur,  et  competen- 
tibus  actionibus  repetatur.  Sed  negan- 
dum  cum  Busemb.  et  communi  sen- 
tentia,  quam  tenentLaym.i^Lug.isSal- 
mant.J6  Sporer"  Croixi»  Sanch.*»  (qui 
merito  dicit  hanc  sententiam  omoino 
tenendam)  Lessius  20  qui  vocat  veram 
cum  Sot.  Mol.  Medina   Cov.  et  aliis 

(1)  T.  7.  p.  601.  n.  5.        (2)  2.  2.  q.  77.  a.  4. 

(5)  C.  Quicunique,caus.l4  .q.4.  (4)V.Ladus,q.4. 
(S)  L.  c.  r.  1.  (6)  L.  c,  c.  8.  n.  7.  (7)  Dict.  n.  6. 
(8)  D.  SIO.  (9)  D.  31.  n.  3.  (10)  D.  8.  dilT.  2. 
(It)  L.  c.  r.  1.  (12)  Cons.  1.  c.  8.  d.  1.  n.  2. 

(13)  Dict.  I.  Alearuiii.    (14)  L.  3.  tr.  4.  c.  21.  u.  3. 
IS)  D.  31.  M.60.  (16)  De  eontr.c.  4.  puoct.  3.  n.  61. 


VII.  PAASG.  DSCAL, 

communiter.  Ratio  quia  (uti  patet  ex 
verbislegis,  ut  supra)  ibi  non  decla- 
ratur  irritus  contractus,  sed  tantum 
datur  victo  actio  ad  repeteDdum.  Et 
idem  dicunt  Salmantic.  21  et  Lugo  22  de 
lege  hispana  vetante  ludum  ad  cre- 
ditum.  Addunt  tamen  Salm.23  hoc  va- 
lere  solo  casu  quo  victus  libere  solve- 
rit,  sciens  ad  id  non  teneri;  sed  Lug.24 
Dian.25  et  Dic.  ap.  Croix^s  probabiliter 
dicunt  victorem  posse  retinera  lucra- 
tum  etiamsi  victus  ignoraverit  posse 
negare  solutionem:  quia  recepit  ex  con- 
tractu  valido,  et  victus  iam  habebat 
obligationem  naturalem  solvendi,  li- 
cet  ex  iure  positivo  poterat  exceptio- 
nem  opponere. 

888.  Dub.  3.  an  si  victor  impediat  ne 
iudex  eum  obliget  ad  restitutionem, 
teneatur  restituere.  Respondetur  affir- 
mative,  si  impediat  vi  vel  fraude ;  se- 
cus  si  alio  modo.  Ita  communiter  Lu- 
go2'  Less.28  Sanch.29  Mol.30.  Quia  victor 
non  tenetur  restituere  nisi  post  seu- 
tentiam.  An  autem  victor  interrogatus 
a  iudice  teneatur  fateri  quidquid  ludo 
vetito  lucratus  fuerit,  et  an  alias  obli- 
getur  restituere.  Negant  Mol.  et  Sanch. 
ap.  Lugo  31  et  alii  cum  Diana  32  et  pro- 
babile  putat  Less.33  si  id  probatum  non 
sit  saltem  semiplene.  Ratio  quia  cum 
victor  examinetur  criminaliter,  ut  pu- 
niatur  privatione  lucri  in  poenam  cri- 
minis,  non  tenetur  fateri  quando  cri- 
men  est  occultum.  Sed  probabilius  Lu- 
go3<  Less.36  et  Croix  36  affirmant.  Ratio 
quia  hic  non  agitur  de  punitione,  sed 
de  restitutione  concessa  a  lege,  quae 
est  dispositiva  in  favorem  eorum  qui 
perdunt,  non  autem  poenalis ;  si  enim 
esset  poenalis,  restitutio  non  esset  fa- 
cienda  victo,  cum  ipse  etiam  particeps 
fuerit  delicti,  sed  fisco  vel  pauperibus. 
Regula  autem  quod  reus  non  tenetur 
fateri  veritatem  occultam  iudici  inter- 
roganti  sine  semiplena  probatione,  ut 

^17)  C.  6.  n.  82.  (18)  L.  3.  p.  2.  n.  108G. 

(19)  L.  c.  n.  3.  (20)  C.  26.  n.  17.  (21)  Ib.  n.  «."5, 
(22)  N.  67.  (23)  Ihid.  (24)  N.  67.  (23)  L.  cit. 
r.  24.  (26)  L.  c.  n.  1087.  (27)  D.  31.  u.  62 
(28)C.26.n.21.  (29)  Dub.  2.  n. 2.  (30)Dis|>.S14. 
(31)  N.  63.  (32)  P.  7.  tr.  9.  r.  27.  (35)  iV,  21 
(34)  N.  6».      (5S)  Dict   o.  21.      (38)  N.  I0»0. 


CAP.  III.  DUB.  XIII 

docent  Less.  *  et  Lugo',  currjt  tantum 
in  causis  criminalibus,  non  in  civilibus. 

889.  Dub.  4.  an  qui  ludit  ludo  veti- 
to  cum  animo  repetendi  in  iudicio 
possit  retinere  lucratum.  NegantLes- 
sius  3  et  MoL  Reg.  ac  Dic.  apud  Croix*. 
quia  tolleret  aequalitatem  contractus, 
cum  eo  casu  posset  lucrari  et  non  per- 
dere.  Sed  probabilius  affirmant  Lugo  ^ 
Sanch.  ^  et  Spor. '.  Ratio  quia  ex  una 
parte  contractus  fuit  validus,  cum  in- 
tentio  non  adiraplendi  minime  irritet 
contractum;  et  ex  alia  parte  contractus 
remansit  aequalis,  exceptio  enim  non 
solvendi  utrique  parti  semper  compe- 
tebat.  Hinc  si  iste  lucratur,  retinet  ex 
contractu  valido:  si  vero  perdit,  ue- 
gat  solutionem ,  utens  beneficio  quod 
lex  ipsi  tribuit. 

890.  Dub.  5.  an  qui  ludo  vetito  per- 
didit  teneatur  solvere. 

Prima  sententia  valde  probabilis  af- 
firmat  et  hanc  tenent  Sayr.  8  iiem  VaL 
bau.  et  Reb.  apud  Bon.  9  et  probabi- 
lem  vocant  Lugo»Oet  Salm.  !•.  Ratio 
quia  iure  naturali  contractus  fuit  vali- 
dus,  et  ideo  victus  illi  tenetur  stare 
donec  iudicialiter  exceptionem  oppo- 
nat  vel  petat  restitutionem. 

Secunda  sententia  vero  communior  et 
probabilior  negat,  eamque  tenent  San- 
chez  12  Less.i3  Lugo  '^  Viva  i^  Salm.i^  et 
Sporeri'  cum  Nav.  ToL  MoL  etLaym. 
Ratio,  ut  dicuntSalm.18  ac  Less.*9quia 
in  iure  civ.20videtur  ablatam  fuisse  o- 
mnem  obligationem  solvendi  adhuc  na- 
turalem,  dum  ibi  sancitur  ut  victus 
non  cogatur  solvere.  At  frustra  (aiunt) 
diceretur  ludentem  non  posse  cogi  ad 
solvendum,  si  in  foro  conscientiae  alias 
cogeretur.  Sed  haec  ratio  probaret  ni- 
mis;  probaret  enim  quod  ex  tali  lusu 
viucens  teneretur  ante  senteutiam  re- 
stituere  lucratum,  quia  si  victus  obli- 
gationem  naturalem  non  haberet  sol- 
vendi,  iniuste  ille  redperet;  sed  huic 

{i)  L.  c.  et  c.  31.  u.  9.  (2)  N.  65.  (3)  C.  26. 
'b.  51.  (4)  N.  1088.  (S)  D.  31.  n.  S3.  (6)  h.  l. 
c.  8.  (lub.  S.  n.  1.  (7)  N.  84.  (8)  L.  9.  c.  3«.  n.  21. 
(9)  De  ludo  q.  S.  p.  3,  a.  2.     (10)  D.  22.  n.  301. 

(11)  Dc  coQtract.  c.  4.  puuct.  3.  ii.  62.  ia  Gn. 

(12)  Dec.  1.  2.  c.  23.  u.  144.        (13)  L.  2.  c.  26. 
^lub.  4.11.24.    (14)Dict.d.22.  n.30O.etd.31.a.7O. 


.  DE  CONTRAGTIBUS  6S& 

coutradicit  communis  sententia,  quadi 
lenent  ipsi  Salm.  et  Less.  ut  vidimus 
supra  in  dub.  2.  Ratio  igitur  potior  est 
quia  lex,  nisi  obligationem  naturalem 
non  auferat,  cum  tamen  sit  iata  non 
tantum  in  poenam  victoris,  sed  etiam 
in  favorem  victi ,  dando  ius  victo  ad 
se  defendendum  exceptione  vel  repe- 
titione  soluti,  dat  etiam  ius  absolutum 
ad  non  solvendum.  At  quid  enim  is 
tenetur  solvere,  si  potest  solutum  sta- 
tim  repetere?  Hoc  confirmatur  ex  illo 
textu  21 :  Frustra  solvitur,  quod  statim 
repetendum  est.  Idque  probabile  putat 
Lugo  22  (contra  MoL)  etiamsi  victus  ob 
verecundiam  non  haberet  animum  ex- 
cipiendi,  vel  repetendi  in  iudicio. 

891.  Dub.  6.  an  si  uterqueludensre- 
nuntiaverit  beneficio  legis,  poteritvi- 
ctus,  negaresolutionem.  Recteafiirmant 
Less.23  et  Lugo  ^*  si  renuntiaverint  sine 
iuramento,  quiabeneficiumiegis  datum 
est  in  bonum  commune,  et  ideo  inva- 
lida  est  cessio  ludentium.  Bene  tamea 
advertit  Lugo  25  quod  si  post  solutio- 
nem  fieret  illa  cessio  valida  videtur  et 
irrevocabilis;  quiaesset  nova  gratuita 
donatio  independens  a  ludo.  Si  vero 
lusores  renuntiaverint  beneficio  cum 
iuramento,  recte  distinguit  Less.  26  et 
dicitquodsiiuraverinttantum  se  solu- 
turos,  tenerentur  quidem  solvere,  sed 
poterunt  postea  solutum  repetere.  Se- 
cus  si  iuraverint  etiam  non  repetitu- 
ros,  quia  licet  ludus  sit  vetitus ,  per- 
missum  tamen  est  et  licitum  solvere 
tali  ludo  amissum,  illudque  non  repe- 
tere;  ac  ideo  valet  quidem  tale  iura- 
mentum ,  utpote  de  re  licita,  ut  mox 
videbimus  inquaestionesequenti,  con- 
tra  Salm. 

892.  Quaeritur  enim  utrum  eo  casu 
poterit  victus  petere  a  praelato  relaxa- 
tionem  iuramenti.  Affirmant  alii  apud 
Less.  27  prout  dicitur  de  iuramento  de 
soIvendisusuris.SedveriusnegatLes.2« 

(IS)  De  ludo  q.  9.  a.  4.  n.  11.        (16)  Cit  d.  62. 
(17)  Tr.  6.  de  7.  praecept.  c.  6.  n.  83. 
(13)  Ibid.  et  c.  1.  punct.  7.  $.  1.  n.  71, 

(19)  N.  24.     (20)  Cit.  1.  Aleirum,  c.  de  relig.  c'.e. 
(21)  li.  Creditori  S.c.de  oaclis.      (22)D.31.n.S02 
(23)  C.  22.  u.  26.    (24)  D.  31.  n.  6S.    (2S)  Ibld. 
t26)  Loc.  e.      (27)  C.  2G.  o.  27.       (28)  Loc.  c. 


bsb 


LIB.  III.  TBACT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DEGAL. 


cum  Molin.  quia  hic  intervenit  contra- 
ctus  validus,  qui  non  intervenit  in  pa- 
cto  solvendi  usuras,  Dicunt  autem  Sal- 
mant.  <  praedictum  iuramentura  sol- 
vendi  amissum  in  ludo  vetito,  revera 
non  indigere  relaxatione,  quia  est  de 
re  illicita  contrabonum  commune,  cum 
ob  commune  bonum  sint  vetiti  tales 
lusus.  Sed  bene  contradicit  Sporer  2 
dicens,  verum  esse  quod  iuramentum 
contra  id  quod  leges  prohibent  per  se 
est  irritum,  ut  probat  Palaus '.  Sed  in 
nostro  casu  advertendum  quod  lex, 
quamvis  prohibeat  hunc  lusum,  non 
prohibet  tamen,  sed  bene  permittit  sol- 
vere  perditum.  Hinc  concluditur  quod 
iuramentum  ludendi  lusu  vetito  esset 
quidem  nullum,  quia  lusus  est  vetitus, 
et  contra  bonum  commune ;  non  au- 
tem  est  nullum  iuramentum  solvendi 
amissum,  quia  hoc  a  lege  non  prohi- 
betur. 

893.  Dub.  7.  an  victus  qui  iam  sol- 
verit,  possit  occulte  sibi  compensare 
solutum.  Affirmat  Adrianus  et  proba- 
bile  putat  Angl.  apud  Sanch. *.  Sed  op- 
positum  est  omnino  tenendum  cum  eo- 
dem  Sanch.  Arag.  Met.  Lop.  *  Sporer  ^ 
et  Lugo  '  cum  Sot.  Led.  et  communi. 
Ratio  quia  dominium  pecuniae  solutae 
iam  vaiide  translatum  est,  unde  repeti 
non  potest  nisi  coram  iudice:  sed  quid 
si  victus  repetat  solutum,  petendo  re- 
scissionem  contractus,  et  victor  renuat 
restituere?  Perpende  dicta  n.  717.  ». 

894.  Dub.  8.  et  ultimo  utrum  si  vi- 
ctus  ficte  minitetur  in  iudicio  repetere 
solutum,  possit  titulo  transactionis  ali- 
quid  recipere  a  victore.  Negant  Mol.  5 
Bonac.  *^  et  Lugo  "  cum  Salas,  quia  (ut 
dicunt)  contractus  ille  transactionis  fa- 
ctus  est  per  dolum  dantem  causam  con- 
tractui,  scilicet  per  metum  qui  revera 
non  aderat  deficiente  animo  repetendi; 
et  ideo  victus  nihil  potest  accipere,  et 
si  accipit  tenetur  restituere.  Sed  pro- 

(1)  De  iuram.  c.  5.  pnnct.  1.  n.  6.  (2)  De  iar. 
«:.  1.  n.  21.  (S)  D.  2.  p.  8.  D.  6.  (4)  L.  i.  c  8. 
«luli.  2.  n.  8.  (S)  Loc.  c.  (6)  Tr.  6.  c.  6.  n.  82. 
(7)  D.  31.  n.  71,  (8)  Ef  si  imquam  pars  laesa 

]>etcret  contractum  reseindere  et  altera  renueret, 
fotest  tunc  sibi  compensare  damnum  quod  passa  est. 
Ilom.  Ap,  tr.  10.  n,  218.  et  12S.  (9)  D.  S14. 

MO)  tHt  ludo,  S.  5.  n.  15.        (11)  D,  31,  n.  72.  e! 


babilius  affirmant  posse  accipereLes,'^ 
Sanchez  «  Pal.  i*  Diana  is  et  Trull.  ac 
Die.  apud  Croix^^.  Ratio  quia,  licet  vi- 
ctus  non  habet  animum,  habet  tamen 
potestatem  repeteudi;  qua  se  privat  in- 
posterum  per  talem  transactiooem;  et 
victor  revera  non  dat,ut  illum  animum 
deponat,  sed  ut  cedat  iuri  suo  repeten- 
di,  prout  revera  cedit. 

895.  2.Quoad  clericos  vero  pertinet, 
aliter  res  se  habet  quam  quoad  laicos. 
Sed  praenotandum  quod  canones  ve- 
tantes  ipsis  ludos  alearum  afficiunt  so- 
los  clericos  in  maioribus  constitutos  et 
beneficiatos,  ut  d  icunt  communiter  Ron- 
cag,  *'  Lugo  18  cum  Less.  et  Salas,  item 
Sanch.  <9  cum  Nav.  et  Lop.  coutra  Al- 
coz.  Ratio  quia  (ut  aiunt)  canon  Episco- 
puSy  in  principio  relatus,  quoad  alios 
clericos  saltem  ex  consuetudine  dero- 
gatus  est,  sicut  quoad  laicos.  Quoad 
beneficiatos  autem ,  vide  dicta  n.  831 . 
V.  Communis. 

896.  At  dubitatur  1 .  an  praedicti  cle- 
rici  in  sacris  aut  beneficiati  peccent 
graviter  aleis  ludendo  frequenter  et  in 
magna  quantitate.  Salmant.20  quamvis 
probabilem  putant  sententiam  affirma- 
tivam,  negant  tamen  hos  peccare  mor- 
taliter,  cessante  scandalo.  Ratio  eorum 
quia  praefatae  leges  vel  ab  initio  non 
obligarunt,  nisi  ad  poenam,  vel  ex  con-: 
suetudine  sunt  abrogatae,  et  citant  pro 
sua  sententia  Sanch.  Less.  ac  alios  ap. 
Dian. ;  sed  Sanchez  Less.  et  alii  apud 
Dian.,ut  infra  videbimus,  expresse  op- 
positum  tenent.  Unde  omnino  dicen- 
dum  ipsos  peccare  mortaliter  cum  com- 
muni  sententia,  quam  tenent  Sanch.2i 
Less.22  Spor.23  'moI.2<  et  alii  infra  ci- 
tandi:  ratio,  tum  quia  iuxta  canones 
(ut  pro  certo  habet  Dian.25)  damnantur 
de  mortali  clerici  publice  et  frequen- 
ter  aleis  ludentes,  tum  quia,  licet  ca- 
.lones  prohibentes  hodie  non  sint  in 
tota  sua  observantia  (ut  concedunt  Les. 

(1.  22.  n.  167.  (12)  L.  2.  c.  17.  n,  42,  (15)  Dc 
matr,  1.4.d.9,n.6,  (14)T,l.tr.2.  d.  1,  p.lO.n..''.... 
(15)  P.  S.  tr,  4.  n.  24.  (16)  L.  3.  p.  2,  n.  lOP.C. 
(17)  De  ludo  c.  1,  q,  3,  (18)  De  iust.  d.  31.  u.  1* 
(19)  Cons,  l,  1.  c.  8.  dub.  23.  n.  8.  (20)  De  cot.t 
c,  4,punct.3.  n.60.  (21)  Dub,28.n.7,  (22)  L.  2. 
c.  26.  n.  6.  (25)  Tr.  7.  in  7.  praee,  c.  C.  u.  8<> 
(24)  D,  »12,  (23)  P.  7.  t.  9.  r.  3. 


CAP.  III.  BtlB.  XIII 

et  Lugo*  acFilliuc.  2),  tamen  non  sunt 
omnino  aboliti,  cum  lusus  alearum  de 
ipso  iure  naturali  notabiliter  dedeceat 
statum  ecclesiasticum,  ut  mox  dicemus 
dubio  sequenti. 

897.  Dub.  2.  an  peccent  graviter  cle- 
rici  frequenter  ludentes  aleis,  etsi  in 
parva  quantitate. 

Prima  sententia  negat,  quam  tenent 
Sylv.  3  Nav.  ■<  item  Abb.  s.  Ant.  Gutt. 
Lop.  apud  Sanch.  ^.  Ratio  istorum  quia 
frequentia  ludendi,  licet  aggravet  pec- 
catum,  non  tamen  mutat  speciem,  ut 
de  veniali  reddat  mortale. 

Affirmat  vero  secunda  sententia  com- 
munissima,  quam  sequimur,  et  tenent 
Caiet.  6  Ang.  '  Arm.  8  Hurt.  9  Viva  «> 
Sanch.  <i  cum  AIcoz.  et  Palac.  Lay.  12 
MoI.i3  Less.  ^^  Ronc.  ^s  Spor.*6  et  Diana 
cum  aliis*''  qui  vocat  hanc  sententiam 
communem,  aitqueab  ea  non  disceden- 
dum.  Idem  sentit  Bus.  ut  supra  (modo 
tamen  ludus  non  solum  sit  frequens, 
sed  etiam  per  longum  tempus,  ut  et- 
iam  loquuntur  Less.  et  Wigandt  1*.  Ra- 
tio  quia,  ut  iam  supra  indicavimus,  et 
ut  docent  Sanch.  i»  etMol.  ac  Ronc.  20 
frequentia  talis  lusus  de  iure  naturae 
dedecet  valde  ecclesiae  ministros.  Ne- 
que  consuetudo  id  excusare  potest,  quia 
ut  pontifex  declaravit^i  talis  consuetu- 
do,  tauquam  vera  corruptela,  est  omni 
tempore  improbanda  et  removenda. 
Qualis  autem  sithaec  frequentia  mor- 
talis.  Bordon.  putat  esse  ludere  semel 
in  hebdomada,  sed  Roncaglia  merito  id 
putat  nimis  rigidum.  Immo  Less.22  et 
Wigandt23sentiunt  non  damnandosde 
mortali  clericos  ludentes  ad  breve  tem- 
pus,  etsi  crebro,  recreationis  causa,  ni- 
si  propria  statuta  dioecesis  vel  ordinis 
id  *prohibeant. 

898.  Dub.  3.  an  peccent  graviter  cle- 
rici  ludentes  aleisin  magnaquantitate, 
etsi  non  frequenter.  Affirmat  Sporer  24 
et  adhaerent  Mol.25  ac  alii  apud  Nav.26 

(1)  L.  c.  (2)  Tr.  37.  c.  4.  n.  39.  (3)  V.Ludus, 
q.  4.  (4)  Sum.  c.  19.  n.  12.  (S)  Dub.  28.  u.  6. 
(6)  2.  2.  q.  Uii.  a.  3.  dub.  3.  (7)  V.  Ludus,  n.  4. 
(8)  Eod.  verb.  §.  4.  (9)  De  iust.  d.  8.  diif.  3. 

(10)  De  contr.  q.  9.  a.  4.  u.  6.  (il)  L.  c.  n.  7. 
(12)  L.  3.  tr.  4.  c.  21.  n.  1.  (13)  D.  S12. 

(14)  C.  26.  n.  6,  (lo)  De  ludo,  c.  i.  q.  5.  r.  2. 
'1«)  L.  c.  0,  80.     (17)  D.  re».5.el0.4.  u-.4.».ia3. 


DE  CONTRACTIBUS  687 

Sed  negat  Sal.  apud  Lugo27  et  consentit 
Laym.28  citans  Less.  et  Reb.  nisi  fiat 
publice  et  cum  scandalo:  dicit  enim 
Laym.  quod  canones29  loquuntur  tan- 
tum  de  publico  aleatore  ei  his  lusibus 
dedito. 

899.  Ex  his  omnibus  dico  1 .  non  pec- 
care  graviter  clericos  qui  raro,  mode- 
rate  et  privatim  sine  scandalo  aleis  lu- 
dunt.  Imo  probabiliter  nec  venialiter, 
si  ludant  recreationis  gratia  inloco  ubi 
praefati  canones  non  rigide  observan- 
tur,ut  dicunt  Mol.so  Laym.  3i  Spor.  32 
et  Diana  33  cum  Dic.  et  Amic. 

900.Dico  2.  praefatas  sententias  quae 
damnant  de  mortali  clericos  aleis  lu- 
dentes,  non  procedere  in  ludis  charta- 
rum  qui  non  sunt  merae  sortis  seu  for- 
tunae.  Confundunt  alii  ludum  alearum 
cum  omni  ludo  chartarura:  sed  imme- 
rito,  nam  revera  alea,  ut  magistri  idio- 
matis  latini  docent,  est  nomen  com- 
prehendens  solos  ludos  sortis,  qui  non 
ex  arte,  sed  omnino  a  casu  pendent,  et 
huiusmodi  sunt  ludi  talorum,  tessera- 
rum  et  similium.  Hinc  dico  quod  lusi- 
bus  illis  chartarum,  qui  totaliter  pen- 
dent  a  casu,  ut  sunt  lusus  vulgo  voca- 
ti,  Bassetta,  primieray  et  similes,  pro 
his  quidem  valent  sententiae  praefa- 
tae.  Non  autem  pro  aliis  qui  sunt  tam 
industriae  quam  fortunae,  ut  sunt  illi 
qui  dicuntur,  Ombre^  tressette  et  simi- 
les.  Pro  his  enim  valde  probabiliter  pu- 
to  cum  auctore  libelli  cui  titulus:  /- 
struz.  per  li  novelli  Confess.^^  cum  Pas- 
serin.  valere  sententiam  Salmanticen- 
sium,  ut  supra,  scil.  non  peccare  gra- 
viter  clericos  iis  ludentes,  nisi  alicubi 
esset  specialis  prohibitio  aut  scanda- 
lum.  Circa  quod  bene  insuper  adver- 
tit  Mol.  35  pensandam  esse  qualitatem 
personae,  an  sit  magnae  vel  parvae  ae- 
stimationis;  clerici  enim  qui  vitam  noa 
tam  exemplarem  ducunt,  revera  grave 
scandalum  non  ingerunt  si  etiam  fre- 

(18)  T.  8.  ex  4.  n.  77.      (19)  N.  6.      (20)  Loc.  c. 

(21)  C.  Inter  dilectos  11.,  de  \ila  et  honest.  cler. 

(22)  D.  n.  6.  (23)  Loc.  c,  (24)  D.  c.  1.  n.  80. 
(fc)D.bl2.  (26)Man.c.24.n.9.  (27)  D. 31. n. 11. 
(28)  D.  c.  21.  n.  1.  (29)  Ut  in  cit.  cap.  Inte» 
dileclos,  de  excess.  prael.  (30)  D,  S12. 
(31)  Loc.  c.  n.  2.  (32).N.  80.  (3.')  P.  7.  tr.9.  r.  3i 
134)  P.  2.  c.  17.  n.  397.            t33)  Dici.  d.  SI«. 


fi88  MB.  HI.  TRACT.  V.  b£ 

qij^nter  aspiciuntur  in  taiibus  ludis 
versari,  modo  propria  minitjteria  non 
megligant;  imo  nec  ullum  praebent 
scandalum  si  mere  recreationis  causa 
id  faciant.  Et  hos  vere  dici  potest  ex- 
cusari  ab  hodierna  et  universali  con- 
suetudine,  quae  certe  differt  ab  illa  an- 
tiqua  arcta  primitivae  ecclesiae  disci- 
plina. 

901.  3.  Quoad  religiosos  autem  per- 
tinet,  dicunl  Lugo  *  Sanch.  2  et  Mol.  3 
ipsos  propter  eorum  statum  etscanda- 
lum  aliorum  faciliug  possegraviterpec- 
care,  aleis  sive  taxillis  ludendo.  Unde 
dicunt  Roncagl.  *  et  Bann.  apud  Lugo  ^ 
quod  religiosi  reformati,  ut  capuccini, 
iesuitae,  discalceati  et  similes  peccant, 
si  semel  his  lusibus  ludant.  Et  tanto 
magis  id  dicendum  cum  Salm.  6  de  eo 
qui  in  his  religionibus  viam  talibus  lu- 
dis  aperiret:  Ronc.  autem  '  et  Sanch.  » 
cum  Met.  dicunt  adhuc  religiosos  non 
tam  arctae  observantiae  peccare  gra- 
viter  si  frequenter  versentur  in  his  lu- 
sibus  etsi  sine  scandalo;  sed  Salmant.^ 
cum  Peyrin.  Dic.  et  Anton.  a  Spir.  s. 
dicunt  quod,  praecisoscandalo  et  prae- 
cepto  in  contrarium,  huiusmodi  reli- 
giosi  excusantur  a  mortali,  si  ludant 
in  modica  quantitate;  etiam  a  veniali, 
si  faeiant  ob  rationabilem  causam;  pu- 
ta  ad  solandum  infirmum  aut  socium 
tristem:  et  hoc  probabile  mihi  videtur, 
loquendo  de  ludis  chartarum  non  me- 
rae  sortis,  iuxta  id  quod  supra  diximus 
de  clericis.  Addunt  Salm.  10  id  licitum 
etiam  recreationis  gratia,  vel  ubi  con- 
suetudine  permittitur;  sed  huic  non 
acquiesco,  quia  talis  recreatio  est  per 
se  iudecens  statui  religioso;  nec  con- 
suetudo  talem  indecentiam  cohonesta- 
re  potest.  Quantam  vero  summam  pos- 
sit  religiosus  ludo  exponere.  Modo  lu- 
dus  non  sit  specialiter  interdictus  a  re- 
gula,  Spor.'i  censet  posse  exponere  tres 
florenos  quotannis.  Alii  autem,  ut  Lu- 
go  12  Elbel  «  Sanch.  "  cum  Nav.  Val. 
Graff.  Salou.  et  Mol.  is  etc.  probabiliter 

(1)  D.  31.  n.  12.  (2)  C.  8.  dnb.  28.  n.  9. 

iZj  D.  821.     (4)  D.  c.  1.  q.  3.  i-.  2.     (S)  D.  n.  12. 
(6)  De  reit.  c.  6.  pauct.  8.  n.  9S.         (7)  Loc.  c. 
(8)  N.  9,      (9)  Cit.  u.  9S.   .  (10)  IbiU.     (11)  De  7. 
praec.  o.  6.  n.  72.  (12)  De  iust.  d.  S.  n.  144. 


Vn.  PRAEC.  DEGAL. 

opinantur  quod  si  religiosus  habet  quo- 
tannis  centum  aureos,  possit  exponere 
quinque,  dummodo  tantumdem  in  eo- 
dem  anno  non  impendisset  in  alios  u- 
3US  non  necessarios.  Alii  tandem,  ut 
Salm.  16  cum  Lugo  Mol.  Az.  etc.  dicunt 
posse  exponere  quantum  sibi  subtrahe- 
ret  parce  vivendo  de  iis  quae  sibi  ad 
usum  sunt  assignata. 

902. 4.  Etultimo  quoad  episcopos  per- 
tinet,  isti  si  ludant  aleis,  cum  hoc  val- 
de  dedeceat  statum  episcopalem,  vix 
possuut  excusari  a  mortali,  ut  dicunt 
Sotus  et  Salzed.  ap.  Sanch. "  qui  cum 
Alcoz.  absolute  eos  damnat  de  peccato 
gravi,  nisi  faciant  ad  recreandum  in- 
firmum.Extra  tamen  hanc  vel  similem 
causam,  AIcoz.  apud  Lugo*8  aitpecca- 
re  mortaliter  episcopum  qui  semel  lu- 
dat.  Sed  merito  (praecisis  circumstan- 
tiis)  Lugo  hoc  putat  nimis  durum:  Sau- 
chez  autem*9  cum  Met.  et  Rebel.  apud 
Dian.  20  excusat  eum  a  mortali  si  ludat 
semel  ad  recreationem ;  imo  Salas  ap. 
Lugo  21  eo  casu  excusat  etiam  a  venia- 
li.  Caeterum  episcopum  ludentem  ludo  1 
merae  sortis,  etiam  semel,  difficulter  1 
puto  excusari  posse  a  scandalo  gravi:  | 
sicut  etiam  censeo,  si  frequenter  ver-  < 
setur  in  aliis  ludis  chartarum  non  o- 
mnino  fortuitis. 

903.  An  autem  peccent  mortaliter 
clerici  aut  religiosi  qui  assistendo  in- 
spiciunt  ludentes  aleis.  Hoc  quidem 
prohibetur,  ut  vidimus22,  et  eis  prae- 
cipitur  ne  huiusmodi  ludis  intersint. 
Communiter  tamen  negant  dd.  in  hoc 
ipsos  peccare  mortaliter,  nisi  essent 
causa  ludi  mortalis,  vel  negligerent  lu- 
sores  corrigere,  vel  nisi  de  tali  ludo, 
quatenus  mortali,  sibi  complacerent ; 
secus,  si  assisterent  causa  tantum  se 
delectandide  industria  vel  fortuna  lu- 
denlium.Ita  Sanch.23  cum  Caiet.  Sylv. 
et  Ang.  ac  Diana^^,  Qua  de  re  imprj- 
babiliter  sentit  Barth.  de  s.  Fausto  ap. 
Diana  25  qaod  clerici  et  religiosi  assi- 

15)  T.  2.  c.  18.  n.  653.  (14)  Dec.  1.7.  c.  19.  n.  79, 
(13)  D.  320.  (16)  Ibid.  n.  94.  (17)  Cons.  1.  1, 
c.  8.  d.  ae.  n.  S.  (18)  D.  31.  n.  12.  (19)  Ibid. 
(20)  P.  7.  tr.  9.  r.  4.  (21)  L.  c.  (22)  C.  Clerici 
ofticia  13.  de  \lts,  etc.  (25)  Cons.  1.  i.  c.  8.  dub.  25» 
;24J  P.  7.  U.  9.  r.  40.  (23)  Loc.  c. 


CAP.  III.  DUB.  XIV 

slentes  ludis  alearum  non  excusentur 
a  mortali,  eoquod  in  bulla  s.Pii  hocin- 
terdicitur  iis  sub  poena  excommunica- 
tionis;  sed  censeo  praefatum  auctorem 
quoad  hoc  in  magnum  irrepsisse  erro- 
rem,  namSanch.  <  loquens  de  ludo  a- 
learum,  nil  penitus  meminit  de  tali  bul- 
la;  meminit  vero  de  ea  paulo  post.  At 
ibi  observatur  bullam  s.  Pii  loqui  tan- 
tum  de  clericis  et  religiosis  assistenti- 
bus  agitationibus  taurorum,  non  au- 
tem  lusibus  alearum.  Episcopi  autem 
his  lusibus  ex  proposito  et  frequenter 
assistentes  dijBculter  etiam  excusari 
possunt  a  peccato  scandali  gravis. 

DDBinM  XIV.  Quid  sit  contractus  societatis. 
904.  Quotnodo  fit  societas. 
903.  De  conditionibus  requisitis  ad  societatem 

Quid  veniat  nomine  damnorum. 

906.  Quid  nomine  expensarum.  Et  an  socitispos- 
sit  sibi  deducere  expensas  itineris. 

907.  Quaer.  i.  An  capitale  sit  dividendum,  si 
unus  confertpecuniamy  alter  laborem.  Quae- 
rit.  2.  Quomodo  deinde  dividendum  lucrum. 
Quaer.  5.  An  damnum  sortis  spectet  semper 
ad  dominum.  Quaer.  4.  Jn  liceat  pacium 
ut  damnum  sortis  sit  commune.  Quaer.  b! 
Quando  inter  fratres  censelur  facta  societas 
et  quid  in  ea  servandum.  Quaer.  6.  Quibus 
modis  finiatur  societas. 

908.  An  per  tres  contractus  possit  exigi  lucrum 
certum,  salvo  capitali. 

909.  De  societate  animalium.  Quaer.  -I.  Si  das 
rustico  pecuniam,  ut  emal  boves  ad  socie- 
tatemj  et  ille  in  aliud  impendit,  possisne  lu- 
crum  exigere.  Quaer.  2.  Jn  llceal  pactum 
supplendi  oves  mortuas,  interim  fructus  di- 
videndo.  Quaer.  5.  An  liceat  contracius  ad 
caput  salvum. 

910.  Quid  de  filio  negotiante  cum  patre. 

904.  «  Resp.  Is  est  cum  aliqui  inter 

se  conveniunt,  et  contributis  aliquibus 

rebus  ad  lucrandum  idoueis  sive  fru- 

ctiferis,  ut  pecunia,  auimalibus,  indu- 

slria,  labore,  etc.  commune  aliquod  lu- 

crum  faciunt,  quod,  uti  et  damnum, 

pro  ratione  et  rata  cuiusque  dividunt 

inter  se.  »  Vide  Less.  Laym.  2  fion.  3. 

Vnde  spectando  id,  quod  ralio  et  iustitiae 
natura  hic  requirit,  resolvuntur  hi  casus: 

«  \ .  Plus  lucrari  debet  qui  confert 
pecuniam  et  operam  suam,  quam  qui 
vel  pecuniam  vel  operam  solam. 

»  2.  Capitale  seu  sors  quam  quivis 

^^lx';r^^^^-^^-     C5)Q.6.p.  1.     (4)L.e. 

(5)  Tr.  14.  c,  3.  punct.  11.  S-  1.  n.  90. 

(6)  Dc  contracl.  q.  9.  a.  3.  n.  2. 

(7)  L.  Cum  duoljus,  %.  Qnidaiu,  IL  i.io  socio. 

aiOR.  I. 


DE  CONTRACTIBCS  68<) 

contribuit,  si  pereat  casu  vel  culpa  so- 
ciorum  levissima,  contribuenti  pcrit. 
Ubi  discrimen  est  inter  hunc  contra- 
ctum  et  mutuum :  quia  in  mutuo  sors 
data  alienatur,  et  dominium  eius  trans- 
fertur  in  mutuatarium,  cuius  proinde 
solius  perlculum  ac  damnum  est  si  ca- 
su  pereat;  in  societate  autem;  qui  sor- 
tem  confert,  eam  non  omnino  alienat 
a  se;  et  sicuti  commodum  ac  lucrum  ad 
eum  spectat,  sic  etiam  periculum  et  da- 
mnum. »  Bon.  <. 

905.|Tres  igitur  sunt  praecipuae  con- 
ditiones  licitae  societatis:  1 .  Ut  societas 
fiat  in  negotiatione  honesta.  2.  Ut  da- 
mnum  sortis  spectet  tantum  ad  domi- 
num.  3.  Ut  servetur  aequalitas,  nempe 
ut  aestimatio  laboris  unius  ^equiparet 
usum  pecuniae  alterius.  Vide  Salm.  s 
Viva  6  et  alios  passim.  4.  Conditioest, 
ututerque  socius  subeat  onus  damno- 
rum  et  expensarum.  Nomineautem  da- 
mnorum  veniunt  tantum  damna  illa 
quae  solo  intuitu  societatis  obveniunt 
socio,  puta  si  ipse  causa  custodiendi 
vel  transferendi  vel  comparandi  mer- 
ces  diripiatur  a  latronibus,  ut  habetur 
ex  iure  civili '  ubi  dicitur:  Damni  par- 
tem  dimidiam  (alterum)  agnoscere  de- 
bere  tam  pecuniae,  quam  rerum  caete- 
rarum,  quas  secum  non  tulisset  socius, 
nisi  ad  merces  communi  nomine  compa- 
randas  pro/icisceretur.  Non  tamen  ve- 
niunt  damna  quae  remote  occasione  so- 
cietatis  socius  patitur,  puta  si  occupa- 
tus  in  societate  praetermittat  acquire- 
re  legatum  sibi  relictum,  negotiis  do- 
mus  suae  providere,  etc.  itaBonac.  » 
Cont.  Tour.  9  et  alii  lo.  Nec  veniunt  da- 
mna  quae  nou  contemplatione  societa- 
tatis,  sed  intuitu  ipsius  propriae  perso- 
nae  obveniunt  socio  ".  Si  autem  causa 
societatis  vuineretur  socius,  vel  eius 
servus  a  iatronibus,  tunc  solae  expen- 
sae  curationis  debent  esse  communes<2. 

906.  Nomine  autem  expensarum  ve- 
niunt  sumptus  itinerum,  transveclio- 
num,  solutionis  vectigalium,  conser- 
vationis  mercium  etc.  Sed  hic  dubita- 

(8)  De  conlr.  d.  3.  q.  6.  p.  4.  n.  1. 

(9)  De  eoulr.  p.  2.  c.  4.  q.  2.  v.  At  socii. 
(lOj  Ex  I.  Socium,  §.  Socius,  IT.  eod.  lit. 

(t !  j  !'oa.  i.  Soc.us.    (12)  L.  Cu.n  d.iol.us  §.  Q.aaaui 

44 


690 


LIB.  III.  TRACT.  V.  DK  VII.  PRAEC.  DECAL. 


lur  an  socius  itinerans  caasa  societalis 
posset  sibi  deducere  omnes  expensas 
itineris.  Negant  Sylv.  *  Angel.  ^,  item 
P.  Nav.  Reb.  apud  Bonac. ',  et  proba- 
bile  putat  Less.  *.  Ratio  quia  societas 
non  tenelur  subire  sumptus  quos  alter 
socius  domi  fecisset,  sed  solum  illos  in 
quibus  isdamnificatur  causa  societatis. 
Alii  vero,  utRonc.  *  Mol.  6  Less.  '  Na- 
varr.  «  et  Bonac.  9  cum  Reg.  et  Salon. 
concedunt  posse  integros  deducere,  mo- 
do  aliter  non  sit  conventum,  et  diver- 
sa  non  sit  consuetudo ;  et  probant  ex 
iure  civili  'o  ubi  dicitur,  quod  socius 
viatica  et  stabulorum,  iumentorum^  car- 
rulorum  vecturas,  vel  sui  vel  sarcina- 
rum  suarum  gratia,  (societati)  recte  im- 
putabit.  Unde,  cum  lex  absolute  con- 
cedat  socio  sibi  recipere  viatica  cum 
caeteris  expensis,  non  apparet  ratio 
cur  ea  non  integre  recipiat.  Haec  se- 
cunda  sententia  videtur  probabilior, 
utpote  iuri  conformior.  Sed  quia  pri- 
mam  non  audeo  dicere  improbabilem, 
ideo  censeo  quod  si  bona  fide  socius 
sibi  expensas  applicavit,  poterit  reti- 
nere;  secus  si  mala  fide;  quia,  ut  dixi- 
mus  n.  761.  v.  Quaer.  2.  cum  opinio- 
ne  probabili  et  non  certa  non  potest 
inchoari  possessio. 

907.  Quaer.  4 .  Si  in  societatem  unus 
confert  pecuniam,  alter  laborem,  an  in 
fine  societatis  ante  omnia  restituen- 
dum  sit  capitale  domino  pecuniae. 

Prima  sententia,  quam  tenent  GIos- 
sa  11  et  Bart.  Covarr.  etc.  apud  Pal.  12 
negat,  et  non  solum  lucrum,  sed  etiam 
sortem  inter  utrumque  socium  dicit 
esse  dividendam.  Ratio  quia  in  socie- 
tate  omnia  debent  communicari,  unde 
sicut  mercator  facit  communem  ope- 
ram  suam,  sic  alter  debet  suam  pecu- 
niam  communem  facere.  Alii  dicunt 
quod  sicut  ad  dominum  spectat  capi- 
tale  et  postea  eius  lucrum;  sic  ad  merca- 
torem  prius  pretium  suae  industriae,  et 
postea  pars  lucriquodin  idemcoincidit. 

(1)  V.  Societas,  tj.  12.  (2)  Eod.  v.  n.  12. 

(5)  De  contr.  d.  5.  (j.  G.  p.  i.  u.  A.  (4)  L.  2. 
c.  2S.  n.  5S.                (S)  De  conlr.  c.  3.  q.  2.  r.  2. 

(6)  D.  418.  n.  2.         (7)  L.  2.  c.  23.  n.  3S. 

(8)  C.  17.  n.  285.  (9)  L.  c.  (10)  L.  Si  fratres. 
J.  Si  «juis,  ff.  pro  soc-y.     (11)  la  1.  1.  c.  Pro  gocia.  \ 


Secunda  sententia  tamen  vera  quam 
tenent  Pal.  '^  Azor.  ^*  cum  Baldo  et  s. 
Bernardinus  Sen .  Lugo  *5  Peir .  *6  Bon." 
Cabass.  '^  Esc.  '^  Ronc.20  docet  sortem 
semper  primo  loco  domino  deducen- 
dam,  etiamsi  nullum  lucrum  supersit. 
Probatur  1 .  ex  bulla  Sixti  v.  Extrav. 
Detestabilis,  §  2.  ubi  sic  sancitur:  Si 
finita  societate  ipsum  capitale  extat,  ei 
qui  illud  in  societatem  contulerit  resti- 
tuatur,  nisi  socio  recipienti  fuerit  com- 
municatum,  aut  aliter  inter  contrahen- 
tes  legitime  conventum  sit.  Probatur  2. 
ratione,  quia  pecunia  coUata  in  socie- 
tatem  minime  fit  communis  inter  so- 
cios  quoad  dominium  seu  proprieta- 
tem,  sed  tautum  quoad  usum  seu  com- 
moditatem,  ut  habetur  ex  d.  Th.21  qui 
ait :  Qui  committit  pecuniam  suam  vel 
mercatori  vel  artifici  per  modum  socie~ 
tatis  cuiusdam,  non  transfert  dominium 
pecuniaesuae  in  illum,  sed  remanet  eius; 
ita  quod  cum  periculo  ipsius  mercator 
de  ea  negotiatur,  vel  artifex  operatur. 
Sicut  ergo  si  pecunia  perit  domiuo  perit, 
ita  si  superest  eidem  superest.  Nec  ob- 
statdicere  quodin  societate  fiunt  com- 
munia  tam  industria ,  quam  pecunia; 
nam  respondetur,  ut  iam  innuimus  , 
quod  in  societate  non  communicatur 
pecuniae  proprietas,  sed  tantum  usus 
seu  commoditas;  unde  sufficit  ut  uno 
conferente  industriam,  alter  conferat 
pecuniae  commoditatem.  Et  ideo,  si  fi- 
nita  societate  solum  remanet  capitale, 
non  erit  iniustitia  si  totum  domino  re- 
stituatur;  sicut  enim  socius  amittit  lu- 
crum  suae  industriae,  sic  iste  amittu 
lucrum  commoditatis  suae  pecuniae, 
quae  cum  sit  negotiationi  exposita  be- 
ne  apta  est  fructum  reddere.  Et  sic 
etiam  neque  verum  est  id  quod  alii 
supponunt,  nempe  quod  unus  confe- 
rat  operam,  et  alter  pecuniam ;  nam 
revera  ex  una  parte  confertur  opera  et 
ex  altera  non  pecunia,  sed  pecuniao 
commoditas  praestatur ;  unde  non  qui- 

(12)  Tr.  35.  d.  8.  p.  3.  n.  1.        (13)  Loc.  c.  n.  2. 
(14)  h.  9.  c.  5.  q.  1.  (13)  D.  30.  n.  24. 

(16)  T.  2.  p.  403.     (17)  De  contr.  d.  3.  p.  3.  n.  5. 
(18)L.6.c.l5.  n.5.   (19)  L,41.  c.  I2.dub.  l.a.8i. 

(20)  De  contract.  c.  2.  q.  3.  r.  2. 

(21)  2.  2.  q.  78.  a.  2.  aA  g. 


CAP.   IIT.  DUB.  XIV 

dem  debetur  mercatori  pretium  sui 
laboris,  et  sui  laboris  lucrum;  sed  tan- 
tum  dimidium  lucri  spectat  ad  eum, 
ut  fructus  suae  industriae,  et  dimidium 
spectat  ad  dominum  sortis,  ut  fructus 
commoditatis  suae  pecuniae  negotia- 
tioni  expositae,  semper  domino  salvo 
suo  capitali.  Prout  si  quis  ad  nego- 
tium  confert  navim,  et  alter  operam, 
completo  negotio,  navis  quidem  inte- 
gra  debetur  domino,  cum  tantum  usus 
navis  sit  collatus;  et  lucrum  deinde 
est  dividendum. 

Quaer.  2.  Detracta  sorte  domino  , 
quomodo  dividendura  est  lucrum.  In 
hoc  valde  obscure  et  confuse  dd.  lo- 
quuntur.  Alii ,  ut  Less. '  Viva*  (et 
probabile  putat  Croix  ^),  dicunt  quod 
si  unus  confert  centum  aureos,  et  alter 
operam  tantidem  aestimatam,  tunc  ae- 
qualiter  dividendum  est  lucrum  et  ca- 
pitale,  iuxta  primam  sententiam  alla- 
tam  in  praecedenti  quaestione.  Alli  ve- 
ro,  ut  Cabass.  <  cum  Ang.  Sylvest.  Nav. 
etc.  dicunt  quod  deducto  prius  capi- 
tali  in  beneficium  domini ,  reliquum 
aeque  dividendum  sit,  etsi  valor  ope- 
rarum  aequiparet  valorem  sortis.  Pace 
tantorum  doctorum  censeo  neutram 
praedictarum  sententiarum  aequitati 
conformem  esse ;  prima  enim  plus  ae- 
quo  tribuit  ponenti  operam,  utiamdi- 
ximus  in  Qu.  ] . ;  secunda  plus  ponenti 
pecuniam.  Hinc  omnino  mihi  dicen- 
dum  videtur  cum  Ronc.  ^  et  Pal.  6  cum 
Reb.  quod,  salvo  capitali  domino,  lu- 
crum  dividendum  est  pro  rata,  habita 
ratione  valoris  industriae  ex  una  par- 
te,  et  ex  altera  commoditatis  praesti- 
tae  ex  pecunia,  iuxta  communem  ae- 
stimationem  lucri  quod  communiter 
haberi  solet  ex  pecunia  applicata  ad 
negotiationem.  Hinc  bene  adverten- 
dum  cum  eod.  Ronc. '  et  Sporer  s  quod 
aiiquando  industria  mercatoris  plus 
valebit  quam  usus  pecuniae,  et  tunc 
proportionaliter  debet  lucrum  distri- 
bui:  ita  ut  aliquando  licitum  poterit 

(1)  L.  2.  c.  m.  n.  9.     (2)  De  contr.  -j.  9.  a.  S.  n.  S. 
(5)  h.  5.  p.  2.  n.  1101.  (4)  h.  6.  c.  15.  n.  6. 

(5)  De  contr.  c.  2.  q.  3.  r.  2.  (6)  Tr.  33.  d.  8. 
1).  5.  u.  2.  el  3.  (7)  Loc.  cit.  r.  i.  (8)  De  7. 
jvgoc.  c.  6.  n.  Sl.     W  Loc.  c.      C*lO  L.  cit.  r.  3. 


.  DE  CONTRACTIBUS  C9I 

esse  pactum,  ut  in  fine  etiam  capitale 
dividatur,  aeque  interim  distributo  lu- 
cro;  prout  fit  ex  consuetudine  in  plu- 
ribus  locis  in  societate  animalium  ut 
testatur  Cabass.  ^.  Insuper  adverten- 
dum  quod  aliquando  valor  industriae 
decrescit  ob  multitudinem  operario- 
rum  societatem  petentium;  qua  ra- 
tione  poterunt  forte  excusari  plures 
contractus  qui  primo  aspectu  videntur 
iniusti;  eo  quod  operariorum  industria 
in  societatem  coUata  iuxta  consuetu- 
dinem  loci  communiter  non  pluris  ibi 
aestimatur. 

E  converso  iniustum  omnino  esset 
pactum  quod,  empta  merce,  ante  omnia 
durante  societate  restituatur  domino 
suum  capitale,  et  deinde  quod  super- 
est  aequaliter  dividatur;  nam  licet 
compensentur  mercatori  fructus  quos 
interim  non  percipit ,  cum  medietate 
sortis  quam  in  fine  societatis  percipiet; 
tamen  ponenti  pecuniam  minuitur  pe- 
riculum  sui  capitalis,  dum  in  princi- 
pio  illud  salvum  facit,  et  mercator,  si 
poslea  merx  pereat,  subiacet  periculo 
sortis  et  lucri ;  ita  optime  Ronc.  'o. 

Quaer.  3.  An  damnum  sortis  sit  com~ 
mune,  quando,  uno  conferente  pecu- 
niam  ,  altero  operam ,  pecunia  casu 
perit. 

Prima  sententia,  quam  tenent  lUa- 
ior.ii  Glossa  12  et  alii  apud  Azor.  i3  sic 
distinguit :  Si  sors  perit  postquam  so- 
cius  suam  operam  posuit,  tunc  damnum 
totum  spectat  ad  ponentem  pecuniam. 
Si  vero  pecunia  perit  antequam  socius 
operam  praestet,  damnum  debet  esse 
commune.  Ratio,  ut  dicunt,  cuia  tunc, 
uno  aequaliter  conferente  operam  et 
altero  pecuniam,  orania  fiunt  commu- 
nia  lucra  et  damna. 

Secunda  sententia  tamen  et  vera, 
quam  tenent  Glossa  ^^  Navar.  is  Ang.is 
Sylvest.  "  Az.  is  cam  Bartol.  Baldo  s. 
Bern.  Sen.  et  aliis  docet  damnum  sor- 
tis  ad  solum  dominum  pecuniae  perti- 
nere.  Ratio  quia  non  est  verum  quod 

in  praxi.  (11)  in  4.  dist.  IS.  q.  47.  §.  Tcrlius 

(12)  In  I.  1.  c.  Pro  socio.     (13)  T.  3.  1.  9.  c.  3.  q.3.' 
(14)  In  1.  Si  non  fueriut,  ff.  Pro  soeio. 
(iB)  C.  27,  n,  232.  (16)  V.  Societas  n.  17. 

(17)  Eoa.  V.  B.  1.  r..  fi.  (ia)  L„^_  ^ 


692 


LIB.  m.  TRACT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DECAL. 


coUata  pecunia,  etiam  sors  conferatur; 
confertnr  enim  tantum  pecuniae  com- 
moditas,  ut  supra  diximus  in  qu.  1.; 
unde  cum,  sorte  pereunte  in  principio 
contractus,  dominus  illius  nullam  pe- 
cuniae  commoditartem  conferat,  sic  et- 
iam  ad  nihil  tenetur  alter  si  nuUam 
conferat  operam.  Et  ideo  diximus  e 
converso  quod,  finita  societate,  prius 
reddenda  est  sors  domino  pecuniae,  et 
postea  lucrura ,  si  reraanet,  inter  so- 
cios  dividendura. 

Quaeritur  4.  An  liceat  pactum  quod, 
sorte  pereunte,  commune  sit  damnum 
inter  ponentem  pecuniam  et  mercato- 
rem.  Respondetur:  Si  pactum  sit  ut 
sicut  daranum  ita  et  sors  sit  comrau- 
nis,  tunc  licitum  est;  quia  sicut  po- 
nens  operam  habet  commodum,  ut  ipsi 
tradatur  media  pars  sortis,  quamvis 
sors  de  iure  tota  ad  dominum  spectet, 
sic  aequum  est  ut,  sorte  pereunte,  ipse 
subeat  mediara  partem  damni,  licet 
daranura  sortis  ad  ipsum  non  pertineat. 
Ita  Roncag.  <  et  Azor.  2  cum  Ang.  Syl- 
vest.  Rosell.  et  aliis.  Si  vero  pactum 
est  ut  sors  nou  sit  coraraunis,  corarau- 
ne  vero  sit  daranura,  tunc  certe  illici- 
tura  est  et  iniustum,  cura  nulla  hic 
detur  iusta  recompensatio.  Vide  Azor. 
Ronc.  3. 

Quaeritur  5.  Quandonara  censetur 
inter  fratres  contracta  societas  et  quid 
in  ea  servandura.  Respondetur:  non 
censetur  facta  societas,  nisi  expresse 
vel  tacite  ex  coniecturis  id  habeatur ; 
unde,  non  quia  fratres  habent  patri- 
raoniura  indivisura,  et  de  coramuni 
mensa  vivunt,  inter  ipsos  contrahitur 
societas ,  nisi  vero  omnes  in  aliquo 
negotio  seexerceant;  vel  nisi,  uno  ne- 
gotiante,  alii  conferant  bona  sua.  Ita 
Azor.  *  Mol.  5  Bonac.  ^  cum  Fill.  Ronc. ' 
idque  clarius  praesumitur,  si  omnes 
conferant  in  comrauae  cuncta  bona  ad 
unumqueraque  spectantia.  Hoc  tamen 
intelligitur  quando  unusquisque  con- 
fert  etiam  bona  propria,  praeter  com- 
munia;  secus,  si  tanlura  unus  sua  pro- 

(1)  G.  3.  reg.  iu  piaxi  3.  (2)  T.  3.  1.  9.  c. 

5.  q.  4.      (3)  Loc.  c.       (•*)  P.  5.  1. 9.  c.  19.  q.  1. 
(8)  D.  421.  n.  6.  (6)  D.  5.  q.  G.  p.  7.  u.  2. 

iy)  De  contr.  c.  4.  q.  1.     (8)  Q.  3,         (9)  N.  7. 


pria  bona  confert,  puta  lucra  alicuius 
officii  vel  artis,  et  alii  sola  bona  com- 
munia ;  tunc  enim  is  potest  ea  sibi 
compensare,  ut  dicunt  Azorius  s  cum 
Bart.  et  Baldo  ac  Bonac.  ^  cum  Nav. 
Et  ita  pariter  si  unus  raaiorem  labo- 
rem  conferat  (ait  Ronc.  •<>  contra  Mol.) 
potest  ille  plus  accipere,  iuxta  aesti- 
raationera  sui  laboris.  Si  autem  aliquis 
frater  absens  negotietur  communi  no- 
mine  ex  coraraunibus  bonis,  intelligi- 
tur  habere  societatera,  usquedura  ad- 
raoneatur  ab  aliis  fratribus,  velle  ipsos 
divisionem  facere;  et  tunc  neque  etiani 
desinit  societas  pro  negotiis  inceptis; 
ita  Ronc.  <*  cura  Giribald.  contra  ali- 
quos. 

Quaeritur  6.  Quibus  modis  finiatur 
societas.  Finitur  1.  completo  tempore 
ad  societatera  coustituto  aut  finita  ne- 
gotiatione  ^2.  2.  per  rautuum  sociorum 
consensum.  Ad  id  autem  sufficit  etiam 
tacitus  consensus,  nempe  si  alter  so- 
ciorum  incipiat  seorsim  negotiari  pro 
seipsoi3.  Si  vero  quis,  socio  invito,  re- 
nuntiet  ante  tempus,  tenetur  ad  inte- 
resse.  Excipe  4 .  Si  hoc  est  necessa- 
rium  ob  bonum  publicum,  ut  si  socius 
abesse  debet  causa  reipublicae,  nec  a- 
lium  commode  subrogare  possit.  2. 
Quando  nuUa  subest  spes  obtinendi  id 
ob  quod  facta  est  societas.  3.  Quando 
alter  non  servet  pacta.  4.  Quando  al- 
ter  gravedamnurainfertsocietati.  Haec 
tamen  debent  esse  certa,  alias  posses- 
sio  statpro  observantiacontractus.  Vi- 
de  Bonac.  *'*.  3.  Finitur  societas  morte 
alterius  socii,  nec  transit  ad  haeredes; 
et  hoc  etiamsi  conventum  sit  ut  trans- 
eat  societas  ad  haeredes  mercatoris  i^. 
Ratio  quia  iu  societate  eligitur  indu- 
stria  personae,  ignoratur  autem  qualis 
sit  industria  haeredis.  Excipit  tameu 
Bonac.ifi  nisi  pactum  iuramento  sit  fir- 
matum:  sicut  etiam  non  finitur  socie- 
tas  circa  negotia  coepta ;  neque  circa 
vectigalia  seu  alias  res  pubUcas  con- 
ductas,  ut  Mol. "  et  Bonac.  is  cum  Fill. 

(10)  N.  3.  (11)  Loc.  c.  (12)  L.  Actione,  §. 
Ilem,  S.  pro  socio.  (13)  L.  Itaque,  ff.  eod.  tiu 

(14)  Dc  coQtract.  d.  3.  q.  6.  p.  ult.  a.  2. 

I  (lo)  L.  Veruiu,  $.  lu  haeredem,  ff.  pro  £OCto. 

I  (16)  N.  3.  (17)  D.  414.         (1»)  Ibid. 


CAP.  III.  DUB.  XIV 

stc.  communiter.  4.  Finitur  societas 
ctiam  per  mortem  civilem,  id  est  per 
exilium  aut  professionem  solemnem 
socii  ^.  5.  Finitur,  si  socius  egestatevel 
infirmitate  laborans,  aut  in  carcerem 
coniectus,  non  posset  pecuniam  vel  la- 
borem  promissum  praestare.  Item  si 
pereat  pecunia  collata,  etiamsi  socius 
habeat  aliam  quam  possit  conferre.  Bo- 
nac.  2.  Item  si  res  ita  sint  mutatae,  ut 
societas  non  sit  amplius  idonea  3. 

908.  «  3.  Potest  tamen  etiam  fieriin 
hoc  contractu,  ut  quis  iuste  servet  sor- 
tem  suam  indemnem,  et  insuper  cer- 
tum  lucrum  percipiat,  si  uimirum  ad 
contractum  societatis  adiungantu.r  duo 
alii,  assecurationis  et  venditionis,  cuius 
tale  exemplum  ponit  Laym.  Inis  socie- 
tatem  cum  mercatore,  et  contribuis  ei 
4  000.  florenos  v.  gr.,  spes  est  quod  is 
quotannis  lucraturus  sit  300.,  cuius 
lucri  dimidium  v.  gr.,  iure  societatis 
tibi  debetur  una  cum  sorte ;  sed  quia 
ad  te  quoque  pertinere  deberet  eius- 
dem  sortis  periculum,  ut  ipse  id  peri- 
culum  in  se  suscipiat,  et  tibi  sortem 
assecuret,  in  huius  oneris  corapensa- 
tionem,  relinquis  ei  maiorem  partem 
lucri  sperati,  ut  scilicet  duae  partes 
lucri  ad  ipsum,  et  tertia  ad  te  perti- 
neat.  Et  rursus,  quia  spes  lucri  huius 
incerta  est,  ideo  adhuc  partem  hanc 
lucri  sperati,  nempe  100.  florenos  in 
spe,  vendis  etiam  eidem  pro  50.  vel 
60.  v.  gr. ,  annuis  certis  et  in  re,  et 
sic  tandem  id  lucrum  facis,  et  sortem 
servas  indemnem.Vide  Laym.  etBon.''. 

Haec  est  celebris  illa  quaestio  Trium 
contractuum,  an  per  eos  possit  lucrum 
certum  exigi,  salvo  capitali. 

Prima  sententia  uegat ,  quam  tenent 
Sot.5Merbes.6Hab.7  p.  Conc. «  Cont. 
Tour.9  (qui  tamen  admittit  contractum 
duplicem,  ubi  sola  sors  vel  solum  lu- 
crum  assecuratur,  in  quo  consentit  et- 
iam  Cabass.  ">^  item  Bann.  Reb.  Prad. 
Tap.Led.  etMercad.  apudSalm.^iet  vi- 
detur  adhaerere  Az.i2.  Ratio  quia  per 
huiusmodi  contractus  adiunctos  con- 

(1)  li.  Veium,  §.  fin.  ff.  eod.  (2)  N.  8. 

(.5)  Cit.  1.  Vei-um,  §.  liu.  (4)  Loc.  c. 

(S)  L.  6.  <[.  6.  a.  2.  (6)  T.  i.  p.  348. 

•''>  T.  4.  !>.  5.  c   IS  q.  6.  r.  4.  (8)  T.  7.  p.  489, 


DE  CONrRACTIBUS  693 

tractui  societatis,  societas  destruitur, 
cum  de  eius  natura  sit,  ut  dans  pecu- 
niam  sit  in  periculo  lucri  et  sortis,  vel 
saltem  alterutrius,  iuxta  sententiam  Ca- 
bassutii  et  Cont.  Tourn.,  ut  supra  :  de- 
structo  autem  societatis  contractu,  de- 
ficit  iustus  titulus,  ex  quo  ille  possit 
fructus  exigere  ex  sua  pecunia:  et  tunc 
exigeret  lucr  um  ex  mutuo,  in  quod  trans- 
iret  societas,  deiecto  toto  periculo  sor- 
tis  et  lucri  in  socJum  recipientem  pe- 
cuniam.  Nec  obstat  dicere  quod  si  con- 
tractus  isti  societati  adiecti  fierent  cum 
personis  diversis,  vel  in  diverso  tem- 
pore  cum  eodem  socio ,  iam  persiste- 
rent ;  sic  etiath,  si  fiunt  eodem  tempo- 
re,  et  cum  eodem  socio :  nam  respon- 
dent  fautores  huius  primae  sententiae^ 
quod  in  iis  casibus  perseveraret  so- 
cietas:  sed  hic  societas  destruitur,  et 
sic  deficit  fundamentum  lucri  ex  ea 
percipiendi.  Praeterea  tuentur  prae- 
fati  aa.  oppositam  sententiam  reproba- 
tam  iam  fuisse  a  Sixto  v.  per  bullam 
Detestabilis  editam  anno  1586.  ubi  sia 
dicitur:  Damnamus  et  reprobamus  o~ 
mnes  contractus  posthac  ineundos^per 
quos  cavebitur  personis,  pecunias,  ani- 
malia,  aut  alias  res  societatis  nomine 
tradentibus,  ut  etiamsi  fortuito  casu 
quamlibet  iacturam  sequi  contingat,  sors 
ipsa  seu  capitale  semper  salvum  sit; 
sive  nt  de  certa  quantitate  in  singulos 
annos  aut  menses  durante  societate  re- 
spondeatur.  Et  ideo  huic  sententiae  vi- 
detur  adhaesisse  noster  ss.  pontifex 
Bened.  xiv.*^  qui  dixit  quod  licet  quae- 
stio  haec  adhuc  indecisa  remaneat , 
cum  plures  et  non  obscuri  nominis  theo- 
logi  posteriores  trinum  contractum  ab 
usura  absolverint^  hanc  tamen  senten- 
tiam  sentit  praefatae  bullae  magis  con- 
gruere.  Acceditalia  bulla  s.  Pii  v.  qui*'* 
sic  dixit:  Conventiones  directe  aut  in- 
directe  obligantes  ad  casus  fortuitos  eum 
qui  alias  ex  natura  contractus  non  tene- 
tur ,  nullo  modo  valere  volumus. 

Secunda  sententia  vero  communior 
defendit  licitum  esse  hunc  trinum  con- 

(9)  L.  c.  concl.  2.  (10)  L.  6.  c.  15.  u.  1. 

(11)  Tr.  14.  c.  3,  punct,  11.  §.  2.  n.  99. 

(12)  P.  5.  i.  9.  c.  4.  q.  8.     (13)  De  byu.  !.  7.  c.  1. 
(14)  Extrav.  Onus,  $.  4.  de  ccnsib. 


694 


LIB.  III.  TJvACT.  V.  DE  VII.  PIIAEG.  DEGAL. 


traclum,  dummodo  absit  animus  foe- 
nerandi,  et  omnino  obligetur  socius 
pecuniam  accipiens,  ut  illam  ad  nego- 
tium  applicet-,  hanc  tenentNav.  ^  Les- 
sius  2  Tol.  3  Lugo  4  Laym.  ^  Pal.  6  Bo- 
nac.  7  Escob. »  Ronc. »  Mazz.  lo  Spor.  " 
Mol.  <2  Salm.  *3  cum  lo.  Maior.d.Pari- 
gin.  et  Sylv.  P.  Nav.  Arm.  Med.  Lop. 
Mald.  et  valde  probabilem  vocat  Az.  i^ 
saltem  de  iure  naturali.  Vide  etiam  li- 
bellum  excusum  Parisiis  anno  1745. 
hoc  titulo :  Examen  th4ologique  sur  la 
socidtS  du  prSte  a  rente^  in  quo  verba- 
tim  referuntur  approbationes  trini  con- 
tractus  editae  ab  academiis  et  faculta- 
tibus  theologicis,  coloniensi,  treviren- 
si,  complutensi,  salmantina ,  ingolsta- 
diensi,  friburgo-biscoica  et  moguntina. 
Ratio  praecipua  huius  sententiae  iam 
supra  est  tradita,  uempe  quod  si  hi 
tres  contractus  disiuncti  valent ,  etiain 
coniuncti  valere  debent.  Nec  subsistere 
dicunt  auctores  huius  secundae  sen- 
tentiae  duo  iiia  praecipua  fundamenta 
adversarioram,  nempe  quod  cessante 
periculo  destruitur  societas ;  et  quod 
de  societate  transit  in  mutuum.  Nam, 
quoad  primum,  negant  Nav.  et  Lugo, 
quod  periculo  in  sofcium  coniecto,  so- 
cietas  destruatur ;  sicut  enim  in  con- 
tractu  commodati ,  quamvis  pericu- 
lum  rei  fortuitum  de  sui  natura  spe- 
ctet  ad  dominum  \  iusta  tamen  com- 
pensatione  facta ,  potest  illi  adiici  pa- 
ctum,  ut  periculum  spectet  ad  com- 
modatarium  ^s ,  neque  tunc  destruitur 
contractus  commodati:  sic  etiam  in 
contractus  societatis ,  de  cuius  essen- 
tia  non  est ,  ut  sit  commune  periculum 
damni,  prout  asserunt  adversarii,  sed 
id  probare  deberent ,  cum  imo  potius 
oppositum  clare  probetur  ex  iureciv.i^ 
ubi  dicitur :  Ita  coiri  societatem  posse^ 
ut  nullam  partem  damni  alter  sentiat ; 
lucrum  vero  commune  sit,  Cassius  pu~ 
tat.  De  essentia  ideo  societatis  tantum 
esse  dicunt  ut  utraque  pars  aliquid 
conferat  ad  communem  usum  et  lu- 

(1)  Man.  c.  18.  n.  2S4.  (2)  L.  2.  c.  2S.  n.  23. 
(5)  L.  S.  c.  41.  n.  3.  (4)  D.  30.  n.  40,  (S)  L.  3. 
3ect.  S.  tr.  4.  c.  18.  n.  11.  (6)  T.  7.  tr.  52.  d. 
8.  p.  S.  (7)  D.  3.  q.  5.  p.  11.  n.  2.  (8)  L.  41. 
.\ub.  5.  n.  88.     (9)  De  sociel.  c.  8.  (j.  2.       (10)  Tr. 


crum,  et  aequalia  siut  commoda  et  fn- 
commoda.  Ex  quo  fit  ut  ex  commodis 
aequalibus  aequalia  sijit  lucra,  et  ex 
aequalibus  incommodis  aequalia  sint 
pericula.  Unde  quando  quis  assumit 
totum  periculum,  socium  assecurando 
tum  de  sorte,  tum  de  lucro,  licet  maius 
sentiat  incommodum,  illud  tamen  sibi 
compensat  commodo  maioris  lucri',  con- 
tra  vero  conferens  pecuniam,  quamvis 
nullum  sentiat  incommodum  periculi, 
sentit  tamen  incommodum  minoris  lu- 
cri,  et  sic  fit  aequalitas;  ex  qua  prin- 
cipaliter  constituitur  societas.  Quan- 
tum  autem  lucrum  possit  exigi?  Mag. 
Serra  apud  Salm.  putat  octo  pro  cen- 
tum ;  Bonac.  censet  plus,  si  negotia- 
tio  esset  lucrosior  et  minus  periculosa; 
Salm.  autem  dicunt  regulariter  posse 
exigi  quinque  pro  centum. 

Ad  secundum  vero  fundamentum, 
nempe  quod  societas  eo  casu  transiret 
in  mutuum,  quia  coniecto  in  socium 
toto  periculo  sortis,  tunc  etiam  in  eum 
transferretur  sortis  dominium,  ita  ut  si- 
ne  alterius  socii  iniuria  posset  ille  pro 
libito  de  tali  pecunia  disponere;  diver- 
se  respondent  fautores  secundae  sen- 
tentiae.  Less.  "  et  Az.  18  (quamvis  hic 
contrariae  sententiae  adhaereat)dicunt 
quod  huiusmodi  contractus,  licet  non 
remaneret  societas,  non  tamen  trans- 
iret  in  mutuum,  sed  in  aliam  speciem 
contractus,  nempe  conductionis  ope- 
rum  socii,  ut  loquitur  Lessius,  vel  con- 
tractus  innominati,  ut  ait  Azorius,  qui 
pro  certo  habet  tunc  contractum  nou 
transire  in  mutuum.  Alii  vero  ut  Lugo 
Palaus  Escob.  et  Roncaglia,  respon- 
dent  quod ,  non  obstante  periculo  3u- 
scepto  a  socio,  adhuc  persistit  societas: 
sicut  enim  (inquiunt)  in  commodato, 
si  commodatarius  suscipit  in  se  periou-' 
lum  rei  commodatae,  non  aoquirlt  il- 
lius  dominium,  cum  permaneat  coa- 
tractus  commodati  *9,  ita  etiam  in  no- 
stro  casu  socius  ob  periculum  in  se 
susceptum  non  acquirit  dominium  sor- 

5.  d.  3.  q.  4.  c.  4.  (11)  De  7.  praec.  c.  6.  n.  S8. 
(12)  D.  416.  (13)  Tr  14.  c.  3.  p.  11.  §.  2.  n.  100. 
(14)  Loc.  snp.  cit.  (IS)  Ei  c.  un.  de  Commodato, 
(^16)  L.Sinonfueriut,§.lia,  ff.Prosocio.  (17)N.30 
(18)  Loc.  c.     (19)  £x  cit.  c,  iiu.  dc  clomnioduto 


CAI'.   III.  DUB.  XIV 

tis  sicut  in  mutuo;  etenim,  quamvis 
ille  solvendo  in  fine  contractus  valo- 
rem  sortis  et  lucri  conventi,  non  irro- 
garet  damnum  domino  sortis;  faceret 
tamen  ei  iniuriam ,  si  pecuniam  non 
applicaret  ad  negotium,  ita  ut  eo  casu 
(ait  Lugo  <)  posset  iuste  cogi  ut  pecu- 
niam  ad  negotium  applicet.  Pariter  ad- 
dit  Lugo,  quod  si  socius  ille  esset  gra- 
vatus  debitis,  etiam  hypothecariis,  non 
possent  creditores  eius  habere  actio-, 
nem  super  hanc  pecuniam;  et  contra, 
posset  eam  dominus  sibi  vindicare 
tamquam  suam.  Sed  quod  hic  contra- 
ctus  non  transeat  in  mutuum  fortius 
probari  dicunt  ex  textu  supra  relato  2 
ubi  dicitur  bene  posse  coiri  societa- 
tem,  ut  suscepto  a  socio  periculo,  alter 
nuUam  partem  damni  sentiat,  et  lamen 
lucrum  communicetur. 

Ad  bullam  autem  Sixti  v.  etiam  mul- 
tipliciter  auctores  istius  secuudae  sen- 
tentiae  respondent :  Less.  et  Salm.  di- 
cunt  prohibitionem  bullae  intelligi  de 
eo  qui  cogeret  socium  ad  sic  contra- 
hendum  ex  vi  ipsius  contractus  socie- 
tatis;  sed  Lugo  et  Ronc.  ^  aiunt  neque 
hoc  illicitum  esse,  quia  unusquisque 
potest  uni  contractui  alterum  unitum 
velle,  quando  nulla  adsit  iniustitia. 
Hinc  Lugo  *  et  alii  dicunt  pontificem 
ibi  nulla  alia  pacta  reprobasse ,  nisi 
usuraria;  et  sic  respondisse  vivae  vo- 
cis  oraculo  eumdem  Sixtum ,  refert 
Lugo  ex  Filliucio  et  Comitolo,  qui  au- 
ctor  insuper  testatur  sibi  retulisse  p. 
Stephanum  Tucci,  quod  cardinales  To- 
letus  et  s.  Severioa ,  quibus  commissa 
fuerat  cura  hanc  bullam  sanciendi , 
idem  affirmassent.  Item  Lugo  refert 
quamdam  decisionem  rotae  romanae 
sub  die  3.  iunii  1602.  ^  ubi  decretum 
fuit  praefatam  buUam  soios  compre- 
hendere  contractus  usurarios  de  iure 
naturali  vetitos,  additis  tamen  maiori- 
bus  poenis.  Demum  respondent  Salni.  ^ 
cum  Less.  et  Malder.  bullam  vel  rece- 
ptam  non  fuisse,  vel  usu  in  hac  parte 
abrogatara ;  testantur  enim  adesse  con- 

(i)  N.  43.  (2)  Ita  etc,  1.  Si  non  fuerint. 

(5)  C.  5.  q.  2.  (4)  N.  37. 

(S)  Ex  Cherubiuo  in  comp.  inill.  Seliol,  1. 
C6)  C.  3  luincl.  11.  §.  2.  b.  104. 


DE  GONTRAOTIBtrS  695 

suetudinera  immemorabilera,  tali  modo 
contrahendi  in  Hispania,  Gallia  et  Ita- 
lia  et  fere  per  totam  ecclesiam.  Ad  bul- 
lam  autem  s.  Pii  v.  vide  quae  alii  aa. 
respondent  supra  n.  849.  Hanc  secun- 
dam  sententiam  tot  auctoritatibus  et 
rationibus  roboratam  merito  non  re- 
probant  Lud.  Abelly  '  et  auctor  Petro- 
corensis  3  quamvis  contrariae  senten- 
tentiae  adhaereant,  et  ego  satis  proba- 
bilem  reputo.  Caeterum,  quia  noo  pot- 
est  negari  huiusmodi  contractum  pe- 
riculo  non  carere  animi  usurarii;  hinc 
censeo  expedire  ut  prima  sententia  u- 
niverse  omnibus  suadeatur. 

909.  »  4.  Societas  etiam  in  pecoribus 
valideet  licite  iustituitur.  Et  interdum 
quidem  ita  ut  tam  pecora  ipsa  quae 
alteri  pascenda  et  nutrienda  traduu- 
tur,  quam  emolumenta  et  fructus,  ipsa- 
que  detrimenta  et  damna  danti  et  ac- 
cipienti  communia  sint :  interdum  vero 
ita  ut  pecorura  dominium,  ideoque  et- 
iam  periculum  sive  casus  fortuitus 
spectet  ad  solum  dantem ;  emolumen- 
ta  autem  fructuum,  nerape  foetus,  la- 
nae,  lactis,  ad  utruraque.  Vide  Less. 
hic,  et  Laym.  9, 

Hic  operae  pretium  est  aliqua  valda 
utilia  ad  praxim  adnotare  de  societate 
animalium.  luxta  naturara  societatis, 
animalia  quae  pereunt,  domino  tantum 
perire  debent.  lis  autem  pereuntibus, 
ad  custodem  pertinet  probare  quod  illa 
sine  sua  culpa  perierint;  alias  tenebi- 
tur  restituere  domino  eorura  aestima- 
tionem,  ut  bene  aiunt  Cont.  Tourn.  i» 
cura  Sanbov,  Pontas  et  aliis.  Idque 
clare  probatur  ex  iure  civ."  ubi:  Quod 
si  a  furibus  (pecus)  subreptum  sit.,  pro- 
prium  eius  (id  est  custodis)  detrimen- 
tum  est^  quia  custodiam  praestare  de- 
buit,  qui  aestimatum  accepit. 

Quaer.  1 .  si  rusticus  petat  a  te  pe- 
cuniam  ut  par  boum  emat  et  ad  nego- 
tium  applicet,revera  lamenille  non  e- 
mit  boves,  sed  debitum  suuraextinguit, 
utrum  possis  tu  lucrum  exigere.  Bene 
dislinguit  Ronc.*?  quod  si  tu  mala  fide 

(7)  De  7.  i>iaoc.  §.  45.  n.  6.        (8)  T.  2.  p.  411 
(9)  U.  5.  t.  4.  c.  20.    (10)  Qe  coulr.  p.  2.  c.4.a.  «j 
(41)  L.  Cum  duobns  S2.  $.  Damna,  K.  Pro  socio. 
(12)  De  coBlr.  e.  3.  reg.  in  pruxi»^. 


696 


MB.  III.  TRAGT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DEGAL. 


pecuniam  dedisti  sciens  illum  non  em- 
pturum  boves,  nihil  exigere  potes;  ni- 
si  (intelligendum)  aliunde  pecuniam 
applicasses  alteri  negotiationi ,  et  de 
hoc  illum  monuisses.  Si  vero  hona  fi- 
de  dedisti,  tenetur  ille  reddere  tibi  lu- 
crura  cessans:  et  tunc  ad  illud  tenetur, 
etiamsi  tu  eum  de  tali  lucro  cessante 
non  monuisses. 

Quaeritur  2.  an  sit  licitum  pactum, 
quod  si  ex  grege  aliquae  oves  pereant, 
suppleri  debeant  ex  foetibus  quae  na- 
scuntur,  et  interim  caeteri  foetus,  la- 
na  et  caseus  aeque  dividantur.  Negant 
Tamb.  i  et  Sylv.  Ang.  Tab.  etc.  apud 
Azor.  2  quia  dicunt  in  hoc  uon  servari 
aequalitatem :  Fill.  autem  3  ait  in  hoc 
standum  esse  consuetudini  locorum. 
Attamen  dicunt  iidem  Fill.  Azor  ^  cum 
aliis,  item  Pal.  5  et  Ronc.  ^  hunc  con- 
tractum  satis  licitum  esse,  quia  talis 
substitutio  ovium  resultat  tam  in  gra- 
tiam  pastoris,  quam  ementis  oves.  Nec 
olficitquod  interim  pastor  amitterede- 
beatlucrum  foetuum  substituendorum, 
quia  etiam  interim  socius  amittit  par- 
tem  sui  lucri.  His  tamen  non  obstan- 
tibus,  prima  sententia  omnino  vera 
mihi  videtur,  quia,  licet  lucrum  utri- 
que  prius  diminuatur,  et  utrique  post- 
ea  compensetur;  tamen  foetus  qui  sub- 
stituuntur,  aeque  dividendi  essent  in- 
ter  pastorem  et  dominum:  at  quaudo 
substituuntur,  id  certe  magis  cedit  in 
utilitatem  domini,  quam  pastoris,  cum 
dominus  iam  sibi  compenset  deinde  ia- 
cturam  lucri,  sicut  et  pastor,  sed  in- 
terim  dominus  semper  salvam  sibi  ser- 
vat  sortem  quae  ipsi  diminui  deberet, 
et  ideo  in  contractu  non  servaretur  ae- 
qualitas. 

Quaeritur  3.  an  liceat  contractus  so- 
cietatis  vocatus  ad  caput  salvum^  scil. 
quando  traduntur  pastori  animalia  cum 
pacto  reddendi  ea  salva  in  eodem  nu- 
mero  in  fine  societatis,  et  lucrum  di- 
videndi.  Per  se  loquendo,  hic  contra- 
ctus  illicitus  est,  ut  bene  aiunt  Ronc,  7 
Viva»  Az.9  cum  Sylv.  et  Reg.  quia  sors 

(l)Dec.l.  9.  c.H.n.2.  (2)  T.  3.1.  9.c.8.q.l2. 
(5)  Tr.  58.  c.  6.  n.  101.  (4)  Loc.  c.  (S)  Tr.  33. 
p.  CK.  D.  2.  (6)  Do  contr.  c.  3.  reg.  in  praxi  2. 
[7)  Dc  conlr.  c.  3.  q.  3.         (8)  Q.  9.  a.  3.  a.  2. 


debet  stare  periculoapponentis;  rese- 
nim  suo  domino  perit.  Probabiliter  ta- 
men  licitus  fieri  potest,  si  adiiclatur  a- 
Uuscontractus  assecurationis,  compen- 
sando  pastori  per  maiorem  partem  fru- 
ctuum  onus  talis  periculi  sortis  in  se 
suscepti:  item  Azor.  i"  cum  Sylvest.  et 
Ang.  Ronc.i'  cura  Pal.  etc.  Vivai2  cum 
Nav.  Less.  TruII.  Reb.  et  aliis,  contra 
Bonac.  et  Reg.  ^^  qui  videntur  docere 
talem  contractum  esse  usurarium,  quia 
dum  transfertur  periculum  animalium 
in  alterum,  iam  transfertur  eorum  do- 
mioium  per  venditionem,  ex  qua  non 
tenetur  ille  reddere  nisi  pretium;  un- 
de,  si  partem  fructuum  reddit,  usura- 
rie  reddit.  SedLess.**  et  Viva  cum  Nav. 
et  aliis,  respondent  in  eo  casu  non  ha- 
beri  contractum  venditionis,  sed  per- 
manere  societatem,  et  lucrum  licite  e- 
xigi  per  aliud  pactum  assecurationis, 
prout  dictum  est  supra  n.  908.  in  quae-  | 
stione  trium  contractuum.  Quantum  au-  1 
tem  possit  in  huiusmodi  contractibus 
accipi,  ait  Viva  *5  standum  esse  iudicio 
peritorum  vel  praxi  timoratorum  cuius- 
cunque  loci;  recteque  addit,  consultius 
esse  hos  contractus  seorsim  inire.  Ad 
bullam  autem  Sixti  v.  Detestabilis,  ubi 
reprobantur  contractus  societatis,  per 
quos  cavetur  ut  capitale  semper  do-  /i 
mino  salvum  sit,  vide  quae  respondent  1 
dd.  citati  dicto  n.  908.  v.  Ad  bullam  1 
supra.  Bene  autem  advertit  Roncag.  i^  ^ 
certe  iniuslura  esse  contractum,  quo 
dominus  dat  boves  aestimatos  iuxta 
praesentem  valorem,  cum  pacto,  ut  si 
decrescant,  finita  societate,  idem  valor 
restitui  debeat;  quia  deterioratio  rei  ad 
dominum  pertiuet,  nisi  aliunde  hocda- 
mnum  compensetur.  Quod  si  tamen  ad- 
esset  pactum,  ut  in  fine  societatis,  non 
solum  lucrum,  sed  etiam  sors  anima- 
lium  dividenda  sint  cura  socio,  tunc  ^ 
non  quidera  iniustum  erit  pactum,  ut  | 
si  interim  pereat  capitale,  pastor  re-  ''^ 
stituere  teneatur  domino  medietatem 
sortis,  prout  dictum  est  num.  907.  v. 
Quaer.  i 

(9)  T.  3.  1.  9.  c.  8.  q.  10.  (10)  Loc.  c. 

(11)  Loo.  c.  (12)  De  i-onlr.  q.  9.  a.  3.  n.  8. 

(15)  Ibid.  (14)  C.  23.  duh.  5. 

(IS)  Loc.  c.  (16)  D.  c.  3.  rog.  in  />ravJ. 


CAP.  III,  DUB.  XV 

910.  Hic  ultimo  quaeritur  an  filius 
negotians  cumpatre  ponente  pecuniam 
et  ipse  industriam,  possit  accipere  par- 
tem  lucri  suo  labori  et  industriae  cor- 
respondentem.  Affirmat  Ronc.  *  casu 
quo  filius  nomine  proprio  negotietur; 
secus,  si  nomine  patris;  tuncenimtan- 
tum  potest  accipere  id  quod  pater  pro 
tali  labore  alteri  daret ;  et  idem  dixit 
Bus.defurto  n.  544.cumLay.etDian.In 
eo  tamen  casu  ait  Ronc.2  posse  patrem 
detrahere  ipsi  valorem  alimentorum, 
quae  non  amplius  debet  filio,  cum  ha- 
beat  unde  se  alat.  Sed  cum  valde  pro- 
babiliter  neget  Croix  '  cum  Mol.  Moya 
etc.  posse  filiumfam.  stipendium  pete- 
re  a  patre  pro  suis  laboribus  impensis 
in  eius  domo,  ut  tenuimus  dicto  num. 
544.,  hinc  dicimus  (contra  Roncagl.  et 
Bus.)  nullo  modo  posse  filium  illud  oc- 
culte  accipere,  dissentiente  patre. 

DcBiuM  XV.  Quid  sit  assecuratio  et  fideiussio. 

9H .  «  Resp.  1 .  Contractus  assecura- 
tionis  est,  quo  quis  alienae  rei  pericu- 
lum  in  se  suscipit,  obligando  se,  vel 
gratis  vel  pro  certo  pretio,  ad  eam 
compensandam,  si  perierit.  Quod  si  gra- 
tis  fiat,  est  grartuita  promissio:  si  pre- 
tio,  est  quasi  emptio,  qua  assecurans 
vendit  suam  obligationem  praestandl 
alteri  rem  eius  indemnem.  Ad  eius  iu- 
stitiam  requiritur,  ut  eventus  rei  sit 
incertus  utrique,  saltem  quoad  noti- 
tiam  quam  de  eo  habent;  quia  alioqui 
non  servaretur  aequalitasBon.^Les.  5. 
Unde  resolves: 

»  1 ,  Si  assecurans  certus  sit  rem  es- 
se  in  tuto,  inique  pretium  petit,  et  te- 
netur  restituere  ^.  Bon. '  (Certum  est. 
Ronc.  8). 

»2.  Si  res  nondum  est  in  tuto,  etsi 
privata  scientia  sciat  non  fore  pericu- 
lum,  licere  nihilominus  pretium  ordi- 
narium  assecurationis  accipere,  dicit 
Less.  9  quia  illa  obligatio  ob  pericula 
ordinaria  magni  aestimatur,  et  causae 
occultae  quae  periculum  minuunt  non 
imminuunlcommunem  aestimationem . 

(1)  De  contr.  c,  1.  q.  S.^r.  2.  (2)  Ibid. 

(5)  L.  5,  p.  1.  n.  10S4.      *      (4)  D.  5.  q.  9.  p.  3. 
(3)  L.  2,  c.  28.  d.  4.  n.  24,  (6)  Ibid. 

(7)  Dub.  3.  q.  9.  p.  3.  (8)  Qu,  9.  c.  3.  ([.  22. 

,9)  L.  c.  n.  27.  (10)  D.  3.  q.9.  p.  3.  ii.  3. 


DE  CONTRAGTIBUS  697 

Verum  idBon.io  et  card,  de  Lugo  **  re- 
ctius  negant. 

»  3,  Si  cupiens  rem  suam  assecura- 
ri,  certo  sciat  eam  iam  periisse,  non 
potest  pacisci  de  eius  assecuratione. 
VideLess.  <2, 

912,  »  Resp.  2.Fideiussio  est  contra- 

ctusquo  quis  alienamobligationem  su- 

scipit  implendam;  si  debitor  principa- 

lis  non  solverit.  Ita  commun.  doctor. 

Unde  resolves: 

»  1.  Pro  fideiussione  licet  accipere 
pretium,  etsi  nuUum  periculum  timea- 
tur ;  quia  ex  se  pretio  est  aestimabilis. 
Nav.  Azor.i3  Fill.i^  ( Est  commuue  ap. 
Viva  15  et  mihi  omnino  videtur  tenen- 
dumquidquiddicantCovarr.  Moya  etc. 
apud  Croixi6  quia  assumptio  talis  one- 
ris  procul  dubio  est  pretio  aestimabilis) . 

»  2.  Mulieres  ex  fideiussione  (saltera 
si  iuramentum  absit,  et  instrumentum 
publicum)  non  tenentur,  ut  nec  cleri- 
ci,  nisi  quatenus  solvere  commodepos- 
sunt,  ut  non  egeant.VideLaym.Bon.i^ 
Less.  18. 

»  3.  Fideiussor  non  obligatur  plus 
quam  principalis:  et  huius  obligatio,  si 
sit  invalida,  erit  etiam  fideiussoris,  c. 
Lugo  etc.  commun. 

»  4.  Fideiussor  regulariternonpotest 
conveniri ,  nisi  facta  excussione  prin- 
cipalis  debitoris,  constet  ipsum  non  es- 
se  solvendo.  Azor,  19  Fill.  20. 

»  5.  Debitor  tenetur  de  omni  damno 
sua  culpa  accidente  fideiussori,  etc.  V. 
Azor.  21  Bon. 

»  e.Exfideiussione  religiosi  propria 
auctoritate  facta  monasterium  non  ob- 
ligatur,  nisi  quatenus  in  eius  utilita- 
tem  versum  est.  V.  Less.22et  Laym.23. 

»  7.  Qui  fideiussit  pro  reo,  cui  pe- 
riculum  capitis  impendebat,  si  is  au- 
fugit,  non  est  eius  loco  plectendus, 
quia  non  praesumitur  sic  se  obligare ; 
imo  nec  potest,  cum  non  sit  dominus 
vitae.  Sylv.  Bon.  Less.2^. 

»  8.  Si  debitor  sua  culpa  nou  solvit, 
tenetur  fideiussori,  qui  pro  ipso  solvit, 

(11)  D.  31.  sect.  7.  (12)  Loc.  c.  n.  2S. 

(15)  P.  5.  1.  11.  c.  12.  d.  S.  (14)  N.  1S9. 

(IS)  N.  5.        (16)  N.  1106.        (17)  Q.  9.  p.  2. 
(18)  L,  cit.  c.  28.  (i9)L,c.   (20)N.1S3.  (21)D.10 
''221  C.  5a.     L25)  C.  29.  n.  7.    (24)  D.  7.  u.  41. 


698  Lin.  111.  TftAex.  v, 

non  tantnm  ipsum  debitum,  sed  etiam 
damna  et  expensas  omnescompensare. 
Si  vero  sine  culpa,  v.  gr.  ob  impoten- 
tiam,  nou  solvit,  ad  solum  debitumvi- 
deturteneri,Az.Sylv.SaBon.TruU.<.» 

DoBinM  XVI.  Quid  sit  pigous  et  hypotheca. 

9\^.  Quid  sit  contracltLS  pignoris. 
9^4.  Quid  si  quis  utatur  pignore, 
9^5.  Quae  liceant  pignorari. 
9^6.  De  contraclu  antichrlseos. 

913.  «  Resp.  Pignus  est  contractus, 
quo  debitor  dat  creditori  rem  aliquam 
mobilem  vel  immobilem,  ut  sit  pro  de- 
bito  obligata,  ex  eaque  solutio  peti  pos- 
sit.  Aliquaudo  tamen  pignus  accipitur 
pro  ipsa  re  quae  datur.  DifFert  autem 
ab  hypotheca,  quod  pignus  proprie  sit 
rei  mobilis,  illa  immobilis.  Molina  Fill. 
Bonac.  2  (Hypotheca  specialis  impedil 
vendibona,  non  autem  generalisViva^). 

Unde  resolves: 

914.  »  1.  Pignore  non  licet  uti  cou- 
tra  voluntatem  domini;  quia  est  res  a- 
liena,  ad  securitatem  tantum  et  non  ad 
usum  tradita.  Bon.  ■'  ex  Mol.  Reg.  elc. 
Si  tamen  utatur,  v.  gr.  equo  vel  agro, 
debet  valorem  usus  sicut  et  fructus  o- 
mnes,  si  sit  res  ex  se  fructifera,  com- 
putare  in  sortem,  deductis  expensis, 
quia  alioqui  committit  usuram,  cum 
res  domino  suo  fructificet.  Nav.  Bon. 
Trull.  5  ( Praesumitur  autem  dominus 
consentire  si  nullum  damnum  ei  se- 
quatur,  puta,  si  alter  utatur  libro  et  si- 
mili.  Viva  6). 

915.  »  2.  Non  possunt  pignorari  quae 
non  possunt  vendi,  v.  gr.  ecclesiae.  Mo- 
linaj  Less.  8  Bon.  9. 

»  3.  Immobilia,  uti  et  mobilia  pre- 
tiosa,  cultui  divino  dicata,  v.  gr.  cali- 
ces,  casulae  etc.  non  possunt  oppigno- 
rari  nisi  in  necessitate,  quia  tunc  et- 
iam  vendi  possunt,  ut  ecclesiae  et  in- 
digentibus  subveniatur.  Vide  Navar.io 
Less.  Bon.  ". 

))  4.  Creditor,  qui  pignus  ab  aliquo 
accepit,  potest  illud  alteri  oppignorare, 

[l)  C.  26.  d.  2.  (2)  Q.  10.  p.  1.  (3)  N.  8. 
{'i)  Loc.  c.  (iJ)  C.  26.  d.  2.  (6)  N.  9. 

(.7)  D  S3l>.  (8)  L.  2.  c.  28.  d.  3.  (9)  Loc.  c. 
U«1  C.  17.  (ll)Loc.c.  (12)  L.  3.  t.  4.  c.  30. 
(ir.;L.cit.u.9.  (l'.)D.3.q.l0.p.l.  (13)C.26.d.4. 
(I6j  Oill.  ^HiWinss.    (17)  L.  3.  t.  4.  c.  16.  n.l7. 


DE  VII.  PRAEC.  DECAL. 

sed  non  pro  maiore  quantitate  Neqao 
potest  vendere,  debitore  non  solvente, 
nisi  post  biennium,  et  eo  prius  moni- 
to.  Quidam  tamen  dicunt,  posse  ven- 
dere  post  trinam  monitionem.  V.  Lay- 
man  *2  Bon.  i^. 

»  S.Earadem  rem  non  licet  oppigno- 
rare,  seu  in  hypothecamdare  pluribus, 
nisi  sit  sufficiens  ad  solvendum  omni- 
bus,  vel  posteriores  de  [priore  hypo- 
theca  admoneantur.  Azor.  FiU.  Bon.  i* 
TruU.  15. 

916.  »  Quaeres:  Quid  sit  contractus 
autichriseos,  germanice  eine  Pfands- 
chaft.  ( Apud  nos:  A  godere  )  16.  

»  Resp.  Is  est,  cum  in  contractu  pi- 
gnoris  convenitur  ut  creditor  utatur 
pigoore,  v.  gr.  agro,  ac  fructus  inde 
tamdiu  lucretur  donec  debitum  ipsi  re- 
stituatur. 

Unde  circa  hune  ex  supradictis  resolves: 

»  1 .  Contractus  hic  videtur  iuxtaCa- 
iet.  Sot.  etc.  (contra  quosdam  iuristas) 
esse  usurarius:  quia  creditor  ultra  sor- 
tem  aliquid  lucratur,  causa  solius  mu- 
tui,  quae  est  usura.  Vide  Laym.i'^  (Et 
certum  est  cum  Pal.  ap.  Croix^s.Qua- 
re  tenetur  fruotus  etiam  illos  reddere, 
quos  ex  culpa  levi  neglexit  percipere, 
Vasq.  Pal.  etc.i^.  Quid,  si  agrum  incul- 
tum  coluerit?  Adhuc  teneri  fructus  re- 
stituere,  dicunt  Mol.  Bon.  etc.  coutra 
SaSot.  etc.  Vide  Croixzo). 

»  2.  Possunt  tamen  intervenire  tituli 
iusti  lucrandi  fructus  ex  pignore,  sine 
diminutione  sortis:  ut  si  v.  gr.  fructus 
ex  hypotheca  percepti  non  superent 
quantitatem  pensionis,  quae  iure  cen- 
sus  super  eamdem  constituti  exigi  pot- 
est  cum  pacto  redhibitionis,  ut  supra 
dictum  est  de  censibus:  aut  si  alioquin 
lucrum  cesset  aut  damnum  emergat, 
dum  debitum  differtur.  Unde  non  faci- 
le  damnandi  illi  qui  a  principibus  in 
locum  debitorum,  agros,  pascua,  offi- 
cia  etc.  in  antichrisim  habent.  V.  Lay- 
man2i  et  Binsfeld.22 Mol.  Les.23  etc.24.,) 

(18)N.  lliS.  (19)lbid.  (20)  N.  1112.  (21)  L.  c. 
(22)  De  usu-is.  (25)  C.  137.  (24)  Si  iam 

liceat  ex  pecunia  lucrum  S.  ojo  iu  re  civili  et  6.  u;o 
in  coiamercio  percipere,  patet,  licere  etiam  lucrari 
IVuctus  ex  pignore  sine  immiuutioue  sortis,  modn 
liicrum  legale  uoa  cxcedatur. 


UAI'.  IV.  DUU 

Ck».  TV.    Db    TUTEL4    BT    TBSTAIiBNTM 

DoBiDM  I.  Quid  sit  tiitela  et  curatela. 

917.  Quibus  delur  tutor,  et  quibiis  curator. 

diS.  Ad  qme  teneantur  tutores  et  curatores.  An 
pupilli  et  minores  possint  se  naturaliter  ohli- 
gure,  sine  consensu  tutorum  etc. 

947.  «  Resp.  Sunt  quasi  contractus, 
quibus  tutor  et  curator  ad  procuranda 
bona  et  commoda  minorum  cuiuscum- 
que  sexus,  qui  vel  parente  carent,  vel 
sub  eius  potestate  constituti  non  sunt, 
obligatur  ex  iustitia,  perinde  ac  si  ex 
contractQ  ea  obligatio  suscepta  fuisset; 
supplente  nimirum  lege  vel  magistra- 
tu  vim  contractus.  Differunt  tutor  et 
curator ,  quod  tutor  solum  datur  im- 
puberibus,  etiam  invitis,  et  principali- 
ter  datur  personis,  ut  curet  earum  e- 
ducationem  et  institutionem:  secunda- 
rio  vero  datur  etiam  boois  iliarum  re- 
spectu  omnium  negotiorum.  Curator 
vero  datur  minoribus,  post  annos  ex- 
pletos  pubertatis,  usque  ad  annum25. 
completum;  nec  communi  iure  datur 
invitis,  nisi  in  certis  casibus,  et  datur 
principaliter  rebus  minorum,  secunda- 
rio  personis.  Unde  pro  directione  in 
foro  conscientiae,  ex  iure  tum  naturali 
tum  positivo  communi,  ex  Layman  et 
Tan.  1  Bon. 2 

Eesolves: 

918.  »  \.  Tutores,  sive  sint  testa- 
mentarii,  hoc  est  relicti  ex  testamento 
aut  codicillo  patris;  sive  sint  dativi, 
hoc  est  constituti  a  iudice  aut  magi- 
stratu;  sive  sint  legitimi,  hoc  est  prae- 
scripti  a  lege  (qualis  prae  caeteris  est 
mater ,  si  velit,  et  promittat  se  nou 
transituram  ad  alias  nuptias,  quin  prius 
tutela  abdicet,  et  rationem  reddat:  dein 
avia  et  consanguinei  proximiores  ido- 
nei )  tenentur,  uti  et  curatores,  iurare 
se  fideliter  officium  suum  facturos,  ac 
fideiussorem  dare,  rem  minoris  salvam 
et  integram  restituendam :  et  univer- 
sim  tacite  omnia  eorum  bona  sunt  hy- 
pothecata  minori;  ita  ut  ad  quemcum- 
que  pervenerint,  possit  illa  minor  sibi 
vindicari  utsibi  satisfiat,  si  quid  illorun^ 
culpa  estpassus.  V.  Tan.3  Lay.<  Bon.s. 

(1)  T.  5.  d.  i.  a.  7.  d.  10.  (2)  D.  S.fl.  19. 

[r>)  Loc.  c.  (4)  li.  3.  t.  4.  c.  9.         (S)  Loc.  c. 

1«)  i..  2.  i.  3.  c.  2.  d.  5.  r.  6.     (7)  De  contr.  e.  1. 


1.  DE  :'JTKLA  699 

»  2.  Bona  mmorum  tenetur  tutor  vel 
curator  administrare  ea  cura  quam  di- 
ligens  paterfamilias  propriis  suis  re- 
bus  adhiberet,  tamimpediendoetprae- 
cavendodamna,  quamprocurando  com- 
moda  etlucra  minoris;  alioquidamnum 
et  defectus  congrui  lucri  ipsi  imputabi- 
tur,  et  tenebitur  etiam  in  conscientia 
ad  restitutionem.  Vide  Laym.  6. 

»  3.  Bona  immobilia  minorum,  aut 
alia  pretiosa,  quae  possunt  servari,  non 
possunt  alienari,  saltem  sine  iudicis 
decreto  (Sicut  neque  mobilia,  quae  ser- 
vari  possunt,  etsi  adsit  consensus  tu- 
toris.  Salm.  '). 

»  4.  Tutori  aut  curatori  et  personis 
ei  subiectis  nihil  licet  emere,  sive  per 
se  sive  per  alium,  ex  uUis  bonis  mi- 
norum,  quamdiu  illi  tales  sunt,  nisi 
cum  auctoritate  iudicis,  aut  cum  eius 
decreto  bona  pupillorum  publice,  per 
iuratum  venditorem  omnibus  venalia 
exponuntur. 

■  »  5.  Sine  decreto  iudicis  non  potest 
minor  remittere,  vel  renunliare  hae- 
reditati,  legatis,  fideicommissis,  aliis- 
que  iuribus  sibi  acquisitis.  Si  tamen 
religionem  ingressus  sit,  potest  bona 
fllienare,  quia  moritur  quasi. 

"  i^ujjillus  dum  infans  est,  hoc  est 
miuor  septennio,  vel  infantiae  proxi- 
mus  (ita  ut,  si  masculus  est,  non  ex- 
pleverit  annumdecimum  cum  dimidio; 
si  foemina,  nonum  cum  dimidio),  nihil 
per  se  efficere  potest,  quo  ullo  modo 
vel  alteri  obligelur,  vel  alium  sibi  ob- 
liget:  at  pubertati  proximus  obligare 
quidem  sibi  potest  alium,  sed  non  se 
alteri,  saltem  civiliter.  Sanch.s  Less.  * 
Laym.  lo.» 

Certum  est  \ .  quod  minor  aut  pu- 
pillus  etiam  sine  consensu  tutoris  vel 
curatoris ,  possunt  se  obligare  circa 
bona  castrensia,  vel  quasi  castrensia ; 
quia  de  his  liberam  administrationem 
habent.  Vide  Salm.  **.  Certum  est  2. 
quod  non  possunt  se  obligare  circa 
bona  immobilia  sine  iudicis  auctorita- 
te  <2  quia  ius  omnino  irritat  ipsorum 

,)unCl.o.§.l.n.40.  (3)D.5>8.  (9)  L.  cit.c.l7.ii.61. 
(10)  C.  9.  n.  7.  (il)  De  contr.  c.  1.  pnnct.  5, 

i.  2.  I;.  5-?      (12j  E»  i.  Lex  «luae  22.  c.  de  artm.  tut. 


;uo 


LIB.  III.  TRACT.  V.  DE  VIJ.  PRAEC.  DECAL. 


conveutioQes  *.  Circa  autem  mobilia 
nequeunt  se  obligare,  saltem  civiliter, 
sine  consensu  tutoris  vel  curatoris. 
Salm.  2,  Sed  quaestio  est  an  pupillus 
vel  minor  circa  praedicta  bona  mobi- 
lia,  si  contrahant  sine  auctoritate  tuto- 
ris  vel  curatoris,  remaneant  naturali- 
ter  obligati.  Certum  est  quod  si  pupil- 
lus  aut  minor  contrahant  cum  tutore 
vel  curatore,  minime  obligantur  3.  Pa- 
riter  idem  communiter  traditur  a  dd. 
si  pupillus  non  sit  pubertati  proximus, 
ut.docent  Sanch.  <  Lugo  '  et  Salm.  6  ut 
patet  ex  iure  civili '.  Si  vero  pupillus 
sit  pubertati  proximus,  et  contrahat 
cum  extraneis,  hic  quaeritur  an  ma- 
neat  naturaliter  obligatus. 

Prima  sententia  aflSrmat,  et  hanc  te- 
nent  Lugo  8  Less.  9  Sanch.  w  Laym.  i' 
Pal.i2  et  Salm.iScumNav.  Reg.  Fil.  Reb. 
Tann.  etDiana.  Ratio  1.  istorum,  quia 
fideiussor  pupilli  remanet  civiliter  et 
naturaliter  obligatus,  ex  communi  sen- 
tentia,  ut  asserunt  Salm.i*.  Ergo  si  fi- 
deiussor  (arguunt)  iam  obligatur,  et- 
iam  pupillus  obligatus  intelligi  debet ; 
nam,  deficiente  obligatione  principa- 
lis,  deficere  debet  etiam  obligatio  fi- 
deiussoris,  ut  docet  communis  senten- 
tiais,  Sed  haec  ratio  non  satis  evincit, 
quia  probat  nimis ;  probat  enim  quod 
pupillus  etiam  civiiiter  teneatur.  Ratio 
potior  est,  quia  ex  iure  civ.16  habetur, 
pupillum  obligari  naturaliter,  si  pro- 
mittat  sine  auctoritate  tutoris ;  cum 
ibi  dicantur  creditores  esse  satisfacien- 
di,  dummodo  obligatio  aut  civiliter  te- 
neat,  aut  naturaliter ,  ut  puta  si  pupil- 
lus  sine  auctoritate  tutoris  promiserit. 

Secunda  sententia  vero  negat  pupil- 
lum  vel  minorem  remanere  naturali- 
ler  obligatum;  et  hanc  tenent  Bonac.i'' 
item  Cov.  Bann.  Rodr.  Dic.  etc.  apud 
Salm.iset  vocant  probabilem  Sanch.'9 
et  Diana20.  Ratio,  quia  ex  l.  Quod  pu- 

(1)  L.  Si  ad  resolvenclam  7.  c.  de  Pracdiis  niiDor. 
(2)  Ibid.  n.  41.  (5)  Ex  1.  Non  licet,  ff.  de  contr, 
empt.  et  1.  Pupillus  d.  ff.  de  auct.  tut,  (4)  De 

matr.  1.  6.  d.  38.  n.  24.  (S)  D.  22.  n.  286. 

(6)  Ibid.  n.  42.  (7)  L.  Pupillus  S9.  ff.  de  act.  et 
oblig.  (8)  D.  22.  n.  2»8.  (9)  L.  2.  c.  17. 

dub.  8.  n.  61.  (10)  L.  cit.  n.  31.  (11)  L.  3. 
sect.  S.  ir.  4.  c.  9.  u.  7.  (12)  D.  1.  p.  4.  §.  3.  n.9. 
(15)  Ibid.  n.  41>.    (14)  D.  n.  4S.  iu  Bn.  ex  1.  fin.  de 


pillus  41 .  jf.  De  cond.  indeb.  et  ex  l.  Pu- 
pillus  59.  ff.  deact.  etobl.  expresse  ne- 
gatur,  pupillum  naturaliter  obligari  et 
praecise  in  dict.  l.  59.  sic  dicitur :  Pu- 
pillus  mutuam  pecuniam  accipiendo,  ne 
quidem  iure  naturali  obligatur.  Sed  haec 
ratio  non  videtur  firma;  nam  ibi  casus 
est  de  pupillo  infante,  ut  exponit  Glos- 
sa;  unde  alia  Glossa  21  ait  tam  relatam 
legem  Pupillus,  quam  alias,  tantum  de 
pupillo  infante  intelligendas  esse.  Hinc 
prima  sententia  verior  mihi  videtur. 
Caeterum  probabilissimum  est  quod 
pupillus  non  tenealur  solvere  quod 
promisit ,  ut  tenet  Lugo  22  cum  Soto 
Mol.  Cov.  etc.  et  probabile  putant  Sal- 
mant.23cumSanch.Reg.etc.Ratioquia, 
cui  competit  actio  ad  repetendum  com- 
petit  etiam  exceptio  ad  retinendum  ex 
illo  textu^^:  Qui  ad  agendum  admit- 
titur,  est  ad  excipiendum  admittendus. 
Vide  dicta  num.  890. 

«  7.  Eadem  est  ratio  minoris,  si  cu- 
ratorem  habeat :  quem,  si  semel  su- 
sceperit,  tenetur  illi  subesse  iure  com- 
muni  usque  ad  annum  25.  expletum; 
et  si  litem  habeat,  tenetur  ad  eam  su- 
mere  curatorem,  exceptis  tamen  cau- 
sis  spiritualibus.  Quod  si  curatore  ca- 
reat,  valent  acta  per  illos,  ita  tamen 
ut  si  laesi  sint,  restituantur  in  inte- 
grum.  Vide  auct.  cit.  et  Bon.  25. 

»  8.  Etsi  minores  sine  curatorum 
auctoritate  donare  non  possint,  nisi 
quae  eius  conditionis  adolescentes  do- 
nare  solent  (in  iis  enim  praesumitur 
tacitus  consensus  curatoris) ;  qui  ta- 
men  dona  ab  lis  accepit  non  tenetur 
restituere  ,  nisi  repetantur  legitime  ; 
quia  probabile  est  valere  naturaliter, 
tametsi  non  civiliter.  MoL  Lugo  Trull. 
Diana  26. 

»  9.  Tenentur  curatores  et  tutores 
singulis  annis  administrationis  ratio- 
nem  reddere;  ubi,  si  quis  deses  aut 

iureiur.  et  l.Marcellas  2S.  ff.  Fideiuss.  (IS)  Ex  1. 
Cam  lex  46.  de  fideiuss.  et  1.  Naturaliter,  ff.de  cou- 
dit.  indeb.  (16)  Ex  1.  Novatio,  ff.  de  novation. 

(17)  De  Gontr.  d.  3.  q.  1.  p.  S.  n.  6.  (18)  Tr.  14. 
c.  1.  p.  3.  §.  2.  B.  44.  (19)  Loc.  c.  b,  20. 

(20)  P.  2.  tr.  S,  r.  44.        (21)  In  dict.  1.  Novatio. 

(22)  Dt  22.  n.  300.  (23)  D,  c.  i.  n.  47. 
(24)  L.  8.  ff.  de  dol.  mal.  excep.  etex  reg.  iur.  in  6, 

(23)  Dub.  3.  q.  S.  p,  ult.    (26)  P.8.t.  6.  r.  4.  et  7. 


CAP.  IV.  DUB.  II 

noxius  reperiaUir,  amovendus  est  impo- 
slta  salisfactione,  ali  usque  subrogandus. 

»  4  0.  Si  tutor  vel  curator,  post  ratio- 
nes  officii  redditas,  fidelis  deprehensus 
fuerit,  debetur  ei  praemium  quod  in 
quibusdam  locis  est  vigesima  pars  re- 
dituum  bonorum  oranium  minoris,  iu 
aliis  autem  decima  pars. 

»  41 .  Porro,  qui  non  possint  esse  tu- 
tores  et  curatores,  et  qui  a  tutela  et 
curatela  excusentur,  ne  iis  imponi  pos- 
sint,  V.  gr.  habentes  quinque  filios 
superstites  pauperes ,  etc.  vide  apud 
Tann.  <  et  Sa  2,  qui  sic  habet :  Tutor 
non  potest  esse  iunior  25.  dnnis,  nisi 
forte  mater;  nec  religiosus,  nec  foemina 
{nisi  mater  aut  avia,  et  uxor  casu  ante 
dicto),  nec  clericus  in  sacris^  si  non  ve- 
lit ,  nec  episcopus ,  nisi  miserabilium 
personarurh.  Horum  vero  tutelam  sa~ 
scipere  tenentur  et  episcopi  et  clerici  et 
religiosi;  quod  ego  ,  inquit,  de  religio- 
sis  universim  non  admitto.  V.  Laym.  *. 

»  12.  Si  tutor  et  curator,  cum  tene- 
rentur  negotiari ,  omiserunt,  possunt 
pupilii  ab  eis  accipere  5.  pro  1 00.  Sa  ^. 
Vide  etiam  Nav.  5.  Plura  vide  supra  l. 
3.  tr.  3.  c.  2.  d.  3.» 

DnRioii  n.  Quid  et  quotuplex  sit  testiimentuin. 

919.  Quid  sil  testamentum.  De  requisilis  ad  co- 
dicillum,  et  quid  imporlet  clausula  codicillaris. 

920.  Quotuplex  sit  testamentum. 

92 1 .  Ea:  quibus  capitibus  teslamentum  sit  nullum. 

922.  Quid,  si  desint  solemnitates ,  et  sit  testa- 
mentum  ad  pias  causas. 

925.  Quid,  si  constet  haeredi  voluntas  testatoris. 
924.  Quid  si  non  constet ,  an  ipse  teneatur  cre- 

dere  uni  testi.  Et  an  testamentum  nullum 
valeat  quoad  legala  pia. 

923.  Quid,  si  testamentum  factum  sit  ab  homi- 
nibus  rusticanis. 

926.  Quid,  si  tempore  pestis. 

927.  An  testamenlum  sine  solemnitatibus  obli- 
get  in  conscientia. 

928.  Fide  alios  casus. 

929.  Quid  de  teslamento  clericorum,  novitiorum 
et  miliium. 

950.  Dub.  L  An  legatum  relictum  virgini,  ut 
nubat,  possit  ei  dari,  si  'fial  religiosa.  Dub.  2. 
An  legatum  relicium  civibus  loci  possit  dari 
extraneis.  Dub.  5.  An  legatum  relictum  or- 
phanis  possit  dari  eis  qui  parenles  habent 
inutiles.  Dub.  4.  An  legatum  relictum  puellis, 
ut  nubanl,  possit  dari  eis  quae  sine  dole  iam 
nupserint.  Dub.b.An  legaium  relictumpuel- 
lis  nupturis ,  possit  dari  viduis,  ut  iterum 
ri)  Loc.  c.  (2)  V.  Miiior.  (3)  Loc.  c 

{h)  V.  Curator.        (8)  C.  23.        (6)  De  conlr.c.S. 

I.unci.  15.  §.  1.  n.  178.     (7)  L.  5.  t.  S.  c.  1.  et  seq. 


DE  TESTAMENTIS 


701 


nubant.  Dub.  6.  An  legatum  rellctum  vir- 
ginibv^  nubendis,  possit  dari  virgini  corru- 
ptae.  Dub.  7.  An  legatum  relictum  puellae, 
ut  remaneat  virgo,  debeatur  ei  si  nubat. 
Dub,  8.  An  legatum  relictum  puellae,  tit 
nubat,  transeat  ad  eius  haeredes,  si  ante 
nuptias  moriatur.  Dub.  9.  An  legatum  re- 
lictum  pro  fabrica  ecclesiae  possit  expendi 
in  alia  divino  cultul  necessaria.  Dub.  -10. 
Quomodo  distribuendum  legatum  relictum 
pauperibus. 
931.  Quaeritur  \.  An  ultimae  voluntates  possinl 
commutari  a  Papa  sine  causa.  Quaer.  2.  An 
ab  episcopis  cum  iusta  causa.  Dub.  \.  An 
tunc  requiraiur  consensus  haeredis  et  lega- 
tarii.  Dub.  2.  Quae  sint  causae  iustae  ad 
commutandum. 

919.  «  Resp.  1 .  Testamentum  est  vo- 
luntatis  iusta  sententia  de  eo  quod  quis 
post  mortem  suam  fieri  vult,  cum  di- 
recta  haeredis  institutione.  Quod  ad- 
ditur,  ut  distinguatur  a  reliquis  ulti- 
mis  voluntatibus  nam  differt  a  legato 
seu  fideicommisso  partiali,  quod  hoc 
sit  donatio  quaedam  a  defuncto  relicta, 
et  ab  haerede  praestanda  (Legata  ac- 
cipienda  sunt  a  manu  haeredis.  Vide 
Salm.  «):  a  codicillo  vero  differt,  quia 
codicillus  est  quasi  testamentum  im- 
perfectum,  et  non  fit  ad  instituendum 
haeredem,  nisi  ex  privilegio,  v.  gr.  in 
militia,  sed  ad  aliquid  in  testaraento 
explicandum,  addendum,  mutandum, 
detrahendum,  vel  ad  legata  instituen- 
da.  Vide  Laym.'  Tann. »  Les.  9 Bon.  lo,» 

Ad  codicillum  sive  nuncupativum, 
sive  in  scriptis,  sufficiunt  quinque  te- 
stes,  etiam  non  rogati,  et  foeminae 
(quaravis  ad  codicillum  in  scriptis  re- 
quiritur  testium  subscriptio)!'.  Ad  co- 
dicillum  vero  inter  liberos  et  milites 
sufficiunt  duo  testes.  Vide  Lugo  <2.  Hic 
notandura  curaeodem  Lugoi'  quod  clau- 
sula  in  testamento  apposita,  scil.  quod 
si  illud  non  valeat  ut  testamentum, 
valeat  ut  codicillus,  importat,  ut  si  te- 
stamentum  sit  nullum  sive  ob  defe- 
ctura  solemnitatis  sive  ob  praeteritio- 
nem  haeredis  necessarii,  haeres  ab  in- 
testato  debeat  solvere  legatai^,  et  in- 
super  ipse  teneatur  haereditatem  resti- 
tuere  haeredi  in  nullo  testamento  in- 
stituto,  retenta  sibi  quartatrebelliani- 

(8)  T.  5.  d.  4.  q.  8.  (9)  L.  2.  c.  19. 

(10)  D.  3.  q.  17.  p.  1.      (11)  Ex  J.  ult.  c.  &  codie. 
(12)  D.  25.  n.  IS.  (15)  N.  17. 

(14)  Kx  autb.  Ex  caiis»  c.  de  I.  jjiaeU 


702  IIB.  m.  TRACT.  Y.  DE 

ca  1,  et  si  est  haeres  necessarius,  re- 
tenta  sibi  portione  debita. 

920.  «  Resp.  2.Testamentumest  du- 
plex.  1 .  In  scriptis,  seu  clausum:  quod 
testamentum  testator,  sive  sua  sive  al- 
terius  manu  scriptura,  septera  testibus 
idoneis ,  non  defectuosis,  non  caecis, 
non  surdis,  mutis,  nec  furiosis,  pro- 
digis,  infantibus,  rellgiosis,  cognatis, 
qui  in  testatoris  potestate  sunt  (Adde 
infames  de  iure,  fratres,  patrem  testa- 
toris,  qui  sunt  in  eius  polestate.  Vi- 
va2  Salm.  '.  Adde  haeredem,  sed  non 
legatarios ,  non  tutores  etc  IJSva  et 
Salm.  nec  religiosos,  etsi  isti  peccent, 
si  testentur  sine  licentia.  Viva^),  qui- 
bus  adde  ipsum  haeredem,  et  qui  in 
eius  sunt  potestate,  sed  masculis^  pu- 
beribus,  liberis,  ad  id  rogatis,  et  voca- 
tis  coram  ofifert,  profitendo  id  esse 
suum  testamentura :  tura,  si  possit , 
manu  sua  subscribit,  alioqui  octavus 
pro  eo  testis,  dein  oranes  et  singuli  se- 
ptera  testes  eodem  tempore  subscribunt, 
si  possint,  per  seipsos,  proprioque  vel 
alieno,  aut  communi  omnes  sigillo  con- 
signant.  Laym.  5  Bonac.  ^  (Nullum  est 
testamentum  scriptum  ab  ipso  haere- 
de,  saltem  post  sententiam.  Salm. '). 
2.  Nuncupativum,  quod  minorem  so- 
lemnitatem  requirit ,  scilicet  tantum 
ut  septem  testes  idonei  supradicti  con- 
vocati  audiant  et  intelligant  testatoris 
voluntatem  coram  eis  scriptam  vel  vo- 
ce  articulata  prolatam  (Simul  et  eo- 
dem  tempore,  ut  sint  contestes.  Sal- 
mant.  8.  Per  signa  autem  nequit  hae- 
res  institui.  Quid,  si  testator  annuat? 
Probabile  est  posse  sic  institui,  ex  Lu- 
go  Vasq.  etc.  Vide  Salm.  »  maxirae  ad 
causas  pias.  Salm.  ^^  cum  Vill.  Gom. 
etc.  et  Croix  ").  Etsi  vero  talis  nuncu- 
patio  coram  testibus  a  notario  in  scri- 
ptu-m  communiter  redigi  soleat,  id  fit 
non  ad  actus  substantiam  servandam, 
sed  ad  meliorem  probationera  et  se- 
curitatem,  si  testes  decedant  vel  inido- 

(1)  £x  1.  Foslliumus.  §.  Si  paganus,  iT.  de  iniust. 
rupto  lcst.  (2)  Q.  10.  n.  4.  (3)  Ibid.  punct.  2. 
S.  1.  n.  10.  (4)  Iljid.  (8)  Loc.  c.  (6)  Dist.  5. 
i].  12.  p.  1.  (7)  De  conti-.  c.  8.  puncl.  2.  §.  2.  n.lo. 
(8)lbid.  n.ll.  (9)  Ibid,  n.  12.  (10)  Ibid.  $.  5. 
II.  17.  in  liB.         (1I)N.  ll.-O.         fl;i)  L.  4.  cons. 


Vll.  PRAEC.  DECAL. 

nei  reddantur.  Si  autem  testamentum 
careat  solemnitate  debita,  dubitetur- 
que  utrum  testator  voluerit  conficere 
clausum  an  apertum,  valet  ut  nuncu- 
pativum:  haec  enim  praesumitur  te- 
statoris  voluntas,  ne  actusomnino  cor- 
ruat.  Sanch.  «^Lugo  13  Bard.  i^. 

»  Porro  praeter  has  solemnitates  iu- 
re  communi  requisitas,  aliae  sunt  par- 
tialium  locorum,  quas  in  singulis  lo- 
cis  norunt  periti  notarii  qui  proinde,  ne 
impingatur,  utiliter  adhibentur.  » 

Notandum  1 .  cum  Lugo  '^  qui  citat 
Vasq.  etRonc.i6  cura  coramuuiori,  con- 
tra  aliquos  *',  non  sufficere  ad  valorem 
testaraenti  nuncupativi,  quod  testator 
declaret  se  in  tali  schedula,  puta  si- 
gillo  signata,  vel  tali  loco  clausa  no- 
minare  haeredera  et  alias  dispositio- 
nes ;  sed  requiri  quod  ipse  coram  te- 
stibus  sufficientibus  haeredem  nomi- 
net;  et  quoad  alias  sufficere  quod  se 
ad  schedulam  remittat. 

921 .  Notandum  2.  quod  ex  triplici 
capite  testamentum  potestessenullum: 

1 .  ob  defectum  solemnitatum  substan- 
tialiura  quae  ab  auctore  explicantur. 

2.  Ob  defectum  complementi,  nam  si 
testator  moriatur,  vel  loquelam  amit- 
tat  antequara  testamentum  compleat, 
testamentura  est  nullum ,  etsi  haere- 
dem  instituerit  i*.  Hoc  tamen  currit  si 
constet  testatorem  voluisse  instituere 
alios  haeredes,  vel  legata  ordinare;  in 
dubio  autem  testamentura  valet ;  sicut 
etiam  valet,  si  haeressit  causapia,  vel 
si  in  eo  sint  scripta  legata  pia.  Salm.i^ 
cum  Mol.  Tap.  Dic.  etc.  3.  Testamen- 
tum  potest  esse  nullura  ob  defectum 
libertatis^  eo  quod  testator  non  libere 
egit,  vel  non  compos  mentis,  vel  de- 
ceptus,  vel  coactus  vi  aut  precibus 
importunissimis,  vel  metureverentiali. 
Salm.20.  Secus  si  testator  fuit  inductus 
precibus  simplicibus,  suasione  etc.  Vi- 
deSaIm.2i. 

922.  «  Quaeres  an  testaraentum  sit 

^15)  T,  2.  de  iust.  d.  24.       (14)  D,  6.  q.  10.  §.  1. 

IS)  D.  24.  n.  5.     (IG)  De  testam.  c.  1.  q.  3,  i:  2, 

(17)  Ex  I.  Hac  consultissima,  c.  Qui  teslam.  etc.  ol 

1.  Haeiedes  21.  ff.  eod.  tit.       (18)  Ex  I.  Si  quis,  IV. 
dc  test.           (191  Tr.  14.  c.  S.  puiict.  S..  p,27. 
(20i  M.id.  n,  5<V                        (aU';  1,...;.  e 


CAP.  IV.  DUB.  Il 

validum,  cui  desunt  solemnitates  a  iu- 
re  civili  requisitae. 

»  Resp.  i.  Si  testamentum  factum 
sit  ad  causas  pias,  eliam  in  foro  exter- 
no  eas  non  requiri,  sed  suflBcere  eas 
quae  sunt  iuris  gentium,  scilicet  duos 
testes:  in  foro  autem  conscientiae,  sup- 
posita  potestate  dfsponentis,  sufficere 
scripturam,  nutum  ,  vel  atiud  signum 
testatoris,  absque  ullo  teste.  Quod  si 
tamen  manus  testatoris  non  extet,  re- 
quiruntur  duo  testes  in  foro  externo, 
inter  quos  etiam  foemina  esse  potest. 
Covar.  et  alii  12.  Dian.  *  (Cum  Salm,2). 
Item  confessarius  vel  parochus  esse 
potest,  licet  legata  sint  pro  sua  eccle- 
sia,  idque  ad  hoc  tantum,  ut  voluntas 
testatoris  probari  possit,  et  iudex  pro 
ea  sententiam  ferat.  Vide  Less.  et  car- 
din.  Lugo  3,  qui  etiam  probat,  in  tali 
testament»  ad  pias  causas  non  esse  ne- 
cessariam  haeredis  institutionem.  At, 
licet  morte  interveniente  non  fuerit 
absolutum,  valet  tamen  quoad  legata 
pia  in  eo  iam  expressa.  Malder.  Laym. 
Dian.  ■*.  An  autem  tale  testamentum 
ad  causas  pias  principaliter  factum,  si 
solemnitates  desint,  valeat  quoad  le- 
gata  profana,  controvertitur :  Negant 
Bon.  et  Lugo,  affirmant  Covar.  Sa  Les- 
sius  FiU.  Sanch.  Barbos.  TruU.  &  Dia- 
na  6  (Et  hanc  tenent  Salm. '  et  Viva  « 
cum  communiori ,  et  Roncaglia  »  vocat 
communem  quia  accessorium  sequitur 
naturam  principalis.  Attamen  sententia 
Bonac.  lo  et  Lugonis  »  cum  Vasq.  la- 
son.  etc.  est  satis  probabihs:  quia  re- 
spectu  laicorum  papa  nihil  disponit. 
Nec  semper  valet  regula,  quod  acces- 
sorium  feequitur  naturam  sui  princi- 
palis,  nam  ipsa  non  currit,  ubi  diversa 
est  ratio  accessorii  a  principali,  ut  hic 
accidit ;  et  ideo,  non  obstante  quod  te- 
stamentum  principaliter  sit  profanum, 
debetur  legatum  in  eo  relictum,  etiam 
deficientibus  soleranitatibus  iuris  ci- 

(1)  P.  7.  t.  6.  r.  16.     (2)  Ib.punct.  2.  $.  3.  n.  17. 
(5)  T.  2.  d.  22.  s.  9.  (4)  P.  5.  t.  16.  r.  12G 

(S)  C.  18.  d.  4.  (6)  P.  7.  tr.  6.  r.  4. 

(7)  Tr.  14.  c.  8.  p.  2.  §.  5.  n.  19.   ,  (8)  A.  2.  n.  S. 
(9)  C.  2.  q.  6.  r.  1.  (10)  Puuci.  3.  n.  18. 

(11)  D.  22.  n.  274.  (12)  L.  Hac  consultissima 

fitin  1.  Ex  iinp.!rf«cto,  c.  de  tcstain.      (15)  P.  6.  t. 


liS  703 

vilis.  Praeterea  testamentum  in  favo- 
rem  liberorum,  licet  valeat  quoad  Hbe- 
ros ,  non  tamen  valet  quoad  alios,  si 
solemnitates  iuris  communisdesinti2). 
Denique  testaraentum  ad  pias  causas 
non  solemne  revocat  aliud  solemne,  etsi 
huius  mentionem  non  faciat,  Molin. 
etc.Dian.i3(Cum  Vivai<)idque,  etiamsi 
prius  etiam  fuerit  ad  causas  pias.  Mol. 
et  alii  6.  licet  hoc  posterius  quidam 
negent^s. » 

923.  Quoad  dispositiones  pias  cer- 
tum  est  quod  si  constat  haeredi  vol  untas 
testatoris,  sive  per  verba  sive  per  nu- 
tum,  aut  scripturam  ,  tenetur  haeres 
in  conscientia  vel  cedere  haereditatem 
loco  pio,  vel  legata  solvere.  Ita  com- 
muniterLugoi6Conc."Laym.<8Ronc.<9 
et  Salm.20  cum  Less.  Dic.  Vill.  etc.  Un- 
de  infertur  quod  si  testator  dedisset 
tibi  aliquid,  ut  tamquam  pauper  reti- 
neres,  vel  ut  in  pias  causas  distribue- 
res,  tute  id  faceres,  etiam  inscio  et  in- 
vito  haerede,  prout  docent  Lugo  21  Mo- 
lina  22  et  Salm.  23  cum  Dic.  Vill.  Cov. 
Gom.  etc. 

924.  Caeterum ,  si  contra  non  con- 
stet  haeredi  voluntas  testatoris,  docet 
Laym.24  quod  ex  certa  regula,  omnium 
consensu  recepta,  uon  tenetur  haeres 
in  suo  praeiudicio  crBdere  uni  testi, 
quaravis  probatissimo,  dum  in  c.  Re- 
latum  de  test.  expresse  dicitur :  Tribus 
aut  duobus  testibus  requisitis;  et  in  c. 
Licet,  de  testib.  dicitur:  Licet  quaedam 
sint  causae,  quae  plures  exigunt  testes; 
nulla  tamen  est  causa,  quae  unius  testi- 
monio,  quamvis  legitimo,  terminetur. 
Hoc  enim  necessarium  fuit  ad  bonum 
comraune,  ut  fraudes  evitentur,  prout 
aiunt  Laym.25  Holz.26  et  Croix  27.  Hinc 
docet  Laym.  28  quod  haeres  non  tene- 
tur  credere  soli  parocho,  nisi  alius  ad- 
sit  contestans;  et  idera  dicunt  Viva  2» 
et  Croix  ut  supra. 

925.  «  Resp.  2.  Si  testamentum  fa- 

6.  r.  23.  et  2G.      (14)  N.  4.     (IS)  L.  c.  r.  26  27 
(16)  D.  22.  n.  267.  (17)  T.  7.  p.  647.  n.  9. 

(18)  C.  7.  de  testam.  n.  S.  (19)  Eod.  tit.  2 

q.  2.  r.  1.  (20)  Ibid.  n.  18.  (21)  N.  263.' 

(22)  T.  1.  d.  131     (23)  Loc.  c.      (24)  Ibid.  n.  4. 

(23)  Ib.      (26)  De  6.  pr.  c.  1.  n.  6S7.      ''n\  L    2 
3.  ...  H50.     Ci8:i  N.  3      f23i  Q.  uJ  ;,  2   n   .'i  ' 


70i 


LIB.  III.  TRACT.  V.  DE  vn.   fuaisc.  OECAL. 


ctum  est  ad  causas  non  pias,  honiini- 
bus  rusticanis  quinque  testes  sufficiunt, 
si  plures  haberi  nequeaut,  nec  subscri- 
ptione  opus  erit,  si  litterati  non  sunt. 
Laym.  *  Bon.  2.» 

Hic  autem  quaeritur  an  testamen- 
tum  nullum  quoad  causas  non  pias, 
valeat  quoad  legata  pia.  Alii  negant, 
quia  corruente  principali ,  corruit  ac- 
cessorium.  Sed  communior  sententia 
affirmat,  quia  specialis  ratio  reperitur 
in  accessorio,  quae  non  est  in  princi- 
pali,  nempe  favor  religionis,  et  ideo 
ibi  attenditur  tantum  ius  canonicum. 
Ita  Layman  3  et  Roncaglia  ^  cum  Co- 
varr. 

926.  «  3.  Tempore  pestis  nonrequi- 
runtur  septem  testes  simul  congregati 
ad  subscriptionem :  sed  sufficit,  si  sin- 
guli  separatim  adhibeantur.  Adde,  ae- 
quitatem  postulare  ut  quando  testes 
vel  notarius  haberi  non  possunt,  ulti- 
raae  voluntates  validae  pronuntientur, 
si  de  voluntate  defuncti  liquido  con- 
stet.  Hinc  in  camera  imperiali  valet 
testamentum,  peste  valde  grassante, 
conditum  coram  duobus  vel  tribus  te- 
stibus,  inter  quos  confessarius  esse 
potest.  Atque  haec  vera  sunt  secun- 
dum  ius  commune  caesareum,  seclu- 
sis  specialibus  locorum  statutis.  Nam 
Venetiis  v.  gr.  et  Viennae  duo  testes 
ad  testamentum  sufficiunt.  Vide  Lay- 
man  5.  Imo  absolute  loquendo  tempore 
pestis  sufficere  solemnitates  iuris  gen- 
tium,  atque  adeo  tres,  vel  duos  testes 
aitDian.6  ex  Sa  Laym.  etc,  atque  inter 
eos  esse  posse  foeminam  et  notarium 
ipsum  (tametsi  nonsitimmatriculatus); 
modo  non  sit  consanguineus  vel  affinis 
defuncti',  exMenoc.  etc;  nec  opus  es- 
se  ut  sint  rogati,  vel  audiant  vocem  te- 
stantis  (etsi  hoc  quidam  requirant), 
modo  eum  videant^;  neque  invalidari, 
licet  aegrotus  convalescat  ^,  ex  aliis  8. 
Denique,  si  parochus  soribat  coram  u- 
nico  teste,habere  vim  testamenti,  sal- 

(1)  L.  c.  c.  2.  n.  16.  (2)  L.  c.  p.  1.  n.  8.  (3)  L.  5. 
tr.  5.  c.  2.  (4)  De  testain.  c.  2.  q.  6.  r.  2. 

(S)  L.  c.  c.  2.  (6)  P.  7.  t.6.  r.  54.  (7)  R.  36. 
(8)  R.  37.  et  38.  (9)  R.  39.  (10)  L.  c.  r.  34. 
el  41.  et  P.  S.  t.  3.  r.  123.      (11)  D.  3.  q.  1.  p.  4, 


temnuncupativijdicuntMoL  et  March. 
cum  Diana  <o. 

927.  »  Resp.  4.  Etsi  probabilis  et  se- 
cura  sententia  sit  Cov.  Bon.n  et  alio- 
rum ,  testamentum  factum  ad  causas 
non  pias,sine  solemnitatibus  a  iure  re- 
quisitis,  invalidum.  esse  in  foro  con- 
scientiae,  praeterquam  quoad  legata 
pia,  MoL  Lugo,  Vasq.  Sanch.  Diana  <2 
contra  Barbos.,  ita  ut  haeres  per  illud 
institutus  et  legatarius  teneantur  ad 
restitutionem  haeredibus  ab  intestato ; 
contrarium  tamen  verius  est ,  ideoque 
licite  retinetur,  quod  tali  testamento 
possidetur.Ratioest  quia  illae  solemni- 
tates  tantum  requiruntur  ad  cavendam 
deceptionem,  et  ad  fidem  in  foro  exter- 
no  faciendam.  V.  Less.  i^  c.  Lugo  i^.  » 
Triplex  etiam  sententia  (prout  dixi- 
mus  de  contractibus  n.  71 1 ,)  est  pro  te- 
stamentis  conditis  sine  solemnitatibus. 
Prima  sentencia  tenet  ea  valere  in 
conscientia,  et  naturalem  parere  obli- 
gationem.Ita  cum  Bus.  Less.is  Molin.'^ 
Sa  et  Sylv. "  Ronc.is,  item  Mald.  Reg. 
etc.  apud  Cabass.i».  Et  probant  ex  illo 
textu^O;  Nihil  est  tam  conveniens  natu- 
rali  aequitati,  quam  voluntatem  domi- 
ni  volentis  rem  suam  in  alium  trans- 
ferre,  ratam  haberi.  Hinc  Less.  Salas 
Sayr.et  MoIf.2<  dicunt  haeredem  ab  in- 
testato,  si  certus  sit  de  voluntate  te- 
statoris,  teneri  eam  exequi  et  resti- 
tuere  haereditatem. 

Secundam  sententiam  vero  omnioo 
oppositam  tenent  Suar.  Bon.  Cov.  ap. 
Cab.^2  et  Salm.23  cum  Laym.  etc  quia 
lex  solemnitatum  non  solum  fundatur 
in  praesumptione  fraudis,  sed  etiam  in 
eius  periculo.  Eamdem  sententiam  se- 
quitur  Lugo^i  cum  aliis,sed  excipit  fi- 
deicommissa  25. 

Tertia  sententia^  quam  amplectitur 
Cabass.26,cum  Sot.  Sanch.  Ban.  et  Beia, 
tenetpraeferridebere  possessorem.  Pri- 
mam  et  secundam  sententiam  proba- 
bilem  censeo,  sed  hanc  tertiam  proba- 

(14)  Disp,  22.  s.  9.  (13)  L.  2.  c.  19.  dub.  3. 

(16)  D.  81.        (17)  V.  Testatn.        (18)  De  testam. 
c.  1.  q.  4.  r.  2.  (19)  T.  I.  1.  6.  c.  3.  n.  4. 

(21))  S.  Per  Iradilionem  Inst.  de  rer.  div.    (21)  Ibid. 
(22)  L.  c.     (23)  Tr.  14.  c.  1.  n.  Sl.      (24)  D.  2a 


(12)  P.  7.  t.  6.  r.  3.  (13)  L.  2.  c  19.  d.  3.  I  d.  2.>a.   ('io}  Ex  §.uil.  lust  de  fideicoin.  (26)  L.  v 


CAP.  rv.  DUD.   Ti 

biliorem  ct  ia  praxi  oiuaiuo  sequea- 
dura;  quia  potius  omni  iure  est  ius  pos- 
sessionis;  unde  omaino  dicendum  pu- 
to  quod  haeres  non  tenetur  solvere;  et 


coatra,  legatarii,  si  boaa  fide  legatum,^oris  fuisse,  ut  haereditas,  aon  ut  fi- 


acceperint,aontenenturrestituere.Ob- 
■  servaatteatequae  diximus  dict.n.  71 1 . 
Id  tamea  iatelligeadum  nisi  accedat 
seotentia  iudicis,  ut  dicuat  Roacagl.  ^ 
et  Cabass.  2  cum  aliis  cit,  Nec  obstat 
dicere  seatentiam  iudicis  ooa  obligare, 
si  oitatur  legi  fuodatae  ia  falsa  prae- 
sumptioae  fraudis  quae  ooo  adsit;aam 
praeterquam  quod  seoteotia  tuoc  oiti- 
tur  legi  quae  fuadatur  io  periculo  ge- 
oerali  fraudum,  ut  respoudet  Roocagl., 
quisque  teoetur  parere  iudici  praeci- 
pieoti,  semper  ac  eius  seateatia  ooo 
sit  evideoter  ioiusta,  ob  booum  com- 
muoe  pacis,  ut  litibus  et  iurgiis  fiois 
impooatur. 

Unde  resolves.- 

«  1 .  Haeres  ab  intestato,  si  sciat  vo- 
luotatem  defuocti,  teoetur  restituere 
haereditatera,  et  solvere  legata  iisqui- 
bus  testameoto  miaus  solemoi,  aut  ex 
voluotate  eius  debeotur  Molio.  Less. 
cootra  Booac.  3  (Secus  vero  diceodum 
iuxta  cootrariam  seoteotiam  probabi- 
lem  mox  supra  allatam). 

928.  »  2.  Si  dubius  sil  de  voluQtate 
testatoris,  debet  cum  illis  compooere 
pro  ratiooe  dubii :  quia,  cum  oec  ipse 
nec  alii  coeperiat  adhuc  possidere  bo- 
aa  fide,  io  dubio  par  est  eorum  coodi- 
lio.  Vide  Boa.  *. 

»  3.  Si  haeres  ab  iotestato  retioeat 
haereditatemet  legata,  possuotilli  qui- 
bus  aliqui(J  per  tale  testameotum  erat 
relictum,  uti  occulta  compeosatiooe, 
quia  revera  res  illa  erat  ipsorum.  Vide 
Boo.  5  (Sed  hoc  oegamus.  Vide  dicta  l. 
H.  n.  35.  V.  Attamen.  (m  nota). 

»  4.  Si  haeres  ab  iotestato  fateatur 
mentem  testatoris  fuisse,  ut  haeredita- 
tem  oomioe  fideicoramissi  alteri  tra- 
deret,  vel  legatum  aliquod  solveret; 
aut  si,  oblato  iurameato,  iurare  oolue- 
rit,  cogeodus  est,  etiam  in  foro  exter- 


(1)  Loc.  c.  (2)  Loc.  fc. 

^4)  Loc.  c.  (S)  Loc.  c. 

(7)D.  22.  u.  2.17.  cl  2o8.     ( 


(3)  Loc.  c. 
(6)  Loc.  c. 
i)P.  9.  i.  9.  .-.  IG. 


Dfi  TESTAMBrrfl»  70.1 

no,  haereditatem  tradere  et  solvere  le< 
gatum. 

»  5.  Ob  eamdem  causam  idem  diceo- 
dum  est,  si  fateatur  voluatatem  testa- 


deicommissum,  sed  immediate  perve- 
niret  ad  alium,  quia  000  est  recurreo- 
dum  ad  fidem  teslium,vel  ad  iurissub- 
tilitatem,  quaodo  is,  cuius  ioterest,  i- 
pse  coofitetur  testatorls  voluotatem. 
Vide  Less.  et  card.  de  Lugo  6.» 

Ait  Lugo  7  quod  si  testator  voce  com* 
mittat  haeredi  fideicommissum,  et  hae- 
res  tacet,  teoetur  utiqueillud  implere; 
secus,  si  testator  committat  ei  lega- 
tum;  dicit  tameo  quod  si  haeres  sol- 
verit  iam  legatum,  ooopotest  repetere. 

929. «  Resp.  5.  Etsi  probabile  sit  cle- 
ricorum  et  novitiorum  testamenta  fa- 
cta  ad  causas  aoapias  sioe  solemnita- 
tibusiuris  ooa  valere,  Molio.  et  alii  3.; 
cum  tamen  cootrarium  etiam  sit  pro- 
babile,  ex  Suar.  etc.  potest  haeres  ex 
tali  testameoto  haereditatem  adire  pro 
foro  cooscieotiae.  Diaoa  s. 

wResp.  6.  Milites  huius  temporis  gau- 
deotiisdem  privilegiis  testaadi,^quibus 
olim,  dummodoio  castris  (vel  io  pro- 
pinquo  ex  causa  legitima )  verseotur. 
Diaaa»  ex  aliis  13.  cootra  Bald.  etc,  at- 
que  adeo  sufficiuot  iis  duo  testes  (licet 
probabiliter  oec  hi  requiraotur)  etiam 
uou  rogati,  Diaoa  i"  et  alii  4.  contra 
Molia.  Lugo  etc.  "etiam  alias  iaidoaei , 
modouon  sint  impuberes  oec  caeci  vel 
servii^,  Lugo  Vasq.  etc.  neque  opus  est 
eorum  subscriptione,  vel  sigoorum  ap- 
positioae,  vel  ut  siot  io  coospectu  te- 
statoris  12.  Imo  miles  iure  militari  (quo 
praesumitur  esse  testatus  io  dubio)  pot- 
esttestari  solo  uutu^^.  Potest  etiam  plu- 
ra  simul  testameota  valida  facere,  vel 
pro  parte  testatus,  vel  pro  parte  iate- 
status  decederei^.Valetque  eius  lesta- 
meotum  etiam  post  missiooem  hooe- 
stam,  sed  000  ultra  aooum.  Mol.  Lugo 
etc.  >5.  Deoique  possuot  milites  supra- 
dicto  modo  testari,  tametsi  siot  surdi 
et  muli  (saltem  si  in  castris  auditum 

(9)  P.  7.  tr.  iS.  r.  34.  et  se.]. 

(10)  R.  43.  et  48.         (11)  K.  47.         (12)  IhiA 
(13)  P..  49.       (14)  n.  K3.  ■■l  53.       IS)  R.  Ul. 

4S 


706  LIB.  III.  TRACT.  V.  DE 

et  vocem  amiserunt).  Diana  ^  ex  aliis. 
(Testamentum  inter  liberos  valet  ut  dis- 
positio  facta  ad  causam  piam.  V.  Sal- 
mant.  2.  » 

930.  Hic  plura  dubia  oportet  adno- 
tare  circa  materiam  legatorum.  Dub. \ . 
An  legatum  relictum  puellis  ut  nubant, 
possit  dari  eis  quae  fiunt  religiosae.  Re- 
spondetur.  Si  legatum  sit  relictum  per- 
sonae  determinatae,  certum  est  posse 
dari,  nisi  aliter  constet  de  mente  testa- 
toris,  ita  ex  Auth.  de  Sanctiss.  Episc. 
%.  Hoc  quoque.Yide  Salm.  3,  Quid,  si  le- 
gatum  relictum  sit  personis  indeter- 
minatis? 

Prima  sententia  negat  deberi  illud 
puellis  religionem  ingredientibus;  hanc 
tenent  Sanch.  ^  Bonac.  ^Mol.  6  Barb.  7 
Ronc.8  Concina^  et  Lugo  ^^  cum  com- 
muni,  ut  asserit.  Ratio  quia  mens  te- 
statoris  servanda  est  in  specifica  for- 
ma  semper  ac  servari  potest;  nec  re- 
currendum  ad  eius  voluntatem  prae- 
sumptam,  quando  habetur  voluntas 
contraria  expressa;  tales  enim  testato- 
res  saepe  et  pie  providere  sic  inteu- 
dunt  solis  puellis  nubere  volentibus, 
ne  exponantur  periculo  prostitutionis. 
Nec  obstat  lex  in  Auth.  quia  ibi  ser- 
mo  fit  tantum  de  legato  facto  personae 
determinatae,  unde  nullum  aliis  da- 
mnum  infertur,  si  ipsi  ingredienti  re- 
ligionem  tradatur;  sed  in  casu  posito 
praeiudicium  irrogatur  aliis  nubendis 
a  testatore  nominatis. 

Secunda  sententia  vero,  quam  tenent 
Salm.ii  Diaua  12  cum  Pontio  Natta  Boe- 
rio  et  Ochagav.  ac  adhaeret  Less.*^  af- 
firmat  deberi  legatum;  quia  in  dicta 
Auth.  assignatur  ratio,  cur  legatum  re- 
lictum  certae  personae  ad  nubendum, 
ei  debeatur  si  fiat  religiosa:  Quod  vi- 
tam  profitentur  religiosam:  scilicet  ne 
puella  relinquat  statum  religiosum,  ut 
legatum  consequatur .  Cum  autem  in  le- 
gato  relicto  puellis  indeterminatis  i- 
dem  legis  motivum  urgeat,  ideo  reli- 

(1)  R.  48,  49.  et  bO.  (2)  Tt.  14.  c.  S.  punct.  2. 
S.  4.  n.  20.  (3)  Ibid.  puact.  13.  S-  2.  n.  184. 

(4)  De  mati-.  1.  1.  il.  33.  n.  32.  (8;  D.  3.  q.  ult. 
punw.  uit.  n.  19.  (6)  D.  207.  (7)  De  pot.  Ej). 
alleg.  83-  u-  27.  (8)  De  lest.  c.  7.  q.  2.  r.  3. 

U;  T.  7.  •>■■  <5'''>   •»•  10.         (10)  Disp.  24.  u.  293. 


VII.  pnAEC.  DECAL. 

giosae  non  sunt  illo  privandae.  Ubi  e- 
nim  ( ut  dicitur  in  l.  Illud  ff.  ad  l.  A- 
quil})  eadem  militat  ratio,  eadem  mili- 
tare  debet  iuris  dispositio.  Neque  (  ait 
Lessius)  praefata  lex  lustiniani  inniti- 
tur  praesumptae  menti  testatoris,  sed 
absolute  vult  favere  pietati,  etiam  con- 
tra  expressam  testatoris  voluntatem; 
ita  utjSi  testator  expresserit  excluden- 
das  esse  puellas  religionem  ingredien- 
tes,  talis  dispositio  reiicitur  tanquam 
turpis.  Hanc  sententiam  reprobare  non 
audeo,  sed  prima  mihi  videtur  certe 
probabiiior;  quia  dispositio  Authenti- 
cae  continet  ius  novum,  quod,  cum  ex- 
orbitet  a  iure  communi,  non  est  ex- 
tendendum  de  casu  ad  casum;  maxi- 
me  quia  talis  extensio  redundaret  ia 
praeiudicium  aliarum.  Probabiliter  au- 
tem  dicit  Conc.i*  quod  si  non  extarent 
puellae  quae  nubere  vellent,  tradendum 
esset  legatum  religionem  ingredienti- 
bus;  nisi  ex  mente  testatoris  expresse 
oppositum  colligeretur.  Praeterea  ad- 
dit  Barb.*5  cum  aliis,  quod  si  testator 
relinquat  alicui  puellae  mille  si  nubat, 
et  centum  si  ingrediatur  monasterium, 
debentur  monasterio  omnia  mille,  si 
hoc  sit  factum  in  odium  religionis,  quia 
tunc  sic  decernendum  est  in  poenam 
testatoris;  secus  si  id  factum  sit  eo 
quod  dotes  religiosarum  sunt  minores 
nubentium. 

Dub.  2.  An  legatum  relictum  civi- 
bus  loci,  possit  dari  extraneis.  Negan- 
dum,  nisi  isti  animum  habeant  ibi  per- 
petuo  manendi,  tunc  enim  ab  initio  pro 
naturalibus  habentur;  vel  nisi  siue  ta- 
li  animo  ibi  per  decennium  manserint. 
Ita  Salm.  16  cum  Lugo  Sanchez  etc.  ac 
Gonc.  1''.  Hic  addendum  id  quod  tra-  , 
dunt  Sanch.  TruII.  et  Barbosa  apud  p.  j 
Ferraris  *s  nempe  quod  legatum  reli-  | 
ctum  puellis  originariis  non  est  dan-  ^ 
dum  eis  quae  casualiter  natae  fuerint 
in  eo  loco. 

Dub.  3.  An  legatum  relictum  orpha- 

(11)  Ibid.  n.  183.  (12)  P.  4.  Ir.  14,  misc.  r.  33. 
(13)  L.  2.  c.  18.  dub.  lo.  n.  125.  (14)  T.  7.  u, 
680.  n.  11.  (15)  Dict.  all.  83.  u.  28. 

(16)  Tr.  14.  c.  o.  punct.  13.  $.  5.  n.  186. 

(17)  T.  7.  p.  681.  u.  14.  ex  1.  1.  c.  de  incoJi*. 

(18)  Bibl.  V.  CivitiS  o.  7' 


CAI.  IV.  DtB.  II. 

nis  possit  dari  pauperibus  habeatibus 
parentes  iautiles.  Non  concurrentibus 
vere  orbatis  parentibus,  videtur  rece- 
ptum  apud  omnes  quod  dari  possit. 
Ratio  quia  sic  etiam  impletur  voluntas 
testatoris  qui  vult  opitulari  filiis  non 
habentibus  a  quo  alantur,  et  tales  sunt 
qui  habent  parentes  inutiles,  excelebri 
illo  dicto  apud  Gloss.  * :  Si  re  priveris^ 
nec  nomen  habere  mereris.Et  exGlossa 
alibi  2,  ubi  dicitur,  inutilem  reputari 
ut  mortuum.Huic  adhaeret  id  quod  di- 
cunt  Cov.  Balb.  Pal.  Perez  etc.  apud 
Sanch.  3  nempe  quod  pater  dicitur  or- 
batus  filio,  si  filius  est  inutilis,  ex  GIob- 
sa  <.  Et  ex  eadem  Glossa  dicitur  vidua 
quae  virum  inutiiem  habet.  Sic  a  pari 
dicendus  orphanus  qui  parentes  habet 
iuutiles',  ita  Roncagl.  5  Conc.  6  Diana  ' 
Salmant.s  cum  Trull.  etc.  ac  adhaeret 
Lugo^.  An  autem,concurrentibusvere 
orbatis  parentibus,  hi  sint  praeferen- 
di.  Affirmant  omnes  praefati  auctores 
cum  Sanch.i*'  qui  vocat  commune:  ra- 
tio  quia,  cum  voluntas  testatoris  possit 
irapleri  in  sensu  proprio,  non  debet 
impleri  in  improprioi*.  Sicutenim  pro- 
prie  vidua  non  est  quae  virum  habet 
inutilem,  sed  quae  viro  caret,  ut  di- 
cunt  Sylv.  Tab.  et  Ang.  apud  Sanch.; 
ita  in  casu  nostro.  Attamen  videntur 
non  omnino  improbabiliter  negare  Bo- 
nac.i2  et  Roncag.  *3.  Ratio  quia  id,  li- 
cet  non  congruat  litteris  dispositionis, 
congruit  tamen,  imo  magis  accedit  ad 
finem  testatoris,  subveniendi  pauper- 
tati  filiorum,  qui  cum  parentes  habent 
inutiles,  egentiores  sunt  vere  orpha- 
nis,  dum  non  solum  debent  tunc  pro- 
priae,  sed  etiam  parentum  indigentiae 
providere. 

Dub.  4.  An  legatum  relictum  puel- 
lis  uf  nubant  possit  dari  eis  quae  sine 
dote  iam  nupserint.  Resp.  affirmative, 
sisit  relictumpuellisdeterminatis,  quia 

(1)  In  c.  Admonere,  caus.  53.  q.  2.  v,  Dixi. 

(2)  V.  luutilem  in  c.Inter  corporalia,de  traDs.episc. 

(3)  liOC.  c.  (4)  In  1.  Plagiarii,  c.  ad  L.  Flaviam 
tte  plag.  (S)  De  testam.  c.  7.  q.  S.  r.  1. 

(6)  T.  7.  p.  681.  n.  IS,  (7(P.  1.  tr.  2.  r,  S2. 

(8)  Ib.d.  n.  187.  (S)  D.  24.  n-303.  (10)  Cons. 
1.  4,  c.  2.  dub.  15.  (11)  Ex  Ciem.  Quia  contingit 
tle  rel.  domib.  et  ex  Tridcnt.  sess.  2S.  c.  8.  de  vet'. 
(12)  D.  5.  q.  ult.  n.  9.     (13)  L.  c.  r.  2.     (14)  L.  7. 


DE  TESTAMENTIS  707 

praesumitur  testator  voluisse  ipsis  o- 
mnioo  providere  ob  peculiarem  erga 
illas  aCfectum,  vel  ut  nubant  vel  ut  nu- 
ptae  decenter  vivant.  Secus  si  inde- 
terminatis,  quia  tunc  censetur  potius 
testator  voluisse  subvenire  nubeudis, 
ut  periculum  prostitutionis  vitarent. 
Quando  vero  legatum  est  relictum  pro 
dotaudis  puellis  pauperibus,  bene  pot- 
est  dari  nuptis;  nam  tunc  perseverat 
finis  testatoris,  nempe  sublevandi  i- 
psarum  indigentiam.  Ita  communiter 
Sanch. "  Ronc.  is  Salm.  <6  cum  TruU. 
et  Diana  Conc.  ". 

Dub.  5,  An  legatum  relictum  foemi- 
nis  in  matrimonium  collocandis  possit 
tradi  viduis  iterum  nupturis.  Resp.  af- 
firmative,  si  non  sintaliae  foeminaeae- 
tate  nubiles:  secus  si  adsint,  quiano- 
mine  mulieris  in  matrimonium  collo- 
candae,  proprie  intelligitur  ea  quae 
nunquam  nupsit,  vel  si  nupsit,  inva- 
lide  nupsit,  aut  matrimonium  non  coa- 
summavit  <8.  Ita  communiter  Sanch.  '9 
Ronc,  20  Conc.  21  et  Salm.  22  cum  Bon. 
TruU.  etc.  qui  tamen  recte  addunt  cum 
Ronc,  quod  si  legatum  sit  relictum  pro 
nubendis  foeminis  pauperibus,  viduis 
etiam  dari  potest,  quia  verbi  signifi- 
catio  utrisque  convenit  tam  virginibus 
quam  viduis. 

Dub.  6.  An  legatum  relictum  virgi- 
nibus  nubendis  possit  dari  virgini  et- 
iam  corruptae.  iDistinguendum,  si  pu- 
blice  constet  de  eius  corruptione,  noa 
potesttradi:  quia  non  adimpleretur  fi- 
nis  testatoris,  volentis  tantum  subve- 
nire  iis  quae  vere  virgines  suut,  Secus 
si  clam  sit  corrupta,  quia  in  commu- 
ni  aestimatione  haec  pro  virgine  repu- 
tatur  23.  Nec  censetur  testator  voluisse 
quod  puella  manifestet  suam  turpitu- 
diaem:  ita  commuo.  Conc.  24  Ronc.  25 
Salm.26  cum  TruII.  Diaa,  Martiu.  a  s. 
los.  etc.  An  autem  puella  corrupta  pos- 

de  matr.  d.  91.  n.  63.     (13)  De  test.  c.  7.  q.  5.  r.t. 

(16)  Tr.  14.  c.  S.  punct.  13,  S-  3.  n.  188. 

(17)  T.  7.  p.  680.  u.  12.  (18)  Ex  1.  Bove»,  g. 
Hoc  sermone,  ff.  de  verb.  signif.  (19)  L.  7.  de  taak . 
d.  93.  n.  6S,                 (20)  Dict,  c,  7,  q.  5.  r.  4 
(21)  T.  7.  p.  681.  n.  15.  (22)  Ibid.  n.  189. 

(23)  Ex  I.  Liber,  §.  Quod  autem,  ff,  de  legat. 

(24)  T.  7.  p.  681,  il.  16.  (25)  De  test.  i.  c, 
P-  4.  r.  1.                         (33)  Ibid.  n.  190. 


708 


iuIB.  III.  TRACT.  V.  DE  VII.  PAAEC.  DECAL. 


sit  talelegatum  petere.  Affirmant  Sal- 
mant.*  qm"ainfavorabilibusverba  sunt 
large  interpretanda,  ut  probant  2.  iJed 
probabilius  negant  Conc.  3  et  Martin. 
a  s.  los.  apud  Salm.  *  tum  quia  verba 
testatoris  servanda  sunt  in  rigore  quan- 
tum  fieri  potest;  tum  quia  talis  inter- 
pretatio  fieret  in  praeiudicium  aliarum. 
Et  idem  videtur  sentire  Ronc.  5  dicens 
illum  cui  data  est  facultas  a  testatore 
eligendi  virgines  pro  legato,  non  pos- 
se  eligere  eam  quam  certo  scit  corru- 
ptam,  si  absit  scandalum.  Conveniunt 
tamen  Concin.  et  Ronc.  ad  dicendum, 
posse  illam  petere  et  eligi,  si  desint  a- 
liae  vere  virgines. 

Dub.  7.  An  legatum  relictum  puel- 
lae  ut  remaneat  virgo,  debeatur  ei  si 
nubat.  Affirma  6.  Quia  %  multum  in- 
terest  reipubl.  ut  proles  augeantur.  Se- 
cus  dicendum,  si  legatum  relinquatur 
viduae,  ad  viduitatem  servandam  8  quia 
honestum  esta  secundis  nuptiis  absti- 
nere;  ita  Salm.  9  et  Conc.  *''. 

Dub.  8.  An  legatum  relictum  puel- 
lae  ut  nubat,  transeat  ad  eius  haeredem 
si  ante  nuptias  illa  moriatur.  Recte  di- 
stinguit  Lugo  ^  cum  Sanch.  etMoIina. 
Si  legatum  relictum  sit  puellae  intuitu 
subventionis  illius  personae,  ut  possit 
nubere,  tunc  transit  ad  eius  haeredem, 
secus,  nullo  habito  respectu  ad  perso- 
nam,  sed  tantum  ad  operam  piam  per- 
agendam ;  quia  tunc  est  convertendum 
ad  dotandam  aliam  pauperem;  vel  si 
legatumsit  relictum  sub  conditionene- 
cessaria,  ut  puella  nubat,  sine  inten- 
tione  faciendi  operam  piam,  quia  tunc 
legatum  erit  profanum,  et  fiet  cadu- 
cum,  ac  ideo  transibit  ad  haeredem 
testatoris. 

Dub.  9.  An  legatum  relictum  pro 
fabrica  ecclesiae  possit  expendi  in  or- 
namenta  et  alia  divino  cultui  necessa- 
ria.  Negant  Panormitauus  et  Lopez  a- 
pud  Sanch.  12.  Sed  probabiliter  affir- 

(1)  Ibid.  (2)  Tr.  de  legib.  c.  4.  n.  IS>.  et  seq. 
(3^  Loc.  c.  (4)  Cit.  n.  190.  (8)  Loc.  c. 

(6)  Ex  1.  Qaoties  22.  ff.  de  coudit,  et  demonstr. 

(7)  L.  2.  c.  de  indict.  viduit.  (8)  Auth.  Cui 
jelictuni,  c,  til.  cit.           (9)  De  matr.  c.  1.  punct. 
8.  n.  t09.  et  HO.              (iO)  Pag.  688.  n.  7 
(H)  D.  24.  n.  209.     (12)  Cous.i.  4.  c.  2.  dub.  14 
(13)  D.  U.  „.  SOf- 


mant  idem  Sanch.  et  Lugo  '3  quia  no- 
mine  fabricae  intelliguntur  omnia  ne- 
cessaria  ad  servitium  ecclesiae,  nisi  a- 
liter  constet  de  mente  testatoris. 

Dub.  10.  Quomodo  distribuendum 
legatum  relictum  pauperibus.  Resp.  si 
legati  executio  relicta  sit  ad  electio- 
nem  haeredis,  potest  ipse  dare  cuicum- 
que  vere  pauperi.  Si  vero  non  est  hae- 
redielectiocommissa,  tunc  praeferendi 
sunt  1 .  Coniuncti  testatoris ,  ut  com- 
muniter  dd.  cum  Rarbosai^et  Ronc.is. 
Et  inter  eos  praeferendi  sunt  proximio- 
res,  ut  docet  d.  Thom.<6.  id  enim  ex- 
poscit  ordo  caritatis :  atque  hoc  (addit 
Ronc.)  etiamsi  adsint  alii  pauperiores. 
2.  Pauperes  concives  testatoris  praefe- 
rendi  sunt  caeteris  extraneis,  ut  GIos- 
sa  "^  et  Ronc.  's  cum  Men.  ".  3.  Magis 
indigentes,  ut  s.  Th.  20  Ronc.  21  et  et- 
iam  nobiles,  ut  add  it  Rarb .  cum  Surdo22. 
4.  Pauperes  probatioris  vitae.  s.  Th.23. 
Hinc  dicunt  Laym.  24  Ronc.  cum  Men. 
praeferendos  esse  religiosos,  qui  ex  e- 
leemosynis  vivunt;  recte  vero  censet 
Roacag.  contra  aliquos,  non  venire  no- 
mine  pauperum  religiosos  qui  habent  9 
reditas  sufficientes  unde  vivant.  5.  In  i 
aequali  paupertate  praeferendae  sunt 
foeminae,  quatenus  istae  maiori  peri- 
culo  peccandi  sunt  expositae,  idem 
Roncag.  Cum  autem  testator  dixerit, 
legatum  interpauperes  distribuendum, 
nonpotestuni  tradi;  itaRonc.  etRarb.25 
cum  Men.  Bart.  etc.  communiter.  An  | 
vero  eo  casu  possit  executor  etiam  sibi  1 
aliquid  applicare.  Affirmant  Laym.26 
Sanch.  27  et  Barb.  28  cum  Palac.  Men. 
Gonzal.  et  aliis  communiter.  Excipiunt 
tamen  Laym.  et  Sanch.  si  testator  no- 
verit  eius  paupertatem;  quia  tunc  cen- 
setur,  quod  si  voluisset  illi  subvenire 
aliquid  expresse  reliquisset.  Sed  non 
improbabiliter  Roncag.  29  hanc  exce- 
ptionem  non  admittit,  quia  non  prae- 
sumitur  testator  eum  voluisse  inferio- 

(14)  De  pol.  episc.  all.  83.  n.  17. 
flS)  De  test.  c.  7.  q.  6.  r.  2.    (16)  2.  2.  q.  32.  a.  9. 
(17)  In  c.  Pauperes,  de  tesiam.  (18)  L.oc.  c. 

(19)  Ex  I.  Praeses,  c.  de  serv.    (20)  L.  c.  a.  3.  ad  1. 
(21)  Loc.  c.         (22)  N.  18.         (23)  Ibid.  a.  9. 
(24)  L.  3.  tr.  S.  c.  11.  n.  6.  (23)  N.  19 

(26)  L.  cit  d.  7.       (27)  Dec.  1.  2.  c.  11.  u.  34. 
(28)  L.  c  n.  82.  et  84.  fiS)  Loc.  c. 


CAP.  IV.  DUB.  II. 

ris  conditionis  facere,  quam  alios  pau- 
peres ;  et  si  aliquid  ei  nou  reliquerit, 
id  evenire  potius  censendum  vel  ex 
oblivione  vel  inadvertentia,  vel  quod 
noluisset  testator  ruborem  executori 
inferre,  si  inter  pauperes  eum  nume- 
rasset. 

931.  Quaeritur  hic  1.  An  summus 
pontifex  possit  sine  iusta  causa  valide 
commutare  ultimas  voluntates  testato- 
rum.  NuIIi  dubium  quod  papa  potest  cum 
causa  ultimas  voluntates  commutare,ut 
patet  ex  iure  canon.  *  ubi  dicitur:  Ea 
quae  ad  certum  usum  largitione  sunt 
destinata  fidelium,  ad  illum  debeant, 
■non  ad  alia  [salva  sedis  apostolicae  au~ 
ctoritate)  converti.  Sed  dubitatur,  an 
id  possit  papa  sine  causa.  Tres  sunt 
sententiae  apud  Sanch.  2. 

Primu  sententia  affirmat,  quam  te- 
nent  Arm.  3  Ang.  *.  Ratio  quia  omnia 
legata  intelliguntur  implicite  relicta  ad 
arbitrium  papae  vel  principis. 

Secunda  sententia  quam  tenent  An- 
gles  Rosell.  Covarr.  etc.  apud  Sanch,  5 
et  cui  adhaeret  Croix  ^  id  admittit  de 
potestate  absoluta  ,  non  autem  ordi- 
naria. 

Tertia  sententia  verior  et  communis 
quam  tenentBus.  infra  n.  939.  Sanch.'' 
cum  Bart.  Socin.  Laym.  s  Salm.  »  cum 
comm.  Mol.  *o  et  Lugo**  (qui  praefatas 
duas  sententias  falsas  vocat),  omnino 
negat  posse  pontificem  aut  principem 
sineiusta  causa  commutare  testatorum 
voluntates.  Probatur  H .  ex  Trid.12  ubi 
(ut  sentit  Laym.^s  cum  Mol.i^  supponi- 
tur  tales  commutationes  non  posse  fieri 
a  sede  apostolica  nonnisi  ex  iusta  et 
necessaria  causa.  Probatur  2.  ratione, 
quia  licet  dispositiones  testatorum  cen- 
seantur  commissae  papae  (vel  principi), 
non  tamen  ut  domino,  sed  ut  boni 
communis  aut  piarum  causarum  di- 
spensatori  committuntur:  unde  cum 
pontifex  non  sit  dominus  talium  bono- 
rum,  non  potest  neque  ex  potestate 


(l)  Ex  Clem.  Quia  contingit,  de  domib.  relig. 
(2)  Coasil.  1.  4.  c.  2.  dub.  1.  n.  1.  (3)  V.  Legatum, 
11.  SS.  (4)Eod.vcib.l.c.  (o)N.2.  (6)L.  4.  n.  842. 
(7)  N.  4.  (8)  L.  3.  tr.  S.  c.  H.  n.  H.  (9)  Tr.  14. 
c.  S.  punct.  lo.  §.  3.  0.194.  (10)  L.  4.  de  piimog. 
c.  3.  n.  10.      (11)  D.  24.  n.  512.     (12)  Suss.  22. 


DE  TESTAMENTIS  709 

ordinaria  neque  e^traordinaria  con- 
vertere  sine  oausa  has  dispositiones  ad 
alium  usum,  quam  a  testatoribus  sunt 
destinatae.  Si  igitur  legatum  est  pro- 
fanum,  poterit  princeps  ob  necessita- 
tem  publicam  vel  aliam  iustam  cau- 
sam ,  in  aliud  legatum  profanum  vel 
pium  commutare.  Si  vero  legatum  est 
pium,  poterit  papa  tantum,  iusta  cau- 
sa  interveniente ,  in  aliud  pium  con- 
vertere. 

Quaeritur  2.  An  episcopi  cum  iusta 
causa  possint  commutare  pias  dispo- 
sitiones. 

Prima  sententia  aflSrmat,  et  hanc  te- 
nent  Angel.is  Sylvest.is  Arm."  et  Ro- 
sell.  Tap.  apud  Sanch.  is  et  Beia  cum 
aliis  apud  Croix  *9  qui  huic  sententiae 
adhaeret.  Ratio  1.  quia  commnnis  sen- 
tentia  (ut  asserit  Croix  20)  tenet,  apud 
episcopos  esse  huiusmodi  facultalem 
ordinariam  commutandi;  quia  talis 
commutatio  est  quaedam  dispensatio 
in  lege  praescribente  exactam  imple- 
tiohem  ultimarum  voluntatum ;  unde, 
quando  dicitur  fieri  posse  dispensatio- 
nes,  et  non  exprimitur  a  quo  in  Tri- 
dentino,  satis  intelligitur  fieri  posse 
ab  episcopis ;  uti  cum  pluribus  docent 
Suar.2i  et  Sanch.22.Hinc  inferunt  idem 
Sanchez  23  et  Lugo  24  quod  si  testator 
reliquit  alicui  ecclesiae  legatum  pro 
festo  anniversario ,  potest  episcopus 
illud  ad  tempus  commutare  in  repa- 
rationem  ecclesiae  quae  aliter  non  pos- 
set  reparari.  Ratio  2.  quia,  licet  epi- 
scopus  nequiret  hoc  facere  ex  pote* 
state  ordinaria,  potest  tamen  ut  sedis 
apostolicae  delegatus,  modo  adsit  iusta 
causa  iudicio  episcopi :  idque  probanl 
ex  Trid.25  ubi  dicitur:  In  comm,utatio^ 
nibus  ultimarum  voluntatum,  quae  non- 
nisi  ex  iusta  et  necessaria  causa  fieri 
debent^  episcopi,  tanquam  delegati  se^ 
dis  apostoUcae,  summarie  et  extraiu^ 
dicialiter  cognoscant,  nihil  inprecibus, 
tacita  veritate,  vel  suggesta  falsitate. 


I  c.  6.  de  reforra.         (13)  Loc.  c.  (14)  D.  249 

(IS)  V.  Legatum  2.  n.  12.  et  14.  (16)  Eod.  v.q.l2 
(17)  N.  SS.  cas.  S6.  ri8)  Cons.  1.  4.  c.  2.  d. 2.  n.s' 
(19)  L.  4.  n.  849.  (20)  Ibid.  (21)  De  leg.  1.  6' 
c.  14.n.8.  (22)Dematr.  I.S.d.S.  (23)L.c.d.7 
(24)  D.  24.  B.  310.  (2S)  Loc,  e. 


710  LIB.  III.  TRACT.  V.  I 

fuisse  mrratum,  priusqtiam  commuta^ 
tiones  praedictae  executioni  demanden- 
tur.  Ita  Barbosa  <  cutn  Sylv.  Menc.  Beia 
Graff.  Mendosa,  citatque  etiam  rotam 
rom,  dec.  4122.  Et  ita  etiamSalm.2. 
Secunda  sententia  vero  probabilior, 
quam  tenent  Mol.  3  Laym.  <  et  Sanch.  s 
cum  aliis  negat  posse  episcopos,  etiam  | 
eum  iusta  causa,  commutare  ultimas  I 
voluntates.  Ratio,  quia  ex  iure  can.e 
et  ex  Trident. '  imponitur  episcopis  j 
exequi  exacte  ultimas  voluntates;  et  } 
hoc,  etiamsi  commutatio  fieret  in  me-  j 
lius,  ut  dicunt  Barb. »  cum  Imola  et 
Bonif.  Laym.  ^  ac  adhaeret  Lugo  i"  con- 
tra  Dian.  "  ac  Sylv.  Beia  Graff.  Comit.  , 
Vasq.  etc.  apud  Croixi^qui  admittunt 
commutationem  in  melius.  Nec  probari  ! 
dicunt  primam  sententiam  a  Trid.  c.  6 .  ; 
Nam  ibi  tantum  committitur  episcopis,  j 
ut  quando  commutationes  ultimae  vo-  1 
luDtatis  a  sede  apostolica  eis  commit-  j 
tuntur,  ipsi,  antequam  illae  executioni  ; 
demandentur,  examinent,  an  sint  verae  ' 
causae.  Concilium  enim  in  cap.  5.  im- 
mediate  praecedenti  locutum  erat  de 
executionibus  dispensationum  a  sola  j 
sede  apostolica  obtentarum.  Et  hoc  a-  ; 
iunt  esse  conforme  Clementinae,  Quia  \ 
contingit.  Valde  tamen  probabiliter  cen-  j 
set  Layman  '3  et  consentiunt  Saiman-  ; 
licenses  i*  cum  Bonacina  et  Trullench.  j 
quod  si  alic[ua  causa  superveniat,  vel  j 
si  fuerit  testatori  ignota,  quam  si  ille  j 
cognovisset  aliter  disposuisset,  tunc  e- 
piscopus  cum  haerede  potest  ex  epi- 
keia  interpretari  voluntatem  testatoris, 
et  legatum  in  alium  usum  convertere, 
puta  si  legatum  sit  relictum  pro  vasis 
sacris  conflciendis,  quibus  ecclesia  non 
egeat,  sed  potius  casulis.  Quando  au- 
tem  legata  pia  nullo  modo  possunt  ap- 
plicari  ad  usum  a  testatore  intentum, 
illa  non  sunt  caduca,  sed  applicanda 
sunt  in  alium  pium  usum,  arbitrio  epi- 
scopi  et  executoris,  ut  docent  idcm 
Laym.  i^  cum  Abb.  et  Lugo  i6, 

(1)  De  pot.  episc.  alleg.  83.  n.  S.     (2)  De  contr. 
c.  S.  p.  13.  §.  3.  n.  193.  (5)  De  iust.  d.  249. 

«4)  h.  3.  tr.  a.  c.  H.  u.  10.  (S)  L.  c.  d.  2. 

(6)C.Tiiadetest.  (7)  Sess.  22.  c.  8.  (8)L.c.n.3. 
(9)  Ibid.  (10)  D.  24.  n.  307.  ex  c.  Coiiquestus  de 
(oro  comp.  et  c.  Quia  nos  de  lcst.    (11)  P.  2.  r.  2G. 


Vll.  PRAEC.  DECAL. 

Sed  dubitatur  \.  An  in  commutalio- 
nibus  ab  episcopis  faciendis  requiratur 
etiara  consensus  haeredis  et  legatarii. 
Abbas  etPetr.  deUbaldisap.  Barbos. " 
dicunt  requiri  consensum  haeredis  is. 
Sed  si  haeres  nollet  consentire,  episco- 
pus  solus  potest  commutationem  exe- 
qui,  ut  ait  Roch.  cum  Felin.  apud  Bar- 
bos.i9.  Dicit  autem  praedictus  Petr,  de 
Ubald.20exBarth.  qaod  insuper  requi- 
ritur  consen.sus  ecclesiae  ,  cui.  factum 
est  legatum ;  sed  si  neque  ecclesia  vel- 
let  consentire  episcopus  solus  commu- 
tare  potest. 

Dubitatur  2.  Quae  sint  causae  ob 
quas  episcopus  ultimas  voluntates  com- 
mutare  valeat.  Causa  1.  est,  quando 
pecunia  legata  ad  aliquem  usum  non 
sufficit.  Barb.2i.  2.  Quando  usus  legati 
non  potest  adimpleri,  idem  Barb.  22 
cum  Riccio ;  vel  si  res  legata  nequeat 
deservire  pro  usu  destinato,  ob  impe- 
dimentum  facti  vel  iuris.  Ita  Barb.  23 
cum  Imola  Bonif.  Abb.  Innoc.  Ubald. 
Socin.  etc.  Hinc  si  non  potest  mona- 
sterium  monialium  construi ,  ubi  vo- 
luit  testator,  puta  in  loco  campestri, 
contra  praescriptum  a  conc.  trident.24 
potest  episcopus  alium  locum  desti- 
nare,  ut  Farin.  Alexandr.  Riccius  cum 
eod.  Barb.25.  Qui  tamen  notat  cum  U- 
bald.  et  Genuens.  quod  si  impedimen- 
tum  est  facti,  et  non  est  perpetuum, 
debetexpectari  tempus  opportunum^e. 
Si  vero  impedimentum  est  iuris,  distin- 
guitidemPetrus  de  Ubald.  quod  si  le- 
gatum  est  ad  usus  pios ,  tunc  fit  com- 
mutatio;  secus,  si  ad  usus  inhonestos, 
puta,  ut  in  ecclesia  fiant  ludi  theatra- 
les,  qui  prohibentur  in  c.  cum  decorem^ 
de  vita  et  hon.  cler.  tunc  legatum  est 
nuUum,  tanquam  inutile;  etfitcadu- 
cum.  3.  Causa  est,  si  legatum  est  fa- 
ctum  ad  usum  non  ita  necessarium; 
tunc  enim  poterit  episcopus  commu- 
tare  in  alium  pium  usum  magis  eidem 

(12)  li.  4,  n.  847.  (13)  Cit.  n.ll.  (14)  L.  c.  n.  194, 
(lo)  Ibid.  (16)  D.  24.  n.  30S.  ex  c.  Nos  quideui, 
de  tcstam.  (17)  Dc  pot.  episc.  all.  83.  n.  6. 

(18)  Ex  c.  Nos  quidem,  de  testam.  (19)  Loc.  c. 
(20)  Ib.  (21)  De  pot.  ep.  all.  85.  n.  7.  (22)  N.  8. 
(23)  N.  9.  (24)  Sess.  23.  c.  3.  dc  lef.  (2S)  N.  10, 
C261  F.v  c.  Nou  est,  et  c.  Quod  supei  liis  de  ^oto 


CAP.  IV.  nUB.  II! 

«cclesfae  oecessarium ;  ita  Barb.  *  cum 
Riccio  et  Genuen.  Vide  mox  dicta  in 
Qu.  2.  Imo  etiam  ad  alium  usum  fru- 
ctuosum,  si  causa  sit  gravissima,  et  ita 
praesumalur  mens  testatoris,  ut  addit  2 
Genuensis  apud  Barb.  '.  Sic  pariter  di- 
cit  idem  Barb.*  cumRiccio,  quod  redi  tus 
alicuius  capellae  deputatiipro  missis,  e- 
piscopuspotestcommutare  in  paramen- 
torum  emptione  pro  una  vice  tantum. 

DuBiDM  ni.  De  reDantiatione  haereditatum. 

932.  Quando  valeat  renunciatio  haereditatis. 

933.  ydn  haec  stricte  interpretanda.  Fide  ibi 
resolutiones. 

934.  Jn  sint  irrita  pacta  de  haereditate  viven- 
tium.  Fide  exceptiones. 

9oo.  De  constitutione  Tridentini  irritante  re- 
nunciationes  ingredientium  religionem. 

932.  «  Resp.  1 .  Renuntiatio  futurae 
haereditatis,  nisi  iuramento  firmetur, 
nullius  roboris  est.  Ratio  est  quia  ila 
iure  cautum  est  propter  bonum  publi- 
cum.  Excipe  \.  Nisi  quis  in  ipso  te- 
standi  actu  renuntiet  iuri  successionis, 
vel  post  testamentum  conditum,  in  quo 
praeteritus  est,  praeteritionem  sui  ap- 
probet.  2.  Nisi  haeres  necessarius,  post 
debitam  sibi  portionem  integram  a  pa- 
tre  acceptam,  reliquae  haereditati  re- 
nuntiet;  qui  tamen,  si  bona  patris  post- 
ea  augeantur,  legitimam  eorum  por- 
tionem  poterit  exigere. 

933.  »  Resp.  2.  Renuntiatio  haere- 
ditatis,  cum  odiosa  sit ,  et  contra  ius 
commune,  strictae  interpretationis  esse 
debet. 

Unde  resolvuntur  casus  sequenies: 
»  1 .  Non  obstat  renuntiatio  haere- 
ditatis,  etiam  iurata  a  filio  facta,  quo- 
minus  ab  eodem  patre,  mutata  iterum 
voluntate,  possit  Jnstitui  haeres.  Mo- 
lin.  Sanch.  ^. 

»  2.  Si  filius  renuntiavit  in  favorem 
fralris,  eo  mortuo  ante  patrem,  is  qui 
renuntiavit  in  prima  haereditate ,  suc- 
cedere  potest ;  imo  etiam  iustitui  de- 
bet,  quia  causa  renuntiationis  cessavit. 
M0I.6. 

»  3.  Filius  post  iuratam  renuntiatio- 
nem  nihilominus  succedere  potest  in 

(i)  N.  12.  (2)  Ibid.  (5)  N,  15.  (4)  N.  14. 
(8)  h.  1.  c.  7.  (6)  D.  879.  n.  19.  (7)  N.  21. 
(8)  Ex  1.  Factum  dolalc,  c.  de  Collat.  I.  Si  quaudo, 
c.  de  pact.  et  e.  QuaniNis  paotum,  de  paci.  in  6. 


DE  TESTAMENTIg  71  I 

iis  bonis  quae  pater  ad  secundas  nu- 
ptias  transiens,  liberis  ex  priore  ma- 
trimonio  susceptis  relinquere  cogitur. 
Ratio  est  quia  in  his  filius  non  succe- 
dit  iure  sanguiuis,  cui  renuntiavil;  sed 
propter  civiles  constitutiones  et  favo- 
res.  Mol. '. 

»  4.  Etsi  filia  accipiens  dotem  a  pa- 
tre  dicat  se  ea  contentam ,  et  renun- 
tiare  paternae  haereditati;  pactum  ta- 
men  illud  est  invalidum,  eoque  non 
obstante,  potest  postea  petere  comple- 
/mentum  legitimaeportionis  suaes.  Mol. 
Sanch.  9  Lugo  <o. 

')  5.  Si  parentes  dent  filiaedotem  in- 
fra  portionem  legitimae  debitae,  indu- 
cantque  eam  coactione  vel  fraude  seu 
dolo  ad  renuntiandum  legitimae,  non 
sunt  in  conscientia  tuti,  sed  tenentur 
illi  restituere  libertatem.  Sanch.i<  Lu- 
go<2.  Aclicet  filia,  si  renuntiationemiu- 
ramento  firmaverit,  eam  servare  tenea- 
tur;  si  tameu  dolus  vel  metus  ioterve- 
nerit ,  licebit  relaxationem  iuramenti 
iniuste  extorti  petere :  eaque  obtenta, 
non  tenebitur  pacto  quod  ex  iniusta 
coactione  processit.  Vide  Sanchez  13 
Lugo  1*. 

934.  »  Resp.  3.  omne  pactum  vel 
donatio  de  alterius  viventis  haeredi- 
tate  ipso  iure  irrita  est,  v.  gr.  irritum 
8st  pactum  quo  Titius  haereditatem 
quam  sperat  a  Sempronio ,  promittit 
aut  obligat  Caio.  Ratio  est  quia  tales 
pactiones  odiosae  sunt  et  plenae  peri- 
culis,  ob  insidias  quae  parantur  eius 
vitae,  super  cuius  bonis  fit  pactio.  Lay- 
manis. 

»  Excipe  1.  Nisi  consentiat  is  de 
cuius  haereditate  agitur,  et  in  eo  con- 
sensu  usque  ad  mortem  perseveret.  % 
Nisi  renuntiatio  fiat  in  favorera  com- 
munitatis  seu  collegii;  hic  enim  cessat 
praesumptio  vel  periculum  insidiarum. 
3.  Nisi  quis  ob  constitutiones  ordinis, 
de  omnibus  bonis  et  iuribus  acquiVi- 
tis  et  acquirendis  disponere  debeat, 
idque  in  favorem  communitatis  piae, 
vel  etiam  certae  personae  pauperis. 

(9)  L.  4.  cons.  c.  1.  d.  54.  (10)  Resp.  ra6r.  1.  6, 
dab.  24.  (II)  L.  4.  de  matr.  d.  9.  (l2)  Loc.  c. 
(15)  L.  S.  dec.  c.  12.  (14)  T.  2.  dc  iust.  d.  22 
sect.  8.  et  resp.  mor.  1.  6-  d.  24.     (IS)  C.  1.  u.  3. 


7-12  LIB.   Ilk.  CRACT.  V.  «E 

^nch.<  Layin.2.  4.  Nisi  flat  pactum  cir- 
ca  haereditatem  personae  incertae,  v. 
gr.  si  quae  mihi  haereditas  obvenerit 
dum  vixero,  tua  esto :  cessat  enim  pe- 
riculum.  Mol.  Sanch.  3. 

935.  »  Quaeres,  quousque  se  exten- 
dat  constitutio  Trident.<  irritans  dona- 
tiones  et  renuntiationes  etiam  iuratas, 
quae  fiunt  ab  ingredientibus  religio- 
nem,  nisi  fiant  cum  licentia  episcopi 
sive  vicarii,  inlra  duos  menses  pro- 
ximos  ante  professionem,  et  professio 
postea  subsequatur. 

»  Resp.  1 .  Hanc  constitutionem  non 
habere  locum  in  codicillis,  testamen- 
tis,  autdonationibusmortis  causa:  quia 
huius  constitutionis  ratio  est  ne  per  re- 
nuntiationem  haereditatis  novitiis  im- 
ponatur  necessitas  profitendi ;  haec  e- 
nim  ratio  cessat  in  his  ultimis  volun- 
tatibus,  quippe  quae  usque  ad  profes- 
sionem  revocabiles  sunt.  Quare  valet 
adhuc  hodie  testamentum  a  novitio 
conditum,  neque  rumpitur,  secuta  pro- 
fessione,  etsi  monasterium  in  eo  prae- 
teritum  fuerit.  Sanch.  5.  Qui  autem  li- 
cite  a  religione  recedit  recuperat  omnia 
bona  cuicumque  antedonataintuituin- 
gressus  in  religionem. 

»Resp.2.  Ea  constitutione  non  prohi- 
beri  donationem  modicam,  quia  cessat 
ratio.  Sanch.  ^. 

»  Resp.  3.  Ea  comptehendi  renun- 
tiationem  beneficii  ecclesiastici .  Ratio 
est  quia  haec  est  amissio  magni  iuris 
ob  quam  libertas  egrediendi  a  religio- 
ne  impeditur.  Sanch.  '. 

»  Resp.  4.  Per  eamdem  etiam  irri- 
tantur  renuntiationes  quae  fiunt  ante 
ingressum  religionis,  intuitu  vel  cau- 
sa  impulsiva  ingrediendi ;  qualis  inten- 
lio  in  dubio  praesumitur,  si  non  mul- 
loante  ingressum  factaesint.Ratio  est, 
lum  quia  concilium  absolute  loquitur; 
tum  quia  alias  non  sufficienter  consu- 
luisset  libertati  novitiorum.  Nav.  Les.  8 
contra  Sanchez  cuius  tamen  sententia 
est  probabilis.  Unde  sic  donatum  tuto 
retineri  potest;  donec  per  sententiara 
iudicis  rescindatur. 

(1)  L.  7.  c.  2.  n.  84.  (2)  L.  c.  n.  3,  (5)  h.  1. 
'■..  2.     (4)  Sess.  2'.},  c.  16,  de  ros      (S)  L.  7,  c.  S, 


VII.  PRAEG.  DECAL. 

»  Resp.  5.  Irritam  etlam  esse  dona- 
tionem  seu  renuntiationem  bonorura, 
sub  conditione  professionis  edendae  fa- 
ctam,  ita  ut,  ea  non  secuta,  corruat. 
Nav.  Sanch.  9  Mol.  etc.  Ratio  est  quia 
donantes  seu  renuntiantes  aegre  con- 
tristant  donatarios,  ut  eos  de  posses- 
sione  semel  capta  deiiciant:  et  mona- 
steria  quae  tales  donationes  accepe- 
runt,  omnes  modos  adhibent  ut  tales 
ad  professionem  inducantur.  Laym,  lo. 

»  Resp.  6.  Non  obstante  bac^onsti- 
tutione,  validas  esse  renuntiationes  aut 
donationes  ante  vel  post  ingressum 
soc.  lesu  factas,  iuxta  eius  constitutio- 
nes.  Ratio  est  quiaTridentinum  socie- 
tatem  diserte  excipit.  Dixi  { iuxta  con- 
stitutiones)  quia  in  iis  donationibus, 
quae  contra  constitutiones  fiunt  non  vi- 
detur  habere  locum,  quia  Tridentinum 
id  voluit  in  favorem  societatis.  Quod 
autem  ob  gratiam  alterius  conceditur, 
nou  est  in  eius  dispendium  retorquen- 
dum.  Mol.  Sanch.  Laym.  i'.» 

DuBiDH  IV.  Qui  possiDt  et  debeant  esse 
executores  testameuti. 

936.  Qui  possint  esse  executores,  Et  qui  sint  de 
iure.  Et  an  possint  officio  fungi  per  alios. 

937.  An  religiosus  executor  possit  applicare  suo 
monasterio  legata  relicta  ad  pias  causas. 

938.  Quomodo  relicta  incerta  sint  exequenda. 

939.  An  legata  ad  pias  causas  possint  commu- 
tari. 

940.  Fide  resolutiones. 

941.  Quomodo  exequenda  voluntas  testatoris. 

936.  «  Resp.  1 .  IUi  a  testatore  nomi- 
nari  possunt,  unus,  vel  plures  ex  hae- 
redibus  vel  non  haeredibus;  nec  tan- 
tum  masculus,  sedetiam  foemina.  San- 
chez  Wad.  Diana  ^^  non  tantum  laicus, 
sed  etiam  clericus  et  religiosus.  Hic 
tamen  non  sine  sui  praelati  licentia; 
et  quidem  generalis,  si  sit  societatis 
lesu;  fratres  de  observantia  nullo  mo- 
do.  Quod  si  tamen  religiosus,  contra 
canonum  decreta,  executor  testamenti 
sit,  acta  eius  valent.  Ita  Laym.  *'.  Et 
ratio  est  quia,  spectato  iure  naturali, 
sufficit  voluntas  testatoris  executoris; 
nec  canones  executionem  religiosi  iH'" 
firmant,  sed  prohibent  tanlum.  V.  Bo- 

(6)  N.  25.        (7)  N.  37.       (8)  L.  2.  c.  41.  n.  40. 
(9)  N.  17.  (10)  C.  7.  n.  8.  (H)  Loc.  c. 

L12)  P.  8.  t.  S.  r.  4.  (13)  C.  11. 


CAP.  IV.  DUB.  IV 

nac.  1  Diana  2.  Et  licet  impubes  exe- 
cutor  esse  non  possit,  potest  lamen  mi- 
nor,  si  explevit  annum  17.  Sanch.  Lu- 
go  Wading.  Diana  3.  NuUus  autem  co- 
gi  potest,  ut  sit  executor.  Diana  ^.  De- 
trectans  tamen  hoc  ipso  perdit  legatum 
(saltem  quod  in  praemium  muneris  ei 
relictum  fuit),  ceditque  hoc  aliis  exe- 
cutoribus.  Molina  Lugo  Diana  *  contra 
Wading. 

»  Resp.  2.  Si  nullus  a  testatore  no- 
minatus  est  executor,  executio  perti- 
net  ad  haeredem,  etiam  quoad  legata 
pia:  quo  tamen  casu  episcopus  iure 
communi  ad  se  pertrahere  potest.  Lay- 
man  6. 

»  Resp.  3.  Executor  non  potest  oflS- 
cio  fungi  per  alium,  nisi  testator  id  ei 
permiserit,  aut  nisi  committatur  exe- 
cutio  nudi  facti  iam  declarati.  Sanch. 
c.  de  Lugo  Diana  '. 

937.  »  Quaeres  1 .  An  religiosus  exe- 
cutor  legatum  in  pias  causas  monaste- 
rio  suo  applicare  possit. 

»  Resp.  posse.  Ratio  est  quia,  si  quid 
obstaret,  esset  ex  eo  quod  executor  et- 
iam  indigens  eleemosynam  sibi  ex  te- 
stamento  applicare  nequeat,  nisi  testa- 
tor  indigenliam  eius  ignoraverit,  aut 
ea  postmodum  supervenerit,  cum,  si 
eam  cognovisset,  certum  quid  ei  lega- 
turus  fuisse  videatur.  Sed  haec  ratio 
non  ligat,  quia  causa  monasterii  distin- 
cta  est  a  causa  seu  persona  professi,  sic- 
ut  causa  ecclesiae  a  causa  beneficiati. 
Unde  etiam  quivis  iussus  aliquid  dare 
pauperibus,  potest  id  tribuere  cognatis 
vel  filiis  suis,  quia  evidens  est  distin- 
ctio  inter  donantem  et  accipientem. 
Sylv.  Sanchez  ».  Vide  Diana  9.  Porro 
ad  pias  causas  legata  dicuntur,  quae 
intuitu  pietatis  relicta  sunt,  nimirum 
1 .  Loco  vel  personae  sacrae.  2.  Hospi- 
tali.  3.  Confraternitatibus.  4.  Pupillis  et 
orphanis.  5.  Quod  causa  alimentorum 
iis  qui  indigent.  6.  Quod  causa  studii , 
saltem  theologici.  7.  Ad  constructionem 
monuraenti.S.Ad  utilitatem  publicam,^ 
V.  gr.  pro  munienda  urbe  in  necessi- 

(1)  De  contr.  d.  3,  q.  18.  (2)  P.  8.  t.  S.  r.  9. 10. 
(5)  P.  8.  t.  8.  r.  6.  (4)  L.  c.  r.  27.  {»)  P.  8. 
t.  S.  r.  27.  (61  Loc.  c.  (7)  P.  8.  t.  B.  r.  26. 
'?'.i  L.  B.  c.  11.  n!  »6.  (9)  P.  8.  t.  S.  r.  i6 


DE  TESTAMENTIS  713 

tate,  vel  viis  reficiendis.  Diana  »o  ex 
Bald.  et  ceteris  multis. 

938.  »  Quaeres  2.  Quomodo  relicla 
incerta  executioni  sint  mandanda. 

»  Resp.  1 .  Si  incertitudo  sit  ex  parte 
legatarii  iure  civili  corruit  legatum: 
V.  gr.  quia  sunt  duo  eiusdem  nominis 
et  amicitiae  erga  testatorem,  iure  civili 
corruit  legatum:  in  foro  conscientiae 
tamen  tenetur  executor  inter  eos  divi- 
dere  aequaliter,  si  in  id  consentiant. 
Mol.  Diana»  TruU.«2. 2.  Legata  ad  cau- 
sas  pias  ob  incertitudinem  loci  vel  ec- 
clesiae,  non  fiunt  caduca,  sed  plerum- 
que  pauperiori  ecclesiae  vel  xenodo- 
chio  danda  erunt.  3.  Si  incertiludo  sit 
ex  parte  rei  legatae,  videndum  an  ter- 
minos  a  natura  habeat,  ut  v.  gr.  bos 
et  equus ;  vel  ab  arte  et  industria,  ut 
domus,  vestis  etc.  Si  a  natura  habeat, 
danda  est  una  ex  mediocribus;  si  ab 
arte,  electio  ad  haeredem  pertinet,  qui 
rem  in  eo  genere  minimam  dando  sa- 
tisfacit.  Idemque  dicendum  est  de  le- 
gatis,  in  numero,  pondere  et  mensura 
consistentibus.  V.  Laym.  •*. 
t  »  Resp.  2.  Si  acceperint  summampe- 
cuniae  distribuendam  pauperibus,  uon 
tenentur  dare  pauperioribus;  possunt- 
que  etiam  dare  hospitalibus,  ecclesiis 
(quae  ornamentis  vel  fabrica  indigent), 
monasteriis,veliis  quisecundum  suum 
statum  non  possunt  vivere,  sive  ii  sint 
opifices  sive  altioris  conditionis,  etiam 
nobiles.  Vasq.  Mol.  et  alii  8.;  dummo- 
do  tamen  non  constet  vel  ex  signis  col- 
ligatur  aliam  fuisse  intentionem  testa- 
toris,  quae  semper  attendenda  est.  Dia- 
na*<.Si  vero  designaverint  semel  cer- 
tos  pauperes,  non  posse  eos  variare, 
docet  Wad.,  sed  affirmat  Lugo.  V.  Dia- 
na  15.  P.ossunt  etiam  sibi  ipsis  vel  suis 
cognatis,  si  vere  pauperes  sint  et  prae- 
sertim  si  testator  id  ignoraverit,  eam 
applicare.  Wading.  Dicast.  Diana  <6. 

939.  »  Quaeres  3.  An  legata  ad  cer- 
tas  pias  causas  possint  ab  executore 
vel  episcopo  commutari  in  alium  pium 
usum. 

riO)  P.  7.  t.  6.  r.  29.  et  30.     (11)  P.  5.  t.  S.  r.  S8. 
(12)  D.  12.  (15)  L.  c.  n.  7.  8.  et  9. 

(14)  P.  2.  tit.  IS.  r.  8.      (IS)  P.  8.  t.  S.  r.  SO.  d 
p.  2.  t.  16.  r.  18      (16)  P.  8.  tr.  8.  r.  Afi.  et  47. 


714  tlB.  ni.  TBACT.  V.  DE 

»  Resp.  1 .  Si  voluntas  testatoris  im- 
pleri  potest  iuste  et  honeste.  non  licet 
eam  commutare  in  opus  quantocum- 
que  melius,  nisi  ex  dispensatione  pon- 
tificis,  et  iusta  de  causa.  Mol.  Wading. 
Diana  *  etc.  communiter  contra  Vasq. 
et  aliquos  qui  docent,  episcopum  pos- 
se  commutare  in  aequale  vel  melius. 
Interdum  tamen  ad  episcopum,  haere- 
des  et  executores  pertinet  secundume- 
pikeiam  interpretari,  non  alienum  es-  } 
pe  a  defuncti  roluntate,  si  mutatio  fiat; 
V.  gr.  si  testator  pecuniam  ecclesiae  le- 
get  ad  calices  comparandos,  et  eccle- 
sia  non  egeat  calicibus,  sed  casulis. 
Molina.  Laym.  2.  Vide  Vasq.  3  Trull.  * 
Barb.  s  [V.  dicta  n.  931 .  vers.  Quaer. 2.). 
»  Resp.2.  Si  ad  usum  a  testatore  de- 
stinatum  applicari  nequeunt,  non  ideo 
fiunt  caduca,  sed  arbitrio  episcopi  et 
executoris  ad  aliam  piam  causam  ap- 
plicanda  sunt:  ita  tamen  ut,  quoad  fieri 
potest,  defuncti  voluntas  impleatur. 
Ratio  est  quia  is  principaliter  intendit 
ea  in  salutem  animae  suae  ad  Dei  ho- 
norem  relinquere.  Mol.^  Bon.'  Barb.  * 
(Ex  Trid.  9.  Vide  Salm. «  et  vide  dicta 
n.  931.  vers.  Quaer.  2.). 

Ex  dictis  resolves  sequentes  casus: 

940.  »  1 .  Si  testator  pauperi  deter- 
minato  aliquid  legarit,  hic  autem  ante 
solutionem  moriatur,  haeres  illud  te- 
netur  alteri  pauperi  dare,  quia  prae- 
sumitur  legatum  pium  factum  in  be- 
neficium  animae  testatoris,  adeoque  de- 
signatio  pauperis  demonstrative ,  non 
taxative  facta  fuisse :  nisi  tamen  aliud 
constet,  vel  ex  circumstantiis  colliga- 
tur  de  testatoris  intentione,  de  qua  si 
maneat  dubium,  manet  data  resolutio. 
Mol.  Sanch.  Bard.  ». 

»  2.  Si  legata  pia  inveniantur  indu- 
cta,  et  non  constet  de  testatoris  inten- 
tione,  tenetur  haeres  ea  solvere;  quia 
praesumitur  id  fortuito  ac  casualiter, 
et  non  ex  testatoris  voluntate  accidis- 
se.  Bard.  12. 

(1)  P.  1. 1.  17,  r.  28.  et  p,  8u  t.  S,  r 

yl)h.c.  n.lO.    "''"     ^   *--'  ■  °  "■  "^ 
(4)  C.  18.  a.  12 

//>\   T^-    ^     anr. 


65. 


1»;    X.    ».    ..    ••,    .,    — .    w.    ,1,    »~    ..  —    ., . 

(2)  h.  c.  n.lO.    (3)0p.detest.  C.8.  §.S.d.5.n.l04 
/r.\  r-    MQ   ,1    *o  (5)  i)e  olT.  et  pot,  episc 


(4)  C.  18.  a.  la.  (p)  ue  oii.  ei  pot,  episc. 

(6)  Disp.  294.     (7)  Disp.  3,  de  cont.  q.  ult.  p.  ult. 
(8)  De  o(nc.  episc.  (9)  Sess.  2S.  c,  8.  de  ref. 

(10)  Tiuct.  14.  c.  S   puncl.  iZ   5.  3.  n    193. 


Vi:.   PKAKC.  DKC\L. 

»  3.  Si  testator  legaverit  summara 
pecuniae  pro  cerlo  numero  sacrorum ; 
haeres  autem  eam  summam  sacerdoU 
cuipiam  bono  tradiderit,  ac  postea  ob 
mortem  dicti  sacerdotis,  aliamve  ob 
causam  dubitet  prudenter  an  sacrificia 
ilia  sint  peracta,  non  tenetur  curare 
ea  iterum  celebranda :  quia  satisfecit 
testatoris  voluntati.  Bard.  <'. 

941.  »  Quaeres4.Intra  quod  tempus, 
quo  ordine  et  modo  haeredes  et  exe- 
cutores  defuncti  voluntatem  exequi  de- 
beant  et  quis  cogere  possit. 

»  Resp,  1,  Teneri  statim  post  adi- 
tam  haereditatem  confectumque  inven- 
tarium,  etiam  intra  annura,  nisi  iusto 
impedimento  excusentur.  Imo  in  lega- 
tis  piis  intra  sex  menses.  Molin.  Vasq. 
Diana  '<  idque,  etiamsi  haereditas  non 
sit  adita,  eo  quod  haeres  vel  ante  fue- 
rit  mortuus  vel  eam  repudiarit.  Cov. 
et  alii  tres,  Diana  ^s.  Unde  si  differant 
notabiliter  (praesertim  solutionem  pio- 
rum  legatorum),  aut  negligant  exequi, 
graviter  peccant,  tenenturque  damnum 
quod  alii  ipsorum  culpa  acceperunt, 
compensare.  Bon.iSNav.i^Lugo  Dianai' 
(In  foro  igitur  conscieutiae  haeredes  et 
executores  tenentur  sub  gravi  statim 
implere  legata,  maxime  pia,  cum  pos- 
sunt.  Ita  communiter  Salm.i»  cum  Lu- 
go  Diana  s.  Anton.  Trull.  etc.  ). 

»  Resp.  2.  Ab  utroque  iudice,  eccle- 
siasticoet  saeculari  compelli  possuut, 
(si  tamen  laici  sunt).  Quod  si  post  an- 
num  a  monitione  iudicis  vel  episcopi 
exequi  negligant,  omni  commodo  (ex- 
cepta  tota  legitima,  si  haeredes  neces- 
sarii  sunt)  ex  testamento  ipsis  prove- 
niente  privantur.  Vide  Laym.20  de  Lu- 
go2i  Diana22  Valer.  Trull.23  imo,  siin- 
tra  annum  negligant  exequi,  ius  execu- 
tionis  devolvitur  ad  episcopum;  Molin. 
et  alii  8.  Diana24.  Nec  admittitur  pur- 
gatio  morae.  Sanch.  Dian.25.  Sed  tene- 
tur  episcopus  exequi,  removendo  illos 

(11)  D.  6.  c.  10.  §.  7.  (12)  D.  6.  c,  10.  $.  17. 

(13)  D.  6.  c.  10,  §.  22.  (14)  P,  8.  t.  S.  r.  S3. 

flS)  P.  7.  t.  6.  r.  2S.  (16)  D.  3.  q.  18.  p.  S, 

(17)  C,  2S,     (18)  P,  3.  tr.  S.  r.  S2.     (19)  Tr.  14, 

c.  S.  punct.  11.  n.  IbS.  (20)  L.  c.  tr.  S.  c.  11, 

(21)  D.  26.  de  iust.   (22)  P.  S.t.S.r.  S9.    (23)  D.  11. 

(24)  P.  8.  t.  S.  r  40.  (23)  t.  c.  r.  33.  cl  S4. 


CAP.  IV.  DUB.  V 

ab  execiiUoQe  el  emolumentis  spoliau- 
do;  atque  in  defectu  episcopi  i  Jem  pot- 
estmetropolitanus.  Mol.Merol.Diana  i. 

»  Resp.  3.  Executor  tenetur  omnia 
exequi  secundum  mentem  testatoris ; 
ad  hoc  tamen  executor  particularis  non 
potest  vendere  bona  defuncti,  nisi  hic 
ita  statuerit:  universalis  autem  potest. 
Lugo  2  Diana  '  neque  potest  unquam, 
invito  haerede,  rem  legatam  dare  ie- 
gatario:  quia  non  potest  uisi  per  iudi- 
cem,  spoliare  haeredem  sua  possessio- 
ne,  licet  teneatur  monere  episcopum, 
ut  haeredem  cogat.  Sanch.  Lugo  Diana< : 
quod  si  bona  non  sufficiant  ad  legata 
omnia  solvenda,  distribuenda  sunt  o- 
mnibus  aequaliter  pro  rata  (etiamsi  sint 
pia;  et  licet  uni  res  certa,  et  in  indivi- 
duo  sit  legata)  nec  licet  uni  prae  aliis 
gratificari:  quia  par  omnium  est  ratio 
et  ius.  Sylv.  Sauc.  Bon.  Diana  TruU.  5. 

a  Resp.  4.  Tenentur  executores  red- 
dere  rationem  executionis  (idque  pro- 
babiliter,  etiamsi  testator  eos  hoc  one- 
re  liberasset)  exceptis  iis  quae  testator 
iussit  erogari  secreto.Diana^  et  alii  35. 
Possuntque  ad  hoc  cogi  ab  episcopo  vel 
capitulo,  sede  vacante  ',  nisi  sint  regu- 
lares  plene  exempti,  quos  cogi  posse  a- 
lii  negant,  affirmant  alii^.  Denique  non 
debetur  iis  salarium,  cum  sit  officium 
voluntarium  amicitiae:  si  tamen  da- 
mnum  ex  eo  patiantur,  vel  sint  etiam 
administratores  bonorum  debet  assi- 
gnari  a  iudice.  Lugo  9.  Vide  Diana  lo. 
Plura  de  executione  piarum  et  ultima- 
rum  voluntatum,  vide  apud  TrulL  et 
Dianaii  et  Barb.  ^2  (Nemo  tenetur  mu- 
nus  executoris  exercere ;  nisi  iam  ac- 
ceptavit  aut  legatum  accepit,  alias  le- 
gatum  amittit.  Salm.i^cum  Dic.  etc.).» 

DnBnJM  V.  De  iis  qui  testari  et  haeredcs 
institui  possuat. 
9-42.  Qui  testari  possint. 

943.  Qui  possint  haeredes  institui. 

944.  Fide  resolutiones. 

945.  Qme  sit  divisio  haeredum. 

946.  ykn  sit  obligatio  gravis  relinquendi  bona 
fratribuSf  et  aliis  propinquis  indigenlibus. 

947.  Quantum  debeatur  haeredibus  necessariis. 
(1)  R.  87.     (2)  D.  24.  sect.  16.     (3)  P,  8.  t.  S. 

r.  52.  (4)  P.  8.  t.  5.  r.  39.  (S)  L.  7.  c.  18. d.  12. 
(6j  P.  8.  t.  S.  r.  44.  (7)  R.  36.  et  37.  et  62. 

;8)  V.  1.  c.  (9)  T)^i.  sect.  16.  n.  33S.  (10)  B.  39. 
5  1)  Locc.  cc.  (12)  L.  3.  de  vure  uuiv.  c.  27. 


DE  TfiSTAMENTlS 


71 S 


948.  Quaesint  eausae  iustae  txhaeredandi  filios 

949.  An  ob  nuptias  cum  indignis.  Et  vide  dw 
bia  super  hoc  puncto ,  v.  Sed  duiitatur. 

930.  Fide  alios  casus,  quando  testamenta  «n- 

firmentur. 
9ol.  Quid  possintpetere  spurii  amatreetpatre. 

932.  Qidd,  si  pater  relinquat  bona  alleri,  ut 
reddat  filio  spurio. 

935.  Qui  haeredes  succedant  ab  intestato. 
934.  Quomodo  facienda  sit  collatio  inter  fratres. 

933.  An  debeant  conferri  sumptus  pro  studio, 
doctoratu,  elc. 

936.  j4n  patrimonium  datum  ad  suscipiendos 
ordines. 

957.  An  bona  paierna,  quae  filius  expendit  in 
ludis,  etc. 

958.  An  expensae  factae  in  nuptiis. 

959.  An  vesteSy  et  similia  data  parentibus. 

960.  Quid  si  coniuges  transeanl  ad  secundas 
nuptias. 

961 .  Defalcidia  et  trebellianicadebita  haeredihxis. 

942.  «  Resp.  1 .  Omnes  homines  libe- 
ram  de  suis  bonis  testandi  facultatem 
habent,  nisi  naturali  aut  positivo  iure 
prohibeantur.  Naturali  autem  iure  te- 
stari  vetantur  infantes,  furiosi,  amen- 
tes,  nisi  tamen  lucida  intervalla  ha- 
beant,  vel  in  una  tantum  mdteria  de- 
lirent  et  in  aliis  non,  ut  Nav.  Sanch.i^. 
Quid  autem  sentiendum  de  eo  qui  ex 
morbo  aliquandiu  delirat.  Vide  card. 
Lugo  15.  Positivo  autem,  surdus  simul 
et  mutus  a  natura,  prodigus,  servus, 
usurarius  publicus,  filiusfam.  de  bonis 
adventitiis  (Etiam  de  consensu  patris, 
nisi  ad  causas  pias  ^^  (si  quidem  anto 
clericatum  advenerint,  ut  vide  c.  Lu- 
go  ^i^)  impubes,  captivus  apud  hostem, 
damnatus  ad  mortem,  si  bona  eius  con- 
fiscantur.  Card.  Lugois  professus  reli- 
gionem. 

»  Hico,  professus^  quia  novitius,  cum 
adhuc  sui  iuris  sit,  absque  superioris 
licentia  valide  testari  potest,  etiam  non 
servata  iuris  solemnitate ,  ut  habet 
Trull.  19  ex  Sa  et  Bonac.  et  si  quidem 
intestatus  decedat,  proximi  consangui- 
nei  in  bonis  succedunt.  Similiter  reli- 
giosus  societatis  lesu  post  emissa  vota 
simplicia,  etsi  non  licite,  valide  tamen 
potest  testari ;  quia  dominium  bono- 
rum  suorum  retinet  impeditum  quasi 
voto  paupertatis,  quaod  dispositionem 

(13)  Loc.  c.  n.  164.  (14)  L.  1.  de  matr.  dub.  8. 
(iS)  D.  14.  sect.  4.  (16)  Ex  1.  Qui  ia  potestata 
3.  ff.  Qui  testamenta,  etc.  et  c.  Licel  de  sepult.  iu  6. 

i  ,  t7)  De  iust.  d.  24.  n.  67.         (13}  Loc.  c.  n.  72 

(  :  la)  G.  18.  d.  o. 


7K) 


LIB.  ni.  TnACT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DECAL. 


sine  licentia  superioris,  nou  tamen  ulla 
constitutione  canonica  dispositio  irri- 
tatur.  ItaMol.  Sancli.  Layw.  qui  addit, 
potestatem  testandi,  seu  itire  seucon- 
suetudine,  eliam  religiosis  ordinum 
militarium  concessam ,  frequenterque 
a  pontifice  concedi  iis  solere,  qui  extra 
claustrum  beneficium  vel  episcopatum 
habent. 

943.  »  Resp.  2.  Omnes  homines,  et- 
iam  amentes,  surdi,  muti,  servi,  imo 
et  communitas,  haeredes  institui  pos- 
sunt,  nisi  specialiter  prohibeatur.  Ita 
Bon.  *  quia  ad  hoc  tantum  requiritur 
plena  potestas  in  disponente  et  capa- 
citas  in  haerede.  Incapaces  aulem  se- 
cundum  iura  sunt  1 .  Apostatae  et  hae- 
retici ,  eorumque  receptores,  defenso- 
res,  fautores:  licet  probabile  sit  eos 
ante  sententiam  iudicis  ad  restitutio- 
nem  non  teneri ;  eo  quod  hoc  ius  in  eo 
rigore  non  sit  receptum.  Less.  2  San- 
chez  3.  2.  Civitas  hostium  et  commu- 
nitas  iudaeorum.  3.  Damnatus  ad  me- 
talla ;  persecutores  et  percussores  car- 
dinalium,  et  qui  ob  crimen  active  in- 
testabiles  sunt.  Less.  *.  Adde  casus  in 
quibus  aliqui  excluduntur  a  bonis  de- 
functi;  ut  4.  haeres  (uti  et  legatarius) 
qui  testatorem  occidit  s.  2.  Idem  si  te- 
statori  prohibuit  testari  aut  testamen- 
tum  revocare,  aut  si  ad  uxorem  testa- 
toris  accedat.  S.Sidum  testator  mente 
captus  fuit,  haeres  illius  curam  non 
habuit,  aut  si  captivum  redimere  ne- 
glexit.  Vide  Mol.  6  card.  de  Lugo  '. 
Unde  resolve&; 

944.»  \  .Haeredes  iostitui  possunt  pro- 
fessi  ordinum ,  quibus  permissum  est 
bona  immobilia  in  communi  possidere, 
eorumque  nomine  monasterium  succe- 
dit.  Tales  autem  sunt  omnes  fere  re- 
ligiones,  excepto  ordine  minorum  de 
observantia  et  cappucinorum.  Ratio  est, 
quia  illi  sunt  incapaces,  secundum  Tri- 
dentinums,  uti  et  professi  societatis 
lesu.  Vide  Sanchez  9  Bonacina  lo  Lay- 
man  ^',  licet  contrarium  probabilius 

(1)  De  cont.  d.  4.  q.  ult.  (2)  L.  2.  c.  19.  dub.S. 
(3)  L.  2.  c.  14.  n.  31.  (4)  Loc.  c.  (S)  L.  ult.  §. 
tilt.  ir.  de  bouis  damuatoium.  (6)  D.  168.  et  202. 
(7)  D.  24.  n.  7S.  (8)  Sess.2o.  c.  3.  ds  neg.  et  mou. 
9)  L.  6.  c.  18.    (10)  L.  e.     (il)  L.  3  t.  S  e.  io. 


esse  putet  Wading.  *2,  Vicle  Diana  ". 
•  »  ColJegia  societatis  lesu,  et  domug 
e»iam  professae  haereditates  accipere 
possunt,  modo  bona  iramobilia,  quae 
communi  usui  non  deserviunt,  ven- 
dantur,  et  non  deferantur  intuitu  pro- 
fessi,  aut  vota  formata  habentis. 

»  Dixi  haereditates ,  quia  sicut  mino- 
res  et  cappucini  legata  et  alia  donata 
admittere  possunt;  ita  etiam  societas 
lesu,  etsi  intuitu  alicuius  professi  tan- 
tum  ea  relinquantur.  Laym.  ". 

»2.  Testator  potest  quemvis  extra- 
neum  instituere  haeredem  nuUa  facta 
mentione  consanguineorum  coUatera- 
lium,  etiam  fratris  pauperis,  dummodo 
absit  scandalum,  et  gravis  necessitas 
illorum:  quia  nullo  iure  prohibetur,  et 
bona  sunt  ipsius,  de  quibus  disponit 
libere.  Bon.  et  alii  5.  Diana  15. 

943.  »  Quaeres  1.  Quae  sit  divisio 
haeredum. 

»  Respondetur:  Haeres  alius  est  ex 
testamento,  alius  ab  intestato.  Haeres 
ex  testamento,  vel  est  universalis,  sive 
ex  asse;  vel  partialis,  seu  ex  parte  tan- 
tum,  Y.  gr.  ex  triente  vel  dodraute  vel 
quadrante.  Uterque  horum  vel  est  hae- 
res  necessarius  qui  necessario  institui 
debet,  ut  sunt  omnes  in  recta  linea  de- 
scendentes,  et  post  hos  ascendentes, 
nisi  sit  causa  iusta  exhaeredandi,  vel 
non  necessarius ,  quem  testator  potest 
instituere,  et  non  tamen  cogitur.  Lay- 
man  i^.» 

946.  An  testator  tfeneatur  sub  gravi 
obligatione  relinquere  bona  cognatis, 
qui  uon  sunt  haeredes  necessarii,  si 
ipsi  graviter  indigeaut.  Loquendo  de 
fratribus  aut  sororibus,  negant  Salm.i'' 
et  dicunt  esse  obligationem  tantum  sub 
levi,  nisi  illi  sint  in  extrema  pauper- 
tate,  et  citant  Lugo  *»  et  Diana  19.  Sed 
ipsorum  pace  nec  Lugo  nec  Diana  hoc 
dicunt,  sed  isti  cum  Sylvest.  Sa  Bon. 
et  Beia  asserunt  absolute  esse  obliga- 
tionem  relinquendi  bona  fratribus  gra- 
viter  egentibus,  saltem  quantum  suffi- 

(12)  Tr.  de  cont.  1.4.  d.  1.  S.S.  (13)  P.9.  t.9.r.ia 
(14)  L.  c.  (IS)  P.  1.  t.  8.  r.  83.  et  8S.  ilem  p.  S. 
t.  3.  r,  114.  (16)  C.  S,  n.  9.  (17)  Tr.  14.  c.  S. 
IMinct  6.  §.  1.  n.  87.  (18)  De  iust.  d.  24.  n.  173» 
(UV- P.  1.  tr.  8.».  «3.  etSS.D 


CAP.  IV    DUB.  V. 

srat  ad  sublevandam  ipsorum  indigen- 
tiam,  iuxta  praeceptum  caritatis;  et 
cum  haec  sit  materia  gravis,  non  vi- 
demus  qua  ratione  possit  negari  quod 
caritas  ad  hoc  graviter  obliget.  Con- 
firmatur  ex  eo  quod  communiter  do- 
cent  Laym.  *  cum  Ang.  Abb.  Sylv.  Sa 
etc.  et  iidem  Salm.  2  cum  communi , 
scilicet  quod  unusquisque  tenetur  fra-'' 
tribus  alimenta  praestare;  adeo  ut  cle- 
rici  beneficiati  teneantur  ex  fructibus 
beneficii  praeferre  fratres  graviter  in- 
digentes  aliis  pauperibus,  prout  dicunt 
Salm.3  cum  Azor.  Sylv.  Fag.  Ang.  etc. 
Eadem  igitur  obligatio.  quae  urget  in 
vita,  urget  etiam  in  morte.  Et  hoc  non 
tantum  ex  generali  praecepto  caritatis, 
sed  exobligatione  speciali  pietatis  quam 
habemus  erga  fratres,  et  propter  quam 
certum  est  laesionem  in  fratres  habere 
specialem  malitiam,  in  confessione  ex- 
plicandam,  ut  communiter  dicunt  dd. 
cum  Lugo*  et  Salm.  5.  Hinc  censemus 
omnino  dicendum  cum  Spor.  6  et  Ron- 
caglia  '  (qui  citat  etiam  Lugo  8) ,  quod 
idem  vinculum  pietatis,  graviter  obli- 
gans  ad  fratres  non  laedendos,  obligat 
etiam  sub  gravi  ad  subveniendum  eis 
in  gravi  necessitate  prae  omnibus  aliis 
pauperibus  sive  operibus  piis.  Addit 
Ronc.9  quod  si  fratres  sintpauperes,et- 
iamsi  gravem  indigentiam  non  habeant 
adhuc  est  saltemvenialeeospraeterire. 
Erga  vero  alios  consauguineos  re- 
motiores,  putat  Spor.  1°  adesse  eamdem 
obligationem  gravem  eis  succurrendi , 
si  gravi  vel  adhuc  ordinaria  pauper- 
tate  laborent;  quia  censet  ofifensam 
adversus  eos  diversam  etiam  speciem 
afferre.  Attamen  cum  haec  opinio  sit 
singukris  huius  auctoris ,  et  commu- 
nis  sit  sententia  opposita,  nempe  quod 
peccata  contra  ipsos  speciem  non  mu- 
tent,  ut  docent  Lugo  "  Bon.  12  Salm.  »3 
Croixi*  cum  Dic.etc.,hinc  non  videtur 
adesse  gravem  obligationem  ipsosprae- 
ferendi  aliis  pauperibus.  E  converso , 

(1)  De  iiut.  tr.  4.  c.  i5.  d.  6.  (2)  De  4.  praec. 
c.  1.  puBCt.  4.  S,  1.  n.  69.  (5)  Ibid.  n.  72.  et  73. 
(4)  De  poeiiit.  d.  16.  n.  307.  (S)  Eod.  tit.  c.  8. 

pimct.  4.  II.  82.  (6)  De  4.  praec.  c.  S.  u.  66. 

(7)  De  .coutf.  c.  4.  reg.  1.  iu  praxi.         (8)  Loc.  c. 
(«)  Il.iil.    (10)  h.  c.   (11)  De  poenil.  d.  16.  n.  508. 


DE  TESTAMENTIS  717 

quia  (ut  dicunt  ia^o  t<t  Salm.  *&  cum 
Tamb.  *6)  offensa  cognatorum,  extra  fra-» 
tres,  saltem  aggravat  culpam,  esto  spe- 
ciem  non  mutet,  ideo  puto  non  excu- 
sari  a  veniali  praeteritionem  ipsorum, 
si  graviter  indigeant,  cum  erga  ipsos 
etiam  adsit  aliqua,  licet  non  ita  stricta, 
obligatio  pietatis. 

947.  «  Quaeres  2.  Quantum  haeredi- 
bus  necessariis  debeatur. 

»  Resp.  lure  uovo  legitimam  por- 
tionem  descendentium  esse  trientem 
haereditatis,  si  non  sint  plures  quam 
quatuor  liberi ;  si  plures,  semissem. 
Similiter  ascendentium  portio,  etsi  u- 
nus  tantum  sit,  est  triens  haereditatis 
(Sive  tertia  pars  ex  communi  dd.  ut 
Salm.  <7),  idque  absque  uUo  grava- 
mine,  modo  et  conditione;  alioqui  pro 
non  appositis  habentur.  Quod  si  autem 
alicui  ascendentium  vel  descendeutium 
portio  legitima  non  relinquatur,  com- 
petit  ei  actio  ad  petendum  complemen- 
tum,  vel  ad  rescindendum  testamen- 
tum,  ut  ipso  iure  nullum,  maxime  si 
causa  idonea  exhaeredationis  non  sit 
inserta  et  probata.  Laym.  's,  » 

948.  lustae  causae  exhaeredandi  fi- 
lium  sunt  ex  Salm.i»:  1 .  Si  filius,  cum 
peccato  gravi,  manus  iniiciat  in  paren- 
tem,  aut  contumeliam  dicat,  aut  cone- 
tur  occidere.  2.  Si  accuset  parentem, 
aut  sit  testis  vel  procurator  contra  eum 
in  causis  criminalibus  mortis,  exilii 
perpetui  vel  infamiae  aut  damni  gra- 
vis ;  nisi  crimen  sit  haeresis  vel  laesae 
maiestatis.  3.  Si  rem  habeat  cum  uxo- 
re  vel  unica  concubina  patris.  4.  Si  no- 
lit  fideiubere  ad  liberandum  patrem  a 
carcere.  5.  Si  prohibuit  patrem  testari. 
6.  Si  filia,  recusato  iusto  matrimonio, 
luxuriose  ut  meretrix  vivat;  non  vero 
si  nubat  contra  parentum  voluntatem 

949.  Quaeritur  hic  autem  an  paren- 
tes  possint  exhaeredare  filios  nubentes 
cum  indignis.  Affirmant  Baldus  Goff. 
et  alii  apud  Sanch.  20  ex  Authen.   Ut 

(12)  Eod.  tit.  disp.  a.  q.  S.  sect.  2.  p.  2.§.  3.  difT.  5. 
n.  IS.  (13)  L.  c.  n.  89.  (14)  L.  6.  p.  2.  ».  1009, 
(18)  Locc.  cc.      (16)  Exp.  conf.  c.  S.  %.  2.  n.  3. 

(17)  Tr.  14.  c.  3.  piinct.  6.  §.  1.  n.  79.  et  sc(|. 

(18)  C.  3.  n.  11.  (19)  Ibid.  ^,  2.  n.  90. 
(20^  De  inaUim.  I.  4.  d.  'l^.  ii.2. 


748 


LIB.  UI.  TRACT.  V.  DE  VII.  PRAEC.  DECAI-. 


cwm,  de  Appel.  §.  Aliud  quoque',  ubi 
dicitur  filium  exhaeredari  posse  ob 
gravem  iniuriam  patri  illatam ;  et  ta- 
lem  hanc  esse  dicunt.  Sed  omnino  ne- 
gandum  cum  Sanch.  *  ac  Suar.  Sot. 
Mol.  Palud.  Tab.  etc.  apud  ipsum,  ac 
Bonac.2.  Ratio  quia  in  praefata  authen- 
tica  expresse  declaratur  eo  solo  casu 
posse  filium  exhaeredari,  quofilia  minor 
25.  annis,  reiectis  nuptiis  a  patre  ob- 
latis ,  luxuriose  vixerit.  Dtrum  aulem 
adhuc  in  hoc  casu  possit  pater  filiam 
exhaeredare.  Negant  pariter  Bonac.3 
et  Sanch.  <  cum  Abb.  Nav.  Suar.  Sylv. 
Ang.  Henr.  et  aliis  plurimis.  Ratio 
quia  ius  civile  in  hoc  correctum  est  a^ 
canonico  arg.  cap.  Gemma  de  spon- 
salib.  29.  ubi,  ad  servandam  liberta- 
tem  in  matrimonio ,  irrita  declaratur 
quaecumque  poena  in  sponsalibus  ap- 
posita:  cum  autem  in  matrimonio  ra- 
tio  sacramenti  sit  dignior  ratione  con- 
tractus,  ideo  ad  potestatem  ecclesia- 
sticam  principaliter  pertinet  de  matri- 
moniis  disponere  ,  et  refellere  statuta 
illa  civilia  quae  omnimodam  liberta- 
tem  in  matrimoniis  diminuunt.  Contra- 
dicunttamen  Sot.  Mol.  Salm.  Led.  Vega 
Viguer.  et  alii  apud  Sanch.  5  horum- 
que  seotentiam  Bon.  vocatprobabilem, 
et  Sanch.  probabilissimam.  Ratio,  quia 
in  dicto  c.  Gemma^  sewno  est  de  poe- 
na  cui  sponsi  ultro  se  subiiciunt,  et  ad 
quam  nullo  modo  obstringebantur,  nisi 
per  pactum  quod  quidem  adversatur 
matrimonii  libertati;  sed  in  nostro  casu 
agiturdepoena  quae  filiisiuste  infligi- 
tur;  iuste  enim  ex  cmni  iare  filii  pri- 
vantur  legitima,  qusndo  grave  crlmen 
contra  parentes  committunt;  quale  au- 
tem  maius  crimen  ,  quam  reiiciendo 
honestas  nuptias  velle  filiam  se  prosti- 
Uiere?  Utraque  sententia  est  probabi- 
lis,  sed  haec  secunda  videtur  jrdbabi- 
lior  iuxta  dicta  n.  337.  Tanto  magis 
quia  etiam  peena  apposita  in  sponsa- 
libus  parti  iniuste  resilienti,  valet  ex 
probabiliori  sententia,  ut  dicemus  de 
matr.  lib.  6.  num.  853.  Alia  vide  apud 

(1)  N.  3.  (2)  De  4.  praec.  p.  6.  S-  3.  n.  3. 

(3)  Loc.  e.  (4)  L.  4.  d.  2S.  u.  2,  (3)  L.  c.  n.  1. 
(6)  Tr.  14.  c.  8.  p.  6.  §.  2.  u.  90.  (7)  Ibid.  n.  91, 
(8)  Ibid.  u.  92.      (9)  Tr.  14.  c.  ^  «  G.  C  2.  u.  93. 


Salmant.  ^.  Filii  e  contrario  parentea 
exhaeredare  possunt  ob  similes  causas 
quas  videre  poteris  apud  Salm. '. 

Sed  dubitatur  1 .  an  in  casibus  enu- 
meratis  possint  parentes  filiis  etiam 
alimenta  denegare.  Affirmant  Vasq.  et 
Sylv.  Sed  communius  et  longe  proba- 
bilius  negant  Salm.  8  cum  TruII.  et 
Villal.  si  filii  aliunde  alimenta  nonha- 
beant  ad  vitam  necessaria ;  ista  enim 
semper  debentur,  saltem  ex  iure  ca- 
nonicoetnaturali,etetiam  dico  de  iure 
civili  ex  quo  tamen  exhaeredare  filium 
conceditur  parentibus,  non  autem  ali- 
menta  denegare. 

Dubit.  2.  Si  pater  iustam  causam  ha- 
bens,  de  facto  tamen  non  exhaeredet 
filios,  possint  isti  privari  haereditate. 
Respondeudum  negative  cumcommu- 
ni;  ita  Mol.  Lugo  Dicast.  TruII.  et  Sal- 
mant.  ^.  Ratio  quia  exhaeredatio  non 
^x  iure  uaturali,  sed  vim  habet  ex  iure 
civili ;  quo  insuper  sancitur,  ut  causa 
exhaeredationis,  non  solum  in  testa- 
mento  inseratur,  sed  etiam  legitime 
probetur  lo. 

Dubit.  3.  An  pater  possit  exhaere- 
dare  filium  ob  causas  similes  enume- 
jatis.  Alfirmant  Tap.  Vasq.  Villal.  etc. 
Sed  negant  probabilius  Salm.  n  cura 
Lugo  Mol.  Lop.  etc.  cum  iu  poenalibus 
non  fiat  extensio  de  casu  ad  casum;  ma- 
xime  quia  in  iure  prohibetur  exhaere- 
datio  ob  alias  causas,  quam  expressas'2. 

Dubit.  4.  An  pater  recipiens  filiuni 
in  suam  gratiam,  et  iniuriam  remittens, 
possit  adhuc  exhaeredare.  Neganduiu 
cum  Salm.  <3  Trull.  Lugo  Mol.  Villal. 
etc.  communiter :  quia  remissa  iniuria, 
pater  uon  habet  amplius  iustam  cau- 
sam  exhaeredandi. 

Dubitat.  5.  An,  sifilius  poenitentiam 
agat  de  crimine  patrato  contra  patreoj 
ante  eius  mortem,  possit  patereum  e.\- 
haeredare.  Negant  Trull.  Sylv.  etc.  Sed 
probabilius  affirmant Lugo i^  et  Salni.'^ 
cum  Vasq.  et  Mol.  quia  poenitentia  in 
foro  humano  a  poena  delinquenleni 
non  liberat. 

(10)  Aulh.  c.  de  Libens,  etc.         (11)  Ibid.  n.  t)J 

(12)  Aulh.  Ul  cum,  de  appel.  coguosc.  ^-  Alni.l. 
(15)  Ibid.  n.  9S.  (14)  D.  2.'5.  u.  16S. 

(13)  Loc.  cil.  tt.  5»!' 


CAP.  rv.  DUB.  V 

950.  a  His  adde  < .  Rumpi  testamen- 
tum  ob  posthumi  praeteritionem.  2. 
Peccare  parenles  si  absque  iusta  causa 
ex  inordinato  aflFectu  erga  liberos  suc- 
cessionis  inaequalitatem  inter  eos  in- 
stituant.  lustae  autem  causae  huius  in- 
aequalitatis  erunt  merita  et  obsequia 
maiora :  si  pusilli  magno  sumptu  in 
studiis  ali  debeant :  si  qui  plus  egere 
videantur.  Dianai.  Si  quis  in  studiis 
sustentatus  sit  doctor,  possitque  lu- 
crari,  et  alii  secus :  imo  pater  id  quod 
habet  supra  partes  legitimas  filiis  de- 
bitas  potest  de  rigore  relinquere  ex- 
traneo.  Trull.  2  Bonac,  Diana  3.  3.  Li- 
beros  naturales,  nisi  legitimati  sint, 
respectu  patris  non  esse  haeredes  ne- 
cessarios,  respectu  tamen  matris  esse; 
idque  aequali  iure  cum  legitimis.  Quod 
si  tamen  pater  liberis  caret,  naturales 
potest  instituere  haeredes,  modo  pa- 
rentes  superstiteslegitimaportione  non 
priventur.  4.  Fratrem  et  sororem  tunc 
tantum  posse  infirmare  testamentum, 
si  persona  infamisinstituta  sit.  Laym.'*. 
Vide  BoDac.  s.  5.  Patrem  non  posse 
expensas  factas  pro  filio  in  studiis  lit- 
terarum  repetere ,  siquidem  eas  libe- 
raliter  fecit  vel  donavit ;  secus  si  ha- 
buit  animum  repetendi,  et  computan- 
di  in  legitimam.  Quod  si  pater  non  re- 
petiit  quando  poluit,  non  tenetur  filius 
eo  mortuo  in  divisione  conferre  in  com- 
mune,  quia  praesumi  potest  liberaliter 
factas  vel  condonatas,  nisi  aliunde  con- 
stet  contrarium»  Azor.  Villal.  Trull.  6. 
Videsupra,  c.  3.  d.  2.  de  donatione.» 

951 .  Hic  quaeritur  \ .  An  filii  illegi- 
lirai  possint  succedere  parentibus.  An- 
le  omnia  advertendum,  filios  illegiti- 
raos  alios  dici  mturales,  alios  spurios. 
Naturales  dicuntur  ii  qui  nascuntur  ex 
parentibus  solutis,  inter  quos  matri- 
monium  bene  contrahi  poterat ,  vel 
lempore  conceptlonis  vel  tempore  na- 
livitatis.  Omnes  alii  dicuntur  spurii^ 
tiempe  si  nascantur  ex  parentibus  in- 

v>)  P.  1.  t.  8.  r.  83.  (2)  C.  18.  d.  19. 

(5)  P.  1.  l.  8.  r.  83.     (4)  L.  c.  n.  12. 13.     (S)  D.  3, 
de  cootr.  q.  ult.  p.  3.        (6)  T.  1.  I.  4.  c.  1.  d.  3. 
(7)  De  coutract.  c.'''^.  punct.  S.  $.  2.  ex  o.  48. 
,8)  In  c.  Cuin  babeiet  S.  de  eo  qui  du\it  etc. 
y)  Itt  Aullioiit.  Ex  ■'>aBp!«xn.  <;.  de  in^gjj  ,.    . 


DB  TESTAMENTIS  719 

cestuosis  vel  adulWis  vel  voto  sole- 
mni  ligatis.  Istorum  autem  aliqui  di- 
cuntur  geniti  ex  damnato  concubitu, 
nimirum  quando  ob  copulam  est  im- 
posita  matri  poena  mortis,  puta  si  ipsa 
coierit  cum  ascendente,  vel  descen- 
dente,  vel  si  cum  adulterio  intercessit 
incestiis,  et  in  aliis  casibus  apud  Sal- 
mant. '. 

Certum  est  autera  quod  parentes  te- 
nfentur  alimenta  praestare  filiis,  etiam 
spuriis,  et  adhuc  exdamnato  coitu  na- 
tis,  si  isti  nequeant  aliunde  sustentari. 
Et  in  hoc  merito  ius  canon.  8  correxit 
iusciv.  9  ubi  vetitum  erat  spuriisetiam 
alimenta  praebere.  Quoad  successio- 
nem  vero,  filii  naturales,  si  pater  ca- 
reat  filiis  legitimis,  de  iure  novo  com- 
muni  10  possunt  succedere  patri  in  o- 
mnibus  bonis;  vide  Lugo  ^  et  Less.12. 
Si  autem  pater  habeat  filios  legitimos, 
potest  ipse  relinquere  naturalibusduo- 
decimam  partem  bonorum.  Lugo«3.  Et 
deficientibus  filiis  legitimis,  naturales 
succedunt  ab  intestatopatri(non  relin- 
quenti  tamen  uxorem)  in  sextam  par- 
tem  haereditatis,  dividendam  cum  ma- 
tre.  Lugo*''.  Ipsi  vero  filii  naturales  suc- 
cedunt  matri  aeque  ac  legitimi,  non 
solum  ex  testamento,sed  etiam  ab  in- 
testato.  Lugo<5.  Filii  autem  spurii  prae- 
ter  alimenta  nihil  penitus  ex  quocun- 
que  titulo  possunt  recipere  a  patre,  ne- 
que  iuter  vivos,  neque  ex  testamento 
aut  ab  intestato;  et  si  quid  acceperint, 
tenentur  in  conscientia  restituere  hae- 
redibus  patris.  Ita  communiter  Salm.is 
Croix  "  Less.  I8  Lugo  ^  et  Sanch.  20  et 
vocant  praedicti  Less.  Lugo  et  Sanch. 
omnino  improbabilem  opinionem  Soti 
Led.  et  Angles  dicentium  posse  in  con- 
scientia  spurios  accipere  inter  vivos  a- 
liquid  a  patre,  modo  noa  sint  filii  cle- 
rici  vel  religiosi.  Ratio  quia  isti  spurli 
efiecti  sunt  per  legem  omnino  incapa- 
ces  iu  odium  genitorum,  ut  habelur  ex 
Novella  74.  c.  6.  tit.  Quib.mod.  nal.  fil. 

(10)  Aulh.  Licet,  c.  de  nat.  lib.    (II)  D.  21.  n.  88 
(12)  C.  19.  n.  71.  (13)  Ibid,  (li)  N.  90, 

(18)  N.  91.     (16)  Loc.  c.  n.  62,     (17)  L.  3.  p.  2. 
n.  1164.     (18)  L.  2.  c.  19.  dul..  6,  sect.  •6.  n,  «a 

(19)  D.  24.  S.  3. 11.  92. 

(20)  Con».  I.  4.  c.  3.  duli.  19.  u.  4. 


7gi^  LIB,  IIl.  TKACt.  V. 

ubi  dicitur:  NuUa  eis  participanda  cle- 
mentiaestj  sed  sit  supplicium  etiam  hoc 
patrum,  ut  agnoscant  eos  nihil  habi- 
turos. 

An  autem  spurius  possit  succedere 
matri.  Negant  Cov.  et  Mol,  apud  Less.< 
qui  hanc  veriorem  sententiam  putat; 
sed  dicit  contrariam  non  esse  impro- 
babilem  (et  merito,  cum  textus  cit,  lo- 
quatur  de  solis  patribus);  sicut  neque 
probabilem  censetsententiam  quam  te- 
nent  Sa  Henr.  scilicet,  quod  possit  spu- 
rius  retinere  ea  quae  mater  ipsi  reli- 
quit,  donec  a  iudice  per  senteutiam  il- 
lis  privetur. 

952.  Quaeritur  2.  Si  pater  instituat 
haeredem  amicum,  cum  pacto  ut  bona 
reddat  spurio,  et  haeres  acceptet,  an 
iste  teneatur  reddere  in  conscientia. 
Adsunt  tres  sententiae  probabiles,  ut 
aiunt  Salm.  2. 

Prima  dicit,  talem  haeredem  posse 
retinere,  et  pro  suo  arbitrio  potest  da- 
re  spurio  ex  sua  gratuita  donatione, 
et  contra  potest  negare  si  velit:  quia  ex 
una  parte  promissio  illa  contra  leges 
eum  non  obligat;  et  vice  versa  vere  est 
haeres  et  dominium  acquirit  haeredi- 
tatis.  Ita  Sanch.  3  Mol.  *  Less.  s  et  Lu- 
go  6  qui  vocat  hanc  veriorem  et  com- 
munem  cum  Vasq.  Diana  etc. 

Secunda  sententia  mihi  probabilior 
dicit  haeredem  teneri  bona  restituere 
haeredi  ab  intestato,  quia  ex  una  par- 
te  nontenetur  illa  tradere  spurio,  cum 
Bon  teneatur  gravamen  illud  observa- 
re,  utpote  appositum  contra  legem;  ex 
altera  non  potest  haereditatem  retine- 
re  contra  voluntatem  testatoris,  qui 
nunquam  intentionem  habuit,  ut  apud 
eum  bona  remaneant.  Ita  Sot,.  '  item 
Salon.  Led.  Trull.  apud  Salm.  s  et  val- 
de  probabilem  hanc  vocat  Sanch. 

Tertia  sententia  vero  quam  ut  non 
minus  probabilem  enixe  tuentur  Sal- 
mant.  ^  et  non  immerito,  tenet  haeie- 
dem  bene  acquirere  haereditatem,  sed 
ex  iustitia  pacti  initi  teneri  eam  red- 
dere  spurio.  Ratio  quia  promissio  illa 
facta  in  pretium  haereditatis  promissae, 

(1)  L.  c.  n,  64,  (2)  De  contr.  c.  S.  punct.  S, 
S.  8.  n.  69.     (5)  D.  ".  3.  dub.  20.  n.  9.     (4)  D.  169. 


DE  Vll.   PRAEC.  DEfiAl-. 

satis  obligathaeredem  ex  iustitia,  post 
quam  haereditas  est  tradita;  maxiQ. 
si  ideo  haeres  aliquam  partem  bono- 
rum  sibi  acquisiverit.  Ad  obiectionem 
autem,  quod  illa  promissio  non  obliget, 
tum  quia  facta  est  contra  legena  et  in 
eius  fraudem,  tum  quia  gravamen  il- 
ludjSive  conditio  est  turpis  etideo  reii- 
citur  a  lege,  resporfdent,  aliud  esse 
quod  promissio  sit  contra  legem,  aliud 
quod  materia  sive  res  fuerit  promissa 
contra  legem;  promissio  enim  facta  ad 
obtinendam  rem  turpem  illicita  qui- 
dem  est  ac  invalida  ante  traditionem 
rei  turpis;  postquam  vero  res  turpis 
iam  est  tradita,  promissio  pretii  valet 
et  obligat,  eiusque  impletio  licita  est. 
Sicut  enim  qui  promittit  pretium  me- 
retrici  illicite  promittit,  et  ante  copu- 
lam  non  tenetur  promissionem  imple- 
re,  at  copula  secuta,  licite  pretium  tra- 
dit,  et  ex  iustitia  tradere  tenetur,  ut 
diximus  n.  712,;  ita  a  pari,  quamvis 
haeres  illicite  promittat  tradere  spurio 
haereditatem ,  et  peccet  promittendo 
quia  fraudat  legem;  licite  tamen  pot- 
est  et  debet  ipsi  tradere  haereditatem 
ex  pacto  inito,  postquam  testator  ipsi 
haereditatem  reliquit. 

953. «  Quaeres  3.  Qui  haeredes  suc- 
cedant  ab  intestato,  aut  testamento  ru- 
pto  Vel  irrito. 

»  Respond.  1 .  Ante  omnes  alios  patri 
succedere  legitimoi»  liberos,  et  in  de- 
mortuorumlocum  nepotes.  2.  Deficien- 
tibus  descendentibus,  .patrem  et  ma- 
trem  defuncti,  et  in  eorum  locum  a- 
vos  et  avias.  3.  His  qu)que  deficienti- 
bus,  fratres  et  sorores,  ex  utraque  par- 
te  coniunctos;  idque  aequis  portioni- 
bus,  exclusis  iis  qui  ex  solo  patre  vel 
matre  coniuncti  sunt.  4.  Si  ex  fratri- 
bus  vel  sororibus  utrinque  coniunctis 
unus  mortuus  liberos  reliquerit,  suc- 
cedunt  hi  loco  parentis  sui  cum  pa- 
truis,  non  in  capita,  sed  in  stirpes.  Si 
tamen  fratres  et  sorores  utrinque  con- 
iuncti  omnes  mortui  sunt,  tunc  eorum 
liberi,  exclusis  patruis  ex  una  tantum 
parte  coniunctis,  non  in  stirpes,  sec! 

(S)  C.  i9.  n  .60,  (6)  D.  24.  n.  9S.  (7)  L.  4.  de  iust 
;   q.  5.  a.  i.  aii  4.    CSa  i.c.  u.  70.  (0)  Ihid.  a.  73. 


CAP.  IV.  DtJB.  V 

capita,  adeoqueaequis  porlionibussuc- 
cedunt;  quia  duorum  fratrum  filii,  non 
guorum  parentum  loco,  sed  iure  pro- 
priae  coniunctionissuccedunt.Cum  er- 
go  aequaliter  iuncti  sint,  aequales  et- 
iam  in  portione  haereditatis  esse  de- 
bent.  (Ita  Salm.i  cumLugoMolin.  etc. 
contra  alios).  5.  Deficientibus  fratri- 
bus  et  sororibus  utrinque  coniunctis 
eorumque  liberis,  succedunt  fratres  et 
sorores  ex  una  tantum  parte  coniuncti, 
hoc  tamen  discrimine,  ut  qui  ex  par- 
te  patris  sunt  iuncti,  succedant  in  bo- 
na  a  patre  provenientia,  in  reliquis  ae- 
qualiter  omnes.  6.  Si  fratres  et  soro- 
res  eorumque  filii  deficiant,  succedunt 
propinquiores  collaterales ,  usque  ad 
decimum  gradum:  et  fit  tah"s  successio 
in  capita,  nuUa  habita  ratione,  an  ex 
altera  parte  an  ex  utraque  sint  coniun- 
cti  2.  7.  In  horum  defectu  succedit  u- 
xor,  et  denique  in  illius  morte  fiscus 
saecularis  in  bonis  omnibus  laici  ab 
intestato  defuncti:  fiscus  autem  eccle- 
siasticus  in  bonis  clerici.  Laym.  3.» 

954.  Hinc  quaeritur  1 .  quomodo  fa- 
cienda  sit  inter  fratres  collatio  bono- 
rum  a  parente  defuncto  provenien- 
tium.  Haec  collatio,  licet  de  iure  anti- 
quo  locum  haberet  tantum,  quando  fi- 
lii  ab  intestato  patri  succedebant,  de 
iure  tamen  novo  *  tenentur  semper  fi- 
lii  conferre  bona  a  patre  obtenta,  nisi 
pater  expresse  eos  a  collatione  exeme- 
rit,  vel  nisi  aliquis  eorum  nolit  habe- 
re  cum  aliis  portionea,  contentus  iis 
quae  in  vita  de  bonis  defuncti  habuit. 
Poterit  tamen  petere,  si  aliquid  a  pa- 
Ire  in  dotem ,  vel  causa  matrimonii 
aut  simili  ei  fueral  promissum,  nisi 
promissione  illa  aliorum  legitima  lae- 
sa  fuerit  ^.  Salm.  ^  cum  communi. 

955.  Quaeritur  2.  an  sumptus  a  pa 
tre  pro  filii  studio,  libris,  doctoratas 
gradu  facti,  debeant  in  collationem  et 
portionem  bonorum  afierri.  Resp.  ne- 
gative  cum  communi,  quia  haec  cedunt 
in  bonum  commune.  Salm. '  cum  Nav. 

(1)  Tr.  14.  c.  8.  punct.  7.  u.  106.  (2)Aulh.  Post 
fiatk-es,cod.  de  legit.  haer.  (5)  C.6.  n.t.!£.5.et4. 
(4)  Ex  Auth.  de  trieot.  et  sem.  $.  Iliud.  (S)  Lcg. 
penult.  et  ult.  fl.  de  collat.  (6)  De  4.  piaec.  c. 
UDic.  puDCt.  4.  $.  4.  0 .  75.  (7)  Ibid.  a.  76. 

fflOR.  I. 


DE  TESTAMENTIS  724 

Molin.  nisi  (dicunt  Nav.  Sylv.  etc.s)  in 
manu  patris  aderant  bona  propria  filii, 
V.  gr.  castrensia  vel  quasi  castrensia; 
tunc  enim  censetur  de  illis  filium  in 
studiis  sustentasse. 

Extendunt  1 .  hanc  doctrinam  ad  ex- 
pensas  factas  pro  aliqua  dignitate;  tuno 
enim  praesumitur  pater  potius  eas  do- 
nasse,  nisi  aliud  expresserit,  aut  sum- 
ptus  scripserit  in  libro  rationum  cum 
filio,  quia  ex  hoc  contrarium  iudica- 
tur.  Extendunt  2.  ad  expensas  factas, 
ut  filius  militiam  ingrediatur  vel  obti- 
neat  beneficium,  vel  ut  liberetur  a  vin- 
culis  aut  a  poena  criminis.  Ita  Salm.  » 
cum.Mol.  etc.  Extendunt  3.  ad  expen- 
sas  factas  pro  filii  honesta  recreatione. 
Nav.  Sylv.  cum  Salm.  lo. 

956.  Quaer.  3.  an  conferri  debeatpa- 
trimonium  a  patre  filio  donatum  ad  sa- 
cros  ordines  suscipiendos,  si  donatio 
laedat  aliorum  filiorum  legitimam.  Ne- 
gant  Gomez  Pereira  et  alii  apud  Sal- 
mant."  ex  conc.  trid.i2  ubi  prohibetur 
omnis  alienatio  patrimonii.  Aflirraanf 
vere  probabilius  Lugo  13  Salm.  '^  cuni 
Vasq.  Molina  Led.  Bonac.  etc.  quia  do- 
natio  quae  laedit  aliorum  ius  est  iure 
naturali  illicita.  Concilium  autem  (re- 
spondetur)  non  absolute  prohibet  patri- 
raonii  alieuationem,  sed  tantum  quan- 
do  clericus  aliter  decenter  vivere  ne- 
quit:  hino  licite  clericus  potest  sponte 
patrimonium  conferre,  spe  maiorem 
portionem  consequendi  Salm.  i». 

957.  Quaer.  4.  an  filius  conferre  te- 
neatur,  quae  de  bonis  paternis  malu 
expendit  in  ludis-,  meretricibus  etc.  Af- 
firmant  Nav.  Sylv.  Bon.  Vasq.  etc.  ap. 
Salm.i6  modo  expensae  fuerint  in  raa- 
gna  quantitate,  et  pater  eas  non  remi- 
serit.  Negant  vero  Salm.i^  cura  Molina 
Sot.  Fag.  modo  filius  plus  non  con- 
sumpserit  male,  quam  pater  contentus 
fuit,  ut  in  suam  sustentationem  et  ho- 
nestas  recreationgs  expenderet :  secus 
si  expensae  excessissent.  His  autera 
limitationibus  utrinque  positis,  faci- 

{(,)  Ib.  (9)  Ib.  n.  77.  (10)  Ib.  (H)  Ib.  n.  78. 
(12)  Sess.  21.  c.  2.  (15)  D.  S.  n.  57.  (14)  L.  c, 
D.  79.  (IS)  De  4.  praec.  c.  un.  p.  4.  J.  1,  a.B9. 
(16)  Ibi,il.  n.  83.  (17)  Ibid.  B.  85.  et  Ir.  13 

c.  S.  puuct.  4.  J|.  2.  Q.  44. 

46 


722 


IIB.  III.  TRACT.  VI.  DE  VIII.  PRAEC.  DECAt,. 


le  hae  duae  sententiae  conciliantur. 

958.  Quaer.  5.  an  expensae  factae  a 
patre  in  die  nuptiarum  sint  in  collatio- 
nem  adducendae.  Resp.  negative  cum 
communi,  etiamsi  filius  habeat  bona 
propria,  nisi  aliud  expresse  constet  de 
voluntate  patris.  Nav.Molin.  Bon.  etc. 
cum  Salm.  i. 

959.Quaer.  6.an  mobilia,  vestespre- 
tiosae  et  sirailia  data  a  parentibus,  sint 
in  collationem  afferenda.  Affirma,  nisi 
parentes  expresse  aliud  disposuerint  2. 
Et  idem  de  arrhis  et  muneribus.  Sal- 
mant.  3  cum  comm.  Sanchez  Bon.  etc. 
Idemque  dicunt  de  vestibus  pretiosis 
datis  a  viris  uxoribus,  constante  ma- 
trimonio.  Secus  vero  dicendum  de  ve- 
stibus  ordinariis. 

960.  «  His  adde  4 .  Si  uxor,  susceptis 
ex  priori  marito  liberis,  ad  secundas 
nuptias  transit,  quidquid  a  priore  ma- 
rito,  donatione,  aut  testamento  acqui- 
sjvit,  eiusdera  matrimonii  liberis  ce- 
dere.  Similiter,  si  maritus  alteram  u^ 
xorem  ducat. 

961.  »  Adde  2.  Haeredem  adeundo 
haereditatem,  non  commoda  tantum  et 
iura,  sed  etiam  debita  et  onera  realia 
defuncti  in  se  transferre.  Interim  ta- 
men  duplici  beneficio  gaudere:  1.  Ut 
supra  vires  haereditatis  non  obligetur. 
2.  Quod  deductis  expensis  funeris,  et 
solutis  debitis,  quartam  partem  (Quae 
vocatur  falcidia  in  legatis,  sive  dona- 
tionibus  causa  raortis,  non  vero  in  le- 
gatis  piis,  ut  Salm.  *;  trebellianica  au- 
tem  in  fideicommissis)  haereditatis  ob- 
tineredebeat  haeres  vel  haeredes,  et  si 
eam  non  habent,  legatis,  non  tamen 
piis,  ut  notat  Trull.  ^  detrahere  pos- 
sunt,  beneficio  legis  Falcidiae  Layra.6 
Sanch.  '.  Ut  autem  hoc  beneficio  frui 
possit  haeres,  conficere  tenetur  inven- 
tarium  (Intra  30.  dies,  et  per  alios  60, 
concludere  8  nisi  adsit  legitimura  im- 
pedimentura);  taraeta  hanc  obligatio- 
nera  testator  possit  reraittere,  respe- 
ctu  legatariorura  et  fideicommissario- 
rum,  quibus  ex  mera  liberalitate  ali- 

(1)  De  4.  praec.  cap.  et  punct.  cit.  n.  83 
(2)  Ex  l.  Ut  liberis  et  I.  lllud.  c.  de  collat 
(5)  Ibid.  n.  86.       (4)  De  coutract.  c.  S.  punct.  13. 
S.  3.  u.  196.  (S)  L.  7  «5.  1».  d.  12.  ex  Aulh. 


quid  relinquit,  non  tamen  respectu  cre- 
ditorum,  quibus  praeiudicare  non  pot- 
est.  Universim  enim  ab  onere  inventa- 
rii,  et  a  rationibus  reddendis  eos  qui- 
bus  potest  relinquere  bona,  sine  onere 
dandi  partem  aliis,  potest  liberare,  iis- 
que  concedere,  ut  eorum  dictis  vel  iu- 
ramento  stetur.  Mol.  card.  de  Lugo" .» 


TR\CTATUS  SEXTUS 

DE  PfiAECEPtO  OCTAVO,  NONO,  DECIMO 

ET  DE  PRAECEPTIS  ECCLESIAE 

Cap.  I.  Db  pbaecepto  octato 

«  Prohibeturhic  omnis  iniusta  laesio 
famae  et  honoris  proximi :  ac  praeci- 
pue  omnis  falsitas  et  mendacium:  ac 
laesio  verbalis,  quae  fit  tum  in  iudicio 
falso  accusando,  vel  verum  celando,  de 
quo  supra:  tum  etiara  extra,  pernicio- 
se  mentiendo,  secreta  revelando;,  de 
quo  vide  Bonac.  ^^  Laym.i'  ac  denique 
detrahendo.  » 

DuBiuu  I.  Quid  sit  susplclo,  iudicium  tetnerariura 
'  et  dubitatio  ac  quale  peccatum. 

962.  De  iudicio  temerario,  et  quando  est  mor' 
tale. 

965.  De  suspicione  et  dubilatione  temeraria. 
964.  yin  haec  pertingere  possit  ad  mortale. 

963.  Quomodo  discernatur  iudicium  a  suspi- 
cione. 

962.  «  Suppono  haec  tria  differre  in- 
ter  se,  quod  iudiciura  sit  firraa  anirai 
sententia ,  seu  assensus  indubitatus  : 
suspicio,  assensus  inchoatus,  quo  quis 
inclinat  in  unara  partera,  iudicans  pro- 
babiliter,  latere  aliquod  fundaraentura 
opinandi.  Dubitatio  autem  non  est  as- 
sensus  (nisi  causaliter),  sed  quasi  su- 
spensio  animi,  in  neutram  partem  in- 
clinando.  Quaeritur  ergo  hic  non  de  su- 
spicione  et  iudicio  prudenti,  quod  suf- 
ficientibus  indiciis  nititur,  sed  de  im- 
prudenti  et  temerario,  qnod  iis  desti- 
tuitur.  Maiora  autem  indicia  requirun- 
tur  ad  iudicium  quam  ad  suspicionem; 
et  ad  hanc,  quam  ad  dubitationem. 

»Resp.  'i.Iudiciumteraerariura,  cum 
plena  advertentia,  de  gravi  malo  pro- 

Similiterc.Ad  legem  Falc.  (6)  L.  3.  t.  S.  c.6.  n.7, 
(7)  L.  4.  c.  13.  (8)  L.  ult.  $.  Sin  autem  dubius 
cod.  dc  iure  dcliberandi.  (9)  D.  34.  s.  8.  n.  25w 
(10)  De  rest.  d.  2.  (j.  2.      (11)  L.  3.  tr.  3.  p.  2. 


CAP.  I.  DUB.  I.  DE 

ximi,  communlter  est  mortale,  conlra 
iustitiam.  Ita  Fill.  Less.i  Laym.  *.  Ra- 
tio  est  quia  proximo  fit  gravis  iniuria, 
dam  sine  causa  improbus  habetur,  cum 
habeat  iusad  bonumnomen  et  famam: 
praeterquam  quod  ex  his  iudiciis  ple- 
rumque  gravia  mala  sequantur.  In  con- 
fessione  tamen  non  opus  est  explicare 
speciem  mali  iudicati,  cum  omnia  uni 
iustitiae  commutativae  in  specie  infi- 
ma  adversentur.  Esc.  '. 

»  Dixi  communiter^  quia  si  iudicium 
habeat  magnam  probabilitatem ,  etsi 
non  omniuo  sufficientem  ad  certitudi- 
nem,  erit  veniale;  quia  moralis  certi- 
tudo  et  magna  probabilitas  non  adeo 
distant,  ut  censeatur  gravis  iniuria,  iu- 
dicare  certum,  quod  est  valde  probabi- 
le,  V.  gr.  si  iudicesiuvenem  solum  cum 
puella  inventum  in  cubiculo  illicita  tra- 
ctasse.  Ex  quibus  resolvitur,  peccari 
tantum  venialiter  temere  iudicando  se- 
quentibus  casibus:  V.  Tann.  ^. 

»  1 .  Si  non  sit  grave  malum,  qnod 
proximo  temere  impingis:  et  sic  eum, 
qui  iudicat  aliumesse  spurium,  vel  fi- 
Jium  iudaei,  a  mortali  excusant  Nav. 
Azor.  et  Less.  contra  alios  ap.  Diana  *. 

»  2.  Si  sit  grave  quidem,  sed  non 
perfecte  advertas. 

»  3.  Si  advertas  quidem  te  male  iu- 
dicare,  non  tamen  advertas  signa  esse 
insufficientia,  nec  de  iis  dubites. 

»  4.  Si  signa  sint  sufficientia  ad  opi- 
nionem  saltem  probabilem. 

»  5.  Mortale  etiam  non  est  (per  se  lo- 
quendo),  si  de  indeterminato  tantum 
iudices:  quia  nulli  fit  gravis  iniuria. 
Esc.  6  ex  Fagund. 

963.  »  Resp.  2.  Suspicio  et  dubitatio 
temeraria  ex  genere  suo  videntur  esse 
peccata  tantum  venialia ,  maxime  si 
procedant  ex  errore  intellectus;  quo 
indicia  ut  sufficienlia  apprehenduntur. 
Ita  Laym.  ex  s.  Thom.  Nav.  Mol.  Fill.  7 
Less.  8  etc.  contra  multos  qui  putant 
esse  mortale.  Ratio  est  quia  communi- 
ter  suspicio  tantum  est  concitatio  quae- 
dam  ad  assensum;  manet  enim  ia  men- 

(1)  C.  29.  1.  2.  (2)  L.  c.  c.  2.  , 

(3)  Ex.  10.  c.  4.  n.  36.  (4)  2.  2.  q.  3.  d.  2. 

(oj  P.  3.  r.  69.  (6)  Loc.  cit, 

(7)  Tf.  4,  c.  1.  (j.  8.  (8)  L.  2.  c.  29.  d.  3. 


lUDIGIO  TEMEUARIO  723 

te  suspicantis  aliquo  modo  bona  exi- 
stiraatio  proximi:  ergo  non  fit  illi  gra- 
vis  iniuria,  cum  non  totaliter  deturbe- 
tur  de  possessione  bonae  famae:  fit  ta- 
menaliqua,  quia  temere  dubitatur. 

»  Dixi,  maxime  si  ex  errore:  quia  ta- 
lis,  cum  non  sit  per  se  voluntaria  nec 
pertinax,  meretur  excusationem;si  ve- 
ro  ex  malevolentia  in  suspicione  gra- 
vi  persistas,  erit  mortale,  ut  docent 
Less.  Fill.  etc.  ob  iniuriae  gravitatem. 
Atque  idem  est  de  dubitatione  positiva 
orta  ex  malevolentia  absque  causa: 
procedit  enim  ex  contemptu  alterius, 
proindeque  gravis  iniuria  reputatur.  » 

964.  Quaeritur  an  suspicio  sive  du- 
bitatio  temeraria  possit  pertingere  ad 
peccatum  grave. 

Prima  sententia  negat,  ethanc  tenent 
Caiet.  el  P.  Nav.  quibus  adhaeret  Lay- 
man  9  cum  Diana  Sa  Arm.  etc.  ap.  Sal- 
mant.io.  Ratio  istorum,  quia  suspicio, 
quantumvis  temeraria,  nunquara  gra- 
viter  famam  alterius  laedere  videtur. 

Secunda  sententia  vero  probabilior 
affirraat,  si  suspicio  sive  dubitatio  si- 
ae  indiciis  fieret  de  peccatis  gravissi- 
mis,  ut  esset  de  pio  religioso  suspicari 
quod  sit  haereticus,  vel  quod  cum  ma- 
tre  incestarit;  vel  de  viro  communiter 
habito  ut  catholico,  quod  sit  iudaeus 
vel  atheus.  Ratio  quia  forte  maior  in- 
iuria  iis  irrogatur  talia  suspicando, 
quam  si  certum  iudicium  haberetur  il- 
lorum  de  delictis  gravibus  ordinariis. 
Ita  Lugo  Mol.  Dic.  etc.  ap.  Croix  *'  et 
Salra.i2  qui  tenent  hanc  ut  communem 
et  veram. 

965. «  Quaeresquoraodo  discerni  pos- 
sit  suspicio  a  iudicio  firmo,  quando  for- 
raidode  opposito  expresse  nou  est  con- 
iuncta. 

»  Resp.  Caietanus  censet  eura  iudi- 
care,  qui  rogatus  an  habeat  rera  pro 
certo,  respondet  sibi  certara  aut  fere 
certam  videri;  eum  vero  suspicari,  qui 
respondet  se  non  esse  moraliter  cer- 
tum ,  sed  facile  posse  falli.  Vide  Bo- 
nac.  <5.» 

(9)  L.  3.  tr.  3.  p.  2.  c.  2.  n.  6. 

(10)  De  rest.  c.  4.  piinct.  7.  J.  2.  n.  102. 

(11)  L.  4.  p.  2.  n.  1177,  (12)  Ibid.  n.  103. 
(13)  De  resl.  I.  2.  q.  7.  p.  1. 


TS^  LIB.  ni.  TRACT.  ^^'  "^ 

DoBiOM  II.  Quid  sit 
et  quam   grave    peccatum  detraetio. 
366.  Quid  sil  detractio,  et  quid  contumelia. 
^)67.  An  excuselur  a  morlali,  revelare  defectus 
naturales  alicuius  etc. 

968.  Quando  liceat  crimina  prodere. 

969.  An  id  liceat  ad  vilandum  damnum  pro- 
prium  vel  aliorum, 

970.  Quando  secrelum  sil  servandum. 

974.  El  quando  possit  manifestari.  Et  an  ad 
vitandum  damnum  proprium.  Quomodo 
autem  pcccent  alienas  litteras  legentes.  Re- 
missive,  vide  l.  5.  n.  70. 

972.  An  liceat  famam  suam  tueri,  alterum  in- 
famando. 

973.  An  allerum  infamare  apud  amicum. 

974.  An  excusetur  a  mortali,  propalare  crimen 
publicum  in  uno  loco  in  alio  ubi  non  est 
notorium. 

973.  Quando  crimen  possit  dici  publicum. 

976.  An  infamatus  de  uno  crimine  possit  infa- 
mari  de  alio. 

977.  Quid,  si  delrahis  ex  loquacitate.  Et  quid, 
si  referas  audita. 

978.  Fide  alias  resolutwnes  apud  Busem. 

979.  Quomodo  peccet  audiens  detractionem,  et 
ad  quid  teneatur. 

980.  Quid,  si  sil  superior. 

981.  Quid,  si  sit  parlicularis ,  et  cum  possit, 
non  avertit. 

982.  An  liceat  alium  infamare  ad  lormenta  vi- 
tanda. 

983.  An  liceat  seipsum  infamare. 

984.  Quomodo  reslituendus  sit  honor  ablatus. 

985.  Quid,  si  dehonoratio  fuerit  secreta. 

986.  Quae  satisfactio  praestanda. 

987.  An  semper  sufficiatpetitio  veniae. 

d88.  Quibus  casibus  expediat,  confessarium  o- 
mittere  monitionem  de  hac  satisfactione 
praebenda. 

989.  Andebeatur  satisfactio,  si  ofl^nsus  se  vin- 
dicavit  de  contumelia. 

990.  Quid,  si  offensor  puniatur  a  iudice ,  vel 
damnelur  ad  satisfaciendum. 

966.  «  Resp.  Detractio  estalienae  fa- 
mae  iaiusta  violatio  vel  deDigratio.  Dif- 
fert  a  contumelia  quae  est  iniusta  ho- 
noris  diminutio:  1 .  Obiecto,  quia  con- 
tumelia  honor,  detractiQne  autem  fa- 
ma  laeditur,  quae  est  opinio  seu  ae- 
stimatio  de  alterius  excellentiat  honor 
autem  est  testificatio  alienae  excellen- 
tiae  animo  conceptae.  2.  Differt  modo, 
quia  contumelia  instr-r  rapinae  fit  a- 
perte  contra  praesenlem  :  detractio  ut 
plurimum  instar  furti  occulte,  et  con- 
tra  absentem.  Unde  licet  conlumelia 
detractioue  gravior  sit,  est  tamen  de- 
tractiopeccatum  mortale  exgeneresuo, 
etsi  ex  parvitale  materiae  aut  indeli- 
beratione  fieri  possit  veniale.  Ratio  est 


(1)  C.  3.  V.  22. 
(S)  2.  2.  (j.  72. 


(2)  T.  4.  p.  004.  D.  5. 


VIU.  lUlAUG.  JDKCAI. 

quia  est  gravius  furto,  quod  est  mor- 
tale,  cum  laedat  proximi  famam,  quae 
est  maius  bonum  quam  opes.  » 

Hicquaeritur  quando  contumelia  est 
peccatum  rtiortale.  Apud  Matth.*  habe- 
tur:  Qui  dixerit  fratri  suo  raca  reus 
erit  concilio;  qui  autem  dixerit  fatue 
reus  erit  gehenme  ignis.  Explicant  in- 
terpretes  ap.  Corn.  a  Lap.  verbum  m- 
ea,  significare  hominem  vituperabilem 
sive  sputo  dignum,  illudque  proferen- 
tem  dlci  reum  concilio:  quia  in  conci- 
lio  tantum  gravia  crimiqa  defereban- 
tur.  Sub  verbo  autem  fatue  ,  intelli- 
guntur  cuncta  convicia  gravem  iniu- 
riam  irrogantia.  Haec  igitur  verba  con- 
tumeliosa  per  se  sunt  mortalia ,  nisi 
excuset  circumstantia  personae  velin- 
advertentiae  vel  animi  nolentis  gravi- 
ter  laedere.  Ita  praefatus  Corn.  a  Lap. 
etConc.  2.  Hic  vero  s.  Thomas  3  rect6 
advertit:  Dicendum,  quod  sicut  licitum 
est  aliquem  verberare  causa  disciplinae 
(putapatri,  praelato,  domino,  aut  ma- 
gistro);  ita  etiam  causa  disciplinae  pot- 
ast  aliquis  alteri,  quem  debet  corrigerCy 
verbum  aliquod  conviciosum  dicere. 

Omnes  autem  tenemur  contumelias 
tolerare  animum  vindictae  abiiciendo: 
quandoque  tamen  expediens  erit  con- 
tumelias  repellere,  nempe  cum  tole- 
rantia  praevidetur  adscribi  obsistendi 
impotentiae  aut  stultitiae,  vel  si  obes- 
se  possit  bont)  communi,  prout  si  prae- 
iatus  tolerando  redderetur  contempti- 
bilis,  et  sic  petulantia  subditorum  au- 
geretur,  ut  Conc. 

«iJetractio  alia  est  directa  et  formalis 
quaefitex  intentione  famam  laedendi: 
alia  indirecta  et  materialis  tantum,  quae 
fit  ex  levitate  et  loquacitate  aliqua. 

Ex  diclis  resolves: 

967.  »  1 .  Regulariter  non  est  mor- 
tale  (  etsi  per  accidens  ratione  damni 
sequentis  tale  esse  possit)  revelare  na- 
turales  defectus  animi,  corporis  vel  na- 
talium,  quia  tales  non  sunt  morales; 
nec  infamiaapud  prudentes  reputatur, 
quod  quis,  v.  gr.  sitstupidus,  spurius, 
luscus,  Bon.  <  ( Ita  Less.  5  Salmi.G  cum 


,;4)  T.  2.  a.  2.  q.  4.  p.  s 

!   ;G)  D*  lesl.  c   *■  P''!»c'- 


{o\  C.  tl. 
3.  S.  2   o.  4i>. 


14. 


4AP.  I.  DUB.  II 

Nav.  Dicast.  etc.Si  vero  dicanturiD  fa- 
ciem,  aliquaDdo  possuot  esse  mortalia. 
Salm,  <  Idem  dicuDt  de  defectus  uata- 
2ium  propalatione,  quae  aliquaudo  et- 
lam  potest  esse  mortalis,  ut  dicere  de 
viro  hoDorabili,  exercuisse  vilissimum 
oiBcium,  vel  fuisse  maucipium:  sed 
omnia  haec  maxime  peudeuta  circum- 
stautiis). 

»  2.  Plerumque  etiam  levis  detractio 
habetur,  si  alium  iofames  gcDeralibus 
nominibus  peccatorum  mortalium,  v. 
gr.  esse  iracundum,  superbum  etc.  (etsi 
aliquando  gravis  esse  possit)  quia  au- 
dientes  plerumque  interpretantur  de 
naturali  propensione  et  defectu  invo- 
luntario,  nec  oritur  grave  damnum  fa- 
mae.  S.  Ant.  2  Sylv.  Less.  '  Laym.  *. 

»  3.  Similiter  non  erit  mortale  com- 
muniter  referre  peccata  mortalia  quae 
ob  cooditionem  personae  non  notabi- 
liier  famam  laedant,  v.  gr.  si  dicas  mi- 
litem  habere  concubinam,  pugnasse  in 
duello,  cogitare  vindictam,  adolesceu- 
tem  esse  prodigum,  deditum  amoribus 
etc.  Laym.  ^. 

»  4.  Fieri  tameo  potest  ut  narrando 
defectus  etiam  naturales,  spectata  con- 
ditione  et  statu  illius,  graviter  noceas, 
et  sic  graviter  pecces :  ut  si  gravem  et 
optimi  nominis  praelatum  aut  reli- 
giosum,  mendaciis  assuetum  esse ;  vi- 
rum  gravem  ac  consularem,  illegitime 
natum,  iudaeum  etc.  dicas  (Item  Sal- 
mant.  6  cum  Less.  Navarr.  Dic.  etc). 
Idem  est,  etsi  de  altero  nihil  in  parti- 
culari,  sed  tantum  in  genere  dicas,  v. 
qr.  te  scire  aliquid  de  illo,  quod  si  di- 
cas,  magno  illum  rubore  sis  aflfecturus. 
Card.  Lugo  '. 

968.  »  5.  Crimen,  aut  defectum  ali- 
cuius,  modo  verum,  saepe  licet  prode- 
re  ob  iustas  causas  :  v. ^r.  4 .  cum  ex- 
pedit  superiorem  scire  suorum  defe- 
^ius,  ut  emendentur,  de  quo  vide  supra, 
de  Corr.  frat.^  et  sic  eos  qui  crimeo 
occultum  filiorum  pareotibus,  vel  fa- 
mulorum  heris  (Vel  religiosorum  prae- 
^to  ut  patri:  vide  dicenda  l.  5.  n.  243.) 

(1)  Ibid.  (2)  2.  p.  l.  8.  c.  4.  (5)  D.  3.  n.  18. 
(4)  li.  3.  »r,  3.  p.  2.  c.  5.  n.  5.  (S)  L.  5.  t.  3. 
?.  2.  c.  3.       (G)  L.  c.  n.  43.        (7)  D.  14.  n.  49. 


DE  DETRACTIONE  725 

io  ordine  ad  oorrectionem  (cavendo 
tamen  ,  ne  ex  revelatione  maius  da» 
mnum  sequatur )  significant ,  comrau» 
niter  excusari  docet  Trull.  8  ex  Bonac. 
etc.  uti  et  uxorem  loquentem  cum  ma- 
rito  (vel  contra)  de  criminibus  occul- 
tis  filiorum  vel  famulorum.  2.  Caus» 
consilii  vel  auxilii  capiendi ;  in  quo 
tamen  videndum  ut  cum  minimo  da- 
mno  tertii  fiat.  3.  Causa  cavendi  alte- 
rius  damni;  ut  si  alicuius  aestimatio 
falso  concepta  de  eius  doctrina,  probi- 
tate,  est  aliis  perniciosa.  Unde,  cum 
agitur  de  conferendo  oflScio,  de  con- 
trahendo  matrimonio ,  de  suscipienda 
religione,  assumendo  medico,  praece- 
ptore,  famulo,  famula  etc.  licet  mani-' 
festare  (imo  aliquando  oportet)  occulta 
alterius  impedimenta ,  inhabilitatem  , 
crimina,  unde  notabile  aliquod  incom- 
modum  merito  timeretur:  dummodo 
nuUa  alia  sit  ratio  commodior  impe- 
diendi,  etdamnum  quod  proximo  time- 
tur  sit  maius  aut  saltem  aequale  da- 
mno  quod  ex  manifestatione  defectus 
aut  criminis  alterius  ei  obveoerit.  Les- 
sius^.» 

Maxime  hic  adverteuda  doctrioa  s. 
Thom.io  qui  docet  illum  proprie  detra- 
here  qui  male  loquitur  de  altero,  io- 
teodeos  eius  famam  denigrare,  secus 
autem  si  hoc  non  intendat,  sed  aliquid 
aliud. Ratio  quia  (ut  addit  idem  s.  Tho- 
mas  <!):  Hoc  non  est  detrahere  per  se  et 
formaliter  loquendo ,  sed  solum  mate~ 
rialiter  et  quasi  per  accidens.  Unde  in- 
fert  3.  doctor  quod  si  verba  per  quae 
fama  alterius  diminuitur^  proferat  ali- 
quis  propter  aliquod  bonum  necessa- 
rium^  debitis  circumstantiis  observatis, 
non  est  peccatum  neque  potest  dici  de- 
tractio.  Hinc  dicendum  cum  p.  Couc.i2 
Cont.  Tourn.  *3  posse  revelari  crimen 
alterius  1 .  ut  proximus  emeodetur,  de- 
fereodo  illud  iudici,  aut  praelato,  do- 
miuo,  aut  parenti.  2.  Ad  damnum  pu- 
blicum  vitandum.  3.  Ad  tuendum  in- 
ooceotem,  puta,  si  ioooceDS  accusetur 
de  homicidio,  potes  maoifestare  aucto- 

(8)  L.  7.  c.  10.  d.  11.        (9)  L.  2.  c.  11.  d.  12. 

(I0)2.2.q.73.a.2.     (ll)L.c.      (12)  P. 626. u.  17 
(IS^  Deiu»*'**"*''*  P-3.  C.3.  a.3.  s.2.v.Nou  iieecal 


726 


LIB.  m.  TBACT.  VI.  DE  VIH.  PHAEC.  DECAL. 


rem;  vel  si  scis  furem  habitare  cum 
alio  ignorante,  potes  eum  certiorare, 
ut sibi caveat,  ita  Conc.i  Cont,  Tourn.  2 
Lugo '  et  Salm.  *  cum  Soto  Bann.  et 
Tap.  ex  s.  Basilio,  qui  *  ait^  bene  posse 
crimen  revelari,  quando  necessitas  po- 
scit,  ut  periculo  consulatur  aliquorum. 
4.  Addunt  Lugo  6  Tourn. '  Bonac.  8  et 
Salm.  9  cum  aliis  cit.  quod  unusquis- 
que  ad  evitandum  grave  damnum  sui 
vel  aliorum,  etiam  in  bonis  fortuuae, 
licite  potest  detegere  grave  crimen  al- 
terius ;  modo  uon  intendat  illum  infa- 
raare,  sed  damnum  proprium  vel  a- 
lienum  vitare;  sufficit  autem  ut  da- 
mnum  vitandum  sit  grave,  quamvis 
maius  damnum  immineat  diflFamato. 
Secus  vero,  si  damnum  vitandum  sit 
leve,  vel  longe  minus.  ItaSalm.i"  cum 
Vill.  Dic.  Tap.  item  Elbel»  Mazzott.  12 
et  hoc  satis  probabile  puto  cum  Lug.i3, 
qui  dicit  eo  casu  te  non  teneri  neque 
ex  iustitia,  neque  ex  caritate  proximi 
crimeu  occultare  cum  gravi  tuodamno. 
Non  ex  iustitia,  quia  proximus  ad  fa- 
mam  suam  non  habet  ius  ita  strictum, 
ut  obligentur  alii  ad  tegendam  veri- 
tatem,  quando  oportet  eam  patefacere 
ad  proprium  damnum  effugiendum: 
si  enim  spectat  ad  bonum  coramune, 
quod  sine  sufficienti  causa  non  mani- 
festentur  crimina  occulta,  magis  ad 
comraune  bonum  pertinet  illa  relevarc, 
quando  hoc  est  necessarium  ne  alii  er- 
rent  cum  notabili  suo  dispendio.  Ne- 
que  tenetur  ex  caritate,quia  caritas  nou 
obligat  cum  tanto  detrimento:  sicut 
enim  non  teneris  impedire  damnum 
proximi,  etsi  maius,  cum  gravi  damno 
tuo;  ita  nec  eliam  teneris  eo  casu 
occultum  crimen  proximi  celare;  ita 
Lugo.  Et  hoc  etiam  in  dubio  de  gravi- 
tate  tui  damni,  quia  in  tali  dubio  fa- 
vendum  est  innocenti,  uli  dicunt  Sal- 
mant.i^cura  aa.  cit.  Haec  autera  orania 
intelligenda,  modo  non  possit  damnum 
aliter  averti,  et  modo  non  araplius, 

(1)  Loc.  c.  (2)  L,  c.  n.  B.  (3)  D.  14.  n.  9S. 
(4)  Tr.  IS.  c.  4.  puDCt.  6.  $.  4.  n.  64.  (S)  Regui. 
Irey.  iuterr.  23.  (6)  L.  c.  n.  112.  (7)  Loc.  c. 
(8)  P.  8.  n.  1.  (9)  Loc.  c.  (10)  Ibid.  n.  6S. 
(11)  Conf.  12.  B.  SS5.  (12)  Tr.  4.  d.  2.  a.  2.  c.  1. 
l  1.  (j.  t(.  (13)  Pici.  d.  14.  n.  97.  et  112. 


nec  pluribus  criraen  manifestetur  quam 
oportebit  ad  reparandum  damnumquod 
tiraetur. 

969.  Sed  hic  magna  quaestio  occur- 
rit,  an  ad  vitandum  grave  tuum  da- 
mnum,  possis  crimen  occultum  alterius 
revelare,  si  notitiam  acceperis  iniuste 
per  vim  aut  fraudem ,  puta  aperiendo 
litteras  etc.  In  hac  plures  sunt  sentea- 
tiae:  Sotusi^  dicit  non  posse,  etiarasi 
mortem  subire  deberes,  et  fere  con- 
sentitSanch.  16  Nav.  autem  dicit  non 
posse,  si  damnum  irreparabile  alteri 
iramineat  ex  illa  infamatione;  secus,  si 
reparabile.  Mol.  "  censet  tunc  tantum 
posse  revelare,  quando  longe  maius 
detrimentura  tibi  times.  Less.  vero  <' 
Navarr.  i^  Mazz.  20  Conc.  21  (et  proba- 
bile  putant  Salm.22)  dicunt  posse  te  re- 
velare  ad  quodcumque  luum  grave  da- 
mnum  vitandum,  quia  licet  peccave- 
ris  notitiam  accipiendo,  in  gravi  tamea 
neces5itatepoterisiIIauti,prout,quam- 
vis  iniuste  furatus  sis  equum,  potes  ta- 
men  adveniente  necessitate  illo  uti, 
etiam  cum  damno  domini.  Inter  has 
tara  varias  sententias  mihi  magis  ar- 
ridet  sententia  Lugonis  23  ( quem  se- 
quuntur  Croix2<  Cont.  Tour.25  Spor.26). 
Doeet  hic  magnus  theologus,  te  non 
posse,  generaliter  loquendo,  uti  noti- 
tia  illa  iniuste  accepta  cum  alterius 
darano,  ob  quodcumque  damnum  tuum 
effugiendum.  Ratio,  quia  actio  iniusta 
qua  tu  secretum  accepisti,  obligat  te 
ad  restituenda  omnia  damna  propter 
illam  proximo  obventura.  Prout  casu 
quo  debitor  est  in  extrema  vel  gravi  ne- 
cessitate  non  tenetur  restituere,  etiara- 
si  creditor  eadera  necessitate  laboret, 
ut  diximus  hoc  l.  3.  ex  n.  701.  Sed  0- 
mues  {vid.  ib.)  cum  eod.  Less.  dicunt 
quod  teneris  restituere,  si  praecise  pro- 
pter  illam  subtractionem  proxiraum 
in  eamdem  necessitatem  inieceris.  Sic  a 
pari  in  casu  nostro,  si  tu  secretum  re- 

(14)  ILid.  (IS)  L.  8.  de  iust.  q.  10.  a.  2. 

(16)CoDS.  1.6.c.6.d«b.2.n.6.  (17)  D.  37.ii.13. 
(18)  L,  2.  c.  11.  n.  SS.  (19)  L.  2.  de  rest.  c.  4, 
u.  131.         (20)  Ibi.l.  (21)  T.  4.  p.  627,  n.  18 

(22)  Tr.  13.  c.  4.  puuct.  S.  $.  4.  n.  6S. 

('25)  D.  14.  n.  101,         (24)  L.  5.  p,  2.  u,  1233. 

(23)  L.  c.  T,  Sed  »1.     (26)  De  8.  pr.  c.  4.  u.  40. 


CAP.  I.  DTJB.  II. 

velando  damniim  miers  alteri,  teneris 
ad  restitutionem,  cam  per  illam  frau- 
dolentam  secreti  extorsionem,  proxi- 
mum  coniecisti  in  necessitatem  tale  da- 
mnum  patiendi.  Et  hanc  sententiam 
teuet  etiam  Laym.  *.  Tunc  tantum  re- 
cle  admittunt  Lugo  2  Spor.  et  Croix  3 
te  posse  crimen  manifpstare,  quando 
esset  tibi  permissum  etiam  per  vim  aut 
fraudem  illud  exquirere,  et  litteras  a- 
perire:  et  casus  esset:  <.  Si  revela- 
tio  esset  necessaria  ad  commune  bo- 
num  reip.  2.  Si  alter  teneretur  ex  iu- 
stitia  secretum  revelare,  ad  damnum 
tuum  reparandum.  3.  Si  ille  iniuste  te 
vexaret.  Alias ,  non  licet  tibi  alterius 
litteras  aperire,  ad  bonum  tuum  pro- 
curandum  vel  ad  malum  aliquod  vi- 
tandum  ,  quia  hoc  esset  conlra  com- 
mune  bouum  humani  commercii;  tan- 
tum  enim  id  permittunt  auctores  ad 
se  tuendum  ab  iniusta  vexatione  ini- 
mici,  ut  Less.  <  Laym.  s  Bon.  «  et  Sal- 
mant.  '  cum  aliis  communiter.  An  au- 
tem  possis  defectum  alterius  detegere, 
ut  ille  excludatur  ab  amicitia  alicuius, 
et  tu  ad  illam  admittaris.  Vide  infra 
i.  5.  depecc.  n.  72.  vers.  An  citra,  ubi 
dicemus  id  illicitum  esse. 

970.  Quandonam  autem  secretum  sit 
servandum.  Praenotare  oportet  quod 
secretum  triplex  esse  potest,  scilicet : 
Ex  sua  oatura,  promissum,  et  commis- 
sum.  4.  Secretum  exsua  natura^  puta 
si  casu  aliquid  scias,  servare  debes  ex 
iustitia,  dum  ex  manifestatione  gravi- 
ter  alter  laederetur  in  fj^ma  vel  bonis; 
nemd  tamen  tenetur  illud  servare  cum 
periculo  mortis,  nisi  damnum  alias  im- 
minens  sit  commune  et  grave.  Ita  San- 
chez  8  Salm.  9  cum Bon.  Dian.  etc.  Trull. 
Sed  vide  mox  dicendanMW.  seq. 

2.  Secretum  promissum  regulariter 
obligat  graviter  vel  leviter  iuxta  in- 
tentionem  promittentis.  Ita  Salm.iOcum 
Sanch.  et  Lugo.  In  dubio  autem  dicen- 
dum  puto,  neminem  censeri  gravi  ob- 
ligatione  obstrictum,  nisi  de  illa  con- 

(l)  L.  5.  tr.  5.  p.  2.  c.  8.  n.  S.  (2)  Ex  n.105. 
(5;  Locc.  ce.  (4)  L.  2.  c  12.  u.  153.  (6)  IbidL 
(6)  L.  2.  q.  3.  p.  1.  n.  8.  (7)  Tract.  13,  c.  4. 

piinct.  6.  S.  2.  11.  88.         (8)  Cons.  tr.  2.  c.  6.  d.  2. 
;9)  Do  rcsl.  c.  4.  rv-sct.  6.  J.  1.  n.  76.    (10)  llild. 


DK  DETBACTIONB  727 

stet.  Notandum  autem  est  quod  pro- 
missio  secreti,  etiam  iurata,  non  obli- 
gat,  quando  tu  revelare  teneris:  unde 
iudici  legitime  interroganti  debes  te- 
stari  crimen  alterius,  etsi  promiseris 
non  detegere.  At  si  secretum  sit  tibi 
commissum,  et  alias  non  est  publica- 
tum,  teneris  servare  etiam  legitime 
interrogatus ,  et  potes  respondere  te 
nihil  scire,  scilicet  ad  revelandum:  quia 
iudex  nequit  abrogare  ius  naturae,  ex 
quo  servandum  est  secretum  commis- 
sum,  nisi  ex  alia  via  res  sit  iam  cogni- 
ta,  aut  sit  iusta  causa  illam  revelandi, 
ut  infra.  Ita  Lugo"  Bon.  Dic.  Pal.  Nav. 
cum  Salm.  12. 

3.  Seeretumautem  commissum^  quod 
alias  dicitur  rigorosum  et  absolute  na- 
turale,  potest  committi  expresse  vel 
tacite,  prout  medicis,  advocatis,  obste- 
tricibus,  theologis  cousultis.  Et  hoc  se- 
cretum  strictius  obligat.  Vide  Salm.  i3. 

971 .  Ex  quadruplici  autem  capite 
potest  manifestari  secretum  commis- 
sum,  saltem  sine  peccato  gravi:  1.  Ex 
praesumpto  consensu  principalis,  ut 
Salm.  ^*  com  Lugo  Sanch.  Valent.  etc. 
2.  Ex  parvitate  rei  sub  secreto  com- 
missae ;  vel  si  aliunde  res  sit  cOgnita 
vel  publicata.  Salm.  is.  An  autem  sit 
mortale,  rem  gravem  sub  secreto  com- 
missam  uni  vel  alteri  viro  probo  sub 
eodem  secreto  revelare.  Probabiliter 
negatur  cum  Lugo  i^  Bon.  Trull.  Azor, 
Salm.  1'  dummodo  non  detegatur  per- 
sonae  cui  creditur,  quod  secretum  com- 
mittens  specialiter  voluerit  celari;  et 
ita  etiam  Ronc.  ^*  et  Ma^z.  '9.  Vide  n. 
973.  3.  Ex  inadvertentia  vel  indehbe- 
ratione;  sive  ex  sifppositione  quod  res 
non  sit  gravis.  Notaut  tamen  Sal.  20  cum 
Sanch.  quod ,  ut  revelans  excusetur  a 
mortali,  debet  certo  credere  rem  nou 
essegravem.  4.Exiustacausa,  nempe  si 
servare  secretum  verteret  in  damnum 
commune,  vel  alterius  innocentis,  seu 
etiam  ipsius  committentis,  quia  tunc 
ordo  caritatis  postulat  ut  reveletur; 

n.  77.  (11)  D.  14.  D.  141.  (12)  Ibid.  n.  78. 
(15)  D.  c.  4.  n.  73.  cl  79,  (14)  D.  n,  79.  in  fii., 
(15)N,80,  (16)  D.  14,  gect.  9.  n.  147.  (17)  ibi.l 
(18)  De  7.  praec.  c.  4.  q.  4,  (19)  Q.  iO, 

(20)  Ibid.  B,  81.  ia  iix. 


728  LlW.  in.  TBAGT.  VI, 

onde  etiamsi  iurasfces,  tunc  detegere 
posses.  Ita  communiter  Salm.  i  cum 
Mol.  Dic.  Valen.  Bann.Nav.  Bon.  Trull. 
Reg.  etc. 

An  autem  quis  possit  revelare  secre- 
tum  commissum  ad  proprium  damnum 
grave  effugiendum. 

Loquendo  de  secreto  commisso  sive 
/igoroso,  negat  de  Alexandro  2  cum 
Scoto  Sylv.  et  Regin.  Ratio  quia  secre- 
3um  servandum  estsemperac  sine  pec- 
cato  servari  valeat :  et  huic  sententiae 
adhaeret  d.  Th. '  qui  dicit  secretum 
commissum  servari  debere,  quando  de 
se  celari  potest  sine  peccato. 

Secunda  sententia  quam  tenet  Mol.  * 
censet  tunc  posse  tantum  revelari  se- 
cretum,  quando  eius  observantia  ver- 
geret  in  multo  gravius  damnum  ipsius 
inanifestantis. 

Tertia  sententia  vero  communior  et 
probabilior  ,  quam  tuentur  Layman  5 
Sot.  6  Less.'  Nav. » Lugo  9  Ronc.  10  Spo- 
rer  i'  Elb.  ^2  Bon.is  tenet  te  posse  ape- 
rire  secretum  ad  vitandum  tuum  grave 
damnum,  etiamsi  inde  alteri  immine- 
ret  periculum  mortis,  modo  illud  sine 
vi  aut  fraude  exceperis.  Ratio  quia  non 
teneris  cum  tanto  tuo  incommodo  da- 
mnum  proximi  vitare :  et  non  praesu- 
mitur  quis  ad  tale  onus  se  obligasse, 
nisi  ex  circumstantiis  id  certe  appa- 
reat,  ut  addunt  Lugo]i^et  Croixis.  Nec 
obstat  dicere  quod  spectet  ad  bonum 
commune  secreta  commissa  servare, 
nehumanum  perturbetur  commercium . 
Nam  respondet  Lugo ,  ut  diximus  su- 
pra,  hoc  verum  esse,  nisi  ex  observan- 
tia  secreti  damnum  alterius  interve- 
uiat,  eo  enim  casu  magis  ad  bonum 
commune  pertinet,  ut  unusquisque  no- 
scatur  qualis  est,  ne  alii  ex  ignorantia 
graviter  errent,  et  perniciose  decipian- 
tur  cum  damno  innoceutium.  Praeter- 
ea,  si  potest  ille,  cui  secretum  est  com- 
missum,  illud  revelare  ad  vitandum 
daranum  innooentis ,  ex  communi  dd. 

(1)  N.  82.  (2)  Conf.  moulal.  p.  124.  q.  9. 

(■5)  Qtiodlib.  1.  a.  IS,  (4)  D.  24.  n.  2.  (S)  h.  5. 
tr.  5.  p.  2.  c.  S.  n.  2.  (6)  De  iust.  q.  10.  a.  2. 

(7)  L.  2.  c.  11.  n,  85,  et  S4.  (8)  C.  18.  n.  o4. 
'9)  D.  M.  n,  102.  (10)  De  7.  pr.  c.  4,  q.  3,  r.  2. 
■41}  De  t  piacc.  t.  1,  p.  1S6.  a.  46.      (12)  T.  2. 


DE  vm.  Pr,;,jC.  DECAL. 

ut  supra  vidimus :  cur  debet  ipse  infe- 
rioris  esse  conditionis  quam  alii,  na 
posset  revelare  ad  damnum  proprium 
effugiendum?  Excipe  tamen ,  ut  com- 
muniter  dd.  docent,  nisi  ex  tali  reve- 
latioue  immineat  damnum  commune 
grave.  Dicimus  grave,  nam  si  esset  le- 
ve,  probabiliter  etiam  posses  secretum 
revelare,  ut  grave  damnum  proprium 
vitares,  ut  dicunt  Sanch.  <6  et  Ronc.  i^ 
cum  TruII.  quia  oon  videtur  obliga- 
tio  vitandi  leve  damoum  commune  te 
obstringere  ad  grave  damnam  tuum 
/^atiendum. 

Hoc  quoad  secretum  commissum  : 
quid  si  sit  promissum?  Quando  non 
promiseris  cum  obligatione  servandi 
secretum  etiam  cum  tuo  damno,  cer- 
tum  est  te  posse  manifestare,  cum  ne- 
mo  censeatur  ad  secretum  se  obligaro 
cum  incommodo  gravi.  Ita  Laym.  Ronc. 
Spor.  et  Holz.i*,  Quid  vero  dicendura, 
si  expresse  promiseris  secretum  noa 
revelaturum,  etiam  cum  dispendio  vi- 
tae,  an  revelare  posses  in  periculo  mor- 
tis.  Affirmat  satis  probabiliter  Spor.i!) 
dicens  tunc  posse  et  teneri,  quia  nuUi 
est  licitum  propriam  vitam  prodigere : 
et  huic  sententiae  se  adiungit  Lay- 
man  20  iuxta  aliam  seotentiam  ab  ipso 
propugnatam  2«  qui  tenet  cum  P.  Nav. 
(et  idem  tenent  Sot.  Rodr.  et  Vega 
apud  Salm,22)  non  esse  licitum  alterius 
vitae  propriam  postponere,  puta  ce- 
dendo  cibum  in  penuria  aut  tabulam 
in  naufragio ;  quia  ex  praecepto  ca- 
ritatis  quisque  tenetur  propriam  vitam 
praeferre  alienae.  Sed  cum  sit  etiam 
valde  probabilis  et  communior  senten- 
tia  opposita,  quod  liceat  ob  honestum 
finem,  conservationem  propriae  vitae 
omittere,  ob  alterius  vitam  servandara, 
ut  tenent  Lugo23Less.2<  et  Salm,25  cum 
Victor.  Prado  Diana  ac  TruII.,  quia  hoisi 
uon  est  directe  sibi  mortem  inferre, 
sed  vitam  non  tueri ,  quod  licitum  est 

p.  583.0.  590.  (15)  De  resl.  d.  2.  q,  2.p.un.  n.8, 
(14)  Dict.  d.l4.  n.  116.  (IS)  L.  3.  p,  2.  n.  Vi5i. 
(16)  Cons.  c.  6.  d.  2.  n,  S,  (17)  L.  c.  (18)  h.  c 
(19)  De  8,  praec.  c.  4,  n,  46,  (20)  L,  5.  tr.  3,  p.  2. 
c.  S.  u,  4,  (21)  li.  2.  0,  5,  u.  4.  (22)  De  resiiL 
c.  2.  puuct.  2.  S,  3.  n.  34.  (23)  D.  10.  n.  48. 
(24)  L,  2,  c,  9.  n.  29.  et  31.  12,6)  ll.ia. 


CAP.  I.  DUB.  II. 

ob  instam  causam:  ideo  valde  proba- 
biliter  dd.  cum  Lugo  i  Mol.  2  et  Croix  3 
cum  Haun.  dlcuDt  in  casu  propOsito 
te  satis  obligari  ad  servandum  secre- 
tum  etiam  cum  discrimine  vitae,si  id 
promiseris;  aliud  enim  est  prodigere 
vitam,  aliud  omittere  (ut  dictum  est) 
eius  conservationem ,  ut  promissum 
serves. 

QuomodO  autem  peccent  aperientes 
et  legeutes  litteras  alienas ,  vide  l.  5. 
num.  70. 

972.  «6.  Hinc  quoque,  si  quis  iniuste 
laedit  famam  tuam,  nec  potes  eam  tue- 
ri,  nec  recuperare  alia  via,  quam  im- 
minuendo  quoque  famam  illius,  id  li- 
cet  (dummodo  falsa  non  dicas)  in  tan- 
tum,  quantum  ad  tuam  famam  conser- 
vandam  necesse  est,  nec  magis  laedas, 
quam  laedaris,  collata  tua  et  alterius 
persona.  Vide  card.  de  Lugo<  (Ita  Car- 
den.  apud  Croix  s  et  consentit  Cont. 
Tourn.  «.  Secus  tamen,  si  agatur  in  iu- 
dicio,  et  tu  nuUo  modo  possis  prbbare 
illius  crimen  ;  quia  tunc  infamatio  il- 
lius  nihil  tibi  prodest.  Omnino  etiam 
peccas,  si  falsa  dicas,  ex  prop.  44.  da- 
mnata  ab  Innoc.  xi.  quae  dicebat : 
Probabile  est  non  peccare  mortalitery 
qui  imponit  falsum  crimen  alicui ,  ut 
suam  iustitiam  et  honorem  defendat  etc.) . 
973.  »  7.  Si  quis  solatii  tantum  cau- 
sa,  et  non  intentione  detrahendi ,  ali- 
cui  araico  uarret  iniuriam  ab  alio  sibi 
factam,  non  videtur  esse  mortale,  etsi 
inde  aliqua  infamia  proveniat  auctori; 
ea  enim  ipsi  imputanda  est.  (Est  com- 
munissima  apud  Salm.  '  et  communis 
cura  Mazz.8  cum  Nav.  Bbn.  Sayr.  Led. 
etc.  Hincprobabiliter  aitMazz.  cum  a- 
liis ,  excusari  posse  saltem  a  mortali , 
famulos  detegentes  iniurias  illatas  a 
dominis,  uxores  a  viris,  filios  a  patre, 
religiosos  a  praelato).  Cavendum  ta- 
men  ne  dicatur  pluribus,  vel  apertius 
nominetur  persOna ,  quam  necesse  sit 
adconsilium  vel  solatiura.  Less.  Layra. 
Tann.  9  card.  Lugo  10  et  sic  excusari 

(1)  D.  14.  n.  IIS.     (2)  D.  57.  ii.  10.    (3)  L.  3. 
p.  2.  n.  1252.    (4)  N.  30.    (S)  L.  3.  p.  2.  n.  1217. 
(0|  De  iuil.  et  iurc  p.  3.  c.  S.  a.  3.  soct.  S. 
(7)  Tr.  15.  c.  4.  jtfiuel.  S.  J.  2.  ■.  ij. 

[ii)  Tr.  4.  d.  t     ••  •  ■ 


DE  DETRACTIONE  729 

posse  faraulos  (  sallem  a  mortali )  qui 
iniurias  sibi  ab  heris  suis,  uxores  quae 
a  maritis,  filios  qui  a  patre,  religiosos 
qui  a  praelato,  illatas,  doloris  tantum 
mitigandi  causa,  referunt,docetTruII.<i 
ex  Less.  Laym.  Tann.  Nav.  Diana  '2. 
Idem  putat  Cai.  dicendum,  si  crimen 
occultum  reveles  uni  alicui  viro  pru- 
denti  et  taciturno,  cui  dicere  perinde 
sit,  ac  si  nulli  diceretur;  eo  quod  da- 
mnumilIudcenseturleve:etsicTruII.i3 
cum  Dian.  •'•  excusat  poenitentem  qui 
in  confessione  manifestat  complicem  : 
dicuntque  cum  Tann.  Bon.  Escob.iSeam 
sententiam  esse  probabilem.  Verum 
hoc  universim  non  videtur  satis  tu- 
tum,  quia  laesio  famae  apud  unam  et- 
iam  personam  censetur  gravis,  ut  pa- 
tet  ex  iudicio  temerario :  imo  saepe 
quidam  aegrius  ferunt  se  laedi  apud 
unam  personam  gravem,  quara  tres 
vel  quatuor  alias.  UndeSuar.  Fill.  Less. 
Azor.  etLaym.  putant  communiter  es- 
se  mortale.  Vide  c.  Lugo  16.  » 

Sed  opposita  sententia,  nempequod 
revelare  crimen  alterius  uni  vel  alteri 
viro  probo  non  sit  mortale,  satis  est 
probabilis,  utdicuntLess."  Cai.isitem 
Trull.  Covar.  P.  Nav.  fteg.Bon.  Tamb. 
et  alii.  Ratio  quia,  cum  fama  consistat 
in  comrauni  aestimatione  hominum , 
non  censetur  absolute  diffamatus,  qui 
apud  unum  vel  alterum  tantum  suam 
faraam  amiserit.  Et  huic  sententiae  a- 
perte  adhaeret  d.  Th.  i»  dicens:  Ad  3. 
dicendum  quod  si  aliquis  referat  prae- 
lato  culpam  proximi,  intendens  vel  cau- 
telam  in  futurum,  vel  aliquid  huiusmo- 
di,  quod  ad  emendationem  proximi  vi- 
deret  expedire,  non  peccat.  Si  autem  hoc 
sive  praelato  sive  alicui  amico  suo  ex 
malitia  refert^  tunc  peccat  morlaliter. 
0uod  si  ex  incautela  alicui  dixerit  hoc 
(id  estcrimen  alterius),  ita  tamenquod 
non  proveniat  inde  aliud^  vel  infamia 
velvituperium  proximo  delinquenti,  twac 
non  peccat  mortaliler,  licet  incaute  agat, 

(9)  2.  2.  q.  8.  d.  2.  d.  4.        (10)  D.  14. 
(11)  L.  7.  c.  10.  d.  11.  (12)  P.  2.  r.  39. 

(15)  L.  7.  c.  10.  d.  11.  (14)  P.  1.  t.3.  misc. 
r.  22   et  p.  2.  t.  S.  Bisc.  r.  33.         (IS)  £x.  9. 

(16)  Loc.  e.  (17)  L.  2.  c.  41.  n.  70. 


730 


LIB.  III.  TRACT.  VI.  DE  Vlir.  PRABC.  DECAL. 


Ergo  s.  doctor  putat  non  provenire 
illi  infamiam,  cuius  crimen  uni  tantum 
reveletur,  nisi  aliunde  infamia  ei  pro- 
veniat,  nempe  si  alter  sit  aliis  mani- 
festaturus.  Secus  autem  ait  s.  Th.  si  tu 
peccatum  proximi  amico  revelares  ex 
malitiay  nempe  ex  pravo  animo  nocen- 
di,  tunc  enim  non  poteris  a  mortali 
excusari.  Nec  dicas  verbum  illud  ex 
incautela,  intelligi  pro  inadvertentia, 
ex  hac  enim  nunquam  peccatur  mor- 
taliter ;  sed  omnino  intelligitur  impru- 
dentia,  sive  levitas  animi,  quae  tantum 
est  venialis ;  el  tunc  tantum  erit  mor- 
talis,  cum  ex  ea  inde  provenit  delin- 
quenti  infamia  aut  vituperium.  Nec  ob- 
stat  paritas  iudicii  temerarii  a  Busemb. 
allata ;  nam  bene  respondet  Less.  < 
quod  ibi  peccatum  mortale  non  com- 
mittitur  ob  damnum  famae,  sed  ob 
gravem  iniuriam  quae  alteri  irrogatur, 
cum  quisque  habeat  ius  ne  falsum  cri- 
men  ei  imputetur,  et  ideo  iudicium  te- 
merarium  estmortaIe,utdocetd.  Th.  2 
dicens :  Hoc  autem  ipso  quod  aliquis 
.malam  opinionem  habet  de  aliOy  sine 
causa  sufficienti^  indebite  contsmniti- 
psum^  et  ideo  iniuriatur  ei.  Idque  patet 
ratione,  quia  si  iudicium  temerarium 
esset  mortale  ob  damnum  famae  alteri 
proveniens,  etiarasi  tu  ex  iustis  indi- 
ciis  tibi  tantum  notis  iudicares  de  oc- 
culto  illius  crimine ,  adhuc  graviter 
peccares,  quod  nemo  dicet;  ergo  ma- 
litia  iudicii  temerarii  non  sumitur  ex 
damno  infamiae,  sed  ex  contemptu  sive 
ioiuria  quae  proximo  infertur. 

«  8.  Crimen  simpliciter  publicum, 
sive  sit  notorium  iure  sive  facto,  ma-  ! 
nifestare  aliis  qui  id  nesciunt,  non  est  ! 
peccatum  mortale  iniustitiae :  quia  hoc 
ipso  auctor  amisit  ius  ad  famam,  cum 
ratio  iusti  iudicii,  et  evidentia  facti 
faciat,  ne  de  iniuria  iuste  queri  pos- 
sit.  Quod  confirmat  consuetudo,  man- 
dans  historiae  publica  crimina. 

»  Dixi :  non  est  mortale  iniustitiae : 
quia  detegere  eo  loco,  quo  fama  non 
erat  perlatura ,  vel  nonnisi  post  lon- 


(1)  Loc.  c.  (2) 

(5)  L.  {>.  c.  63. 
(S)P.  2.  I.S.g.  3, 


ij.  60.  a.  5.  ad  2. 
(4)  D.  14.  II.  S». 


gum  tempus,  vel  aliter  cum  grari  mo«- 
rore  eius  qui  commisit,  saepe  potest 
esse  mortale  contra  caritatem,  ut  Less. 
Val.  Tol.  3  contra  Nav.  et  Cai.  Vide 
Lugo  4  Fag.  5.» 

974.  Quaeritur  an  peccet  mortaliter 
qui  crimen  in  aliquo  loco  publicum 
manifestat  in  alio  loco  ubi  eius  notitia 
nondum  pervenerit,  nec  perventura  e- 
rit  intra  breve  tempus.  Circa  dubium 
hoc  tres  sunt  sententiae. 

Prima  cum  Dicastill.  Vill.  Antoine 
Cont.  Tourn.  ^  Cuniliati  etc.  tenet  pec- 
care  graviter  contra  iustitiam ,  quia 
peccator  ille  in  eo  loco  adhuc  est  in 
suae  famae  possessione. 

Secunda  sententia  cum  Less.  Bon.  et 
Sylv.  tenet  peccare  graviter,  sed  tan- 
tum  contra  caritatem.  Aatio,  quia  licet 
reus  iam  amiserit  ius  ad  famam,  gra- 
viter  tamen  ille  tristaretur,  si  sciret 
crimen  suum  patefactum  fuisse  ubi  e- 
rat  occultum. 

Tertia  sententia  communior,  quam 
tenet  card.  de  Lugo  '  (et  hic  vocat  com- 
munem  et  veram)  cum  s.  Antonino  Ca- 
ietano  Ledesma  et  lo.  maiori  ac  Salm.  s 
cum  Nav.  Bannez  Serra  Filliuc.  Fa- 
gund.  Machado  etaliis  dicit  non  pec- 
care  graviter  neque  contra  iustitiam, 
neque  contra  caritatem.  Plures  addu- 
cunt  rationes  praefati  auctores  pro  hac 
senteutia.  Ratio  mihi  probabilior  vi- 
detur  esse,  quod  publico  bono  condu- 
cit  facinorosos  non  ignorari,  ut  ab  eis 
caveant  omnes;  publicum  enim  bonum 
sane  praeferendum  est  fao^ae  privati 
hominis.  Haec  tamen  ratio  valet  tan- 
tum  respectu  illorum  criminum  quae 
reddunt  hominem  perniciosum,  et  ab 
aliis  vitandum,  ut  sunt  crimina  homi- 
cidii  proditorii,  latrocinii,  scandalosae 
impudicitiae  et  similium.  Nec  obstat 
dicere,  reum  in  eo  loco  suam  famam 
possidere,  et  ideo  non  posse  illa  expo- 
liari  cum  sola  opinione  probabili.  Nam 
respondetur  quod  eodem  tempore  quo 
suum  crimen  fit  publicum,ex  una  par- 
te  iam  probabililer  amittit  ipse  ius  ad 


(6)  De  iust.  et  iuie,  p.  S.  c.  ^ 

(7)  De  rett.  d.  14.  n.  S9.    ^ 

I  1«)  F.od.  b  c.  4.  punct.  5,  ^:  5.  m 


ti-AP.  I.  DUB,  II. 

guam  famara  ,  et  ex  alia  communitas 
aliorum  acquirit  ius  ad  eum  agnoscen- 
dum  ut  vitet;  et  cum  suum  ius  tunc 
evadit  incertum,  redditur  etiam  incer- 
ta  possessio  illius.  P.  Concina  in  hac 
quaestione  distinguit,  et  ait  quod  cum 
delictum  est  publicum  notorietate  fa- 
ctiy  id  est  si  publice  est  patratum,  tunc 
in  omni  loco  manifestari  potestfcum 
autem  esset  publicum  tantum  notorie- 
tate  famae  respectu  ad  illins  manife- 
stationem  sic  concludit :  Cauti  omnes 
sint  oportety  quia  facile  fingitur  haec 
publicafama  *. 

«  9.  Similiter  non  est  peccatum  coa- 
tra  iustitiam,  saltem  mortale,  quaere- 
re  causam  captivitatis  alicuius,  vel  de 
ea  loqui;  sicut  enim  captivitas  est  pu- 
blica,  sic  etiam  causa  videtur  esse  fa- 
cta  publica.  Sayr.  Bon.  TruU.  2  qui 
eodem  modo  excusat  eum  qui  refert 
delictum  alicuius  publicum,  referendo 
simul  poenitentiam  et  emendationem ; 
secus  si  taceatur  poenitentia  quam  fe- 
cit:  sic  ait  peccare  historiographum, 
describendo  peccata  mortuorum  pu- 
blica,  et  non  referendo  poenitentiam 
vel  emendationem,  si  resipuerint. 

»10.  Similiter  manifestare  crimen 
quod  nondum  est  publicum ,  moraliter 
tamen  certum  est,  brevi  fore  publi- 
cum  (sive  per  facti  evidentiam  sive  per 
sententiam  iudicis),  non  est  mortale, 
quia  parum  nocet,  uisi  tamen  ex  ista 
anticipalione  sequerentur  gravia  da- 
mna,  v.  gr.  in  officio  etc.  Lugo  3.» 

975.  Ut  autem  aliquod  crimen  pos- 
sit  dici  publicum ,  censent  Mol.  Lugo 
et  Haun.  apud  Croix*  et  ElbelScum  a- 
liis  sufficere,  si  in  aliqua  communitate 
8.  personarum,  4.  illud  sciant,  vel  si 
400.  personarumsciant  45.:velsi1000. 
sciant  20.  circiter  diversarum  familia- 

(1)  In  Hom,  Ap.  tr.  11.  n.  12.  in  fin.  s.  Alphonsus 
addit:  Adverte  quod  delictura  publicatum  in  udu 
tantum  familia,  aut  monasterio,  non  potest  dici  ab- 
lolute  publicum;  unde  non  potest  alibi  manifestari, 
et  ne  inalio  quidera  monasterio  ipsius  ordinis,  quod 
tum  illo  haberet  frequentem  commuuicatiouem. 

Deinde  n.  13,  loquens  non  tantum  de  loco,  scd 
ctiam  de  tempore,  quo  delictum  aliquod  fuit  publi- 
cum ,  dicit:  Delictum  vero  ahcuius  publicum  uno 
lcmpore,  non  potest  in  alio  in  quo  factum  ett  oc- 
cuUum  publicai^  siua  gmi  cul££,  sa^tew  oss^  22r° 


DE  RETRACTIOXE  731 

rum  plusquamduarum:  publicum  au- 
tem  esse  in  aliqua  vicinia  40.  perso- 
narum,  si  sciant  8.  ex  diversis  fami- 
liis:  item  si  in  oppido  5000.  civium 
sciant  40.  per  illud  dispersi:  addit 
Stephan.  cum  aliis,  crimen  dici  famo- 
sum,  si  illius  fama  pervagatur  per  ma- 
iorem  partem  oppidi,  communitatis, 
viciniae,  vel  parochiae.  Ilem  dicunt 
Mol.  et  Lugo  dici  infamatum  in  regno, 
qui  iam  infamatus  est  in  curia  vel  1q 
alio  illustri  loco,  ex  qao  facile  in  re- 
gnum  fama  dimanet. 

976.  «11.  Infamem  in  uno  crimino 
de  altero  valde  affini  infamare,  est  tan- 
tum  veniale:  ut  v.  gr.  si  de  adultero 
dicas  quod  miserit  litteras  amatorias : 
quia  tuuc  non  notabiliter  augetur  in- 
famia.  (Nec  si  de  publico  fure  dicas 
esse  periurum,  nec  si  de  famoso  lu- 
sore  dicas  omisisse  missam ,  non  cu- 
rare  familiam.  Ita  Salm.  6  cum  Less. 
Lugo  Bon.  Tap.  etc.  Vel  si  dicas  de 
milite  fornicationem  vel  duellum  pa- 
trasse).  De  disparato  tamen  et  non  con- 
nexo  crimine  infamare,  est  mortale: 
quia  iofamis  in  uno  genere  vitii  non 
amisit  ius  famae  in  aliis  virtutibus. 
Tan.  '  ex  Nav.  et  Less.  (Sic  etiam  di- 
cunt  Salm.8  cum  Less.  Lugo  Bon.  etc. 
esse-grave  de  foemina  dififamata  de  uno 
adulterio  narrare  aliud  occultum)  con- 
tra  Sylv.  9  Palud.  etc. 

977.  »  12.  Detractio  materialis  ex  lo- 
quacitate  orta  est  mortale,  si  gravem 
proximi  laesionem  importet,  idque  ad- 
vertatur;  quia  etsi  non  intendatur  di- 
recte  laesio  alterius ;  ea  tamen  indi- 
recte  et  implicite  est  volita  et  aequl- 
valet  formali.  Veniale  autem  tantum 
erit,  si  non  sequatur  laesio  gravis,  quia 
scilicet  communiter  non  serio  accipi- 
tur  nec  creditur.  Similiter  erit  veniale 

ritatcm;  excipetuncsi  delictum  esset  publicum,  non 
jolum  notorietate  facti,  sed  eliani  notorietale  iuris 
nempe  per  Eeutentiam  iudicis  aut  rei  ccnfessionciii 
in  iudicio,  ut  docent  Lessius  Lugo  La  Creix  clc. 
Caeterum  hoc  non  obstante,  non  prohibetur,  quiu 
historici  delicta  publica  describant  etiam  cs  snlo 
facto.  Sotus  Molina  Vasq.  (2)  L.  7.  c.  10.  d.  11. 
(3)  L.  c.  n.  92.  (4)  Lib.  3.  p.  2.  n.  1219. 

(3)  Cons.  13.  n.  379.        (6)  Loc.  c.  $•  2.  n.  S2.      < 
(7)  D.  4.  de  iust.  q.  8.  d.  7.  n.  14!. 
(«'  TmJ  W  V.  Petraoti». 


732 


LID.  III,  TUACT.  VI.  DE  VIII.  PRAEC.  OECAL. 


tantum,  audita  referre,  ut  audita  tan- 
tum,  hoc  est,  nihil  affirmando  de  rei 
veritate,  sed  dubitationem  potius  suam 
de  ea  significando;  ita  ut  nuUa  inde  se- 
cutura  putetur  infamia,  nec  auditores 
rationabiliter  sint  credituri.  Ita  contra 
Azor.  1  docent  Tann.  2  Esc.'  eo  quod 
difiFamatio ,  si  forte  sequatur,  impute- 
tur  audienti,  si  credat.  Idem  docet  c. 
de  Lugo  4  recte  limitans,  nisi  grave 
damnum  ex  modo  narrandi,  vel  ex  le- 
vitate  audientium  (qui  temere  credi- 
turi  sint  et  vulgaturi)  secuturum  possis 
praevidere.  Hinc  peccas  graviter  con- 
tra  iustitiam,  si  referens  grave  crimen 
addas,  id  tibi  dictum  esse  a  viro  fide 
digno,  quia  praebes  sufficiens  funda- 
mentum  credendi.  Vide  DianaS.» 

Quaeritur  an  referre  tantum  pecca- 
ta  occulta  alterius  ut  ab  aliis  audita, 
sit  mortale.  Dicendum  1 .  Non  peccas 
mortaliter,  si  ita  referas,  ut  tibi  pro- 
babile  non  sit  ullam  inde  infamiam  o- 
rituram,  eo  quod  alii  non  sint  credi- 
luri.  Dicendum  2.  Siaudita  referas  co- 
ram  iis  qui  probabiliter  sint  credituri 
ex  sola  sua  levitate  vel  malitia,  non 
peccas  contra  iustitiam,  quia  non  es 
causa  efficax  damni,  sed  mere  per  ac- 
cidens ,  at  peccas  contra  caritatem , 
quia  quisque  tenetur  impedire  grave 
daranum  proximi,  quantum  comraode 
potest.  Dicendum  3.  Si  tandem  ita  re- 
feras,  ut  audientes  probabiliLer  et  me- 
rilo  sint  credituri,  puta  si  asseras  au- 
divisse  a  persona  fide  digna,  tunc  pec- 
cas  etiam  contra  iustitiam,  quia  das 
siifficientem  causam  credendi  malum. 
^ia  Less. «  Lugo  ?  Spor.  «  cum  s.  Ant. 
Cai.  Sylvest.Laym.  Tamb.  et  communi 
Croix  9  Salm.  <o  cum  Soto  Trull.  Vili. 
Sylvio  etc.  Addit  Less. "  (et  hoc  Sal- 
raant.  12  habent  ut  certum  cum  Bann. 
Lugo  et  Bon.)  quod  si  referas  crimen 
alicuius  valde  enorme,  puta  haeresis, 
rcbellionis,  aut  sodomiae,  tunc  peccas 
graviler,  etiamsi  dubitanter  dicas,  quia 

(i)  N.  3.  1.  13,  c.  6,  (2)  2,  2.  (1.  4.  q.  8.  d. 
1.  D.  121.  (3)  Ex.  10.  c.  4.  n.  40.  (4)  Loc.  c. 
(S)  T.  5.  mlsc.  r.  18.  (6)  L,  2.  c.  11,  d,  S. 

f)  D.  14.  n.  B6.  et  S7.  (8)  De  8.  pr.  c.  4.  n.  62. 
(S>)  L.  5,  p.  2.  n.  1207.  (10)  De  rest.  c.  4.  puuct. 
r,  s.  2.  n.  Bl.    (11)  L.  c,  B.  24.    (12)  Ibid,  n.  49, 


haec  sola  suspicio  hominem  valde  in- 
famat,  iuxta  dicta  n.  964.  E  converso, 
si  referas  crimen  tanquam  auditura  a 
personis  fide  indignis,  v.  gr.  ab  inimi- 
cis  infamati,  et  tunc  non  peccas  mor- 
taliter  respectu  infamati,  ut  Salra.  i3, 

978.  «13.  Mortuum  infamare,  mi- 
nus  grave  est,  quam  vivum:  mortale 
tamen  et  ad  restitutionem  obligans. 
Less.  i<  Bon.  15. 

»14,  Non  esse  mortale  de  aliquo  i- 
gnoto  vel  indeterminato  male  loqui,  v. 
gr.  in  tali  loco  esse  multos  iraprobos, 
in  tali  coUegio  unum  canonicura  com- 
raisisse  grave  criraen,  v.  gr.  simoniara, 
docet  Escob.  *6  Pag.,  quod  TruII.  17  gx 
Bon.  Az.  etc.  limitat,  si  non  sit  tala 
quod  in  alios  reduudet. 

»15.  Gravissime  autem  peccant  qui 
ordini  seu  statui  alicui  religiosorum  in 
comrauni  vel  monasterio  detrahunt, 
dicendo  v.  gr.  quod  in  eo  male  viva- 
tur,  non  servetur  observantia  regu- 
laris,  etc.  nisi  id  sit  plane  noiorium: 
quia  gravissirae  nocent,  tenenturque 
sub  mortali  ad  restitutionera  toti  com- 
munitati,  a  qua  superiorisremissio  non 
excusat.  Sot.  Nav.  Trull.  «s.  Talera  au- 
tera  sufficienter  confiteri,  si  dicat,  de- 
traxi  cuidam  religioni,  ordjni,  vel  mo- 
nasterio  etc.  sive  sit  comraunitas  nu- 
raerosa  sive  non,  docent  Lugo  et  Tara- 
bur.  19. 

»  16.  Sirailiter  mortale  est,  tacita 
persona  nominare  monasterium  vel  or- 
dinera  religiosum,  ex  quo  aliquis  gra- 
ve  peccatura  occultum,  v.  gr.  adulie- 
rii,  vel  fornicationis  commiseril.  Nav 
TruU.  20. 

»  17.  Explicandum  est  in  confes- 
sione,  an  apud  niultos  etquot  circilor 
an  vero  apud  unura  lanlum  alicui  de- 
traxerit.  Ita  probabiliter  Bon.2>  ex  San- 
chez  Sylv.  Andr.22.  Sed  c.  Lugoi^ex 
Nav.  Salas  Con.  elc.  negat,  dicilque 
contrarium  esse  probabilius.  Nec  onjii- 
tendum,  si  quera  infamaveris  Jtbello 

(13)Ibid.  (14)L.  2.  c.  II.  d.  21.  (15)  Dl 
q.5,  p.2.  (16)  £x,  10, c,  1.  (I7)L,7.C,  IO.J.4 
(18)  Ibid.  (19)  De  exped.  conf.  I.  2,  c,  I 

(20)  C.  10.  d,  14.  (21)  De  wor.  d,  tf.  -,    » 

p.  2.  §.  5,  dilT,  3,  n,  16.  ct  21.  (22)  N.  I5.< 

(23j  y,  16.  ■.  13S,  140,  «t  165. 


CAP.  I.  DUB.  IT. 

faraoso;  cum  id  sit  genus  detrahencli 
gravissimum,  et  ad  plurimospertinens. 
Non  tamen  necessario  dicendum  in  quo 
genere  infamaveris:  quia  fama  semper 
est  eiusdera  speciei  in  genere  moris. 
Card.  Lugo  *. 

979.  »  18.  Peccat  mortaliter  contra 

iustitiam  et  tenetur  ad  reslitutionem, 

ratione  cooperationis,  qui  audit  detra- 

ctorem,  excitando  vel  animando  effi- 

caciter:  qui  vero  laetatur  tantum  de- 

tractione  audita,  aut,  licet  non  laete- 

tur,  qui  non  impedit ,  Cum  commode 

possit,  peccat  pro  ralione  damni,  mor- 

laliter  vel  venialiter  contra  caritatem; 

non  tamen  tenetur  ad  restitutionem, 

nisi  sit  superior,  pater  vel  dominus : 

is  enim  ex  officio  tenetur  irapedire 

subditum  nealteri  iniuste  noceat.  Dixi, 

si  commode  possit:  quia  non  peccat  qui 

•  pulat  monitionem  suam  nihil  profutu- 

ram :  vel  ex  eo  magnum  incommodum 

metuit,  vel  qui  rationabili  verecundia 

prohibetur,  ob  auctoritatem  detrahen- 

tis.  Debet  tamen  tunc  discedere,  si  com- 

mode  potest,  faciem  tristiorem  osten- 

dere,  vel  alio  modo  sermonem  avertere. 

Less.  et  Bon.  2.  Hinc  aequalis  raro,  in- 

ferior  rarissime  tenetur  corrigere  de- 

tractorem.  1 .  Quia  audiens  plerumque 

nescit  an  quod  dicilur  sit  notorium, 

tametsi  ipse  ignoraverit;  et  in  dubio 

non  est  cur  damnet  detractorem :  in 

quo  multi  falluntur,  existimantes,  si- 

mul  ac  aliquid  audiuntdici  contra  pro- 

ximum,  id  sibi  mox  refutandum.  (Ex- 

cipe,  si  detrahens  sit  horao  perditus, 

ut  recte  ait  Ronc.  3.  2.  Quia,  coepta  de- 

tractione,  saepe  raelius  consulitur  pro- 

xirao,  si  sinatur  absolvi,  quara  si  ab- 

rurapatur.  Nam  si  distiucte  explicetur, 

saepe  non  tara  graviter  apprehenditur, 

quara  initio  conceptura  erat.  3 .  Quia 

saepe  sine  gravi  offensione  uon  potest 

corrigere.   4.  Quia  saepe  alter  habet 

iustam  causam  manifestandi,  praeser- 

tim,  uni  soli.  Lugo  ^.  Vide  Diana.  *.» 

Sed  melius  haec  sunt  explicanda. 
Quaeritur  quomodo  peccet  audiens  de- 

(1)  D,  16.  n.  26S.  (2)  L.  c.  (3)  De  7.  praec. 
«.  2.  q.  11.  r.  4,  (4)  Loc.  c.  n.  128.  (S)  T.  3. 
inisc.  r.24.  elt.  S.  misc.  r.23.  (6)  2.  2.  q.73.a.4. 
fJ)  Dc  lest.  0.  4,  jnnct.  ».  $.  3.  n.  6a.    (U)  N.  S63. 


DE  DETRACTIONE  133 

trahentem.  Resp.  1.  Qui  iuducit  alte- 
rura  ad  murmurandum  certe  peccaS 
graviter  et  contra  iustitiam.  Resp.  2. 
Qui  autera  non  inducit,  sed  tantum  gau- 
det  de  detraclione  gravi,  peccat  gravi- 
ter,  non  contra  iustitiara ,  sed  contra 
caritatera,  cum  delectetur  de  gravi  da- 
mno  proxirai;  itacumaliiss.Th.s.Ex- 
cipiunt  Less.  et  Bon.  apud  Salm.  ^  si 
ille  non  gauderet  de  infaraia  proxirai 
nec  de  delractione ,  sed  de  auditione 
rei  novae,  seu  de  cognitione  curiosa 
alienoruracrirainum.  ImoElbels  Ron- 
cag.  9  Spor.  lo  cum  Mol.  Less.  ac  Laym. 
Bon."  et  Salm.  cum Tol.  Dian.  et  Reg.i2 
dicunt  non  peccare  graviter,  etiarasi 
de  ipsa  detractionedelectetur,  non  cau- 
sa  odii  vel  gaudii  de  alterius  darano, 
sed  ex  curiositate  seu  vauitate ;  idque 
deducunt  ex  s.  Th.  qui  '3  tunc  tantum 
docet  esse  grave,  quando  placeat  ei  de- 
tractio  propter  odium  eius  cui  detrahi- 
tur.  Resp.  3.  Superior  tam  detrahen- 
tis,  quam  detracti  peccat  graviter  au- 
diendo  detractionem,  si  eara  non  aver- 
tat,  cum  coramode  possit;  quia  ipsi 
specialis  obligatio  incumbit  corrigendC 
detrahentem,  aut  damno  infaraati  ob- 
viandi.  S.  Th.  i*  Lugo  's  Spor.  i6  cum 
comm. 

980.  An  autem  superior  tunc  peccet 
contra  iustitiam,  et  teneatur  ad  resti- 
tutionem. 

Prima  sententia  cum  Bus.  hic  affir- 
raat,  si  praelatus  sit  superior  detrahen- 
tis;  quia,  dicit,  ipse  tenetur  ex  officio 
obstare  ne  subditus  alteri  noceat. 

Secunda  sententiacnm  SaIm.*'Bann. 
etTap.i^affirraat,  si  sit  superior  infa- 
raati,  quia  ex  officio  tenetur  ad  ob- 
viandum  infaraiae  subditi,  quae  of- 
ficit  illi  ad  bonum  spirituale  in  aliog 
promovendura. 

Tertia  sententia  taraen  forte  proba- 
bilior  negat  peccare  contra  iustitiara, 
neque  superiorem  detrahentis;  cum  1- 
pse  non  teueatur  invigiJare  bono  alte- 
rius  non  subditi  (sed  non  excusatur  a 
culpa  gravi  contra  caritatem,  et  et- 

(9)  De7.  praec.  c.  2.  q.  11    r.  2.     (10)  De  8.  praec. 
c.  4.  n.  106.         (11)  P.  11.  n.  S.         (12)  Ibid. 
(13)  L.  c.     (14)  L.  c.     (IS)  D.  14.  secl.  8.  n.  135. 
(16)  N.  i07,        (17)  Ibid.  n.  70.         (18)  Ibid. 


"734  LIB.  m.  TRACT.  VI.  DE 

iam  contra  iustltiam,  si  sit  episcopus 
vel  parochus,  et  non  corrigat,  quia  hi 
tenentur  ex  iustitia  ad  corrigendos  sub- 
ditos,  iuxta  dicta  n.  360.  vers.  Sed  du- 
bitatur),  neque  superiorem  infamati, 
cum  ipsi  non  incumbat  ex  iustitia  bo- 
no  temporali  subditi  attendere.  Quod 
autem  infamatus  impediatur  sic  pro- 
movere  spif  itualem  profectum  aliorum, 
videtur  esse  per  accidens.  Ita  Sot.  Re- 
beli.  et  Dicast.  apud  Salm.  i  et  consen- 
tit  Lugo  2.  Bene  autem  advertit  Lugo  3 
quod  si  iofamatus  et  infamans  sint  sub- 
diti,  et  infamatus  imploret  praelati  au- 
ctoritatem  ut  fama  ei  restituatur;  tunc 
ille  ex  iustitia  ad  id  tenetur,  modo  pos- 
sit  sine  timore  gravioris  mali. 

981.  Dubium  maius  est  an  persona 
partioularis  peccet  graviter,  si  detra- 
ctiouem,  cum  commode  possit,  non  a- 
vertit.  Affirmat  Bus.  hic  cum  Lugo 
Less.  Bon.  Dic.  etc.  apud  Salm.  <.  Sed 
quia  auctores  relatae  sententiae  plures 
addunt  limitationes,  quas  afferunt  Bus. 
Lugo  etc.  n.  978.  ut  supra;  censent  ab- 
soluteSalm.  5  dicendum  esse  cum  com- 
muni  thomistarum,privatam  personam 
nonnisi  venialiter  peccare,  si  ex  vere- 
cundia,  timore  vel  negligentia  detra- 
ctioni  non  resistat,  etiam  cum  commo- 
de  possit :  modo  praeter  infamiam  a- 
liud  damnum  ex  detractione  non  ac- 
cedat.  Ita  Ronc.  ^  Less. '  Spor.  8  Mazz.  9 
Elbel  10  cum  Sot.  Bann.  Tap.  Rebell. 
Tann.  Diana  etc.  ex  s.  Thoma,  qui  •*  sic 
tlocet:  Si  vero  non  placet  ei  peccatum, 
sed  ex  timore  vel  negligentia  vel  etiam 
verecundia  quadam  omittat  repellere  de- 
trahentem^peccat  quidem^  sedmultomi- 
nus  quam  detrahens:  et  plerumque  ve- 
nialiter.  Addit  autem  s.  doctor  plerum- 
qiie  (ut  notant  Salm.)  quia  dicit  postea 
in  Iribuscasibuspeccare  graviter:  nem- 
pe  1 .  Si  esset  superior.  2.  Si  aliud  da- 
mnum  proximo  immineret.  3.  Si  ipse 
ob  timorem  ultimum  finem  in  creatu- 
ra  constitueret.  Praeterea  praecisis  his 
casibus  memoranda  est  alia  doctrina  s. 
Th.  '2  relata  per  extensum  /.  2.  n.  36. 

(1)  Ibid.  (2)  D.  14.  ex  n.130.  (3)N.133. 
(4)  Tr.  13.  c.  4.  p.  5.  §.  8.  n.  72.  (S)  Ib.  n.  74. 
(6)  De  7.  j)iaec.  c.  2.  reg.  in  praxi  7.  (7)  h.  2. 
V  11.  n.  32.        (8)  N.  109.        (9)  Tr.  4.  i.  2.  q. 


VIII.  PRAEO.  DEC.Al. 

ubi  docet  excusari  a  mortali,  qui  olj 
timorem  omittit  facere  correctionem, 
modo  ei  non  constet  quod  correctio  sit 
profutura.  At  quia  in  hac  materia  de- 
tractionis  difficillime  constare  potest 
correctionem  proficere,  et  aliunde  fa- 
cillime  offenduntur  detrahentes  coram 
aliis  correpti,  imo  periculum  est  quod 
polius  augeant  vel  confirment  detra- 
ctionera.  ex  omnibus  his  motivis  simul 
congestis  rationabiliter  sustineri  pot- 
est  praefata  communissima  sententia 
excusans  universe  audientes  a  mortali, 
si  correctionem  omittant.  Excusantur 
autem  apud  omnes  etiam  a  veniali,  qui, 
advertendodetractionem,disceduntvel 
sermonem  divertunt  vel  faciem  aver- 
tunt  aut  tristem  ostendunt  ex  Prov.'^: 
Dissipat  facies  tristis  linguam  detrahen- 
tem.  Ratio  quia  istae  actiones  sunt  ve- 
rae  correctiones.  VideSalm.  i<  Elbel  «* 
Mazzott.  16  et  alios  communiter. 

982.  «  Quaeres  1.  an  liceatalium  in- 
famare  ad  tormenta  gravia  vilanda. 

»  Resp.  1 .  Licet,  si  crimen  sit  verum : 
quia  nullamalterifacit  iniuriam,  cuin 
habeat  ius  illud  i  n  necessi  ta  te  re  v  el  a  nd  i . 

»  Resp.  2.  Si  crimen  sit  falsum  noii 
licet;  quia  esset  mendacium  pernicio- 
sum.  Sylv.  taraen  et  Nav.  putaul,  ve- 
niale  tantura  esse,  si  sola  infamia  se- 
quatur,  et  post  torturam  revocelur,  eo 
quod  non  sit  infamia  efficax  (  Vide  in- 
fra  l.  4.  n.  277.). 

983.  »  Quaeres  2.  an  liceat  seipsum 
infamare. 

»  Respondetur  id  non  esse  salteni 
mortale  regulariter.  ItaLess.  Filliuc.  el 
Laym.  ''quia  non  est  contra  iusliliam, 
cum  sit  famae  suae  dominus;  nec  con- 
tra  caritatem,  quia  haec  non  obllgat 
ad  bona  externa  conservanda,  nlsi  in 
quantum  id  exigat  salus  propria  vel 
proximi. 

»  Dixi  regulariter:  quia  per  accidens 
potest  esse  mortale,  ut  v.  gr.  si  tua  fa- 
ma  sit  necessaria  muneri,  vel  si  tibi 
damnum  vitae,  vel  aliis  infamiae  ex  ea- 
dem  sequeretur- 

2.  c.  1.  S.  1.  qu.  10.  (10)  Conf.  12.  n.  375. 

(11)  2.  2.  q.  73.  a.  4.  in  corp.  (12)  2.  2.  q.  .--'. 
a.  2.  ad  5.  (15)  C.  23.  v.  25.  (14)  h.  c.  u.  Ti. 
C1S)N.373.  (16^  L.c.  (17)L.3.1.3.p.  2.c.3.ii.  li 


CAP.  I.  DUB.  II. 

» "Non  est  mortale,  ad  vitanda  gra- 
via  tormenta,  falsum  crimen  sibi  im- 
ponere  ex  quo  etiam  mors  sequatur  : 
quia  non  tenetur  homo  cum  tantis  cru- 
ciatibus  vitam  suam  tueri,  nec  talis  di- 
citur  se  interficere,  sed  tautura  ex  iusta 
causa  vitam  morti  exponere.  Less.  Ang. 
Sylv.  Fill.  Tann.  (F.  inf.  l.  4.  n.  275.).» 

984.  Notandum  autem  est  hic,  quo- 
modo  restituendus  sit  honor  iniusteab- 
latus.  Certum  est  quod,  si  honor  puWi- 
ce  sit  ablatus  per  contumeliam,  publi- 
ce  etiam  restitui  debet  coram  illis  qui 
dehonorationi  praesentes  fuerunt.  vel 
saltem  per  modum  quo  satisfactio  de 
facili  ad  ipsorum  notitiam  pervenire 
possit.  Suificit  autem  ut  satisfactio  fiat 
per  aliam  personam,  quae  nomine  de- 
honorantis  veniam  petat,  etc.  Ita  Sal- 
mant.  *  cum  Trull.  Pal.  etNav. 

985.  Sed  quaeritur  i.  An,  si  conlu- 
melia  fuit  occulta,  debeatur  satisfactio. 
Negant  Mol.  2  et  Laym.3  sed  isti  aucto- 
res  diversa  ratione  ducuntur:  ratio  Lay- 
mani  est,  quia  in  eo  casu  adest  iniuria 
sine  damno,  quo  secluso,  nullara  ait 
esse  obligationem  restitutionis :  ratio 
autem  Molinae  est,  quia,  licet  damnum 
adfuerit,  illud  tamen  transiit,  et  am- 
plius  non  perseverat,  cura  deinde  of- 
fensor  iam  solitam  debitamque  hono- 
ris  testificationem  nunc  offenso  exhi- 
beat,  ut  supponitur.  Sed  alfirmandum 
reor  omnino  cum  communi  et  vera  sen- 
tentia,  quam  tenent  Less.  *  Salmant.  s 
cum  Rebel.  TruU.  Vill.  Prado  et  Serra 
Spor.  ^  Ronc.  '  cum  s.  Anton.  Lugo  ^, 
qui  dicit  omnino  tenendara  refereus  ex 
Rebel.  contrariara  reprobatara  fuisse 
Roraaea  censoribus  societatisIesu.Ra- 
tio  quia  contra  rationes  primae  sen- 
tentiae  probatur  in  tali  casu,  quod  be- 
ne  adest  damnura  et  damnum  perseve- 
Tat.  Quod  adsit  damnum  non  videtur 
posse  negari:  nam,  ut  pro  certo  habet 
s.  Thora.  9  in  orani  conturaelia,  adhuc 
occulta,  praeter  iniuriam  adest  da- 
mnum  honoris  iniustelaesi,  cum  quis- 
que  habeat  ius  ut  debitus  honor  ei  ser- 

(1)  De  resi.  c.  4.  punct.  8.  n.  110.  (2)  D.  46. 
».  3.  (3)  li.  3.  Ir.  3.  p.  2.  c.  7.  n.  6.  (4)  L.  2. 
«.  11.  (liib.  27.  n.  144.  (5)  ibid.  n.  112.  (6)  De 
8.  pr.  c.4.n.  133.  (7)De  7.  pr.  q.4.c.  1.  q.2.r.  5 


DE  DETRACTIONE  735 

vetur.  Quod  autem  damnum  hoc  per- 
severet,  pariter  non  est  dubitandum 
cura  honor  offensi  remaneat  laesus,  us- 
quedum  per  debitamsatisfactionem  re* 
paretur:  uon  reparatur  vero  per  signa 
communia  postea  exhibita,  ut  suppo- 
nit  Mol.  postquam  iniuria  est  illata, 
quia  utbene  arguitLugo,  qui  alteri  in- 
iuriam  irrogavit ,  in  aestimatione  ho- 
minum  non  videtur  eum  honorare  si- 
cut  debet,  imo  potius  videtur  conte- 
mnere,  si  honore  solito  ipsum  reverea- 
tur,  quin  veniam  ei  petat  contumeliae 
irrogatae.  Caeterura  ipsi  Mol.  et  Lay- 
man  non  negant  quod  offensor  tenea- 
tur  petere  veniam  ab  oCfenso,  saltem 
ad  reconciliandum  animum  illius  exa- 
speratum,  iuxta  praeceptum  Salvato- 
ris  ''':  Si  offers  munus  tuum  ad  altare^ 
et  ibi  recordatus  fueris  quia  frater  tuus 
habet  aliquid  adversum  te,  vade  prius 
reconciliari  fratri  tuo. 

986.  Quaer.  2.  Quomodo  facienda  sit 
honoris  restitutio.  Resp.  illam  satisfa- 
ctionem  requiri  quae  censetur  suffi- 
ciens  ad  manifestandum  aestimatio- 
nem,  iuxta  conditionem  personae  of- 
fensae.  Si  enim  dehonorans  fuerit  su- 
perior,  sufficiet  si  honorabiliter  deho- 
uoratum  salutet,  domi  invitet,  benevo- 
lentiam  ostendat,  etc.  Secus  si  fuerit 
aequalis  vel  inferior,  tuuc  maior  satis- 
factio  requiritur,  nempe  ut  praevenial 
in  salutando,  cedat  locum,  veniam  pe- 
tat;  qui  modus  quidem  aptior  est  ad 
conturaeliara  compensandam :  caete- 
rum  talis  petitio  veniae  non  est  neces- 
saria,  nisi  quando  aliter  satisfieri  ne- 
queat.  Ita  Less.  n  Salm.  12  cum  Caiet. 
Trull.  Bonac.  Diana  etc.  Ideo  addunt 
numquara  teneri  praelatura  veniam  pe- 
tere  a  subdito,  herum  a  famulo,  virum 
ab  uxore,  nobilem  a  plebeio. 

987.  Quaer.  3.  An  veniae  petitio  sit 
semper  sufficiens  satisfactio.  Affirmant 
Les.  13  cum  Bon.  TruII.  etc.  ap. Salm.<*, 
Sed  ne£,ant  Salm.i^  cum  SotoSerra  Lu- 
go  Led.  et  Ronc.i^  cum  s.  Ant.  Laym. 
et  Ant.  a  Spirit.  s.  Quando  enim  iniu- 

(8)  D.  16.  sect.  4.  n.  84.     (9)  2. 2.  q.  72.  a.  1.  ad  1 
(10)  MatUi.  S.  23.  (11)  L.  2.  c.  11.  n.  244 

(12)  D.  c.  4.  n.  113.  eL  114.      (13)  Ib.  n,  14S 
>%  IIS.         (IS)  Ibid.         (IG)  L.  e 


736 


IIB.  III.  rBACT,  VI.  DE  VIII.  PRAEC.  DECAL. 


riaest  gravissima,  puta  si  subditus  in- 
honoret  superiorem ,  vel  plebeius  no- 
bilemalapa  percutiat,  ultra  petitionem 
veniae,  lenetur  petere  illam  flexis  ge- 
nibus,  vel  aliam  similem  humiliatio- 
nem  ostendere:  quae  quidem  sententia 
probabiilor  est. 

988.  Caeterum  quoad  praxim  dili- 
genter  advertendum  puto,  quod  mul- 
toties  expedire  continget  ut  confessa- 
riusomittat  monere  poenitentem  in  bo- 
na  fide  existentem,  qui  allum  inhono- 
ravit,  de  satisfactione  praestanda  ,  in 
pluribus  casibus :  Et  1 .  Si  praevideat 
monitionem  non  profuturam,  imo  po- 
tiusobfuturara,iuxta  regulam  infra  di- 
cendam  de  Sacram.  poenit.  l.  6.  num. 
61 0.  dum  experientia  constat  quod  poe- 
niteutes  facile  tales  satisfactiones  pro- 
mittunt,  sed  difficulter  in  facto  ad- 
implent,  ob  ruborem  quem  postea  in 
hoc  sentiunt  vel  apprehendunt.  2.  Si 
probabiliter  putet,dehouoratum  magis 
recusare,  qudtn  cupere  illam  publicam 
satisfactionem,  ne  meraoria  iniuriae 
acceptae  apud  alios  redeat,  aut  ne  ipse 
ruboremagis  afficiatur.  Lugoi  cum  Mo- 
lina.  Tunc  vero  bene  advertit  Lugo  2 
aliam  esse  quaerendam  viam  honoran- 
di  peculiariter  offensum  extraordina- 
riis  aclionibus,  in  quibus  aptius  con- 
tineatur  petitio  veniae.  3.  Idem  dicen- 
dum  si  probabile  periculum  sit  quod 
in  aclu  satisfactionis  odia  inter  offen- 
sura  et  offensorem  renoventur.  4.  Si 
ex  signis  manlfeste  appareat  remissio 
facta  ab  offenso,  nempe  si  iste  sponte 
ad  offensorem  accedat,  atque  valde  fa- 
miliariter  et  iocose  cum  eo  tractet,  et 
similia.  Notant  aulem  hic  Salm.  3  cum 
Bon.  Dic.  Trull.  etc.  non  sufficere  ad 
praesuraendam  remissionem,  simpli- 
cem  familiarem  conversationem  offen- 
si:  multi  enim  odium  deponunt  et  dis- 
simulant  iniuriara  acceptainad  evitan- 
dam  notam  vel  aliuddamnura;  sed  sa- 
tisfactionem  vere  non  condonant. 

989.  Quaer.  4.  Utrum,  si  tu  offensus 
vindictam  surapseris,  liberetur  offen- 
sor  ab  onere  satisfaclionis  pro  contu- 

(1)  D.  JS.  D.  u8.  (2)  Ibid. 

i^5)  Tr.  15.  c.  4.  puuci.  8.  p.  IIG. 


melia  illata.  Videtur  quod  non  ,  quia 
non  videris  recuperare  honorem  tuum 
laesum  per  laesionem  honoris  offenso- 
ris  tui.  Sed  affirmandum  cum  Lugo  * 
et  coramuui  sententia.  Ratio,  tum  quia 
per  vindictam  iam  censeris  libi  satis- 
fieri,  tum  quia  offensor  tuus  tolerando 
posteriorem  iniuriam,  videtur  suam 
culpam  recognoscere  et  satisfacere  pro 
offensa  prius  tibi  illata;  recte  vero  cen- 
set  Lugo^  quod  si  iniuria  a  te  irroga- 
ta  tuam  primam  offensam  notabiliter 
excedat,  teneris  tu  saltem  secundum 
excessura  satisfacere. 

990.  Quaer.  5.  Utrum,  si  offensor  a 
iudice  publice  puniatur,  adhuc  tenea- 
tur  in  conscientia  pro  iniuria  illata  sa- 
tisfactionem  exhibere.  Probabilissirae 
negatLugo^cum  communi.  Ratio,quia 
ipsa  poena  inflicta  prohonore  tibi  abla- 
to  videtur  satis  honorem  tuura  resarci- 
re.  Ita  etiam,  si  offensor  a  iudice  coa- 
ctus  debitam  satisfactionem  tibi  prae- 
stiterit:  tunc  enira  licet  coacte,  iara  vere 
testificationem  exliibuit  aeslimationis 
tuae dignitatis.  Dixi  debitam,  nam si  sa- 
tisfactio  imposita  a  iudice  non  fuit  suf- 
ficiens  ad  reparandum  tuum  honorera 
ablatura,  adhuc  reraanet  ei  obligatio  il- 
lum  ad  aequalitalem  resarciendi. 

DuBtuu  III.  Aq  et  quomodo  fama  reslituenda 
99t .  Quo7nodo  debet  fama  restilui.  Et  an  apnd 
aiidilores  eliam  mediatos. 

992.  Quid,  si  verum  crimen  propalaveris. 

993.  Quid,  si  bona  fide  allerum  infamaveris, 

994.  .4n  tunc  tenearis  ad  damnum,  si  adver- 
tens  famam  non  restiluas.  An  autem  dif- 
famans  iniuste  de  crimine  vero^  teneatut 
restituere  integrum  damnum. 

99o.  Quid  nolandum  circa  infamantem  libello 

famoso. 
990.  An  lenearis  ad  damnum  ortum  ex   infa- 

matione. 

997.  Quae  excusent  a  reslilutione  famae. 

998.  Quid,  si  prudenter  iudices  rem  oblivione 
deletam, 

999.  An  et  quando  reslilulio  famae  possit  com. 
pensari,  si  alter  renual  restituere. 

1000.  An  tenearis  infamiam  pecuniis  compen- 
sare. 

^OOJ.  An  infamatus  possit  pecuniis  sibi  famam 

compensare. 
1 002.  An  excuset  a  reslltulione  periculum  vilat 

vel  propriae  infamiae. 
^003.  Quid,  si   infamatus  remittat  restituliK 

nem.  Et  an  haec  liceat  remitti. 


j   (4)  D.  13.  n.  08. 

I   IG;  I).  disp.  13    n.  df 


(SJ  N.  60. 


CAP.  I.  DUB.  III.    DE 

991 .  «  Resp.  Nisi  sit  causa  excusans, 
palet  ex  natura  iustitiae,  et  ex  diclis 
de  restitutione,  famam  iniuste  abla- 
lara  restitui  debere.  Etquidem,  si  ve- 
rum  crimen  quis  narravit,  debet  opi- 
nionem  conceptam,  quantum  potest, 
apud  audientes  abolere,  dicendo  v.  gr. 
se  male  dixisse,  iniuriam  intulisse,  de- 
ceptum  esse,  etc.  vel,  si  hac  ratione 
parum  proficiatur,  eum  laudando  in 
aliis  rebus,  crimen  extenuando,  hono- 
res  eius  in  re  alia  procurando,  etc; 
sic  enim  sensim  tantundem  fama  eius 
illustratur  ex  una  parte  quantum  ex 
altera  obscurata  fuit.  Quod  si  autem 
crimen  falsum  impegisti,  teneris  id  a- 
perte  retractare  ( adhibito  etiam,  si  o- 
pus  est,  iuramento)  (Sufficit  autera  iu- 
rameutum,  quin  adhibeantur  etiam  te- 
stes,  ut  teneut  Nav.  Trull.  Dicast.  Sal- 
mant.i  contra  LugoBonac.  etc.  qui  et- 
iam  testes  requirunt)  apud  eos  quibus 
dixisti,  et  (  per  se  loquendo  )  ad  quos 
infamia  pervenit,  sive  apud  auditores 
mediatos;  ut  contra  Less.  et  Tanti.  2 
docet  card.  Lugo;  quia  totum  damnura 
famae,cuius  causaes,  tenerisreparare'. 

»  Licet  aliquando  sufficiat  dicere,  te 
penitus  deceptum,  rem  aliter  se  habe- 
re,  male  te  informatum  fuisse.  V.  Lay- 
man  ^  Less.  ^. 

»  Dixi,  per  se;  plerumque  enim  per 
accidens  ab  hac  obligatione  talis  excu- 
satur  respectu  auditorum  mediatorum: 
tum  ob  moralera  impotentiam,  tura 
quia  eo  ipso  quod  apud  immediatos  re- 
tractavit,  implicite  illis  comraisit  ut 
hanc  retractatiouem  ipsi  indicent  aliis, 
si  quibus  forte  revelaverint.Idque  con- 
firmat  praxis  confessariorum,  qui  tan- 
tum  obligant,  ut  relractent  apud  eos 
quibus  ipsi  revelarunt.V.  c.  LugoS.» 

Quaeritur  an  infamator  teneatur  fa- 
mam  restituere,  non  solum  coram  au- 
ditoribus  immediatis,  sed  etiam  me- 
diatis. 

(1)  De  rosl.  c.  4.  puncl.  9.  $.  2.  n.  129. 

(2)  2.  2.  a.  4.  q.  6.  d.  6.  n.  146. 

(5)  Conlessarius  curet,  ul  liuiusmodi  famae  com- 
pcnsationcs,  cum  commode  fieii  possunl,  aute  abso- 
lutioncm  fianl,  quia  postca  diflicullcr  adimplcljun- 
tiir;  liccl  cactcroquin  hae  niinus  dinieullalis  lialioaut 
iliiaui  |iecuniae  restitutio.  Houi.  Ap.  Ir.  11.  u.  18. 
14)L.  .'.  l.  3.  p.  2.  C.7.  (8)C.  H.d.50.  (6)L.c. 
MOK*  I. 


FAMA  RE8TITUENDA  737 

Prima  sententia.,  quam  tenet  Lugo  ' 
cum  Nav.  Less.  et  Turr.  Spor.s  Croix-' 
SaIra.WRonc.il  Conc.i2  Cont.Tourn.i3, 
distinguit:  Si  faraam  abstulisti  apud 
auditores  quos  putabas  non  revelatu- 
ros,  non  teneris  restitutionem  facere 
apud  auditores  mediatos,  quia,  cum 
non  praevideris  damnum,  non  teneris 
illud  reparare,  tale  euim  damnura  si  e- 
venit,  per  accidens  evenit:  secus  si 
praevideris  alios  facile  evulgaturos. 

Secunda  sententia  vero  quara  (  pra- 
ctice  Ioquendo)probabiIemputant  cum 
Bus.  Lugoi*  cum  Fabro  Holz.is  Croix  1« 
Spor.i^Salm.is  tenet  suffitfere  ut  pluri- 
mura  restitutionera  facere  apud  irarae- 
diatos,  tum  quia  restitutio  apud  oranes 
mediatos  saepe  est  moraliter  impossi- 
bilis:  tura  quia  per  illam  retractatio- 
nera  corain  immediatis  iam  imponitur 
iis  obligatio  se  retractandi  apud  alios. 
Sed  his  non  obstantibus,  prima  sen- 
tentia  est  mihi  verior;  quaravis  enim 
ad  nihil  tenearis,  si  auditores  tui  iam 
se  retractent  apud  alios;  quando  tamen 
illi  hoc  facere  negligunt,  teneris  da- 
mnum  reparare  quantum  est  morali- 
ter  possibile:  prout,  si  incendisti  sege- 
tem  tui  inimici,  praevidens  ignem  fa- 
cile  extendendura  ad  segetes  finitimas, 
teneris  utique  totura  damnum  resarci- 
re:  cura  quisque  teneatur  restituere  o- 
mne  damnum  quod  alteri  provenit  ex 
sua  iniuria,  semper  ac  illud  fueritprae- 
visum. 

892.Notandum  autem  hic  quod,  cum 
fama  sil  restituenda  ab  eo  qui  verum 
criraen  propalavit,  tres  modi  a  dd.  as- 
signantur:  1.  Modus,  ut  docet  s.  Th.i^ 
est,  si  diffamator  dicat;  Se  male  dixis- 
se,  vel^i  quod  iniuste  eum  diffamaverit. 
Sed  hic  modus,  *it  dicuntCai.  Ledesm. 
Less.  ap.  Salm.  20  vix  hodie  sufficiens 
est  apud  rusticos  et  simplices.  2.  Mo- 
dus  qui  comrauniter  aptissiraus  existi- 
raatur,  est,  quod  si  restitutio  famae  a- 

(7)  D.  lo.  u.  IS.  (8)  De  8.  praec.  c.  4.  n.  100. 
(9)  h.  5.  p.  2.  n.  1242.  (10)  L.  c.  %.  1.  n.  122. 
(11)  Dc  7.  pr.  c.  3.  q.  1.     (12)  T.  4.  p.  670.  n.  S. 

(13)  Do  iust.  et  iure  p.  3.  c.  3.  a.  3.  sect.  4. 

(14)  N.  16.  (lo)  De  resl.  c.  5.  n.  30!. 
(IG)  Loc.  c.       (17)  N.  102.       (18)  Ibid.  u.  123. 
fl9)  2.  2.  quaesi.  62.  a.  2.  ad  2. 

;'.i'.);  Ibid.  ^.  2.  u.  150. 

4/ 


738  LIB.  III.  TRACT.  VI.  DE 

lio  modo  facta  potius  noceat  quam  pro- 
sit,  tunc  melior  est  indirecte  occasione 
oblata,  serio  et  pluries  honorabiliter  lo- 
qui  de  laeso,  vel  illum  honorifice  tra- 
ctare.  Ita  Salm.  cum  Caiet  i.  3.  Modus 
esset  asserere:  Se  falsum  dixisse^  er~ 
rasse^  se  deceptum  vel  mentitum  fuisse. 
Et  licet  hunc  modum  adhiberi  posse 
negant  Sot.  Cai.  Bann.  Sylv.  etc.  apud 
Salm.  2  putantes  haec  esse  vera  men- 
dacia ;  probabiliter  tamen  Lugo  3  San- 
chez<  Wigandt*  Less.  ^  Ronc'  Mazz.s 
cum  communi,  ut  asserit,  et  Sahn.  9 
cum  Villal.  Trull.  Ledesm.  Serr.  Tap. 
Prad.  Sayr.  P*.  Nav.  censent  praedicta 
verba  uon  esse  mendacia,  sed  veras 
amphibologias;  nam,  ut  s.  Th.iOait:  1- 
psa  peccata  falsitates  et  mendacia  di- 
euntur  in  Scripturis,  secundum  Ps.  i. 
Ut  quid  diligitis  vanitate^n  et  quaeritis 
mendacium?Et  idem  habeturinlerem.*' 
A  propheta  usque  ad  sacerdotes  cuncti 
faciunt  mendacium^  id  est  peccatum. 
Pariter  igitur  qui  peccavit,  bene  potest 
dicere,  se  mentitum  fuisse,  sive  erro- 
rem  fecisse.  Hinc  in  nostro  casu  bene 
possumus,  imo  si  opus  sii,  tenemur  ta- 
libus  verbis  ambiguis  uti;  dums.  Th.'2 
docet  famam  proximi  omni  modo  pos- 
sibili  reparandam  esse.  ItaSalm.  ^^. 
Vnde  resolves: 

«  1 .  Confessarii  est,  uti  et  conciona- 
torum,  bene  instruere  suos,  et  monere 
de  restitutione,  ac  fuga  vitiitamcom- 
munis. 

993.  »  2.  Is  qui  bona  fide  vel  proba- 
bili  errore  ductus,  sine  formali  menda- 
cio  falsum  de  alio  dixit,  tenetur  (iutei- 
lecta  postea  materiali  iniustitia)  ad  re- 
stitutionem,Hcet  non  tam  stricte,  quam 
qui  infamavit  per  iniuriam  formalem: 
hic  enim  tenetur  restituere  cum  detri- 
mento  famae  suae,  etiam  aequali,  alter 
non  item;  sed  tantum  quatenus  sine 
suo  notabiU  incommdo  potest.  Mohna 
Less.  card.  Lugo  i^.  Similiter  qui  .cri- 
men  narravit  de  uno,  quod  auditores 

(1)D.  n.  130.  (2)  Derest.c.  4.  p.  9.  §.2.  n.  loi. 
(5;  D.  lo.  sect.  2.  n.  50.  (4)  Dec.  1.  3.  c.  6.  n.  14. 
(S)  Tr.  8.  n.  104.  (6)  C.  11.  n.  110.  (7)  C.  3. 
q.  2.  r.  2.  (8)  Tr.  4.  d.  2.  q.  2.  c.  1.  S-  2. 
(9)  ll).n.l53.  (lO)l.p.q.  17.a.  1.  (ll)C.8.v.lO. 
12)lu4.a.lS..i.l.a.4..i.2.adl.      (14)Ci1.d.135. 


VIII    PR.4BC.  DfiCAL. 

ex  errore  inlellexerunt  de  alio,  licel 
non  ex  iustitia  (siquidem  non  eius  a- 
ctio,  sed  error  audientium  causa  fuit 
damni  iniusti),  tamen  ex  caritate  tene- 
tur  ad  restitutionem,  cum  possit  gra- 
ve  damnum  proximi  sine  suo  detri- 
mento  praecavere.  Bon.  i6,» 

994.  Notandum  tamen  quod  talis  ma- 
terialis  detractor,  si  commode  possit, 
tenetur  statim  ac  advertit,  famam  re- 
stituere  ex  iustitia;  pari  modo  quo  in- 
cendens  alterius  domum  sine  culpa,  te- 
netur  ex  iustitia  ignem  extinguere;  a- 
lias  damnum  quod  inde  sequitur  ipsi 
imputatur.  Ita  communiter  Less.*?  Lu- 
go  13  Laym.  TruU.  Bonac.  Dic.  etc.  cum 
Salm.o. 

Au  autem,  qui  iniuste  alium  difTa- 
mavit  crimen  eius  verum  manifestan- 
do,  teneatur  integre  damuum  quod  in- 
de  secutum  est,  restituere.  Negat  Sot. 
dicens  teneri  tantum  ad  partem ;  cum 
damnum  proveniat  non  solum  ex  ma- 
nifestatione,  sed  ex  ipso  crimine  com- 
misso;  et  hoc  probabile  putant  Bonac. 
etTruU.apud  Salm.20.Sed  omnino  op- 
positum  tenendum  cum  Croix^i  et  Sal- 
mant.22  cum  Laym.  Lugo  Mol.  Dicast. 
etc.  quiahic  et  nunc  sua  iniusta  reve- 
latio  est  causa  vera  et  unica  damni, 
dum  sine  ipsa  damnum  omniuo  ab- 
fuisset. 

995.  «  3.  Qui  detraxit  alteri  libeUo 
famoso,  tenetur,  ut  eCficax  sit  resti- 
tutio,  eam  facere  contrariis  scriptis  vel 
pubUca  revocatione.  Sa  Bon.  24.» 

Notandum  \ .  quod  libellus  infamato- 
rius  tunc  conficitur,  quando  profertur 
scriptura,  etsi  brevissima,  continens 
infamiam  occultam  aUcuius,  ut  pubU.. 
ca  fiat.  Unde  non  esset  talis,  si  confe- 
ctus  esset  ad  ingenium  ostentandum, 
non  autem  malum  publicandum;  vel  si 
infamia  iam  esset  facta  publica;  vel  si 
quis  ob  bonum  pubUcum  proferret  de- 
fectum  grassantem  in  communem  per- 

— Ego  soleo  hoc  consilium  dare,  ut  dicant:  ex  capile 
meo  hoc.  erui,  aequivocaudo,  quia  orania  verba  e  meii  te , 
proquaaccipitur  caput, procedunt.  H.  &.  tr.  li.n.  18. 
(1S1  D.  13.  n.  4.  (16)D.44.  (17)L.2.c.li.d.22_ 
(18)  D.  IS.  n.  4,  (19)  De  rest.  c.  4.  n.  120.  et  121 . 
(20)  Cit.  tr.  et  c.  n.  123.  (21)  L.  3.  p.  2.  n.  12W. 
;  (22)  Ibid.  u.  12a.     (24)  D.  2.  'Je  »e=l.  q.  4.  p.  9. 


CAP.  I.  nCB.  III.  DE 

niciem;  vel  si  quis  iorosa  non  gravia 
couscriberet.  Ita  Salm.  i  cum  Dic.  Bo- 
nac.  etaliis.  Notandum  2.  cum  Molin. 
et  Dicast.  2  auctorem  libelli  censeri,  et 
poenis  subiici  etiam  illum  qui  aliquod 
signum  infamatorium  appendit  ad  ia- 
nuam  domus  alicuius,  quo  publice  eum 
infamet.  Dicautur  autem  libelli  famosi 
etiam  scbedulae  ad  iudices  delatae  con- 
tra  aliquem  sine  nomine  accusantis, 
ob  quas  prohibetur  iudicibus  ad  in- 
quisitionem  procedere  ^.  Notandum  3. 
quoad  poenam  contra  tales  libelloscon- 
ficientes,  adesse  excommunicationem 
ferendam  ^  latam  autem  ipso  facto,  si 
libellus  sit  contra  papam  aut  cardina- 
lem:  esset  imo  reservata,  si  libellus  sit 
contra  statum  ordinum  minorum,  aut 
praedicatorum  aut  aliorum  communi- 
cantium,  ut  Bonac.  Mol.  Dic.  etc.  apud 
Salmant.  5.  Non  vero,  si  contra  religio- 
sum  particularem. 

996.  «  4.  Si  ex  laesione  famae  ortum 
etiam  est  alteri  damnum  fortunarum, 
ut  si  privatus  est  officio,  excidit  spe 
divitis  matrimonii,  amisit  dotem,  etc. 
tunc  et  fama  debet  restitui,  et  damnum 
illud  compensari,  ad  arbitrium  pru- 
dentum  (luxta  spei  aestimationem.  ut 
Less.Lugo  cum  Salm.^.  Notandum  ve- 
ro  quod  ad  obligationem  restituendi  da- 
mna  omnino  requiritur  praevisio  ipso- 
rum,  saltem  in  communi.  Salmant.  '. 
Vide  dicta  n.  613.).  Et  quidem  obliga- 
lio  restitutionis  famae,  cum  sit  pure 
personalis,  non  transit  ad  haeredes; 
obligatio  autem  compensatiouis  dicti 
damni,  cum  habeat  respectum  ad  bo- 
na  infamatoris,  transit  ad  haeredes. 
Laym.  8  cum  Lugo  Less.  Bon.  etc» 

997.  Quaeres  1 .  quae  excusent  a  re- 
stitutione  famae. 

«  Respondetur,  patere  ex  dictis  de 
restit.  ex  n.  696.  Et  1.  Excusatus  es  a 
famae  restitutione,  si  plane  sis  impo- 
lens  ( Qui  autem  nequit  restituere  to- 

(1)  De  lest.  c.  4.  puucl.  S.  n.  39.  (2)  Ibid.  n.  49. 
(5)  Iii  c.  InquisUionis.  §.  Teiliae  Je  accusal. 
(4]  £x  c.  Qui  ia  alterius,  caus.  8.  quaest.  1. 
(S)  II).  n.  41.  (6)  De  iesl.c.4.  puncl.9.§.l.fl.  124. 
(7)  Il.iJ.  n.  H8.  el  124.  (8)  Loc.  cit.  c.  7.  n.  4. 
(9)1!..  ij.  5.U.  134.  (10)11j.ii.139.  (Il)lb.n.l54. 
{VI]  L.  2.  c.  11.  d.  24,  (13)  iLid.  n.  137. 


FAMA  RRSTITUENDA  739 

tum  tenelur  quoad  partem  qi>am  pot' 
est.  Salm.9). 

»  2.  Si  crimen  occultum  quod  dixi- 
sti,  vel  simile,  alia  ratione  fiat  publi- 
cum  (Lugo  Less.  Bon.  et  Salm.*'  vel  si 
auditores  non  credant.  Salm.  u). 

»  3.  Si  fama  aliis  modis  iam  recupe- 
rata  sit,  ut  infamati  purgatione,  vitae 
probilate,  testimonio  prudentum.  Les- 
sius  12  ( ita  etiain  Salm.  13  cum  Less. 
Dicast.  Trull.  Nav.  et  communi ).  Etsi 
tunc  pro  damno  quod  secutum  est,  de- 
beat  satisfieri.  Card.  Lugoi*. 

998.  »  4.  Si  prudenter  iudicetur,iara 
dudumremoblivionedeletam.  Quoca- 
su  maxima  prudentia  opus  est:  nam  a- 
liquando  periculosius  est  retractare  re- 
novando  memoriam.  V.  c.  Lugo^s.  » 

Quid  agendura,  si  dubium  sitan  in- 
famatio  fuerit  oblivioni  data.  Distin- 
guunt  dd.  Si  crimen  de  quo  alter  est 
infamatus  fuerit  verum,  aitLess.i^  uon 
esse  facile  revocandum  ad  memoriam, 
nisi  evidens  sit  periculum  quod  infa- 
mia  illa  ex  alia  via  ad  memoriam  re- 
deat.  Si  vero  crimen  fuerit  falsum,  sem- 
per  revocanda  est  infamatio,  nisi  con- 
stet  de  oblivione-,  ita  Lessius  '^  et  Cai. 
ac  Dic.  apud  Croixis.  Hoc  taraen  adver- 
tunt  procedere,  si  nullum  periculum 
sit  ut  per  retractationem  criminis  me- 
moria  renovetur;  nam  Lug.i9etHolz.20 
dicunt,  aliquando  multo  magis  pericu- 
losum  fore ,  quoad  servandam  famam 
proximi,  detractionem  retractare,  me- 
moriamrenovando  quae  forte  iam  eva- 
nuerat,  quam  tacere.  Hinc  aiunt  Cont 
Tourn.2iMaz.22HoIz.  23  etSalm.^^cum 
Less.  Nav.  Mol.  Val.  Bon.  Trull.  etDic. 
sufficere  ad  omittendam  retractatio- 
nem,  quod  oblivio  probabiliter  creda- 
tur . Deinde  censent  Les.  et  Salm .  25  cum 
Lugo  et  Bonac.  crimen  praesumendum 
oblitum ,  si  per  multum  tempus  nulla 
de  illo  mentio  facta  fuerit.  Et  in  hoc 
insuper  advertendum  1 .  quod  ad  resti- 

(14)  D.  IS.  sect.  3.  (IS)  D.  iS.  scct.  S.  n.  SS 

(IG)  L.  2.  c.  11.  n.  100.  (17)  Loc.  cit. 

(18)  L.  3.  p.  2.  u.  12oo.  (19)  D.  18.  n.  33. 

(20)  De  rest.  c.  3.  n.  604.         (21)  De  iusl.  et  iure, 
p.  3.  c.  5.  a.  3.  sect.  S.  v.  Dico  4.         (22)  Ibid. 
(2.")  Lec.  cit.  (24)  De  reslit.  e.  4.  punct.  0. 

t;.  5.  n.  138.  i2o'  Loc.  cil. 


740 


LIB.  ni.  TRACT.  VI.  CE  VIII.  PRA.EC.  DECAL. 


tutionem  famae  i"equiritur  moralis  cer- 
titudo  quod  detractor  fidem  Obtinuerit 
apud  auditores ;  alias,  ex  regula  gene- 
rali,  nuUum  damnum  dubium  est  de 
necessitate  restituendum ,  prout  dixi- 
mus  hoc  iib.  3.  n.  562.  v.  Secunda.  Nec 
raro  de  facto  accidit,  quod  his  detra- 
ctionibus  fides  non  praestetur;  maxi- 
me  si  detractor  loquatur  ex  ira  vel  a- 
lia  passione,  et  detractio  testimoniis  a- 
liorum  aut  aliter  non  firmetur.  Adver- 
tendum  2.  cum  Lugo  i  quod  retracta- 
tio  per  se  afiert  infamiam  retractanti, 
unde  quando  dubitatur  de  oblivione 
infamationis,  non  videtur  quis  teneri 
damnum  certum  pati,  ad  reparandum 
incertum  damnum  proximi.Et  licet  in- 
iuria  irrogata  sit  certa,  et  ideo  possi- 
deat,  attamen  quia  restitutio  non  de- 
betur  ob  solam  iniuriam,  sed  ob  da- 
mnum  vere  illatum,  ut  diximus  cum 
s.  Thom.  2  non  videtur  esse  obligatio 
resarciendi  damnum  dubium  cum  da- 
mno  certo  restituentis,  nisi  quando  so- 
lum  periculum  infamiae  alteriusin  ali- 
quocasu  pluris  aestimaretur,  quam  in- 
famia  certa,  sive  damnum  detractoris.  -. 

999.  «  5.  Si  is  cui  detraxisti,  tibi  si- 
militer  detraxerit,  nec  velit  restituere; 
quia  tunc  potes  iure  compensationis 
seu  retentionis  uti,  dummodo  infamia 
illata  non  redundet  in  alios.  Ita  pro- 
babiliter  Tol.  Less.  Sylv.  Mald.  Diana  ^ 
MoL  contra  Cai.  Tan.  Lugo  et  Navar.» 

Quaeritur  igitur  1 ,  An  liceat  compen- 
sare  famam  cum  fama.  Certum  est  \. 
quod  si  alter  tibi  veUt  famam  restitue- 
re,  tenerfs  tu  pariter  restituere  famam 
ei  ablatam.  Certum  est  2.  quod  si  al- 
ter  famam  tibi  iam  abstulerit,  non  po- 
tes  deinde  in  compensationem  famam 
illi  auferre:  quia  tunc  non  esset  haec 
compensatio,  sed  vindicta,  cum  fama 
tua  non  reparetur  per  infamiam  illius. 
Ita  communiter  dd.  cum  Salm.  *.  Sed 
quaestio  vertitur  an  si  alter  nolit  fa- 
mam  libi  restituere,  possis  tu  compen- 
salionem  facere,  diOerendo  restitutio- 
nem  suae  famae. 

(1)  D.  n.SS,  (2)  D.  n.5G2.  (5)  T,  2.  tt.  S.r.30. 
(■i)  Tr.  15.  c.  4.  |iuuct.  9.  §•  5-  "i.  1-45.  (S)  C.8. 
„.  47.  («5^  D.  IS.  u.  4S.  '  (7)  De  8.  praec.  c.  4. 
u.  118.     (8)  L.  2.  c.  11.  n.  133  2. 


Prima  sententia  negat,  quam  tenent 
Nav.  5  Lugo  6  Spor.  '  cum  P.  Nav.  Cai. 
Val.  et  Tann.  Ratio  quia  compensatio 
tantum  conceditur  ad  reparandum  da- 
lunum  illatum;  in  nostro  autem  casu, 
tu  non  restituendo  alteri  famam,  non 
iam  recuperas  famam  tuam  ab  illo  ab- 
latara,  et  ideo  non  datur  compensatio, 
cum  ipsa  non  reparet  damnum  illatum. 

Secunda  sententia  vero  communior 
( imo  communissima,  ut  fatetur  idem 
Spor.)  et  probabilior,  quam  probabi- 
lem  vocat  Lugo  et  tenent  cum  Busemb. 
ut  supra  Lessius  s  Laym.  ^  Cont.  Tour- 
aelyio  Mol."  SyIv.i2Ronc.  13  Holzm.i^ 
Wigandt  is  Sot.ie  et  Salm."  cumSa  Reb. 
Dic.  Trull.  Vill.  etc.  concedit  compen- 
sationem.  Ratio  quia  hoc  casu  non  fit 
compensatio  in  reparatione  proprii  da  - 
mni,  cum  utriusque  partis  damuum 
permaneat;  sed  fit  in  retentione  debiti, 
eo  quod  potestu  retinere  famam  alte- 
rius,  donec  ille  famam tibi restituat:  ait 
enim  Laym.,  regulam  esse  generalem: 
quod  non  cogeris  ius  suum  alteri  red~ 
dere.,  si  ille  recuset  tibi  reddere  tuum. 
Licet  ergo  haec  quomodocumque  dicta 
compensatio  non  auferat  damnum  tibi 
ablatum,  aufert  tamen  sive  suspendit 
obligationem  resarciendi  famam  alte- 
rius,  usquedum  ille  tibi  famam  resti- 
tuat. 

Necobstat  dicere  cum  Lugo,  quod  si  i 
posses  retinere  famam  alterius  cum  il-  1 
lius  damno,  posses  etiam  famam  illi 
tollere,  quod  nemo  certe  admittit.  Nam 
respondemus,  aliud  esse  damnum  in- 
ferre,  aliud  illud  permittere;  aliud  e- 
oim  est  positive  auferre  famam  proxi- 
mi,  aliud  omittere  famam  ei  restituere, 
et  negative  se  habere ;  quia  pro  his 
duobus  diversis  actibus  diversa  occur- 
rit  ratio:  toUere  famara  alterius  qui  te 
infamavit,  utique  tibi  non  licet,  quia 
infamia  illius  nonreparat  damnumin- 
famiae  tuae;  omittere  autem  famam  al- 
teri  restituere ,  licitum  est,  si  iuslara 
causam  habes  oraittendi;  iusta  causa 

c.  7.  n.  4.  (iO)  Loc.  cit.  v.  Quaeres,  in  ined. 

(11)  D.  49.  (12)  2.  2.  q.  62.  a.  2.  (13)  De  7. 
praec.  c.  3.  q.  S.  r.  S,  (14)  De  rest.  c.  3.  n.  fiOi. 
(13)  Tr.  8.  ex.  S.  n.  105   r.  4,  (JG)  L   4.  d« 

iusii.  q.  6.  a.  5.  ad  4,  (17)  CiJ.  o.  1  '*'' 


CAP.  1.   DUB.  III.  DE 

est  hic,  ut  diximus ,  quia  noo  teneris 
reddere  ius  alteri  debitum  donec  ille 
ius  debitum  tibi  reddat.  Praeterea  ab- 
latio  famae  de  se  positive  et  principa- 
liter  tendit  ad  daranum  proximi,  et 
ideo  est  intrinsece  mala*,  et  quamvis  id 
faceres  ut  alter  sic  moveatur  ad  resti- 
tuendam  famam  tuam,  hoc  tamen  non 
potest  reddere  licitam  tuam  detra- 
ctionem,  cum  tale  medium  non  sit  per 
se  aptum  ad  famam  tuam  reparandam. 
Non  sic  in  omissione  restitutionis,  quia 
haec  omissio  non  tendit  de  se  ad  ma- 
lum  proximo  inferendum:  sed  tantum 
ad  servandum  te  indemnem ,  ne  obli- 
geris  famam  restituere  alteri  qui  fa- 
mam  tuam  renuit  reslituere. 

1000.  Quaeritur  2.  An,  quando  re- 
slitutio  famae  sit  impossibilis,  tenea- 
tur  diffamator  infamiam  pecuniis  com- 
pensare. 

Prima  sententia  probabilis  affirmat, 
quia,  cum  faraa  sit  pretio  aestiroabilis, 
debet  compensari  pecunia,  si  aliter  re- 
sarciri  nequit.  Ita  Sylvius  Led.  Sot.  A- 
rag.  Tap.  Covarr.  etc.  apud.  Salm.  i. 
Et  videtur  clare  hanc  tenere  s.  Th.  2 
qui  dicit :  Vel  si  non  possit  famam  re- 
stituere^  debet  ei  aliter  compensare.,  sic- 
ut  et  in  aliis  dictum  est,  scilicet  pecu- 
nia,  ut  in  solutione  ad  1.  iam  dixerat. 

Secunda  sententia  tamen  probabilior 
negat,  quia  iustitia  tantum  obligat  ad 
reddendum  ablatum  vel  aequivaleus, 
sed  pecuhia  non  est  id  quod  per  de- 
tractionem  ablatum  est,  nec  aequiva- 
lens  famae  ablatae,  cum  faraa  sit  ordi- 
nis  superioris  ad  pecuuias,  et  ideo  qui- 
buscumque  pecuniis  numquam  satis.- 
fieri  potest.  Monent  autem  coramuni- 
ter  dd.  quod  si  infamator  sit  dives  et 
infamatus  pauper,  tunc  si  nequit  fa- 
mam  illi  restituere ,  congruum  est  ut 
ille  ex  aequitate  compenset  infamiam 
cum  aliqua  pecunia,  si  alter  libenter 
illam  acceptat.  Vide  dicta  n.  627. 

(1)  De  restit.  c.  4.  punct.  9.  $.  5,  n.  141. 
(2)  2.  2.  q.  62.  a.  2.  ad  2.    (3)  L.  2.  c.  H.  n.  136. 

(4)  De  reslit.  c.  1.  punct.  19.  §.  S.  n.  321, 

(5)  lioc.  c.  c.  4.  punct.  9.  S-  3.  n.  148.  (6)  L.  c. 
(7)  Uoc  iioa  olistante  ailliaereo  priniae  sentcntiac 
(scil.  negatwac);  nam  inramatus  est  creditor  in  nia- 
gcria  famae,  non  autem  bonornm  :  et  n  probabiic 


PAMA  RESTITUENDA  741 

1001.  Quaer.  3.  Aa  infamatus,  si  aN 
ter  famam  sibi  restituere  nolit  vel  nc- 
queatjpossitpecuniisilliuscompensari. 
Alii  negant,  alii  affirmant;  ut  Less.l 
Mol.  Bou.  Trull.  Arag.  Dian.  Sed  diffi- 
cultas  hic  urget,  quomodo  possit  fieri 
compensatio  cum  sola  probabilitate  de- 
biti.  Sediam  diximusin  tract.  de  consc. 
quod  a  generali  regula  hunc  casum 
specialiter  dd.  excipiunt  apud  Salm.  'S 
cum  Less.  Med.  Arag.Led.  etc.  Etpro- 
babile  hoc  esse  aiunt  Salm.  5  dicentes, 
quod  cum  dd.  doceant  non  posse  fieri 
compensationem  debiti  probabiliterdu- 
bii,  intelliguntloqui,  quando ipsum  de- 
bitum  est  dubium,  non  vero  quando 
debitum  est  certum,  et  dubium  tantum 
versatur  circa  modum  satisfactionis ; 
tunc  enim  licite  potes  uti  probabili  o- 
pinione,  tibi  satisfaciendo  compensa- 
tione,  vel  aliter.  Ita  Salm.  6.  Sed  vide 
dicta  lib.  1.  n.  35.  v.  Hinci  [in  nota), 
ubi  contrariae  sententiae  adhaesimus. 

1002.  «  6.  Si  non  possis  absque  pe- 
riculo  vitae  (Nisi  alter  ob  tuam  infa- 
mationem  sit  in  eodem  periculo  vitae 
Salm.  8.  Tenet  tamen  Croix^cumllls. 
metum  gravissimi  damni  temporalis  in 
bonis ,  etiam  excusare  a  restitutione 
famae  ;  hoc  tantum  potest  admitti,  si 
damnum  bonorum  sit  respective  ma- 
ius,  quam  famae)  vel  si  fama  resti- 
tuenda  sit  minoris  valoris  quam  fama 
detractoris.  Sic  v.  gr.  praelatus  non 
tenetur  restituere  vilihomini,  si  aliter 
non  potest  quam  cum  amissione  famae 
suae  multo  maioris  momenti,  sed  suf- 
ficit  tunc  si  infamatum  laudet  aut  pe- 
cunia  compenset.  Vide  card.  Lugo  lo 
(Ita  etiam  Less.**  et  Salm.<2  cum  Bann. 
Dic.  TruU.  etc.  contra  aliquos:  quia 
aliter  non  servaretur  aequalitas). 

1 003.  »  7.  Si  infamatus  sponte  remi- 
serit  (modo  tamen  eius  infamia  non 
redundarit  iu  alios,  ut  familiam,  sta- 
tum),   sive  expressa,  sive  tacita  sit 

est,  i?BO  probabilius  aon  teneri  dt>tractorem  pecu- 
niis  compensare,  cum  noa  potest  famam  reparare, 
semper  evenit,  quod  infamalu ^  (  inm )  compensatur 
ob  credituin  tanium  piobahile,  non  certum.  Hom, 
Ap.  tr.  11.  n.  21.  (8)  L.  c.  n.  13S.  (9)  N.  12S' 
(10)  Loc.  c.  (11)  L.  2.  c.  U.  n.  138. 

(12)  Da  rsitit,  c,  4,  puocs;,  %  %,  3.  o.  136- 


742  LIB.  111.  Tr.ACT.  Vl. 

condonatio:  taraelsi  nihilorainus  ex  ca- 
ritate  damnum  resarcire  aliquando  te- 
nearis,  si  possis  absque  gravi  incom- 
modo.  Card.  Lugo  i.  Imo  aliquando  et- 
iam  sufficit  condonatio  praesumpta  , 
sive  interpretativa  voluntas  eius  qui 
potest  condonare  ,  si  nimirum  ille  sit 
ita  affectus,  utsi  rogaretur,  facile  con- 
donaret :  tunc  enim  non  est  invitus, 
saltem  quoad  substantiam,  etsi  fama 
non  restituatur.  Vide  c.  Lugo  2. 

»  Quaeritur  an  restitutio  famae  lici- 
te  condonetur. 

»  Resp.  Licite  fit  in  iis  casibus  in 
quibus  seipsum  licet  infamare;  in  qui- 
bus  autem,  et  quam  graviter  peccat  se 
infamando,  in  iisdem,  et  tam  graviter 
peccat  condonando.  Navar.  Trull.3(Per 
se  loquendo  non  est  mortale  infamare 
seipsum  exceptis  casibus  apud  Bus. 
utinfra;  ita  Holzm.*  cum  Laym.  et 
communi,  quia  quisque  est  dominus 
suae  famae.  Est  tamen  veniale,  si  fit 
sine  causa). 

Unde  resolves: 

»  4 .  Condonans  famae  restitutionem 
peccat  mortaliter :  1 .  si  infamia  redun- 
det  in  alios.  2.  Si  inde  sequatur  scanda- 
Inm.  3.  Si  sit  vir  valde  utilis  reip.  et 
ex  infamia  fructus  impediatur.  4.  Si 
fama  sit  necessaria  ad  muneris  guber- 
nationem.  Sot.  Less.  Trull.  ^  qui  ta- 
men  notant  condonationem  semper  esse 
validam,  quando  fama  non  redundat 
in  alios,  secus  quando  redundat.  Unde 
parentes  non  possunt  condonare,  quan- 
do  redundat  in  filios,  neque  filii,  quan- 
do  in  parentes.  Vide  auct.  cit. 

»  2.  Ex  eo  vero  praecise,  quod  infa- 
matus  vel  contumelia  affectus,  con- 
versans  cum  infamatore  videatur  re- 
mittere  iniuriam,  non  censetur  condo- 
nare  restitutionem  famae  vel  honoris, 
sicut  nec  aliadebita  per  familiaritatem. 
Nav.  6  Trull. ',» 

CaP.  II.    QniD    DB    FBAECEPIO    NONO    ET    DECIHO 

«  Resp.  Prohibent  omaes  internas  con- 
cupiscentias  et  delectationes  volunta- 
rias  illorum  operum  quae  praeceptis 
secundae  tabulae,  praesertim  sexto  et 


(I)  D.  IS.  s.  ,■>.  11.  22 
(.5)  L.  7.  c.  lU.  .1.  ua 


(a)  iioc.  c. 


DE  PHAECEPTIS  ECCL. 

septimo  vetantur,  Qua  de  re  vide  su- 
pra:  et  patebit  ex  dicendis  de  peccalis, 
infra  lib.  5, » 

Ca7.    III,    QdID    DE    PRAECEPTI9    ECCLESIIE 

«  Resp.  Etsi  ea  sint  plurima,  prae- 
cipue  tamentoti  christiano  populocom- 
munia  quinque  numerantur.  Ex  qui- 
bus  hic  agendum  restat  de  tertio,  nom- 
pe  de  ieiunio,  quia  de  1.  et  2.  actum 
est  in  praec.  3.  decal.  De  4.  et  5.  in- 
fra  lib.  6.  de  sacram.  Contra  porro  hoc 
praeceptum  ex  solo  contemptu  pec- 
cari,  propos.  est  proscripta  ab  Alex. 
VII.  proposit.  23.  » 

Ddbidm  I.  Quid  requiratur  ad  ieiunium 
eccleslasticnm  et  quaata  eius  obligatio. 
1004.  De  unica  comeslione. 
•1003.  De dbslinenlia  acamibus^ovis  et  lacticiniis. 

1006.  An  abslinentia  a  lacliciniis  in  quadra- 
gesima  obliget  sub  gravi. 

1007.  Dub.  \.  An  haec  abstinentia  obliget  el- 
iam  in  dominicis  quadragesimae. 

1008.  Quinam  in  quadragesima  excusentur  ad 
edendas  carnes  aut  lacticinia. 

1 009'.  Dub.  2.  An  in  ieiunio  extra  quadragesi- 
mam  sit  abstinendum  a  lacliciniis  de  iure 
communi.  Dub.  3.  An  ubi  viget  consueludo 
abstinendi,  Dub.  4.  An  liceat  edere  bisco- 
ctos  ovis  confectos. 

1010.  Dub.  b.  An  liceat  edere  laridum ,  cui  per- 
mittuntur  ova. 

101 1.  Dub.  6.  Quorum  animalium  carnes  ve- 
tentur  tra  ieiuniis. 

1012.  Dub.  7.  QuibUfS  pueris  possint  ministrari 
cames. 

lOlo.  An  dispensati  ad  cames  teneantur  ad  u- 
nicam  comestionem,  et  ad  abstinendum  a 
piscibus, 

fO\A.  Quid  in  mensa  privata. 

1013.  Sancita  circa  hoc  a  nostro  ss.  p.  Ben.  xit. 
■I.  De  obligatione  sub  gravi.  2.  De  cibis  in 
caenula  adhibendis.  3.  De  hora  prandii.  4. 
De  epulis  vetitis  ad  carnes  dispensatis.  3. 
De  dominicis  quadragesimae.  6.  De  bulla 
cruciatae.  7.  De  ieiuniis  extra  quadragesi- 
mam.  Quid,  si  quis  sit  dispensatus  ad  cur- 

'  nes  ob  debilitatem  virium.  An  dispensatis  ad 
carnes  permittantur  tantum  carnes  salubres. 

1016.  De  hora  debita  refectionis.  An  antever- 
tens noiabiliter  horam  meridianam,  graiiter 
peccet. 

1017.  De  divisione  prandii  etc.  apud  Busem. 

1018.  Quaer.  \.  An  liceat  in  ieiuniis  sumere 
parum  cibi  ante  potum. 

1019.  2.  An  electuaria  frangant  ieiunium. 

1020.  3.  Per  quantum  temporis  prandium  non 
interrumpalur.  4.  An  quis,  postquam  sur- 
rexit  a  mensa,  possit  ad  eam  redire,  5. 
Quantum  liceat  prolrahere  prandium, 

1021.  An  liceat  sumere  lac,  iusculum  et  similia. 

1022.  Quaer,  \.  An  liceat  potus  vini.  2.  An 
polus  cervisiae  ac  limoniadis  dictae  soiiyetto 

(4)  T.  2.  p.  303.  n.  GVt. 

(5)  Loc.  c.  (6)  C.  18.  C?)  O.  f^ 


CAI».   ill.   UUB.  I.  DE 

ffl2.'.  o.  Jn  liceat  patio  chocohtis. 

1024.  De  collatiitncula  vespertina. 

1025.  Qu<ienarn  quantitas  permitlatur  in  cae- 
nula;  el  quae  in  vigilia  Nalivitatis  Domini, 
et  Paschatis  aul  Pentecosles. 

1026.  Quacnam  qualitas  tiborum  in  caenula 
permittatur. 

1027.  Dub.  \ .  An  liceat  sumere  ova,  Etanpa- 
rum  casei. 

«028.  Dub.  2.  Jn  pisces. 

1020.  Duh.  5.  An  panem  coctum,  et  iusculum 
ex  herbis.  An  legumina. 

•  030.  Quae  sit  parva  materia  camium,  aut  a- 
liorum  ciborum.  Et  an  sit  vetitum  saepius 
in  die  quid  parum  edere.  Qu.  I.  An  bis 
comedens  culpabiliter  tenealur  ad  ieiunium. 
2.  Quid,  si  inculpabililer.  5.  An  liceat  cau- 
ponibus  ministrare  carnes  in  die  ieitmii. 

\  004.  «  Resp.  leiuniQtQ  ex  praecepto 
ecclesiae,  obligante  sub  mortali,  re- 
quirit  tres  conditiones:  Laym.  '. 

»  1.  Est  unica  tantum  comestio  de 
die  in  ordine  ad  nutritionera.  Quae  ita 
necessaria  est  conditio,  ut  secunda  co- 
mestione  pecces  mortaliter,  reliquis  au- 
tem  supra  secundam,  ad  summum  ve- 
nialiter  tantum.  Laym.  2. 

1005.  »  2.  Est  abstinentia  ab  esu 
carnium,  itemque  ovorum  etlacticinio- 
rum,  eo  quod  ex  carne  originem  tra- 
hant,  multumque  nutriant.  Unde  intra 
quadragesimam  iure  commuui  prohi- 
bentur;  extra  eam  permittuntur.  Imo 
intra  eam  quibusdam  locis  consuetudo 
permittit,  quae  ubique  notanda  est.  Bo- 
nac.  3  ex  Sylv.  Nav.  Less.  Az.  Laym.  ■* 
Fill.  Fag.  5.  Adde,  dispensatum  quoad 
carnes,  etiam  lacticiniis  et  ovis  vesci  pos- 
se,  non  tamen  vice  versa:  et  cui  est  per- 
missus  esus  carniu m ,  etiam  secunda  re- 
fectio  permissa  videtur,  ut  contra  Reg. 
Less.  Ndv.  etc.probabiliter  docent  Az.6 
Fill.'  Tolet.  etc.  (Sed  haec  opiuio  ho- 
die  non  est  amplius  probabilis  ex  de- 
claratione  nostrl  ss.  pontificis  Bened, 
XIV.  Videinfran.  1013.).  Confirmatque 
Bon.  8  si  esus  Earnium  sit  permissus 
obdebilitatem  naturae,  et  non  propter 
nauseam,  vel  damnum  tantum.  Vide 
Less.  Fill.  Azor.  etc.  Ratio  est  quia  de 
essentia  ieiunii  est  abstinentia  a  car- 
nibus.» 

1 006.  Quaer.  ari  abstinentia  ab  ovis 

(1)  l.  3.  l.  8.  c.  1.  n.  13.  (2)  C.  t.  n.  12.  et  13. 
',3)  D.  «'!  (.  1.  i».  2.  (4)  L.  c.  (S)  P.  4.  1. 1.  c.  2. 
Ti)  LvV-.  e.  10.  <].  5.  (7)  T.  27.  c.  3.  q.  4.  (8)  L.  c. 
•1   Ti    2.".  di:  5.  inacc.  c.  2.  puact.  2.  $.  2   b.  34. 


IKIUxMO  ECCLESIASTICO  7i.'? 

et  lacliciniis  in  diebus  ieiunii  obliget 
sub  gravi.  Damnata  quidem  fuit  ab 
Alex.  VII.  prop.  32.  quae  dicebat:  IVon 
est  evidens  quod  consuetudo  non  come- 
dendi  ova  et  lacticinia  in  quadragesima 
obliget.  Undecertumestpraedictam  ab- 
stinentiam  ia  quadragesima  obligare, 
et  quidem  sub  gravi  ut  communiter 
dd.  apud  Salm.  9. 

4  007.  Sed  dubitatur  1.  an  abstinen- 
tia  a  lacticiniis  obligetetiamin  domini- 
cis  quadragesimae.  Negant  Pasq.  Fa- 
gund.  Mendo  Mach.  Gom.  Lamas  etc. 
apud  Sahn.'o.Ratio  istorum,  quia  in  c. 
Denique  Q.dist.  L  prohibentur  lacticinia 
solum  in  diebus  ieiunii ,  ut  refert  ibi 
Glossa ;  dies  auteni  dominici  in  qua- 
dragesima  non  sunt  dies  ieiunii ;  ergo 
non  estineisabstinendumalacticiniis. 
Neque  constat ,  ut  dicunt,  contrariam 
consuetudinem  fidelium  animo  se  ob- 
ligandi  sub  culpa  gravi  fuisse  introdu- 
ctam. 

Quamvis  praefatasententia  non  sane 
comprehendatur  sub  prop.  relata  A- 
lex.  VII.  omnino  tamen  opposita  est 
tuenda  cum  Viva  <<  Sanch.  <2  cum  Cai. 
Cov.  Medin.  etc.  Salm.i^.  Ratio  quia  ex 
citato  c.  Denique,  universe  praecipitur 
in  diebus  quadragesimalibus  abstinen- 
tia  a  lacticiniis.  Certum  autem  est,  quod 
dies  dominici ,  etiam  quadragesimae 
dies  sunt:  quare  prima  sententia  sat 
probabilis  non  videtur,  cum  plures  eam 
improbabilem  putent  apud  Sanch.  i*. 

1008.  Notandum  1.  cum  Sanch.  is  et 
Salm.  16  Trull.  Pasq.  et  Machad.  quod 
pauperes,  qui  non  habentautnonpos- 
sunt  invenire  aliud  ad  se  alendum, 
quam  lacticinia,  licite  in  quadragesima 
possunt  ea  comedere  et  praebere  do- 
mesticis  ac  operariis  suis.  Idem  dicit 
Sanch.  de  pauperibus  mendicantibus. 
Et  idem  asserunt  Sanch.  i7  et  Salm.  is 
cura  Trull.  et  Pasq.  de  iter  agentibus, 
si  in  via  non  inveniaut  pisces  ad  emen- 
dum.  Gontradicunt  tamen  probabilius 
huic  Diana  '9  et  Leand.  ac  Steph.  apud 

(10)  Loc.  c.  n.  33.  (11)  In  d.  piop.  52.  n.  9. 

(12)  Cons.  I.  3.  c.  1.  d.  19.  n.  50.  (13)  Dict.  n, 

33.  et  36.  (14)  Dict.  n.  5.  (13)  Ibid.  n.  4 

(16)  Tr.  25.  c.  2.  p.  2.  §.  2.  n.  40.       (17)  N.  G 
.  (ia'1  Ibid.  (IS;  P.  19.  ji  il4.  ,-.  29. 


744  LIB.  UX.  TRAGT.  Ifl. 

Croix  '  si  hoc  accideret  tantum  per 
unum  diem;  nisi,  aiunt,  sit  persona, 
quae  aliter  non  valeat  commode  refici. 

Notandum  %  cum  Sanch.  2  Holz.3 
Croix  *  cum  Dian.  Pasq.  et  Salm.s  cura 
Vega  et  Angles,  quod  in  longa  inedia 
per  plures  dies ,  ubi  aliud  quam  panis 
haberi  non  possit,  liceret  vesci  non  so- 
kim  lacticiniis,  sed  etiamcarnibus.San- 
chez  tamen  refert,  ab  Angles  et  aliis 
non  excusari  pauperes,  qui  oleo  ca- 
rentes  larido  sibi  herbas  praepararent; 
sed  hoc  valde  rigidum  mihi  videtur,  si 
carentia  esset  per  notabile  tempus,  pu- 
ta  per  hebdomadam ;  unde  saltem  in 
tali  necessitate  probabiliorem  censeo 
sententiam  Laym.6  Holzm.'  et  Elbel*' 
cum  Alense,  qui  laridi  usum  pauperi- 
bus  concedunt.  Circa  esum  autem  la^ 
ridi  extra  quadragesimam,  vide  dicen- 
da  infra  n.  1010.  v.  Dubitat.  5. 

Notandum  S.Plures  dd.  censerequod, 
qui  in  quadragesima  per  plures  dies 
careret  piscibus,  posset  licite  iam  lacti- 
cinia  tunc  comedere.  Probabilius  ta- 
men  dicit  Ronc.  9  hoc  tantum  permit- 
tendum  assuetis  piscibus  vesci ,  non 
vero  rusticis,  qui  pane  et  herbis,  aut 
leguminibus  ordinarie  aluntur,  nisi  ta- 
men  (ut  recte  notat  Bus.  Dub.  2.  n.  2.) 
etiam  istis  cibis  carerent  ad  sufficien- 
tiam.  Cum  autem  tales  tenues  cibi  pa- 
rum  sustentent,  minime  tenentur  ii 
ad  unicam  comestionem  ,  ut  dicunt 
probabiliter  Roncag.  «>  Sanch.  "  cum 
Angles  et  aliis ,  ac  Salm.  12.  Et  idem 
recte  docet  Sanch.  13  cum  communi , 
siquisnoa  haberet  mane  prandium 
sufficiens  a^  se  pro  tota  die  sustentan- 
dum;  vel  si  in  die  praecedenti  ine- 
diam  sit  passus,  ut  Tamb.  et  Sanch.  i'* 
cum  s.  Thom.  etc. 

1009.  Dubitatur  2.  An  in  diebus  ie- 
iunii  extra  quadragesimam  teneamur 
sub  gravi  abstinere  a  lacticiniisdeiure 
eommuni.  Certum  est  in  quadragesima 

(1)  L.  3.  p.  2.  n.  1325.  (2)  N.  7.  (3)  De  piaec. 
tccl.  c.  1.  n.  4.  V.  Dices.  (4)  Dict.  n.  1323. 

(S)  Loc.  e.  S.  1.  n.  19.  (6)  Tr.  8.  c.  1.  n.  8. 

(7)  D.  n.  4.  (8)  T.  2.  p.  1S6.  (9)  Tr.  9.  c.  2. 
q.  4.  (10)  Loc.  c.  (11)  L.  S.  c.  1.  d.  18.  n.  4. 
(12)  Tr.  23.  c.  2.  punct.  7.  J.  1.  n.  133. 

(15)  Ibiil.  n.  1.         (14)  N.  4.     (18)  Lib.  4.  tariar.  j  Alexandn 
rosylt  c.  20.  n.  IS.        CIQ)  U  bulJa  filaus.  7.  n.  *•  '  '^'i  T.^ 


DE  PRAEGEPTIS  EGCL. 

teneri  ad  abstinendum,  ex  propos.  pro- 
scripta  supra  relata.  Dubiumest,  an  le- 
neamur  extra  quadragesimam. 

Prima  sententia  affirmat,  eamque  te- 
nent  Cov.  i^  Gom.'6,  idque  probant  ex 
can.  Denique  6.  dist.  4.  ubi  Gregorius 
Magnus  ad  Augustinum  anglorum  epi- 
scopum  sic  scripsit :  Par  autem  est,  ut 
quibus  diebus  a  carne  animalium  absti-' 
nemuSy  ab  omnibus  quoque,  quae  se- 
mentinam  carnis  trahunt  originem,  ie- 
iunemus^  a  lacte  videlicet^  caseo  et  ovis. 
Ubi  notandum  quod  verba,  par  est, 
non  denotant  hic  consilium,  sed  prae- 
ceptum,  ut  explicat  ibi  Glossa,  et  te- 
nent  communiter  dd.  cum  Diana  i^  et 
Elbel  '8.  Confirmatur  ex  can.  Rogatio- 
nes  3.  de  consecr.  dist.  3.  ubi  in  conc. 
aurelianensi  dictum  fuit  quod  in  die- 
bus  rogationum  (in  quibus  olim  ieiu- 
nium  servabatur)  fideles  cibis  quadrar- 
gesimalibus  utantur:  si  ergo  in  qua- 
dragesima  vetantur  lacticinia,  vetantur 
etiam  in  aliis  diebus  ieiunii.  Hanc  sen- 
tentiam  videtur  etiam  tenere  d.  Th.  i^ 
qui  loquens  generaliter  de  ieiuniis  sic 
ait :  Hlos  cibos  ecclesia  ieiunantibus  in- 
terdiodt^  qui  hominem  ad  venerea  pro- 
vocant.  Huiusmodi  autem  sunt  carnes 
animalium  in  terra  nascentium  et  respi- 
rantium,  et  quae  ab  eis  procedunt,  sicut 
lacticiniaex  gressibilibus,  et  ova  exavi- 
bus ....  Et  ideo  ab  his  cibis  praecipue 
ieiunantibus  ecclesia  statuit  esse  absti- 
nendum.  Ergo  s.  doctor  videtur  sentire 
quod  in  cunctis  ieiuniis  sola  consuetu- 
do,  ubi  viget,  derogat  obligationi  ab- 
stinendi  a  lacticiniis. 

Secunda  sententia  vera  communis 
quam  sequimur  et  tenent  Laym.20Sau- 
chez2i  cum  s.  Ant.  Navar.  Palac.  Henr. 
Bon.22  Conc.23  Salm.24,  cum  conc.  tol. 
an.  1 583.  Spor.  25  Viva  26  Holz.  27  Elbel  2» 
docet  de  iure  communi  non  vetari  la- 
cticinia  et  ova:  ratio,  quia  contrarium^ 
extra  quadragesimam,  nullo  iure  pro- 

(17)  P.  5.  tr.  6.  r.  80.  (18)  T.  2.  p.  183.  n.  428. 
(19)2.2.q.  147.a.8.  inc.  (20) L,  4.  ir.  8.  c.  1.  n.  3. 
(21)  Cons.  1.  1.  c.  1.  dub.  20.  n.  2.  (22)  de  praee. 
eccl.  d,  ult.  q.  1,  p.  2.  n.  2.  (23)  T.  8.  p.  188.  n.  S. 
(24)  Tr.  23.  c.  2.  punct.  2.  §.  2.  n.  33. 
(28)  De  ieiun.  scct.  2.  n.  9.  (26)  In  prop.  33. 


VII.  n.  10. 


(27)  Be  pr.  eccl.  c.  1. 
428. 


OAP.  III.  DUB.  I.  DE  1 

batur :  in  citato  enim  can.  Denique  a- 
gebatur  tantum  de  ieiunio  quadrage- 
simali,  de  quo  erat  quaesitum  ,  ut  pa- 
tet  ex  Glossa ,  et  ipso  contextu  cano- 
nis,  ubi  dicitur:  A  quinquagesima  pro~ 
positum  ieiunandi  suscipiant;  et  deinde: 
huius  sacri  temporis^  etc.  Et  sic  intelli- 
gunt  Panorm.  Fag.  et  alii  communiter. 
Nec  obstat  illud  cit.  can.  Rogationes^ 
quia  illud  statutum  fuit  pro  illa  parti- 
culari  ecclesia  aureliauensi. 

Nec  obstat  d.  Th.  in  l.  c.  nam  ibid. 
ad  3.  clare  docet  abstinentiam  a  lacti- 
ciniis  extra  quadragesimam  non  prae- 
cipi,  et  ideo  non  pertinere  ad  essen- 
tiam  ieiunii,  dum  ait:  Et  ideo  in  quo- 
libet  ieiunio  interdicitur  esus  carnium  ; 
in  ieiunio  autem  quadragesimali  inter- 
dicuntur  universaliter  etiam  ova  et  la- 
cticinia.  Nota  tbetiam:  ergo  in  ieiunio 
extra  quadragesimam  lacticinia  non  ve- 
tantur.  Cur  autem  vetantur  in  quadra- 
gesima,  plures  rationes  assignat  s.  do- 
ctor,  tum  quia  tale  ieiunium  est  so- 
lemnius;  tum  quia  illud  observatur 
ad  imitationem  Christi  Domini ;  tum 
quia  per  ipsum  disponimur  ad  redem- 
ptionis  nostrae  mysteria  devote  cele- 
branda.  Hinc  Viva  •  supponit  ut  cer- 
tum,  quod  dispensatus  ad  lacticinia  te- 
netur  ad  ieiunium,  cum  non  sit  ob  ta- 
lem  esum  a  ieiunio  solutus. 

Dubitatur  3.  An  ubi  viget  consuetudo 
abstinendialacticiniisin  ieiuniis  exlra 
quadragesimam ,  talis  consuetudo  ob- 
liget  sub  gravi. 

Prima  sententia  negat,  quam  tenent 
Sanch.2  cum  aliis,  ViIIalob.3  et  pro- 
babilem  vocat  Tamb.  *  cum  Portell. 
Salas  Henr.  etc.  Haec  sententia  asserit, 
praefatam  consuetudinem  non  obligare 
saltem  sub  gravi,  etiam  ubi  viget,  nisi 
constet  esse  introductam  a  populo  scien- 
ter  et  animo  se  obligandi:  uam  alias 
censetur  servata  fuisse  ex  ignorantia, 
vel  ex  devotione  sine  obligatione.  Ra- 
tro  quia  ad  se  obligandum  ex  consue- 

(1)  Id  prop.  52.  Alexaudri  vii.  u.  8.  (2)  Cous. 
L  S.  c.  1.  d.  21.  n.  2.  (3)  Summa  t.  1.  tr.  25. 

diff.  9.  n.  1.  (4)  Dec.  1.  4.  c.  o.  §.  1.  n.  22. 

(5)  Dc  leg.  tr.  11.  c,  6.  punct.  3.  J.  4.  n.  28, 

(6)  2.  2.  q.  147.  a.  8.  ad  5.  (7)  T.  1.  1.  7.  c.  10. 
^.  1.     (8)  L.  8.  c.  2.  n.  8.  et  10,    (9)  Loc.  c.  u.  5. 


-IDxMO  ECCLESIASTICO  745 

tudine  non  sufficit  credere  aliquam  es«. 
se  obligationem ,  sed  requiritur  quocl 
constet  raaiorem  populi  partem  ha- 
buisse  animum  graviter  se  obligandi, 
ut  dicunt  Salm,  5  cum  Suar.Pal.  Bon, 
elc.  Unde  dicunt  quod  in  dubio  tunc 
iudicandum  est  pro  libertate;  nulla  e- 
iiim  lex  obligat  nisi  probetur  ut  certa, 
et  nemo  praesumitur  in  dubio  certum 
onus  sibi  imposuisse. 

Secunda  sententia  tamen  communis, 
quam  amplectimur,  et  docent  s.  Th.  6 
Azor. '  Less,  s  Laym,  ^  Viva  lo  Ronc.  >» 
Conc,  12  Salm.i3  Bon.^cum  Nav.  Syl- 
vest,  Valent.  Fill.  Reg.  etc.  communi- 
ter,  tenet  esse  obligationem  abstinendi 
a  lacticiniis  in  locis  ubi  ab  immemora- 
bili  talis  viget  consuetudo.  Ratio  quia 
in  hoc  casu  possessio  non  stat  pro  li- 
bertate,  sed  pro  obligatione  consue- 
tudinis;  regula  enim  generalis  est, 
ut  pluries  diximus,  quod  pro  eo  stat 
possessio  pro  quo  stat  praesumptio: 
una  autem  ex  coniecturis  quae  faciunt 
praesumere  consuetudinem  introdu- 
ctam  animo  se  obligandi ,  est  quando 
consuetudo  constanter  et  cum  gravi 
incommodo  a  maiori  parte  populi  ob- 
servatur,  ut  dicunt  Suar.i^  Pal.i^  Dia- 
na  17,  utque  diximus  de  leg.  n.  107.  v. 
4.  Requiritur  ,  cum  Salm.  et  Croix; 
quia  non  solet  populas  constanter  con- 
venire  in  observantiam  alicuius  con- 
suetudinis  graviter  onerosae,  nisi  quan- 
do  vere  obligatum  se  sentit.  Si  ergo 
praesumptio  stat  pro  consuetudine  , 
quod  animo  se  obligandi  sit  a  populo 
introducta,  pro  ea  quoque  stat  pos- 
sessio. 

Dubitatur  4.  An  in  ieiuniis  quadra- 
gesimae  liceat  comedere  in  quacum- 
que  quantitate  panes  biscoctos  ovis 
confectos,  vulgo  ciambelle.  Affirmat  Pa- 
squaligusis,  quia  quantitas  ovorum  fa- 
rinae  immixta  ita  absorbetur  in  eius- 
modi  compositione,  ut  nuUo  modo  cen- 
seatur  cibus  ex  ovis.  Sed  omnino  ne- 

(10)  In  dicU  prop.  42.  n,  10.  (11)  De  5,  pracc. 
n.  2.  c.  1.  q.  5,  (12)  T.  S.  p.  138.  n.  S. 

(13)  Tr.  23,  c,  2,  p,  2.  §.  2,  u.  34,  (IJ)  Loc.  c 
p.  2.n.  2.  (IS)  De  leg.  5ib.  7.  c.  IS,  u,  17. 

(1(^  T.  1.  tr,  S.  d.  3,  punct.  2.  §.  3.  n.  13. 
fl7)  P.  5.ir.  6.  r.  80.       (18)  Dccis.  83,  b.  3. 


746  LID.  111.  TRACT.  VI 

gandum  cum  Pal.  <  Conc.  2  et  Salm.  3. 
Ratio  quia  substantia  ovorum  non  de- 
perditur  per  hoc  quod  farinae  misce- 
tur,  alias  quilibetpossetindiebuspro- 
hibitis  comedere  cibum  album,  vulgo 
mangiar  bianco,  confectum  ex  carne  et 
farina.  Dicunt  tamen  Salm.  ^  quod  dd. 
communiter  admittunt  sineieiunii  lae- 
sione  posse  edi  tantum  duos  biscoctos, 
et  citant  Diana  5  Led.  6  Vill.  '  sed  Dia- 
na  id  tantum  admittit  ratione  consue- 
tudinis:  Ledesma  vero  et  Vill.  dicunt 
duos  biscoctos  posse  edi  sine  peccato 
gravi.Hincmihi  probabilius  dicendura 
videtur,  huiusmodi  cibi  esum  non  ex- 
cusnri  a  peccato  veniali,  nisi  saltem  a- 
liqualis  causa  accedat. 

1010.  Dubitatur  5.  An,  cui  licitum 
sit  edere  lacticinia,  liceat  etiam  edere 
laridum  et  sagimen.  Affirmaut  Host. 
Abbas  Sylv.  et  Glos.  in  c.  Prcsbyter  5. 
dist.  82.  apud  Laym. «  cum  Fagund.  ap. 
Bus.  Ratio,  quia  dicunt  laridum  et  sa- 
gimen  revera  non  esse  carnes,  cum 
pinguedo  crescat,  etiam.hufo  natu- 
rali  augmento  animalium;  ideoque  con» 
sent  pinguedinem  potius  dicendam  esse 
excrementumcarnis,  sicutestlac;quam 
veram  carnem.  Viva  ^  id  putat  proba- 
bile  cum  Laym.  et  Azor.  quos  citat-, 
sed  Azor.io  minime  id  asserit  esse  pro- 
bvibile,  tantum  non  improbat.  Laym. 
autem^idicit  expresse  praedictam  sen- 
tentiam  non  esse  practice  probabilem 
ob  contrariam  consuetudinem;  quam- 
vis  concedat  posse  eam  inservire  1 .  ad 
permittendumlacticinia  pauperibus.  2. 
Ut  esus  laridi  et  sagiminis  non  facile 
damnetur  de  peccato  gravi.  3.  Ut  per- 
mittatur  ancillis  ilia  coquere  et  etiam 
vesci,  si  nequeant  resistere  dominis 
hoc  iubentibus.Tamb.  autem  12  distin- 
guit  et  dicit  laridum  sive  pinguedinem 
nondum  igne  liquefactam  omnino  cen- 
sendam  esse  carnem.  Si  vero  illa  sit 

(1)  Tr.  30.  d.  3.  p.  2.  n.  6.    (2)  T.  S.  p.  190.  n.  8. 
(3)  Tr.  23.  c.  2.  p.  2.  §.  2.  n.  41.  (4)  Loc.  c. 

(d)  P.  1.  tr.  9.  r.  31.       (6)  2.  p.  tr.  27.  dc  abstin. 
c.  1.  diff.  S.  (7)  T.  1.  tr.  23.  diff.  7.  n.  3. 

(8)  Tr.  8.  c.  1.  n.  5.     (9)  Do  3.  praec.  dec.  q.  10. 
a.  1.  n.  2.     (10)  T.  1. 1. 7.  c.  10.  q.  ult.     (11)  L.  c. 
(12)  DfiC.  l.  4.  c.  S.  §.  1.  ex  n.  14.     (13)  Cous;  I.  S. 
c.  1.  d.  19.  in  fin.  et  dec.  1.  4.  c.  11.  u.  48. 
(14)  D.  4  '(.  2.  p.6.  Q.  23.    (IS)  T.  3.  p.  139.  n.  2. 


DE  PR.VECEPTIS  ECCL. 

liquefacta  ,  et  in  sagimen  reducla,  di- 
cit  probabile  esse  cum  Dian.  Henr.  etc. 
quod  inter  lacticinia  numerari  possit. 

His  omnibus  igitur  nou  obstantibus 
(quidquid  sit  de  pauperibus  et  ancillis, 
ut  supra  dicit  Laym.),  omnino  videtur 
non  recedendum  a  sententia  communi, 
quam  docent  Sanch.  13  Bou.  i<  Gonc.  15 
Elbel  16  Ronc.  i7  Milanteis  Salm.  i9  cura 
Trull.  Henr.  Rodr.  etc.  Hi  omnes  di- 
cuntlaridum  et  sagimen  veras  esse  car- 
nes,  cum  vere  de  substantiacarnis  par- 
ticipent.  Si  vero  adsit  in  aliquo  loco 
diversa  consuetudo,  hanc  servandam 
esse  dicit  Bus. 

1011.  Dubitatur  6.  Quorum  anima- 
lium  carnes  iudicentur  vetitae  in  die 
ieiunii.  S.  Thom.20  ait  interdici  carnes 
omnium  animalium  in  terra  nascen- 
tium  et  respirantium.  Sed  ad  discer- 
nendum  quae  animalia  reputanda  sint 
carnes,  quamvis  non  leve  indicium  sit 
attendere  an  illa  diu  extra  aquam  vi- 
vere  soleant,  magis  tamen  altendenda 
est  communis  aestimatio  fidelium  ac 
iudicium  medicorum,  si  reputent  car- 
nes  vel  pisces;  ita  Less.^i  Conc.  22  eI- 
bel23  Holz.  24  et  Bon.  25  cum  Sylv.  Nav. 
Azor.  Valent.  Laym.  Fill.  et  Reg.  Hinc 
dicunt  Tambur.26  Concina  Bonac.  Elbel 
Holz.  27  item  Reg.  et  Gabr.  ap.  Croix^s 
non  vetari  carnes  limacum,  testudi- 
num,  ranarum,  locustarum  et  concha- 
rum.  Ratio  quia  huiusmodi  animalia 
saltem  aequiparantur  piscibus,  cum 
vix  habeaut  sanguinem,  vel  sangui- 
nem  frigidum,  vel  nutriuntur  piscibus 
aut  in  aquis  ad  instar  piscium.  Idem 
aiunt  Milante29  et  Tamb.  30  de  viperis, 
quae  similes  sunt  anguillis.  Idera  di-  , 
cunt  Elbel  et  Holzm.  3i  de  lutris,  ca-  1 
storibus,  fibris,  et  de  anatibus  cuius- 
dam  generis.  Aves  tamen,  ut  Mil.  et 
Conc.  32  licet  aliquae  nutriantur  in  a- 
quis,  habentur  ut  verae  carnes,  prout 

(16)  T.  2.  p.  1S6.  n.  430.  (17)  Tr.  9.  c.  1.  q.  3. 
(18)  P.  266.  (19)  Tr.  23.  c.  2.  p.  2.  §.  1.  n.  IS. 
(20)  2.  2.  q.  147.  a.  8.  (21)  L.  4.  c.  2.  n.  8. 

(22)  T.  S.  p.  1S9.  n.  2.  (23)  T.  2.  p.  ISS.  n.  427. 
(24)  T.  1.  p.  333.  n.  4.  (2S)  De  pr.  eccl.  d,  ult. 
q.  1.  p.  2.  n.  1.  (26)  Dec.  1.  4.  c.  S,  §.  1.  n.  10 
(27)  Locc.  cc.  (28)  L.  6.  p.  2.  n.'l266. 

(29)  Pag.  26S.  (50)  Dict.  n.  12. 

(31)  Locc.  ec.  (S2)  Loce.  cc. 


CAP.  in.  DUB.   I.  DE 

siint  fiilicae,  corvi  marini  et  similes. 

1012.  Dubitatur  7.  Quibus  pueris  li- 
cite  possint  ministrari  carnes.  Certum 
et  commune  est  posse  pueris  usu  ra- 
tionis  carentibus  ante  septennium,  sic- 
ut  et  amentibus.  Sancb.  *  Salm.  2  cum 
Panorm.  Bon.  TruU.  etc.  Idem  dicilur 
de  pueris  qui  adhuc  post  septennium 
ad  usum  rationis  non  pervenerint,  ut 
Croix''  cum  communi.  E  converso  ne- 
queunt  carnes  ministrari  pueris  statim 
ac,  completo  septennio,  usum  rationis 
adepti  fuerint,  ut  omnino  tenendum 
cum  Sanch.  Laym.  Bon.  Pal.  Salmant. 
etc.  contra  s.  Ant.  etc.  Vide  dicta  l.  1 . 
n.  155.  in  fin.  v.  Quaer.  Dubium  fit  an 
possint  dari  carnes  pueris  qui  ante  se- 
ptennium  iam  habent  usum  rationis. 
Affirmant  Sancius  Diana  etBurgh.  ap. 
Croix  4  et  alii  in  pari  casu  allati  num. 
270.  quorum  sententia  non  videtur  im- 
probabilis  ex  doctrina  d.  Thom.,  quia 
ut  dicunt,  lex  positiva  tantum  respicit 
communiter  contingentia.Sed  commu- 
nius  et  probabilius  negant  Sanchez  5 
Azor.  6  et  Salm.'  cum  Suar.  Bon.  Vill. 
Trull.  Fill.  etc,  Ratio  quia  ecclesia  pro 
huiusmodi  abstinentiae  obligalioue  non 
quidem  determinat  tempus  septennii , 
sed  tempus  quo  pueri  sunt  capaces 
praecepti,  et  hoc  sane  evenit  quando 
usu  rationis  iam  sunt  compotes  facti. 
In  dubio  autem  an  aliquis  puer  per- 
venerit  vel  non  ad  usum  rationis,  pos- 
suntne  ei  carnes  ministrari?  Distin- 
guendum:si  puer  attigerit  septennium 
non  possunt,  quia  tunc  praesumptio 
stat  pro  usu  rationis,  et  consequenter 
pro  obligatione,  ut  recte  dicunt  Sal- 
mant.  «  cum  aa.  citatis.  Secus  dicen- 
dum  si  non  attigerit;  quia  tunc  prae- 
sumptio  stat  pro  opposito,  et  ideo  pos- 
sessio  stat  pro  libertate,  ut  Salmant.  9 
Holzra.io, 

1013.  Quoad  eos  aulem  qui  in  die- 
Dus  ieiunii  dispensantur  ad  carnes,  at- 
tente  oportet  hic  advertere,  quae  uu- 
per  sancita  sunt  a  ss.  nostro  pontifice 
Benedicto  xiv.  in  epistola  encyclica, 

(1)  Dcc.  1.  1.  c.  12.  n.  6.  el  16.  (2)  Tr.  2.1. 
c.  2.  puncl.  2.  S.  1.  n.  20.  (5)  h.  3.  p.  2.  n.  13G7. 
CO  L.  1.  n.  676.  (S)  Loc.  cil.  u.  6. 


lElUNIO  ECCLE31ASTIC0  747 

quae  incipit  Non  ambigimus :  ubi  ss. 
pontifex,  graviter  dolens  de  perniciosa 
licentia  plurimorum,  hanc  adeo  inva- 
luisse  conqueritur,  ut  nulla  apostoUci 
instituti  (verba  sunt  epistolae)  habita 
ratione.,  ieiuniorum  tempore,  palam  et 
impune  ab  iisdem  agitentur  convivia.^  et 
epulae  interdictae  promiscue  inferantur. 
Hinc  in  praedicta  epistola,  et  clarius 
in  altera  quae  incipit  In  suprema ,  ita 
pontifexsancit:  Nosquibuscumque,  qua- 
cumque  occaSione,  sive  multitudini  in- 
discriminatim  ob  urgentem  gravissi- 
mamque  necessitatem.,  sive  singulis  ob 
legitimam  causam,  et  de  utriusque  me- 
dici  consilio  [dummodo  nuUa  certa  et  pe- 
riculosa  affectae  valetudinis  ratio  in- 
tercedat.,  et  aliter  fieri  necessario  exi- 
gat).,  in  quadragesima .,  aliisque  anni 
temporibus  et  diebus.,  quibus  carnium, 
ovorum  et  lacticiniorum  esus  est  prohi- 
bitus.,  dispensari  contigerit,ab  omnibus 
omnino,  nemine  excepto.,  unicam  come- 
stionem  servandam.,  et  licitas  atque  in- 
terdictas  epulas  minime  esse  apponud- 
das.,  tenore  praesentium  declaramus  et 
edicimus. 

1014.  Hic  ab  aliquibus  dubitatum 
fuit  aa  dispensatus  ad  carnes  licite 
possit  aliquem  pisciculum,  sive  cibum 
legalem,  non  in  conviviis,  neque  cum 
scandalo,  sed  in  privata  mensa  aliquan- 
do  moderate  comedere.  Ad  hoc  dubium 
quidam  modernus  auctor^  animadver- 
tens  relata  verba  ss.  nostri  pontificis, 
quae  sub  initio  primae  bullae  praemit- 
tuntur  ut  supra:  Ut  nulla  apostolici  in- 
stituti.,  sacratissimique  praecepti  habiia 
rationey  ieiuniorum  tempore,  palam  et 
impune  ab  iisdem  agitentur  convivia,  et 
epulae  interdictae  promiscue  inferantur, 
sic  respondet:  In  conviviis  igitur,  lau- 
tisquemensis  promiscue  carnes  ac  le 
gales  cibos  comedere  prohibetur.  At  si 
privataesint  mensae,  et  nullum  sit  scan- 
dalum,  dispensatos  ad  carnes .,  legales 
etiam  cibos  cum  illis  edere,  si  debita 
cum  moderatione  fiat,  non  ad  satieta- 
tem,  non  immodice.,  non  ad  gulae  dele- 

(G)  P.  1.  1.  7.  c.  17.  nlias  28.  q.  2.    (7)  Ciit.  n.  23 
(8)  Loc.  c.         (9)  Dc  lcg.  c.  5.  pimct.  4.  n.  S2. 
(10)  T.  1.  1).  82.  n.  ■403.     (11)  IH  acl.l.  ad  Fcl.Poi 


74S  LIB.  m.  TRACT.   VI. 

etationem,  sed  ad  stomachi  appetentiam^ 
minime  censetur  hac  bulla  prohibitam. 
Nonrve  et  actus  posset  esse  temperantiae, 
ut,  si  quis^  ne  comedat  duo  fercula  car- 
nis^  unum  carnis,  legale  alterum  edat? 
Nec  enim  illa  ss.  pontifex  vult  esse  vi- 
tanda,  quae  theologorum  sensus  probat, 
sed  ea  quae  solum  abusum  redolent  la- 
xitatis.  His  tamen  non  obstautibus,  at- 
tentis  duabus  buUis  nostri  ss.  papae 
Bened.  xiv.,  nempe  buUa  Non  ambigi- 
mus  et  bulla  Libentissime^  praefata  opi- 
nio  non  videtur  probabilis;  quia,  licet 
in  prima  bulla  fiat  obiter  mentio  de  con- 
viviis,  non  ideo  tamen  infertur  quod 
prohibitio  fuerit  facta  tantum  pro  con- 
viviis:  nam  imprimis  buUa  generaliter 
prohibet  dispensatis  ne  piscibus  ve- 
scantur;  secundo,  pontifex  asserit  hanc 
bullam  emanasse  ad  instar  alterius  sui 
rescripti  eodem  anno  editi,  quo  cum 
dispensasset  generaliter  ad  carnes,  ex- 
presse  vetuit  apponi  promiscue  licitas 
atque  interdictas  epulas:  quis  autem  di- 
cel,  tunc  pontificem  prohibuissedispen- 
satis  esum  piscium  tantum  in  convi- 
viis?  Deinde  per  alteram  praedictam 
bullam  Libentissime,  et  per  insertam  ibi 
constitutionem,  Si  fraternitas,  videtur 
hoc  dubium  omnino  ablatum:  ibi  enim 
pontifex  praecepit  medlcis  ue  dent  fa- 
cultatem  vescendi  carnibus  tempore  ve- 
tito,  nisi  geminis  adiectia  conditioni- 
bus,  sciiicet  unicae  in  die  comestionis, 
et  non  permiscendarum  epularum.  Ergo 
dispensatis  ad  carnes,  interdicti  fue- 
runt  generaliter  pisces,  tam  in  convi- 
viis  quam  in  mensa  privata,  cum  li- 
centiae  medicorum  nou  dentur  ad  car- 
nes  edendas  tantum  in  conviviis,  sed 
etiam  in  mensa  privata.  Tandem  in 
praefata  constitutione ,  Si  fraternitas, 
ad  quaesitum  4.,  sohs  dispensatis  ad 
ova  conceditur  esus  piscium,  et  nega- 
tur  dispensatis  ad  carnes,  nec  uUam 
ibi  papa  mentionem  facit  de  conviviis, 
sed  generice  loquitur.  Praeterea  pra2- 
fetus  auctor  modernus  *  notat  in  prae- 
fata  et  sequenti  epistola  nostri  ss.  pon- 
/ificis  Benedictixiv.  non leprobari  opi- 
nionem,   quod  extra   quadragesimam 

(1)  Lec.  c.         (2)  Tt,  3.5.  S.  a.  i>.  2.^.1.  u.  26. 


3.'E  PnAECKPTlS  ECCL. 

non  sit  obUgatio  de  iure  comrauni,  jo 
diebus  ieiuuii,  abstinendi  a  lacticiniis 
iuxta  n.  1009.  Et  quidem  valde  proba^' 
biliter;  nam  hcet  in  praefata  epistolii, 
In  suprema.,  ut  supra,  dicatur:  In  qua- 
dragesima,  aliisque  anni  temporibus  et 
diebus,  quibus  carnium,  ovorum  et  la- 
cticiniorum  esus  est  prohibitus,  dispen- 
sari  contigerit  etc,  per  haec  tamen  ver- 
ba,  assertive  prolata,  nullaapparet  fa- 
cta  a  pontifice  de  hoc  peculiaris  san- 
ctio;  et  illa  prohibitio  lacticiniorum 
ratiouabiliter  intelligitur  asserta  rela- 
tive  ad  temporaquadragesimae,  in  qui- 
bus  procul  dubio  eorum  esus  est  ve- 
titus. 

1015.  Insuper  alia  epistola  edita  die 
10.  iunii  1745.  quae  incipit,  Libentis- 
sime,  noster  ss.  pontifex  declaravit  1. 
quod  duo  praedicta  praecepta  pro  di- 
spensatis  ad  carnes,  scilicet  de  unica  co- 
mestione  in  die  facienda,  et  de  non  per- 
miscendis  epulis,  obligant  sub   gravi. 
2.  Quod  dispensati  ad  carnes  in  ve- 
spertina  refectiuncula  uti  debeant  eo 
cibo,  eaque  portione,  quibus  utuntur  ie- 
iunantes  rectae  et  meticulosae  conscien- 
tiae.  3.  Quod  iidem  dispensati  servare 
debent  horam  ieiunantibus  praescri- 
ptam.  4.  Quod  pro  dispensatis  ad  car- 
nes  epulae  licitae  sunt  ipsae  carnes,  in- 
terdictae  vero  sunt  pisces,  adeo  ut  u- 
trumque  simul  adhibere  nonpossint.  5. 
Quod  praeceptum  de  dictis  epulis  non 
miscendis  quoque  dies  dominicos  qua- 
dragesimales  complectatur.6.  Quod  lex 
non  respiciateosqui  gaudentbuUa  Cru- 
ciatae.  7.  Quod  praedicta  duo  praece- 
pta  urgeant  diebus  ieiunii,  etiam  extra 
quadragesimam.  Hic  autem  notandum 
quod  dispensati  ad  carnes  minime  prohi- 
bentur  secundam  comestionem  facere, 
si  sint  dispensati  ob  debilitatem  vi- 
rium,  ut  Salm.  2  cum  Wigandt :  et  i- 
dem  declaratur  in  epistola  nostri  sum- 
mi  pontificis  verbis,  ut  supra:  Dummo- 
do  nulla  certa  et  periculosa  affectae  va- 
letudinis  ratio  intercedat.,  etc.  Scribit 
autera  AngeIusFranzoia3,  quod  dispen- 
satus  ad  carnes,  si  pulmentum  vulgo 
minestra,  carnium  iure  coctum  come- 

(5J  L.  5.  ir.  (f.  c.  5.  iiBiuiad.  2.  y.  41  IJie. 


CAP.  III.  DUB.  I.  DE  lEIUNIO  ECCLESIASTICO 


•719 


djt,  lictte  vesci  potest  non  tantuin  la- 
cticiniis  et  ovis,  sed  etiam  piscibus. 
Ratio,  ut  puto,  quia  prohibitio  ponti- 
ficis  non  miscendi  carnes  et  pisces  stri- 
cte  intelligenda  est,  nempe  cum  come- 
ditur  proprie  ferculum  carnium;  sed 
ius  carnium,  magis  quam  edulii,  con- 
dimenti  rationemhabet. 

Quaeritur  hic  an  dispensati  ad  car- 
nes  possint  sine  laesione  ieiunii  edere 
carnes  non  salubres,  nempe  porcinas 
et  similes.  Affirmant  communissime  dd . 
et  quidem  probabiliter,  tum  quia  li- 
centia  ad  carnes  generaliter  impertila 
non  est  restringenda  ad  solas  salubres; 
tum  quia  alias  dispensati  pluribus  sub- 
iicerentur  scrupulis;  non  raro  dubitan- 
do,  quaenam  carnes  noceant  vel  pro- 
sint.  Tta  Lugo  i  Sanch.2  Croix^  Tamb.-s 
et  Salm.  5  cumVill.  TruII.  Diana,  etc. 
Verumtamen  p.  Conc.  ^  adducit  quod- 
dam  edictum  Clementis  xi.  Romae  pu- 
blicatum  die24.feb.  ann.  1703.  etcon- 
firmatum  ann.  4704.  ubi  dispensatis 
in  quadragesima  permittuntur  tantum 
carnes  salubres.Sed  advertendum  cum 
P.  Viva  '  et  Capellotto  ac  aliis  apud 
eumdem  Conc.  Edictum  illud  non  fuis- 
se  generale  pro  tota  ecclesia,  sed  tan- 
tum  pro  statu  romano,  idque  declara- 
tum  fuit  a  n.  ss.  p.  Bened.  xiv.  prius 
in  libro  notificationum,  ubi  testatur 
huiusmodi  edictura  emanatum  fuisse  a 
Clemeifete  tamquam  episcopo  Romae. 
Deinde  expressius  id  declaravit  in  sua 
bulla  de  ieiunio,  Non  ambigimus^  in 
qua  loquens  de  praefato  ediclo  (ubi,  ut 
diximus,  vetitum  fuit  dispensatis  ede- 
re  carnes  insalubres,  et  insuper  in  eo- 
dem  edicto  simul  praescriptum  fuit  di- 
spensatos  teneri  ad  unicam  comeslio- 
nem)  dicit:  Nolumus  tamen  vos  igno- 
rare^  cum  huiusmodi  necessitate^  et  ser- 
vandam  esse  potissimum  unicam  come- 
stionem,  sicut  alias  hic  Romae,  ac  nos 
ipsi  hoG  anno^  urgentibus  causis  dispen- 
santes^  expresse  praescripsimus. 'Noldi  t6 
sicut  alias  hic  Romae^  ergo  clare  expri- 
mit  noster  papa  Benedictus  decretum 
illud,  ubi  simul  praescripta  fuil  quoad 

(1)  De  iust.  d.  3.  n.  139.  (2)  Dec.  1.4.  c.  1.11.59. 
(5)  L.  3.  p.  2.  ».{515.    (i)  Dec.  1.4.  c.S.e.l.i..U. 


dispensatosunica  comestio,  et  esus  car- 
nium  tantum  salubrium,  fuisse  parti- 
culare  solum  pro  Roma.  Noster  auteni 
pontifex  tale  decretum  ampliavit  qui- 
dera  pro  tota  ecclesia  quoad  partem  u- 
nicae  comestionis,  non  vero  quoad 
prohibitionem  carnium  insalubrium. 
Advertendum  tamen  quod  in  buUa  Li- 
bentissime,  eiusdem  Benedicti  xiv.  di- 
citur  quod,  interveuiente  aliqua  urgen- 
tissiraa  necessitate  dispensandi  ad  e- 
sum  carnium  cum  universa  quadam  ci- 
vitate  aut  gente,  tunc  tantum  a  sede  a- 
postolica  carnis,  salubris  tamen,  eden- 
dae  facultas  concedetur.  Hoc  enim  ae- 
quum  fuit  sic  disponere,  et  strictius 
procedere,  cum  ageretur  de  universo 
populo.  Quod  autem  in  praefata  bulla 
disponendum  sancitur  pro  universo  po- 
pulo,  non  habetur  sancitum  quoad  di- 
spensationem  pro  singulispersonis.Sed 
loquendo  in  particulari  de  carne  por- 
cina,  non  videtur  illa  absolute  posse 
dici  insalubris,  cum  ipsa,  «t  scribit 
celebris  medicus  HofFman,  maximam 
habeat  convenientiam  cum  sanguine 
humano.  Refertque  Riverius  ^  id  quod 
sentit  Galenus  de  carne  suilla,  et  ait: 
Galenus  humanae  carnis  similem  esse 
asserit^  et  si  bene  coquatur^  omnium  ci- 
borum  potissime  nutrire.  Crassum  et 
lentum  habet  succum,  et  ideo  nutri- 
mentum  praebet  firmum  ac  durabile, 
quoddissipari  facile  nequit.  Dicet  ali- 
quis,  sed  cur  caro  porcina  vetita  fuit 
hebraeis,  nisi  quia  nociva?  Responde- 
tur,  quod  Palaestinae  (regioni  tam  a- 
dustae )  prohibita  fuit  illa,  quia  sues 
ibi  magis  quam  alibi  lepra  laborant, 
ut  scribit  Calmet  9,  sicul  ibi  etiam  le- 
porina  caro  interdicta  fuit,  quae  certe 
inter  nos  non  habelur  ut  hoxia.  Prae- 
terea  ait  s.  Thomas,  quod  carnes  iu- 
daeis  vetitae  aliae  interdictae  fuerunt 
ob  nimiam  humiditatem  aut  siccita- 
tem,  aliae  quia  reputabautur  immun- 
dae,  prout  carnes  porcinae,  et  de  facto 
ratio  a  Moyse  prolata  de  tali  prohibi- 
tione  haec  quidem  fuit,  quia  carnes 

(o)  Tr.  25.  do  3.  praec.  c.  2.  puncl.  2.  §.  I.  n.  21. 
(6)  T.S.  p.275.11.6.  (7)  De  ieiun.  q.lO.  a.l.u.}^ 
(S\  Inst.  mcdic.  l.  2.  c.  17.         (?)  I»  ^c*-  **•  ^' 


750 


IIB.  Hl.  TKAOT.  VI.  OE  rRAECEPTIS  ECCL. 


suillae  immundae  erant:  Harum  carni- 
hus  non  vescemini^  quia  immunda  sunt. 
vobis  *.  Immunda  autem  appellantur^ 
quia  (ut  scribit  Plutarchus)  nullum  a- 
nimal  ita  gaudet  coeno  ac  sordidis  locis. 
Idem  ait  Natalis  Alexander,  et  idem 
scripsit  olim  Tertullianus  2  carnes  suil- 
las  vetitas  esse  hebraeis,  ut  eorum 
coerceretur  ingluvies,  et  incontinentia 
refraenaretur. 

1016.  «  3.Conditio  est  certa  hora  re- 
fectionis,  quae  est  circa  meridiem,  ni- 
si  aliud  loci  consuetudo  ferat.  Idque 
non  mathematice  computandum,  sed 
moraliter.  Dictam  autem  horam  nota- 
biliter  sine  iusta  causa  praevenire,  mor- 
tale  putant  Navar.  et  quidam  alii;  sed 
probabilius  docent  esse  veniale  Tolet. 
et  Fill.  eo  quod  non  violetur  substan- 
tia,  sed  tantum  circumslantia.  Tolet, 
Less.  3  Vide  Laym.  *. 

»  Dixi  notabiliter  et  sine  causa:  quia 
praevenire  ex  iusta  causa,  v.  gr.  si  iter 
faciendum,  si  hospites  dimittendi,  etc. 
et  absque  ea,  per  mediam  horam  tan- 
tum,  nullum  peccatum  videtur  esse. 
Dilatioin  vesperam  etiicita  est  et  lau- 
dabilis,  si  nihil  ante  sumas. » 

Quaeritur  an  antevertens  notabiliter 
sine  causa  horam  meridianam  graviter 
peccet.Primitus  compertum  esthoram 
refectionis  fuisse  vespere  post  solis  oc- 
casum.  Deinde  retroacta  est  ad  horam 
nonam,  nempe  ad  horam  mediam  in- 
ter  meridiem  et  occasum.  Verum  axiv. 
saeculo  consuevit  refectio  fieri  ad  ho- 
ram  sextam,  sive  ad  meridiem.  Haec 
autem  hora  non  mathematice,  sed  mo- 
raliter  computanda  est,  ut  docet  d.Tho- 
mas  5  qui  ait :  Ad  ieiunium  requiritur 
hora  determinata,  non  secundum  subti- 
lem  examinationem,  sed  secundum  gros- 
sam  aestimationem:  sufficit  enim  quod 
sit  circa  horam  nonam:  haec  enira  tunc 
erat  hora  refectionis.  Quae  autem  di- 
cenda  est  notabilis  anticipalio?  Alii  di- 
cunt  si  refectio  anticipetur  plus  quam 
hora.  Alii  autem  probabilius  si  tantum 

(1)  Lcvil.  11.  8.  (2)  L.  2.  coiitra  Maixinnpm, 
c.  18.  (3)  D.  2.  n.  15.  (4)  C.  5.  n.  10.  et  sci. 
(o)  2.  2.  (|.  147.  a.  7.2.12.  ;(»;  T.l.l.T.c.ll.q.^. 
(7)  T.  S.  p.  277.  n.  G.  (8,  T  2.  p.  160 
(«)  T.l.|'  55."..  11.  li.     ^lUj  L.OC-  c.       'i! 


44  5 


hora,  ut  Azor.  g  Conc.  '  Elbel  s  Holz.  ' 
quamvis  apud  plures  rehgiosos,  ut  ait 
Elb.iOcumCroixSpor.etTamb.receptis- 
sima  sit  consuetudo  anticipandi  pran- 
dium  per  integram  horam.  Caeterura 
omnibus  licitum  est  anticipare  infra 
horam,  etiam  sine  causa.  An  autem  no- 
tabilis  anticipatio  sit  mortalis. 

Prima  seritentia  probabilis  affirmat 
cum  Azor.  ^*  Sanch.  <2  et  Nav.  Sylvest. 
Led.  Covar.  etc.  apud  Salm. "  et  hauc 
probabiliorem  putatConc.*^.  Ratio  quia 
sicut  datur  praeceptum  de  unica  come- 
stione,  sic  etiam  datur  de  comestionis 
tempore. 

Secunda  sententia  vero  communior  et 
probabihor  negat,  eamque  tenent  cum 
Bus.  Less.i5ToLi6Bon.i7PaLi8Laym.i9 
Spor.20  Elbel2t  Holzm.  22  Salm.23  cum 
Innoc.  Rich.  Archidiac.  Vill.  Filliuc.  et 
Rodr.  Ratio  quia  hora  non  est  de  es- 
sentia  ieiunii,  ut  ipsi  contrarii  fateu- 
tur,  sed  est  circurastantia  tantum  ac- 
cidentalis;  unde,  sicut  in  officio  divi- 
no,  licet  hora  recitationis  sit  prae^e- 
pta,  anticipatio  tamen  non  est  raorta- 
lis;  ita  nec  etiam  in  ieiunio.  Hinc  non 
valet  dicere  quod  esto  horae  determi- 
nationon  sitde  essentiaieiunii,  estta- 
men  conditio  ab  ecclesia  praescripta; 
nam  respondetur  quod  haec  conditlo 
vel  non  obligat  sub  gravi,  vel  an  ob- 
liget  sub  gravi  saltem  non  constat,  et 
ideo  ad  mortale  non  obligat.  Neqdf  of- 
ficit,  quod  anticipando  finis  ieiunii  fru- 
stretur;  quia  (ut  bene  respondet  Elbel) 
maceratio  quae  mane  habenda  erat, 
compensatur  postea,  licet  cum  minori 
difficultate;  sed  haec  diminutio  non  re- 
putatur  gravis,  praeterea  quod  finis 
praecepti  non  cadit  sub  praecepto.  Ne- 
mo  autem  dubitat  quin  huiusmodi  no- 
tabilis  anticipatio  sit  saltem  venialis;  a 
quo  excusat  quaelibet  causa  rationa- 
bilis  nempe  iter  inchoandum,  urgens 
negotium,  debilitas  complexionis,  ur- 
banitas  et  similia.  Ita  Elb.Holzm.  Spo- 

(12)  Dec.  1.  4.  c.  11.  u.  Sl.  (13)  Tr.  23.  c.  2. 
punct.  4.  n.  86.  (14)  L.  c.  u.  S.  (13)  L.  4.  c.  2. 
n.  18.  (16)  L.  6.  c.  2.  (17)  Q.  1.  p.  4.  n.  5. 
(18)  P.  2.  $.  5.  U.3.  (19)  L.  4.  ir.  8.  c.  1.  n.  11. 
(20)  De  3.  pr.  secl.  S.  «.  25.  (21)  P.  160.  u.  445 
(22)  T.  1.  i>.  355.  n.  6.     (25)  Dicl.  c.  2.  a.  87. 


CAP.  III.  DDB,  I.  OE 

cr  '  el  Salmant.  2  cum  Pal.  Azor.  Na- 
vaiT.  etc.  '. 

Ex  dictis  rcsolves: 
4  017.  a  4.  Non  solvitur  ieiunium  per 
divisionem  prandii  ob  negotium  inci- 
dens,  vel  si  quid  sumatur  per  modum 
raedicinae,  vel  ob  debilitatem,  aliamve 
causam  rationabilem,  ut  apud  religio- 
sos  faciunt  ministri,  et  lectores  men- 
sae,  quia  non  nisi  unicam  refectionem 
intendunt.  (Ita  Caiet.  Bon.  Less.  Pal. 
et  Salmant.  <.  Et  ita  praescripsit  s.  Be- 
nedictus  ^.  Et  hinc  Sanchez  6  Escob.  ^ 
excusant  famulos  mensae  ministrantes, 
si  aliquid  praegustent,  aut  ex  reliquiis 
gulose  sumant,  tum  ut  melius  serviant, 
tum  ut  famem  sublevent;  intellige,  si 
cum  illorum  refectione  licita  moraliter 
uniatur.  (Ut  ait  etiam  Elb.  »  cum  Les- 
sio  Tambar.  Sporer  ^  cum  Azor.  Nav. 
Diana  etCroixio).  Nec  solvitur  per  sum- 

(1)  Locc.  cc.  (2)  Loc.  cil.  u.  90. 

(3)  Uanc  secuiidam  senteatiam  Degantem  auctor 
retraclavit,  sed  ipsi  textui  inserereomisit.  Hinc  vide 
([uaest.  reform.  Quaer.  15.  ubi  g.  Alphonsus  ila  io- 
quitur :  u  An  in  die  ieiunii  notabiliter  antevertens 
sioe  iusta  causa  horam  meridianam  gravitcr  peccet. 
li.  5.  n.  1016.  V.  Quaer.  dictum  fuit  cum  Less.Tol. 
BoD.  Iia^m.  Salm.  Castr.  etc.  probabiliorem  essene- 
galivam  sententiam.  Sed  re  melius  ad  Irutinam  re- 
vocata,  dicimus  cum  Azor.  Sanchcz  Navarr.  Sylvest. 
atfirmativam  omnino  tenendam.»  Bationem  huius  re- 
tractationis  videre  esl  in  Hom.  Ap.  tr.  12.  u.  21. 
ubi  s.  auctor  reformatam  sententiam  iaserens,  totam 
quaestiouem  de  hora  refectionis  modo  sequenli  sol- 
\it:  «Tertia  conditio  demum  ieiunii  est  hora  refe- 
ctionis.  Haec  hora  olim  erat  hora  post  occasam  solis. 
Deinde  anteacta  fuit  ad  horam  nonae.  Sed  asaeculo 
14.  fuit  antieipata  ad  horam  sextae,  uempe  ad  meri- 
diem.  Hinc  dubitatum  fuit  an  notabilis  huius  horae 
anticipatio  in  refectione  sit  gravis  culpa.  Aflirmat 
prima  sententia  cum  Azor.  Sylv.  Saochcz  Nat.  Alex. 
Antoine  Franz.  Cuniliati  ac  Navarr.  Abul.  Covar,  et 
aliis  apud  Salm.  et  Couc.  qui  pro  hac  seoteutia  re- 
fert  adesse  24,  auctores.  Id  probatur  ex  can.  Solent 
i$0.  diit,  1.  concilii  cabillonensis,  ubi  dicitur:  Nul- 
lateiius  ieiunare  credendi  sunt,  qui  ante  ntanduca- 
verint  quam  vespertinum  celehratur  ojjicium.  Hinc 
slare  cdiicitur  quod  eo  tempore  (in  quo  refectio  erat 
praescripla  ad  horam  nonae)  hora  iam  spectabat  ad 
substantiam  ieiunii.  Proindes.  Thom.scripsit:  Cum 
ecclesia  instiluit  certum  tempus  comedendi  ieiunan- 
tibus,  qui  nimis  notahililer  anticipat,  ieiunium  sol- 
vit.  Alli  vcro  negant  hodio  culpam  esse  gravem  au- 
licipationeib  refectionis,  ut  Lessius  Toled.  Bonac. 
Layra.  et  Salixinnt.  cum  plurimis,  qui  observari  pos- 
sunt  apud  nostium  opus  morale.  Dicunt  isli,  iuxta 
praeseutem  coDSuetudiuem  horam  non  pertinere  ad 
iiibstantiam  ieiunli.  Sedhaec  ratio  (pacc  tot  aucto- 
rum)  minime  suadet,  nam  ipsimct,  ut  sunt  Laym. 
et  Salmant.  nou  negant  olim  praeceptum  observandi 
*<nram  fuitse  grave,  et  qiiidem  ni  subsuntiam  ieiti- 


IBIONIO  ECCLESIASTICO  75t 

ptionem  electuariorum,  vel  crebriorei"* 
haustum  (ante  quem  modicum  suraere, 
ne  potus  noceatj  permittit  Azorius  E- 
scob.i* );  et  quidem  toties  quoties  bi- 
berit,  dummodo  non  in  fraudem  ieiu- 
nii,  verbi  gratia  5.  vel  6.  amygdalas,  vel 
quid  simile.  Regin.  etc.  cum  Diana  '2 
quia  ordinatur  potius  ad  alterationem 
corporis,  vel  digestionem  ciborum, 
quam  nutritionem.» 

4  01 8.  Quaeritur  \ .  an  liceat  sine  fra- 
ctione  ieiunii,  sumere  toties  quoties  li- 
buerit  aliquid  cibi  ante  potum  ne  po- 
tus  noceat.  Aflfirmant  Pasq,  Fag.  Dia- 
na  et  Leander  apud  Salm.  i^  qui  citat 
d.  Th.  Sylv.  Sanchez  Bonac.  etc.  Sed 
recte  contradicunt  Salm.i^  cum  Caiet. 
Abul.  etc.  qui  dicunt  nequaquam  d. 
Thomam,  nec  alios  citatos  a  Leandro, 
id  permittere  toties  quoties,  sed  tan- 
tum  vix  pro  una  vice,  in  quo  consen- 

nii  pertinuisse.  Hoc  posito,  donec  aon  probetur  lio- 
dierua  consuetudo  antiquo  gravi  praecepto  derogasse, 
illud  sine  dubio  possidet;  sed  haec  consuetudo  non 
probatur,  vel  saltem  non  est  certa,  stantibus  tot  au- 
ctoribus  qui  iliam  negant.  Quapropter,  licet  quon- 
dam  secundae  eententiae  adhaesi ,  re  tamen  melius 
animadversa,  nunc  illam  minime  probabilem  censeo. 
Deinde  dubitatur  quaenam  sit  notabilis  haec  antici- 
patio  vetita  sub  gravi;  hora  enim  ieiunii  moraliter 
mensuranda  est,  ut  docet  s.  Thomas:  Ad  ieiunium 
requiritur  hora  determinata  non  secundum  suhtilem 
examinationem,  sed  secundum  grossam  aestimatio- 
nem,  sufpcit  enim  quodsit  circa  horam  nonam.  Hinc 
alii  dicunt  anticipationem  nolabilem  esse  pius  quara 
hora;  idque  asserunt  Saimant.  ab  omnibus  admitti: 
scd  Nataiis  Aiexand.  reprobat.  Aiii  vero  communiter 
assignant,  tanquam  gravem,  anticipationem  uaius  iu- 
tegrae  horae;  ita  Nataiis  Alexandrin.  Sylvius  Azorius 
Holzman  Concina  Aatoine  Caoiliati  et  Franzoia  locis 
citatis.  Aliqui  autem  auctores  asserunt  mendicantcs 
habere  privilegium  a  Leone  x.  anticipandi  refeclio- 
nera  per  duas  horas  in  hyeme  et  per  tres  in  aestate. 
Sed  Franzoia  et  Natalis  Aiexand.  dicunt  de  hoc  pri- 
vilegio  documenta  noa  ostendi,  imo,  inquisitione 
adhibita,  nou  reperiri.  Dicunt  vero.  Azorius  Sylvest. 
Palud.  et  Nav.  posse  excusare  a  culpa  hanc  antici- 
pationem  quamcumque  rationabiiem  causam,  nimi- 
rum  negotii  urgeutis,  debilis  complexiouis,  neces- 
sitatis  praedicandi,  docendi  vel  legendi  ia  mensa, 
incipiendi  iter,  inserviendi  hospitibus,  exercendi  ur- 
banitatem  cum  amicis;  attamen  mihi  suasum  non 
est  qaamcumque  harum  caiisarum  satis  esse  ad  ex  ■ 
cusandum  a  praecepto,  quod  etiam  hodie  est  gravu, 
sicut  ostendimus.  » 
(4)  Ibid.  n.  Sl.  (o)  In  reg.  2« 

(6)  T.  2.  opusc.  1.  S.  c.  1.  dub,  54. 

(7)  T.  1.  e,  6.  c.  3.  n.  29.  (8)  T.  2.  p.  IGI.n.i?» 
(9)  N.  13.  (10)  L.  3.  p.  2.  n.  1280. 
(11)  T.  l.e.  7.  c.  3.  n.  28.    (12)  P.  1.  tr.  8.  r.  9.'. 
(15)  Tr.  23.  c.  2.  puncl.  5.  J.  2.  u.  GC 

(14)  Il.id.  n.  GS. 


•752  tiB.  ni.  TRAnt.  VI 

liunt  ipsi  Salm.  et  Conc.  K  Alii  vero 
wt  Elbel  2  cum  communissima,  ut  as- 
serit  Spor.3  Laym.*  Croix^  id  permit- 
lunt  si  non  fiat  frequenter  ^. 

4  01 9.  Quaeritur  2.  an electuaria  fran- 
gant  ieiunium.  Electuaria  dicuntur  ea 
quae  ex  electis  rebus,  puta  ex  saccharo 
et  iunipero  aut  cedro  conflciuntur,  vul- 
go  dicta  conserve,  ut  Concina  '  et  El- 
bel «  cum  d.  Thom.  ^  non  autem  intel- 
liguntur  potiones  de  cajfe  et  herba  the, 
quae  omnino  ad  libitum  quidem  per- 
mittuntur ,  ut  bene  aiunt  Croix  lo  Holz.  1 1 
Milante  12  Elbel  13  cum  communi.  De 
praefatis  autem  electuariis  sic  docet 
d.  Thom.  *^  qui  ait:  Electuaria^  etiam- 
si  aliquo  modo  nutriant^  non  principa- 
liter  assumuntur  ad  nutrimentum^  sed 
ad  digestionem  ciborum:  unde  non  sol- 
vunt  ieiunium,  sicut  nec  aliarum  me- 
dicinarum  assumptio:  nisi  forte  aliquis 
in  fraudem  electuaria  in  magna  quan- 
titate  assumat  per  modum  cibi.  Hanc 
doctrinam  s.  doctoris  communiter  se- 
quuntur  Holz.  is  Elbei  16  Spor.i'  et  Sal- 
mant.  >8  cum  Caiet.  Less,  Nav.  Laym. 
etc.  An  autem  haec,  ob  solam  delecta- 
lionem  sumpta  ieiunium  laedant.  Ne- 
gantSalm.  19  cum  AbuL  et  Sylv.  mgdo 
sumantur  in  parva  quantitate*  utuntur 
ratione  d.  Thomae,  sciiicet  quod  ele- 
ctuaria  non  sumuntur  ad  nutriendum, 
sed  ad  digestionem  adiuvandam;  sicut 
vinum,  etiamsi  vere  nutriat  et  ad  de- 
lectationem  sumatur,  tamen  quia  non 
est  ad  nutriendum  institutum  non  fran- 
git  ieiunium.  Sed  oppositum  tenendum 
cum  Conc.  20  qui  citat  Leand.  Fag.  etc. 
ac  Diana  21.  Ratio  quia  ideo  electuaria 
licite  sumuntur  in  parva  quantitate,eo 
quod,  cum  assumuutur  ut  medicamen- 
tum,  adest  sufficiens  causa  excusans  a 
veniali;  cum  autem  sumunlur  ad  de- 

(1)  T.  S.  p.  2SS.  n.  3.  (2)  T.  2.  p.  163.  n.  446. 
(5)  Secl.  8.  n.  14.  (4)  L.  4.  tr.  8.  c.  1.  n.  7. 

(J>)  L.  3.  p.  2.  n.  1293.  (6)  Ita  etiam  pei-miliilur 
sumcrc  parum  cibi,  v.  gr.  uuciam,  ad  depcllcndam 
debilitalcm,  ut  communiter....  NonnuUi  hoc  permit- 
tuut  totios,  quolics  bibendum  eril  ne  potus  noccat; 
sihI  hoc,  ul  rectc  dicuut  alii,  vix  potest  permitli  se- 
mcl  at(|uc  itcrum  iu  dic.  Uom.  Ap.  tr.  12.  n.  11. 
(7)  T.  S.  p.  203.  n.  8.  (81  T.  2,  p.  161.  n.  447. 
(9)  2.2.  q.  147.  a.  6.  ad  3.  riO)  L.  3.  p.  2.  n.  1292. 
(11)  T.  1.  p.  337.  n.21.  '  (12)  lu  prop.  ex.  25. 
j».  2o7.         (13)  P.  1S6       4Si  <14)  Loc.  cit. 


m  l»Fi\RCEPTIS  ECCT.. 

iectationem,  deflcit  causs,  et  propterea 
nequeunt  sumi  sine  culpa.  Nec  Obstat 
ratio  d.  Th.,  ut  supra  opposita;  quia 
cum  dicat  s.  doctor  non  posse  ea  sumi 
per  modum  cibi,  utique  consequenter 
excludit  posse  sumi  ad  delectationem. 
Neque  etiam  valet  paritas  vini,  nam 
vinum  per  se  habet  rationem  potus,  et 
non  cibi,  ut  per  se  habent  electuaria. 
Caeteruraad  excusandum  sulficit  quae- 
libet  rationabilis  causa,  licet  non  tara 
gravis,  puta  ad  digestionem  ciborum, 
utait  s.  Thomas,  sive  ad  confortandura 
stomachum,  ad  tollendum  foetorem  o- 
ris,  ad  conservandam  vocem,  et  simi- 
lia;  ita  Spor.22  et  Elb.  23.  Et  sic  proba- 
biliter  excusantur  ii  qui  aliquid  su- 
munt  ne  vires  deficiant,  quando  pran- 
dium  diff^erre  debent  ultra  horam  com- 
munem,  ut  docentPal.  24  cura  Az.  ToL 
Sa  Nav.  et  Val.  Less.  ac  Layra.  apud 
Croix  25. 

1 020.  Quaeritur  3. per  quantum  tem- 
poris  prandiura  moraliter  non  inter- 
rumpatur,  ita  ut  illud  continuari  pos- 
sit.  Tamb.  26  et  Fill.  apud  Diana  27  di- 
cunt,  si  nulla  adsit  causa,  non  inter- 
rumpi  prandium  per  quadrans  cura  di- 
midio,  etiamsi  decreveris  non  amplius 
comedere:  imo  Elbel  2s  concedit  id  et- 
iam  per  semihoram.  Per  horam  vero 
procul  dubio  interrumpitur  prandium, 
ut  Salm.  29.  Quando  vero  intercedit  ne- 
gotium  Sanchez  30  cum  aliis,  et  Viva  3i 
dicunt  nec  etiam  per  horam  prandium 
interrumpi.  Imo  loan.  Sanchez  exten- 
dit  adhuc  ad  duas  horas ;  et  quamvis 
hoc  non  admitlant  Salmant.32,  attamen 
Tamb.33  cum  Fag.  et  Lezan.  Diana  ap. 
Croix34  absolute  concedunt,  et  sane  pro- 
babiliter,  quando  quis  non  sufiicienter 
se  refecit,  ut  ait  Holzm.35.  Jmo  Croix  36 
cum  Leand.  Steph.  et  Pasq.  adhuc  pro- 

(IS)  L.  c.  p.  338.  r.  2.  (16)  P.  161.  n.  447. 

(17)  N.  14.     (18)  C.  2.  n.  82.     (19)  L.  cit.  n.  85. 
(20)  P.  203.  'a.  8.         (21)  Tr.  6.  r.  93.  n.  2. 
(22)  D,  n.  14.      (23)  L.  c.      (24)  T.  7.  tr.  1.  d.  5. 
S.  2.  u.  3.       (23)   L.  3.  p.  2.  u.  1282.      (2i8)  Dcc. 

1.  4.  c.  8.  u.  16.    (27)  P.  1.  tr.9.  r.  32.  (28)  T.  2. 
p.  138.  n.  438.  (29)  Tr.  20.  c.  21.  n.  58. 
(50)  Cons.  I.  8.  c.  1.  d.  24.  n.  1.         (31)  Q.  10.  a. 

2.  u.  4.         (32)  Tr.  23.  c,  2.  puuct.  3.  $.  1.  u.  49. 
(35)  Dec.  1.  4.  c.  3.  ^\  2.  n.  13. 
(54)Lib.  5.  p.  2.  n.  1279. 
(33)  T.  1.  p.  538.  n.  22.  (56)  Lee.  CiU 


CAP.   III.  DUB.   I.  DE  lElUWIO  ECCLESIASTICO 


75.3 


habililer  concedunt,  quantumciunqiio 
fit  sero,  posse  eum  redire  ad  pran- 
dium:  dummodo  (addunt)  retinuerit  in- 
tentionem  redeundi,  et  non  sulficien- 
ler  se  refecerit.  Sed  casu  quo  aliquis 
Don  posset  tolerare  ieiunium  sine  ma- 
gno  incommodo,  puto  etiam  sine  illa 
intentione  posse  redire,  quia  ecclesia 
nunquam  intendit  obligare  ad  diem 
transigeodum  sine  sufficieuti  refectio- 
ne.  Et  hoc  concedere  videntur  etiam  i- 
psi  Salm.  i  c«Ba  LesSv  Trull.  et  Fill. 

Quaer.  4.  an  quis,  postquam  saT#e- 
xit  a  mensa  animo  non  amplius  come- 
dendi,  possit  iterum  ad  comedendum 
redire.  Negat  Nav.  Sed  affirmant  Les- 
sius2Ronc.  3  ac  Bon.  Trull.  et  Villal. 
apud  Salm.'*  qui  merito  probabile  pu- 
tant,  si  convivae  adhuc  dDmedant,  vel 


meret  lac,  iusculum  et  similia,  quae 
sive  sorbeantur  sive  comedantur,  non 
habent  rationem  potus,  sed  cibi,  ao 
principaliler  referuntur  ad  nutrien- 
dum  (Est  commune  apud  Salm.  ^^  cum 
Sanch.  Trull.  etc).  2.  Si  quis  poma, 
piros,  vel  etiam  uvas  in  raagna  quan- 
titate  sumeret;  quia  habent  rationem 
cibi.  Dic.  et  alii  6.  Diana  "  (Etiamsi  so- 
lum  succum  deglutiat.  Salm.12.  Etidem 
de  uva,  ex  communi.  Salm.  13  contra 
Pal .  Et  idem  dicit  Vi va  '<  de  peponibus, 
vulgo  melloni  d'acqua^  ut  est  commu- 
nissima  contra  •quemdam  anonyraum, 
qui  i  mprobabi  li  ter  contrari  u  m  scr  i  psi  t) . 
3.  Nisi  quis  in  magna  quantitate  ele- 
ctuariain  fraudem  ieiunii  sumeret.  Qui 
Nero  in  potu  valde  excederet,  contra 
temperantiam  quidem,  non  tamen  con- 


quod  ille  ignorabat  apponendum',  ut 
ait  Sauch.  5  et  Salra.  ^  cum  VilL,  quia 
adhuc  moraliter  censetur  idem  pran- 
dium  durare.  Id  autem  quod  dicunt  Na- 
varr.  Sylv.  et  Pal.  scilicet  quod  qui 
causa  itineris  mane  ientacubim  sum- 
pserit,  non  tenetur  ad  ieiimandum  j» 
postea  non  proficiscatur ;  recte  id  ne- 
gant  Salmant.  Less.  Trull.  etTiil.  nisi 
quando  per  illam  unicam-comestionem 
non  possit  is  reliquo  die  -commode  ie- 
iunare-,  nam  alias  cum  essentia  non 
adhuc  sit  destructa,  tenetur  utique  i'e- 
iunium  servare. 

Quaer.  5.  quamdiu  hceat  protrahere 
prandium.  Probabiliter  respondet^Tam- 
bur.''  et  Croix  ^  cum  Fag.  licere  usque 
ad  duas  horas;  imo  Elbel^  cum  Gobat 
concedit  usque  ad  tres  vekqpuatuor  ho- 
ras,  saltem  pro  germanis,  iuxta  eorum 
morem;  sed  Croix  merito  dubitat  an 
haec  consuetudo  sitapprobata:  nisi,  uf 
ait,  post  duas  circiter  horas  apponan- 
tur  sola  bellaria  vel  cibi  leviores;  ma- 
xime  si  postea  vesperi  omittatur  refe- 
ctiuncula;  hocque  ego  nec  approbo  neo 
reprobo. 

1021.  «  Excipe  tamenM.  si  quis  su- 

(1)  Ibid.  n,  80.  (2)  L.  4.  c.  2.  d.  2.  (3)  C.  1. 
q.l.  r.  1.  (4)  Cit.  n.  SO.  (S)  N.  S.  (6)  Ibid. 
(7)  L.  4.  c.  4.  §.  2.  D.  IS.  (8)  L.  3.  j).  2.  n.  1283. 
(9)  T.  2.  p.  Ib8.  u 


si  in  mensa  apponatur  aliud  ferculum  l  tra  ieiuuium  peccaret,  saltem  morta- 


D.IS. 

457. 
'  9.  I 


(10)  Tr. 
6.  r.  l^.    (12)  Ib. 


p.3. 

.  9V. 


liler.*  Laym.  '5. 

1022.  Quaeritur  hic  1.  An  potus  vi- 
ni  frangat  ieiunium.  Non  dubitandum 
quod,uttestantur  plures  patres,  s.Chry- 
sost.  s.  Hieronym.  s.  Basilius  etc,  iuxta 
primam  ecclesiae  disciplinam  antiqui 
christiani  in  ieiuniis  omnino  vino  ab~ 
stinebant.  Sed  nec  etiam  dubitandurn 
quod  hodierno  tempore  potio  vini  non 
est  ioterdicta,  si  sumatur  in  comestione, 
vel  extra  ad  sedandam  sitim  vel  ad  di- 
gestionem  iuvandam; sic  docet  s.Th.i^: 
Non  autem  intendit  ecclesia  interdicere 
abstinentiam  ( alias  sumptionem  iuxta 
Billuart)  potus....  licet  aliquo  modo  nu- 
triat.  Et  pateteo;  c.  Denique  6.  dist.  4. 
ubi  Gregorius  Magnus  sic  ait:  Vinurf» 
quoque  ita  bibere  permittitur  ut  ebrie- 
tatem  omnino  fugiamus.  Attamen  du- 
bium  fit  an  vinum  sumptum  extra  re- 
fectionem  ad  sedandam  famem  laedat 
praeceptum  ieiunii. 

Prima  sententia  affirmat,  quam  te- 
nent  Sylvest."  Naitai.Alexand.  '8.  Item 
s.  Anton.  Abul.  Reg.  etc.  apud  Salm,  *». 
Et  hanc  videtur  tenere  d.  Thom.  20  his 
verbis:  Qui  potat  exira  horam  unicae 
comestionis^  non  dicitur  bis  manduca- 

(13)  Ibid.  u.  6S.  (14)  Q.  10.  a.  1.  n.  8. 

(IS)  Loe.  c.  n.  7.  (16)  2,  2.  q.  147.  a.  6.  a.i  % 

(17)  V.  ieiunium  u.  9.  (18)  L.  4.  a. 
(19)  Dc  3.  praec.  c.  2.  piinct.  5.  §.  '. 
"*V\  In  4.  senr.  J.  18.  q.  3.  a.  4. 


7.  reg.  14. 
l.  II.  SS. 


V5I  MB.  ni.  TRACT.  VI. 

re,  et  pi'dpt6f  ytoc.  nec  statutum  ecclesiae 
frangit :  nisi  in  fraudem  faciat ,  quia 
legem  violat,  qui  in  fraudem  legis  ali- 
quid  facit.  Batio  igitur  huius  senten- 
tiae  est,  quia  licet  bibens  vinum  ad 
famem  extinguendam  non  peccet  fran- 
gendo  ieiunium,  peccat  taraen  frustran- 
dofinemieiunii.  Haec  sententia  est  pro- 
babilis,  sed  probabilior  est  mihi  sen- 
tentia  opposita  quam  tenent  Sanch.  < 
Navar.  *  Azor. '  Ron«.  *,  qui  hodie  cer- 
fam  vocat,  et  Salm.  ^  cum  Less.  Layra. 
PaL  BoDac.  et  aliis  communiter.  Ratio 
quia,  ut  ipse  d.  Th.  ^  docet,  Statutum 
positiixie  legis  non  attendit  intentionem 
observantis,  sed  ipsum  actum ,  eo  quod 
modus  virtutis  non  cadit  in  praecepto^ 
sed  est  finis  praecepti.  Si  igitur  modus 
virtutis  seu  flnis  praecepti  non  cadit 
sub  praecepto,  ergo  non  peccat  contra 
praeceptum,  qui  raodum  virtutis  seu 
hnem  praecepti  non  observat,  quia  u- 
titur  iure  suo.  Neque  huic  obstat  dice- 
re  quod  si  hoc  esset,  non  peccaret  qui 
sine  iusta  causa  laborem  assumeret, 
ut  posset  ieiunium  solvere  •,  quod  ve- 
rum  non  est,  ut  dicemus  in  dub.  seq. 
n.  1045.  Sed  respondetur  aliud  esse 
apponere  impedimentum  contra  prae- 
ceptum,  aliud  contra  finem  praecepti: 
quando  labor  assumitur  ad  non  ieiu- 
nandum,  peccatur  quidem  contra  ie- 
iunii  praeceptum,  eo  quod  ecclesia, 
praecipiendo  ieiunium  praecipit  simul 
non  apponere  impedimeQtura  proxi- 
raum  ad  ieiunandum;  at  in  nostro  casu 
potus  vini  ad  sedandam  famem  non  est 
contra  praeceptum  ieiunii,  sed  contra 
finem  ieiunii  qui  non  cadit  sub  prae- 
cepto,  et  ideo  talis  potus  non  est  sal- 
tem  culpa  gravis  et  forte  per  se  nec 
venialis,  quia  potu  vini  non  omnino 
frustratur  finis  ieiunii,  sicut  frustratur 
per  sumptionem  cibi  qui  ab  ecclesia 
vetatur. 

Quaeritur  2.  An  frangat  ieiuaiura  po- 
tus  cerevisiae  ex  hordeo  et  cerasis  con- 


5B  PRAEC£1'T1S  ECCL. 

I  fectae,  aut  aquae  mlxtae  saccharo  ct 
j  succo  cinnamomi  vel  mali  cedrini , 
vulgo  dictae  limonatasi\e  sorbetto.  Cer- 
te  si  cum  parva  quantitate  aquae  ma- 
gna  rerum  harum  quantitas  misceatur, 
ieiunium  frangitur:  secus  si  parvaquan- 
titas  cumraagna  quantitate  aquae,  quia 
tunoiudicantur  isti  veri  potus,  eoqaod 
alia  quae  cum  aqua  miscentur  ita  li- 
quefiunt,  ut  videantur  propriam  natu- 
ram  amisisse.  Ita  comrauniter  Wig.  ' 
Roncag.  s  Elbel  9  cum  coraraunissima, 
Conc.  10  Viva  i'  Mazz.  «  Croix  ^3  cum 
Leand.  et  Steph.  Tamb.  <<  et  Salm.  ^5. 
Nec  obstat  dicere  quod  aqua  mixtu 
saccharo  ,  cum  congelelur,  mutet  na- 
turam  ]  quia  rautatio  naturae  importat 
privatiouem  prioris  esse,  ad  quod  re- 
dire  non  possit:  sed  aqua  congelala  li- 
quefit  statim  ac  ori  admovetur,  ergo 
naturam  non  mutat.  Confirmatur;  si 
gelu  rautaret  naturam,  accideret  quod 
in  speciebus  congelatis  vini  post  con- 
secrationem  desineret  ibi  esse  Christus, 
sed  hoc  est  contra  rubricam  raissalis  is 
ubi  praecipitur,  ut  si  sanguis  conge- 
letur,  debeat  igne  liquefieri  et  surai. 
iDStaJsis :  si  quis  uvam  raanibus  expri- 
raat,  et  succum  tamen  deglutiat,  quip- 
pe  ieiunium  frangit ,  unde  non  refert 
quod  aqua  ilia  liquefacta  deglutiatur. 
Sed  respondetur:  Liquor  intra  uvas 
non  est  quidem  in  forma  potabili,  sed 
in  forma  cibi,  et  per  masticationem  de- 
glutitur ;  sed  aqua  congelata  non  iam 
per  raasticationera  deglutitur,  sed  ore 
iramissa,  cito  per  se  ipsius  oris  calore 
liquefit,  et  ad  pristinura  slatum  redit, 
sicque  naturam  potus  non  amiltit,  et 
ut  potus  habetur. 

1023.  Quaeritur  3.  An  potio  clwcola- 
tis  frangat  ieiunium. 

Prima  sententia.,  quam  tuentur  card. 
Branc, "  Esc.  «s  Hurt.«  Holz.20  Viva  2<, 
item  Machad.Avila  Henriq.  Quintanad. 
apud  Guimenium ,  et  probabilera  pu- 
tant  Felix  Potestas22  et  Tarab.23  qui  te- 


(1)  Con».  l.  5.  c.  l.  (iub.  25.  «.  5.  (4)  Sum. 

K.  21.  n.  15.  (S)  L.  7.  c.  10.  >{.  7.  (S)  Tr.  9. 
c.  1.  q.  &  (»)  Ibid.  n.  86.  (6)  Koil.  loc.  i5iU 
(7)  Ti.  6.  ex.  4.  n.  97.  (8)  C.  1.  (j.  6. 

(9)  T.  2.1..  186.  n.  435.  (10)  T.  8.  i>.  204.  ...  9. 
(in  0.  10.  ..  1.  B.  8  /iS)  Tr.  a.  a.  i.  ^.  4.  :  (22)  V   307.  .i.  2^77.    '^iZ)  L.  4.  c.  8.  ^.2.  u.  1  * 


G.  4.  q.  4.$.  1. 

(i4)  De  pr.  eccl. 
(16)  C.  10.  n.  11. 
I>.  95.  dul).  28. 

(20)T.l.i>.357. 


(15)  li.  5.  |>.  2.  n.  1292. 

.  5.  u.  8.        (13)  Loc.  c.  n.  .^57. 

(17)  Diss.  U8  ehocol.    (18)  T.  12. 

(19)  P.  2.  tr.  10.  c.  S.  .1.  08, 

21.  (2l)De5.i>r.ii.l0.a.l.n.a. 


CAP.  lll.  DUB.  I.  DE 

■'tatiir  probabileitt eh'am cerisiiissoc.de 
Lugo,  negat  ieiunium  frangere,  raodo 
fiat  usus  illius  ut  est  in  Mexico,  non 
autemsi  sumatur  ad  instar  densae  pul- 
tis,  puta  si  misceatur  aqua  in  maiori 
aut  aequali  quantitate.  Fundamentum 
huius  sententiae  est,  prout  aliqui  ex 
citatis  aa.  dicunt,  quia  ratio  potus  su- 
mitur  a  materia  praedominante  qaae 
hic  est  aqua.  Et hoc  modo  sentiunt  citati 
auctores  hanc  potionem  posse  sumi  to- 
ties  quoties  libuerit;  feruntque  Hurt. 
et  Ilisung  apud  Holz.  eam  licitam  de- 
clarasse  s.  Piura  v.  Gregorium  xiii.  et 
Paulum  V. 

Secunda  sententia  vero  quam  tenenl 
Sanch.  <  Sylvius^  Laym.  3  p.  Conc.  ^ 
Salm.  5  Dian.  6  Ronc.  ?  Tamb.  8  et  alii 
plures,  docet  frangere  ieiunium.  Ratio 
quia  illa  tantum  potio  habet  rationem 
potus,  quae  inservit  ad  vehiculum  ali- 
menti,  non  vero  quae  ipsa  alimentum 
est,  ut  est  lac  et  iusculum;  ita  etcho- 
colates.  Alias,  si  quis  pisces  contun- 
deret  et  in  aqua  mixtos  sumeret,  nec 
iste  frangeretieiunium.  Hoc  tanien  non 
obstante,  prima  sententia  probabiiior 
mihi  est,  sub  limitationibus  tamen,  ut 
infra  dicam.  Ratio  quia  potus  chocola- 
tis  eo  modo  quo  admittemus,  b'cet  non 
habeat  rationem  potus,  cum  uon  de- 
serviat  ad  extinguendam  sitira,  ut  cer- 
te  sentio,  et  licet  aliquo  modo  nutriat; 
habet  tamen  rationem  medicinae,  qua- 
tenus  iuvat  ad  vehendum  cibum,  sive 
ad  caput  ac  stomachura  coniortandum. 
Unde  de  hoc  potu  idem  dici  potest, 
quod  diximus  supra  de  electuariis  n. 
'1 019.  cum  d.  Th.  9  qui  ait :  Electuaria, 
etiamsi  aliquo  modo  nutriant ,  non  ia~ 
men  principaliter  assumuntur  ad  nu- 
trimentum,  sed  ad  digestionem  ciborum; 
unde  non  solvunt  temntum,  sicut  nec  a- 
liarum  medicinarum  assumptio.  Sed  hac 
ratione  medicinae  non  licebit  sumere 
chocolatem,  nisi  in  parva  quantitate, 
el  cura  aderitaliqua  rationabilis  causa, 
eo  modo  quo  licitus  est  usus  electua- 

^l)  Cons.  1.  3.  c.  1.  dub.  23.  ii.  1.  (2)  2.  2,  q, 
1 17,  a,  0.  (3)  L.  4.  tr.  8,  c,  I,  (4)  T.  S,  p, 
31)7.  II,  4,  (5)  Tr.  23.  c,  2.  iiiinci,  3,  j,  2,  n,  60. 
'->}  P,  4.  ii.  4.  c  lyi.  (7)  Tf.  y.  c,  1,  .j,  0.  r.  3. 
ti)  Dci:.  I.  i.  c.  6.  j.  1.  a.  l).        ifi)  2.  2.  .^.  147, 


lElUNlO  ECCLESLiSTICO  7oJ 

riorum.  Hinc  p,  Miianle'0  loqueudo  de 
electuariis,  recte  ait :  Ergo  etiam  ejt 
fme  in  praesentiarum  chooolatam  ad  con- 
solidandumstomachumvi)'iprobi  in  mo- 
lerata  quantitate  pcrmittunt.  Accedit 
ilia  ratio  extrinseca  universalior  et 
forte  potior,  nerape  consuetudinis  iam 
hodie  coramuniter  receptae,  quac  ne- 
gari  non  potest,  et  quam  etiam  testan- 
tur  Salm. «'  et  Viva  Tamb.  Holz.  '2  ac 
Felix  Potest.  '3  cum  Ronc.  '<  qui  sic  ait: 
Dixi  chocolatam  frangere  ieiunium; 
habeo  tamen  rationem  extrinsecam  qua 
certum  mihi  redditur,  ieiunium  non 
frangere:  haec  autem  fundatur  in  uni- 
versali  consuetudine,  quam  sciunt  et  to~ 
lerant  praelati  ecclesiae,  quae  consuetu- 
do  legi  derogavit.  Haec  autem  ratio  con- 
suetudinis  (etsi  in  alio  casu)  confirma- 
tur  ex  d.  Th.'5  qui  disserens  de  opera- 
riisetperegriuantibus,  an  excusentura 
ieiuniis,  ait  excusandos  esse  si  immi- 
neat  necessitas,  et  deinde  subdit:  Vi- 
detur  tamen  in  talibus  recurrendum  esse 
ad  superioris  dispensationem,  nisi  forte 
abi  est  consuetudo,  quia  ex  hoc  ipso 
quod  praelatidissimulant,  videntur  an- 
nuere.  Gum  vero  ratione  consueludinis 
potuschocolatis  admittitur,  censeocum 
Salm.i^hanc  consuetudinera  non  ades- 
jC,  nisi  pro  uno  tantura cyatho  in  diera, 
non  toties  quoties,  ut  alii  dicunt. 

Quaenara  autera  quantitas  censeatur 
parva  et  iuxta  usum  hodie  permitli 
possit.  Sane  improbabiliter  Pasqual.'^ 
putat  niraiam  mediara  unciam  choco- 
iatis,  ut  possit  sumi  pro  parva  raateria, 
inepte  dicens  quod  huiusraodi  quanti- 
las  plus  nutrit  quam  sex  unciae  alte- 
iiuscibi:unde  tantum  adraittitoctavam 
vel  sextara  partem  unciae;  et  huic  o- 
pinioni  videtur  adhaerere  p,  Conc.  '* 
(lui  ait  solura  posse  adraitti  aliquid 
pulveris  chocolatis  cum  aqua  ita  ad- 
mixtae,  ut  aqua  sapida  efliciatur,  ci 
storaacho  attemperetur :  caeterum  non 
dubitat  chocolatem  posse  sumi  per  nio- 
dummedicinaeadlnstarelectuarii.Con- 


:i.  8.  aJ  3.  (10)  lu  prop.  Alox,  vii.  exer,  23.  p.'2a" 
(11)  Loc.  c.  u.  62.  (12)  Locc.  cc.  (15)  N.  '.'li: 
(14)  h.  c.  supra.  (!!>)  2.  2.  q,  147.  a.  4,  «1  C- 
(16)  Cit.  u.  02,  ^17)  Tr.  Jo  ieiuu. 

(18;  T.  !>.  p,  213.  o.  3. 


■)ftj$  tm.  ni.  TRACT.  VI. 

tra  vero  merito  Salm.  i  reiiciuntLeand.2 
et  Turr|an.  3  qui  permittunt  potionem 
duarum  unciarum  chocolatis.  Alii,  ut 
Pinellus  apud  Salm.  Felix  Potestas  ac 
auctor  adnotation.  ad  Anacl.  *  permit- 
tuiit  unam  unciam  et  dimidiam  cho- 
colatis  cum  dimidia  sacchari.  Rationa- 
bilius  tamen  card.  Brancatius  admittit 
potionem  unius  unciae  chocolatis  (cum 
quinque  unciis  aquae,  ut  ait)  non  fran- 
gere  ieiunium-,  vel,  ut  admittunt  Esco- 
bar  5  Salm.  *  Viva  '  et  Renzius  §  cum 
Hurt.  unam  unciam  chocolatis  cum  di- 
midia  sacchari.  Spectata  autem  ho- 
dierna  consuetudine,  p.  Milante^  sic 
scribit :  Dico  in  praesentiarum  esse  ab- 
solute  licitam  chocolatae  potionem  in 
moderata  sexquiunciae  qudntitate  (id- 
est  unciae  cum  dimidia)  quiaparvitas 
materiae  ex  consuetudine  introdu^ta  et 
tolerata  ab  ecclesia  omnino  excusat  a 
culpa.  Dixi  ex  tolerantia  ecclesiae,  quia 
ex  laudata  permissione  hodie  chocolata 
in  praefata  quantitate  sumpta  com- 
munalis  potus  semel  dumtaxat  in  die 
permissus  evasit.  Et  quidem  valde  pro- 
babiliter,  dum  communis  usus  fert 
ut  mihi  constat,  non  minus  quam  un- 
ciam  cum  dimidia  chocolatis  in  or- 
dinariis  cyathis  solere  immitti.  Dicit 
autem  Viva  quod  tunc  chocolates  ha- 
bet  rationem  potus  quando  uncia  cho- 
colatis  et  media  sacchari  miscentur  se- 
ptem  unciis  aquae.  Sed  hoc  videtur 
contra  communem  usum ,  neque  hoc 
congruit.  ei  quod  dicit  ipse  Viva  et 
quod  proferunt  Leander  Diana  Escob. 
Potestas  etc.  nempe  tunc  chocolatem 
non  habere  rationem  potus  cum  illa 
aequatquantitatem  aquae.  Unde  melius 
videtur  sufficere  quod  praefata  per- 
missa  quantitas  sumatur  cum  aqua, 
quae  de  more  solet  in  usualibus  cya- 
this  adhiberi . 

1024.  «  2.  leiunium  non  solviturper 
collaliunculam  vespertinam,  etsi  haec 
non  ad  soranum  sed  ad  nutritionem 
ordinetur:  quia  consueludo  permitlit. 

(1)  I))id  n.  63.  (2)  Q.  S.  §.  4.  (5)  Siim.  p.  «. 
e.  236.  diil).  57.  (4)  De  pr.  eccl.  d.  2.  (|.  l.  n.  6. 
(8)  Loc.  e  (6)  Cil.  n.  63.  (7)  Ut  supra. 

(8)  De  piace.  eccl.  c.  2.  <|.  18.  (9)  Loc,  c.  p.  236. 
1.1«'  O.  10  a.  3.  u.  S.    (il)  T».  23..C.  2.  pr.-,^5  S 


!)1!  r».\ECEPTIg  BGCL. 
Addo  vespertinam:  (juia  sine  causa  non 
licet  illam  sumere  mane  vel  meridie  : 
ex  iusta  tamen  causa  licet  utrumque : 
ut  si  fiat  ratione  debilitatis,  negotio- 
rum,  studiorum;  sine  ea  erit  veniale 
tantum,  cum  non  violetur  substantia 
ieiunii  (Ita  Viva^o  et  Salm."  cum  Less. 
Tol.  Sanch.  Cai.  Fill.  et  communi.  Di- 
cunt  Fagund.  et  Leand.  quod  venatio 
sufficit  pro  causa  iusta  tempus  commu- 
tandi). 

»  Quoad  eius  quantitatem ,  commu- 
niter  designatur  quarta  velquinta  pars 
integrae  coenae;  ut  contra  Dian.<2Tur. 
etc.  docetReg.  <'  cum  Laym.<<  Fill.  <5 
dicens,  ita  decisum  esse  in  celebri  a- 
cademia  theologorum,  qui  omnes  in 
quartam  partem  consenserunt.  Idem 
probat  Escob.  i^  siquidem  coena  ordi- 
naria  duarum  librarum  pondus  non 
excedet,  quia  talis  in  reliquis  praece- 
ptis  modica  censetur,  ac  proinde  tanto 
quis  magis  minusve  peccat,  quanto 
magis  vel  minus  transgreditur.  Adde, 
quibusdam  locis  ex  consuetudine  plus 
permitti  saecularibus  quam  religiosis, 
uobilibus  quam  plebeis ,  et  in  frigidis 
regionibus,  quam  in  aliis,  ut  notat  Lay- 
man*'etBon.is.  PIus  item  quibusdam 
in  locis  io  vigilia  Nativitatis  Doraini, 
et  alibi  in  Coena  Doraini,  perraitti  ex 
consuetudine  dicunt  Med.  Caiet.  i^  et 
Sanch.20Escob.2<.  Quod  Bon.  non  im- 
probat,  ubi  ea  consuetudo  est  recepta. 

»  Quoadqualitatera,  in  ea  prohiben- 
tur  cibi  ob  nutritionem  coramuniter 
ordiuati,  quique  inter  fercula  fere  ap- 
ponuntur.  Permittuntur  autem  levio- 
res,  ut  fructus,  aliave  ex  saccharo  et 
melle  confecta;  et  pro  more  regionis 
parum  butyri  et  casei,  ut  in  regioni- 
bus  septentrionalibuSj  ob  fructuum  i- 
nopiam.  Laym,22.)) 

1025.  In  serotina  igitur  refectione 
duo  spectanda  sunt,  quantitas  et  qua- 
litas  cibi.  Sed  hic  ante  omnia  animad- 
vertendum  praecipue  in  his  atlenden- 
dura  esse  consuetudinem  locorum,  ut 

S.  3.  u.  82.  (12)  1.  p.  Ir.  4.  r.  117.  (15)  C.  2. 
1.  6.  .!.  183.  (14)  C.  1.  n.  9.  (13)  T.  2.  li.  27, 
p.  2.  c.  2.  q.7.  n.  35.  (16)  T.  1.  e.  «3.  c.  3.  u.  (U. 
(17)1.. .4.1.8.0.1.  (S8)L.c,  (19)N,54.  (2»'lii,.p, 
^21^  T.  i.  e.  9.  c.  S.  (421  L.  c  n.  y. 


CAP.  III.  DUB.  I.  OB 

nene  aavertunt  Cai. '  et  alii  passim  : 
certum  enim  est  quod  ubi  agitur  de 
consuetudine ,  tam  circa  ieiunium  , 
quani  circa  omnes  alias  ecclesiae  le- 
ges,  quibus  nemo  negat  per  cousuetu- 
dinem  derogari  posse,  auctoritas  do- 
ctorum  recentiorum ,  licet  pauciorum, 
qui  soli  de  posteriori  moderna  consue- 
tudipe  testari  possunt,  pluris  facienda 
est,  et  sine  dubio  praeferenda  auctori- 
taii,  iits\  communiori  aa.  antiquorum, 
qui  nihil  de  consuetudine  imposterum 
iutroducenda  scire  poterant.  Cum  au- 
lem  auctores  de  aliqua  consuetudine 
testantur,  id  non  temere  et  sine  suifi- 
cienti  fundamento  asseruisse  creden- 
dum  est.  His  positis,  omnibus  patet, 
quod  antiquitus,  praeter  unicam  co- 
mestionem,  nulla  alia  refectio  cibi  per- 
mittebatur.  Tractu  temporis  introdu- 
ctum  fbit  aliquid  parum  sumere  fru- 
ctuum,  herbarum,  aut  dulciarium  ad 
medicinara,  ne  potus  noceret,  ut  testan- 
tur  d.  Anton.  et  Cai.  de  suo  tempore. 
Postmodum  consuetudo  obtinuit,  eliam 
ad  nutriendum  sumere  aiiquid  panis 
et  fructuum,  usque  ad  tres  vel  quatuor 
uncias,  ut  aliqui  dd.  dicebant;  vel  u- 
sque  ad  sex,  ut  alii  putabant.  Recen- 
tiorum  autem,  quoad  quantitatem  per- 
tinet,  alii,ut  Holzm.  2  cum  Laym.  Fill. 
Reg.  Spor.  3  Wigandt.  *  Croix  5  cum 
fius.  et  Elbel  ^  cum  Henno  Anacl.  '  et 
aliis  dicunt  ex  consuetudine  permitti 
ieiunantibus  quartam  partem  coenae; 
sed  haec  regula  non  multum  mihi  ar- 
ridet;  nam  vel  potest  esse  nimis  indul- 
gens,  et  ideo  reprobant  eam  Salm.  s  et 
Diana  ^  cum  aliis,  vel  saltem  est  valde 
obscura,  scrupulisque  obnoxia.  Melius 
igitur  alii  commuuiter  asserunt  per- 
m-itti  in  collatiuncula  octo  uucias  cibi: 
ita  Pal.  <o  Ronc.  "  qui  asserit  sic  fer- 
re  liodie  praxim  timoratorum.  Viva  <2 
Tamb.«  Elbei  "  Fel.  Potest.  «s  Mazz.<6 

■1)  2.  2.  q.l47.n.6.S.2.  (2)T.l.i).3o8.n.25. 
(3)  T.  t.  p.  293.  D.  26.  (4)  Tr.  S.  ex,  4.  n.  99.  i-.  3. 
(B)  L.  3.  p.  S.  u.  1299.  (6)  T.  2.  p.  17S.  .i.  481. 
(7)  P.  587.  n.  27.  (8)  Tr.  25.  c.  2. p.  3.  §.5.  n.  71. 
(91  P.  1.  tr.  9.  r.  1.  (10)T.7.  Ir.  4.  d.  3.  $.2.  n.7. 
(11)  De  5.  pi-aoc,  c.  l.  q.  5.  r.  1.  (12)  Eod.  tit. 
q.  10.  a.  3.  u.  1.  (15)  D<c.  1.  4.  c.  5.  $.  5.  n.  1. 
(14)  T.  2, p.  ICO.  n.  495.  (1«)  De  ii  r.  eccl.  n.  2886, 
(16)  Tr,  2.  d.  1.  a.  4.  c.  4.  S.  5.    (17)  P.  i.  tr.O,  r.  I, 


lEICNIO  ECCLESIASTIGO  "J.ti? 

Diana  i',  qui  ait  hanc  sententiam  ab  o- 
mnibus  admittendam,  et  Salm.  i^  cnm 
Viil.  Turr.  Pasq.  Led.  Trull.  Leand. 
etc.  communiter,  qui  dicunt  sic  hodie 
tenere  communem  piorum  usum,  et 
sic  practicari  ab  eodem  suorum  discal- 
ceatorum  ordine,  sicut  apud  ipsos  Sal- 
mant.  testatur  Fagund.  ex  Suar.  Idem 
confirmat  p.  Milante  ^9  qui  auctor,  licet 
rigidarum  sententiarum  fautor  sit,  ta- 
men  noo  dubitat  sic  asserere:  Ut  coe- 
nula  ista  innoxia  sit  debet  esse  mo- 
dica,  ita  ut  octo  unciarum  pondus  ordi- 
narie  haud  excedat  quantitas  illa  quae 
pro  refectione  sumitur;  ita  quidem  uni- 
versim  viri  qua  pietate,  qua  doctrina 
pollentes,  docent  et  adpraxim  deducunt. 
Dixi  ordinarie,  quia  iusta  ex  causa  pot- 
erit  esse  maioris  ponderis,  quando  vi- 
delicet  aliquis  maiori  eget  nutrimento. 
Quod  ultimum  etiam  communiter  dd. 
admittunt.  Quapropter  cum  censeant 
Salm.  20  oum  Sanch,  Viva  21  Elbel  22 
Sporer  23  et  Vivald.  Tamb,  Leand,  ac 
Diana  apud  Croix24  duas  uncias  in  re- 
fectiuncula  non  reputari  excessum  gra- 
vem;  consequenter  tenere  debent,  eum 
a  culpa  excusari  qui  maiori  indiget  nu- 
trimento,  et  per  duas  tantum  uncias 
coenulam excedit.  Caeterum,  quantitas 
octo  unciarum  ita  hodie  usu  recepta 
est,  ut  indistincte  permittatur  etiam 
iis  qui  cum  illa  ad  satietatem  reficiun- 
tur ;  ut  dicunt  Sporer  25  Croix  26  cum 
Vill.Fag.  et  Bon.  Tamb.  27  Elbel^s  et 
Holzm.29  cum  communi. 

In  vigilia  autem  Nativitatis  Domini 
ex  consuetudine  permiftitur  quantitas 
duplo  maior,  ut  dicunt  Viva^o  flolz.  3i 
Mazz.32  Ronc.33.  Imo  Sanch.34  cum  Me- 
tin,  Elbel  35  Pal.36  et  Salm.37  cum  Mol, 
Barb,  Led.  Fag.  etc.  dicunt  in  ea  no- 
cte  posse  sumi  quantumlibet  de  fru- 
ctibus,  hefbis  et  dulciariis,  non  autem 
de  pane ;  quia  hanc  asserunt  esse  con- 

(18)  Ibid,  n.  72.  (19)  In  propos.  Alexand.  vii. 

e.\erc.  23.  p.  238.        (20)  Cit,  n,  72.       (21)  N.  5 
(22)  T.  2.  p.  180.  II.  494.  (231  §.  5.  n.  2, 

^24)  L.  3.  p,  2.  n.  1300.  (23)  Ad  3.  praec.  d« 

ieiuu,  n,  27,         (26)  N.  1299.  (27)  §.  3.  ii.  1, 

(28)  T.  1.  p.l80.  n.  491.  (29) T.  1.  p.  559.  n.  25 
(50)  A.  5.  n.  2.  (51)  N.  2S.  (32)  Il.id. 

(55)  h.  c.  r.  2.  (54)  Cons.  1.  S.  c,  1.  dub,  26.  r  f 
(53)  P.  181. 11,496.    (36)S.2.u.7.    (;57}L.c.r,  73 


758 


Un.  lU.  TliACT.  VI.  UK  PRAECEPTIS  ECCL. 


Mioliidinem  ecclesiae  ab  omnibus  re- 
ceptam.  Hanc  tamen  consuetudinem 
Mazzotta  apud  nos  negat  adesse;  etego 
cum  Pasq.  <  el  Renz.  2  saltem  de  illa  du- 
bito.  Duplicem  aulem  refectiunculara 
Sanch.  Azor.  Dian.  Tamb.  etc.  apud 
Croix^  Mazz.  et  Ronc.  <  admittunt  el- 
iarasi  vigilia  Nativitatis  adveniat  in 
sabbato  quatnor  temporum,  hoc  est 
eliamsi  festum  Nativitatis  accidat  in 
die  lunae ;  quia  id  conceditur  ratione 
laetitiae  el  solemnitatis.  Probabilius 
tamen  advertit  Sanch.  ^  quod  si  quis 
iu  meridie  anteverteret  refetiunculam, 
non  posset  excedere  octo  uncias,  quia 
tunc  non  adhuc  festum  incoepit.  In 
vigilia  autem  Paschatis,  aut  Penteco- 
stes ,  dicunt  Viva  et  Salm. ,  non  per- 
mitti  duplicem  coenulara,  sed  tantura 
posse  surai  ex  consuetudine  decem  vel 
undecim  uncias  cum  Leand.  Pasq.  et 
Quintan.;  sed  de  hac  consuetudine  a- 
pud  nos  etiam  dubito. 

1026.  Quoad  qualitatem  vero  cibi  in 
coenula  sumendi,  hodie  commune  esl 
posse  comedi  panem,  fructus,  oleas, 
berbas  et  dulciaria ,  ut  dicunt  Viva  ^ 
Sahu. '  cum  Laym.  Navar.  Azor.  Pal. 
otc.  communiter  Caeterum  Spor. » El- 
liel  9  cum  March.  Tamb.  et  Burgbaber, 
dicunt  quod  spectata  moderna  consue- 
tudine,  tuta  est  sententia  quod  in  col- 
latione  vespertina  non  est  attendeuda 
qualitas  ciborum,  sed  tantum  quanli- 
tas ;  adeo  ul  ex  omnibus  cibis  qui  die 
ieiunii  sumi  possunt  in  prandio,  etiam 
piscibus,  leguminibus,  ovis  etc.  adhuc 
liceat  sumere  in  coena.  His  videtur  se 
adiungere  Bonac.  10  dicens:  Ex  quo  pa- 
tet  in  secunda  refectiunoula  mdyis  ser- 
vandam  esse  quantitatem ,  quam  cibi 
qualitatem. 

1 027.  Huic  opiuioni  non  universe  a- 
cquiescendum  est ;  nam  dubitatur  1 . 
Au  in  coenula  liceat  sumere  ova ,  cui 
haec  sint  permissa.  Affirmat  Sporerii 
cum  Pasq.  et  Vivald.  apud  Croix<2.  Sed 

(1)  Dec.  92.  n.  2.  (2)  T.  2.  p.  S89.  q.  6. 

(3)  N.  1301.  (4)  Loce.  cc.  (S)  Loc.  c.  n.  6. 
(6)  Q.  iO.  a.  1.  n.  8.  (7)  Tr.  25.  c.  2.  pm.ct.  3. 
§.  5.  n.  77.  (8)  T.  1.  ad  3.  pi-.  n.  32.  (9)  T.  2. 
(i.  176.  n.  485.  (10)  De  praec.  cccl.  d.  ult.  q.  1. 
p.  5.  D,  3.  (11)  Ut  supia  l,  1,  p.  284.  n.  52. 


hocomninonegandum,  utdicunlViva" 
Potestas  14  Mazz.  is  Ronc.  <6  et  Tamb.  <' 
cum  Sanch.  Fill.  et  Diana.  Ratio  quia 
ova  sunt  maximae  subslantiae,  et  ideo 
a  consuetudine  communiter  reiiciun- 
tur.  Tantum  permittunt  Buserab.  ut 
supra,  Laym.  <8  Holz.  *9  et  ElbePo  pro 
regionibus  frigidioribus  sumere  parum 
casei  vel  butyri.  Verumtamen  Viva  Po- 
testas  Tamb.  2<  et  Mazz.  22  id  indiscri- 
rainatim  permittunt.  Hocque  probabili- 
ter  apud  nos  admittitur  et  in  usum  de- 
ducitur  a  pluribus  perdoctis  iuniori- 
bus,  el  praesertim  a  doctissimo  meo 
raagistro  ac  illustrissimo  episcopo  d. 
lulio  Torni,  pro  eis  qui  iara  dispensa- 
ti  sunt  ad  lacticinia ;  modo  non  suma- 
tur  plus  quam  una  uncia  casei,  vel  ad 
summum  una  cum  dimidia.  Idem  ait 
Palaus  23  de  biscoctis  cum  ovis  vel  bu- 
tyro  confectis,  modo  eorum  non  suma- 
tur  plus  quara  una  vel  altera  uncia. 

Hic  notandum,  quod  nuper  per  quem- 
dam  confessarium  supplicatus  fuit  ss. 
pontifex  Bened  xiv. ,  ut  explicaret  an 
revera  liceret  in  serotina  collatiuncula 
parum  casei  sumere  iis  qui  in  quadra- 
gesima  et  vigiliis  sunt  dispensati  ad  la- 
cticioia.  Pontifex  supplicationemtrans- 
.  misit  ad  s.  poenitentiariam,  quae  sio 
rescripsit :  Sacra  poenitentiaria  optime 
conscia  mentis  sanctitatis  suae  ex  spe- 
ciali  auctoritate  eiusdem  respondet  non 
licere;  rationem  afferens  quod  illud  ie- 
iunantes,  expressum  in  bulla  Libentis^ 
sime  praefati  nostri  pontificis  Benedi- 
cti  XIV.  (ubi  dictum  fuit  dispensatos 
ad  carnes,  vel  ad  lacticinia,  opus  ha- 
bere  eo  cibo  eaque  uti  portione  quibus 
utuntur  omnes  ieiunantes  rectae  et  me- 
ticulosae  conscientiae)  intelligitur  de  ri- 
gorose  ieiunantibus  quadragesimali  ie- 
iunio,  in  quo  tam  carnes,  quam  ova 
et  lacticinia  vetantur. 

Deinde  dubium  subortum  fuit,  an  s. 
poenitentiaria  illud,  Optime  conscia 
mentis  etc.  dixerit  ex  sua  interpreta- 

12)  L.  5.  p.  2.  .1. 1503.       (13)  Q.  10.  a.  3.  n.  3- 
14)  De  praec.cccl.  n.  2886.         (liJ)  Tr.  2.  d.  1- 

■[.  4.  c.  4.  5.  5.         (16)  L.  c.         (17)  T.  4.  c.  S 
;.  5.  n.  S,     (1!>>    L.  4    ir.  8.  c.  1.  n.  9,     (19)  T.  i 

|i.  339.  n.  23.  (20)  T,  2.  p.  176.  n.  483. 

l    31)  Locc,  cc.       ,22)  Il.iil.       (25)  $.  2.  n.  6. 


CAP.  III.  DUB.  1.  DE  lEVMMO  ECCLESIAST!r,0 


'y.) 


tfoDe,  vel  ex  proprio  oraculo  pontificis. 
Idcirco  idem  confe-ssarius  itera  papam 
supplicavit ,  ut  ipsemet  mentem  suam 
explicaret.  Venit  responsum  (quod  ego 
ipse  autheaticum  observavi,  et  nunc  a- 
pud  me  est)inquosicdicitur:  Sacrapoe- 
nitentiaria  de  mandato  ss.  Domini^  qui 
suis  ipsis  oculis  retroscriptam' epistolam 
dignatus  est  legere,  respondet  vera  esse^ 
et  pro  veris  habenda  quae  constat  ab  ea~ 
dem  poenitentiaria  fuisse  rescripta.  Dor 
tum  Bomae  in  poen.  die  23.  iulii  1756. 

Sed  super  hoc  aliud  dubium  aliqui- 
bus  factum  fuit,  an  huiusmodi  decla- 
ratio  pontificis  indigeat  universali  pro- 
mulgatione,  ut  fideles  obliget.  Dubita- 
tio  orta  fuit  ex  eo  quod  dicunt  dd., 
nimirum  quod  interpretationes,  sive 
declarationes  ,  etiam  authenticae  ,  fa- 
ctae  scilicet  ab  ipso  legislatore  vel  a 
successore  aut  eius  superiore,  indigent 
promulgatione,  ut  vim  legis  babeant. 
Attamen  dicimus  distinguendam  esse 
declarationem  pure  talem ,  a  declara- 
tione  non  pure  tali,  siveab  interpreta- 
tione.  Declaratio  pure  talis  estilla  quae 
clare  a  principio  inest  in  ipsa  lege,  id 
est  cum  sensus  declaratus  totus  iam  in 
lege  continebatur,  v.  gr.  si  lex  loqna- 
tur  de  filio,  et  dubitetur  au  de  filio  le- 
gitimo  vel  spurio;  si  legislator  decla- 
rat  intelligi  de  legitimo,  iam  sensus 
clare  in  lege  inest  in  principio.  Decla- 
ratio  autem  non  pure  talis  sive  inter- 
pretatio  est  illa,  cuius  seasus  non  clare 
est  in  lege  imbibitus ,  sed  infertur  ex 
aliquo  argumento,  puta  quod  nomine 
patris  veniat  etiam  avus ,  nomine  mor- 
tis  naturalis  veniat  etiam  civilis  et  si- 
milibus. 

Hinc  dicimus  cum  sententia  com- 
muni ,  quam  tradunt  Castrop.  i  cum 
Suar.  Vasq.  Salas  etc.2  Holz.s  Spor.  ^ 
La  Croix  &  Salm.  6  quod  declaratio  pure 
talis  illiussensusqui  clare  iam  inestin 
lege,  non  indiget  promulgatione,  sed  ob- 
ligatomuesquideclarationem  iliam  iam 
sciunt:  cum  ipsa  non  sit  nova  lex,  sed 
a  principio  in  lege  sit  imbibita.  Decla- 

(1)  T.  3.  (1.  S.  p.  3.  S.  3.  II.  3.      (2)  Cit.  ibid. 

(3)  T.  1.  de  logt,  1).  112.  n.  S43. 

(4)  Siippl.  eoJ.  t.  c.  i.  p.  47.  d.  530. 
{&)  Loe.  cit.  n.  824. 


ratio  contra  non  puro  taliSf  sive  inter- 
pretatio  alicuiussensusobscuri  vel  am- 
bigui,  qui  dubius  est  an  iusit  vel  ne  in 
ipsa  lege,  sed  ex  argumento  infertur, 
huiusmodi  declaratio  ut  obliget  indi- 
get  promulgatione.  Ut  recte  aiunt  Pal. ' 
et  Suar.  s  quod  declarationes  omnes 
quae  luon  fiunt  a  legislatore,  sed  ab 
eius  snccessore  aut  superiore,  semper 
indigent  nova  promulgatione  ut  obli- 
gent;  ratio  quia  successori  aut  supe- 
riori  non  est  tam  aperta  mens  primi 
legislatoris,  sicut  ipsi  legislatori  nota 
est ;  ideoque,  ut  illi  aliquid  declarent, 
etiamsi  explicarent  aliquem  sensum 
iam  in  lege  existentem,  semper  opus 
habent  recurrere  ad  argumenta  et  in- 
terpretationes;  et  propterea  semper  vi- 
dentur  aliquid  novi  constituere.  Sal- 
tem  (ut  ait  p.  Suar.9)  huiusmodi  decla- 
rationes,  prout  sunt  responsa  declara- 
tiva  pontificum,  obstringunt  ad  illam 
interpretationem  tuendam,  sive  ad  ser- 
vandum  antiquum  ius  secundum  illam 
interpretationem.  Verumtamen  idem 
Suar.  «0  sic  addit:  Ut  authentica  sit  in- 
terpretatio  oportet  ut  habeat  legis  con~ 
ditioneSy  ut  sit  iusta,  sufficienteT  pro- 
mulgata  etc.  Unde  consequenter  fit  ut 
haec  lexinterpretaliva  alterius  exposita 
sit  dubiis^  ita  ut  aliae  interpretationes 
necessariae  sint. 

His  positts,  concluditur  in  nostro  ca- 
su,  quod  cum  sensus  explicatus  a  pon- 
tifice  legis  ipsiusmet  conditore  (nempe 
verbum  ieiunantes  accipiendum  esse 
pro  rigorose  ieiunantibus).  iam  totus 
insit  in  lege,  totum  enim  quod  signifi- 
cet  abstinentiam  tam  a  carne  quam  a 
lacticiniis,  iam  in  verbo  ieiunantes  con- 
tinetur :  propterea  haec  declaratio  non 
indiget  promulgatione ;  tum  quia  ex- 
plicatus  est  sensus  iam  in  lege  imbibi- 
tus,  tum  quia  ab  ipso  legislatore  de- 
claratus  est. 

Sed  post  haec  scripta  regnans  pon- 
tifex  Ciemens  xiii.  per  bullam  quae 
incipit  Appetente  sub  die  20.  dec.  4759. 
in  hoc  puncto  omoia  sustulit  dubia, 

(6)  Tr.  11.  de  leg.  c.  3.  piincl,  2,  $.  2.  n.  30. 

(7)  L.  c.  S.  1.  n.  2.      (8)  De  leg.  I,  6.  e.  I.  n.  5, 

(9)  De  leg.  I.  4.  c.  14.  n,  3. 

(10)  Eod.  lit  I.  e.  c.  I.  B.  ? 


760  LIB.  UI.  TK.\.CT.  VI 

dicens:  Nova  in  infringendis  ieiunii  le- 
gibus,  vel  opinionum  commenta^  vela 
vera  ieiunii  vi  et  natura  abhorrentes 
consuetudines  quae  humani  pravitatein- 
genii  sint  invectae ,  ea  omnia  radicitus 
convellenda  curetis.  In  quibus  profecto 
abusum  illum  censemus  omnino  nume- 
randum,  cum  nonnulli^  quibus  ob  iu- 
stas  et  legitimas  causas  ab  abstinentia 
carnium  dispensatum  fuerit,  licere  sibi 
putant  potiones  lacte  permixtas  sumere: 
contra  quampraedictus  praedecessor  no- 
ster  censuit  tam  dispensatos  a  carnium 
abstinentia^  quam  quovis  modo  ieiunan- 
tes,  unica  excepta  comestione,  in  omni- 
bus  aequiparandos  iis  esse^  quibuscum 
nulla  est  dispensatio ,  ac  propterea  tan- 
tummodo  ad  unicam  comestionem  posse 
carnem^  vel  quae  ex  carne  trahunt  ori- 
ginem,  adhibcre.  Quaenam  autem  sint 
quae  ex  carne  originem  trahunt  habe- 
tur  in  cap.  Denique  46.  dist.  4.  ubi  di- 
citur:  Quae  trahunt  originem  sementi- 
nam  a  carnibus ,  ut  sunt  ova  et  lactici- 
nia.  Itaque  dispensatis  non  permittitur 
in  coUatiunculaaliuscibus  nisi  ille  qui 
permittitur  non  dispensatis. 

1028.  Dubltatur  2.  An  in  coenula 
permittantur  pisces.  Hic  plures  con- 
currunt  doctorum  sententiae.  Id  abso- 
lute  negant  Salm.  ^  cum  Sanch.  Led. 
et  Pal.  ex  communi,  ut  asserunt,  et- 
iamsi  pisces  sint  parvi  et^iccati,  quia, 
ut  aiuut,  nullibi  est  haec  consuetudo. 
Attamen  Laym.  2  cum  Azor.  concedit 
pisciculum  sale  coctum,  Tamb.  autem  3 
tenet  pisces  sale  coctos,  sive  parvos 
sive  magnos,  hodie  vetitos  non  esse ; 
et  asserit  Viva  *  putans  hanc  consue- 
tudinem  iam  introductam  esse.  Imo 
Spor.  5  et  Eibel6  et  Vivald.  March.  Pa- 
squal.  ac  Burgh.  apud  Croix '  dicunt 
iuxta  hodiernam  consuetudinem  lici- 
tum  esse  vesci  piscibus,  prout  in  pran- 
dio,  modo  quantitas  debita  servetui'. 
Caeterum  Bon. »  et  Viva  9  ac  Mazzot.  <o 

(■1)  Tr.  23.  c.  2.  p.  3.  §.  3.  n.  80.  (2)  CiU  n.  9. 
(5)  Luc.  c.  I^.  3.  n.  3.  (4)  D.  a  3.  u.  3. 

(.o)  Loc.  cit.  p.  284.  n.  32.  (6)  P.  176.  n.  483. 
(7)  h.  3.  p,  2.  n.  1302.  (8)  Disl.  uU.  q.  2.  p.  3.  u.  3, 
[9)  D.  n.  3.  (10)  Tr.  2.  J.  1.  q.  4.  c.  4.  ^.  3. 

^ll)  In  propos.  Alex.  vii.  exerc.  23.  (12)  P.  10. 
i::  14.  r.  S8.  (13)  Tora.  1.  p.  284.  n.  32. 


DE  PR.\EGEPTIS  ECCL. 

probabiliter  aiunt  hoJie  ex  consuelu- 
dine  iam  apud  nos  recepta  (quam  mihi 
confirmarunt  alii  docti  et  probi  iunio- 
res)  posse  sumi  in  coenula  exiguam 
partem,  v.  gr.  duas  vel  tres  uncias 
piscis  maioris.  Hancque  consuetudinem 
confirmat  et  approbat  ut  licitam  M.  Mi- 
lante^'  qui  sic  ait:  Nec  scrupulosus 
quidem  theologus  inficiare  audet  (lici- 
tum  esse  vesci  pisciculis  recentibus ), 
praesertim  quia  viri  prudentes  ac  docti 
immo  regularium  communitates  eis^ 
dem  vesci  in  antipaschali  ieiunio  con- 
sueverunt.  Ut  ingenue  meam  in  re  pro- 
feram  sententiam.^  attenta  praesenti  di- 
sciplina,  sine  ullo  scrupulo  posse  etiam 
magnos  pisces  in  eadem  quantitate  per- 
mitti  existimo  ....  Unde^  sicut  hodiein 
prandio  licet  grandes  pisces  comedere, 
licet  pariter  in  coenula  cum  debito  mo- 
deramine  manducare. 

1209.  Dubit.  3.  Utrum  liceat  sumere 
octjunciaspaniscocticumaquaetoleo. 

Prima  sententia  affirraat,  quam  te- 
nent  Diana  12  Spor.  '3  cum  Bassaeo  ac 
Bonac."  citans  Azor.is  sed  (non  bene, 
nam  Azor.  nihil  aliud  admittit,  nisi  a- 
liquid  panis,  ne  al4i  cibi  soli  noceant ) 
i^em  Elbel  16  qui  probabilissimam  vo- 
cat,  et  Laym."  dicit  non  carere  aliqua 
probabiUtate.Ratio,utdicunt,tumquia, 
si  panis  et  iiquor  seiunctim  sumi  pos- 
sunt,  cur  non  una  simul?  tum  quia,  li- 
cet  panis  crescat  poadere,  non  tamen 
acquirit  rationem  maioris  substantiae 
quoad  nutritionem,  sed  solum  rationem 
temperamenti  quoad  cibumvehendum. 

Secunda  sententia  vero  tenenda  ne- 
gat,  eamque  docent  Pal.is  Laym.i9  Fil- 
iiuc.20Ronc.21  Groix22  Tamb.23  qui  op- 
positam  non  audet  vocare  probabilem, 
ijem  Salm.  24  cum  Truli.  Vill.  et  Reg. 
idemque  sentit  Viva^s  qui  asserit  hanc 
esse  communem,  et  contrariam  non  es- 
se  sequendam,  ut  communiter  reie- 
ctam.  Ratio  4 .  quia,  esto  panis  coctus 

(14)  D.  ult.  q.  1.  p.  3.  n.  3.  (18)  L.  7.  c.  8.  q.  7. 
(16)  T.  2.  p.  181.  n,  499.  (17)  L.  4.  tr.  8.  c.  1. 
u.  9.  (18)  Tr.  30,  d.  3.  p.  2.  n.  6.  (19)  Loc.  c, 
(20)  Tr.  27.  p.  2.  c.  2.  n.  30.  (21)  C.  1.  q.  5.  r.  2. 
(22)  L.  3.  p.  2.  n.  1503.  (25)  Dec.  1.  4.  c.  S. 

S.  3.  n.  2.     (24)  Tr.  23.  c.  2.  puuct.  3.  J.  3.  n.  77 
i  ^23)  Q.  10.  a.  3.  n.  4. 


CAP.  IIT.  DUB.  I.  DE  lEIUiNIO  ECCLESIASTICO  761 

V.  gr.  si  coquus  aut  aegroti  minister 


fw  aqua  naturam  non  mutnret,  tamen 
huiusmodi  ferculum  minime  est  con- 
suetudine  receptum.  Ratio  2.  quia  re- 
vera  panis  per  decoctionem  et  fermen- 
tationem  cum  aqua,  aliam  naturam  a- 
cquirit,  et  ita  fit  quid  unum  panis  et 
aqua  ut  evadat  una  substantia  maior,  et 
ab  invicem  separari  nequeant.  Tantum 
ipse  censeo  admitti  posse  cum  Tamb.  * 
ut  quis  actu  quo  se  reficit ,  infundens 
panem  in  aqua  aut  vino,  statim  ori  admo- 
veat;  quia  tunc  non  intervenit  fermen- 
tatio,  et  liquor  deservit  ad  vehiculum 
cibi.  Nec  improbo  quod  aiunt  Salm.  2, 
nempe  5.  uncias  (aut  saltem  4.,  ut  ait 
Roncaglia )  panis  cocti  non  excedere 
notabiliter  debitam  quantitatem. 

Probabiliter  autemlicitumestin  coe- 
nula  edere  iusculum  ex  herbis  coctis 
cum  aqua  et  aceto  aut  oleo  aut  vino  de- 
cocto,  ut  dicunt  Pal.  3  Diana  *  cum  Lay. 
Leand.  Viva  s  cum  Bonac.  et  Tambur. 
Mazzot.  6  ac  Salm. '  cum  Nav.  et  Azor. 
nec  dissentit  Wigandt  8  si  adsit  aliqua 
causa,  alias  ait  esse  veniale.  Bene  au- 
tem  advertit  Viva  ^  oleum  et  acetum 
computanda  esse  in  pondus ;  et  ratio 
est  quia  oleum  et  acetum  revera  non 
habent  rationem  potus.  Adraittunt  au- 
tem  Salm.  ^^  octo  uncias  ex  legumini- 
bus  igne  tostis:  negant  vero  posse  su- 
mi  legumina  cocta  cum  aqua,  quia  (ut 
dicunt)  in  hoc  adversatur  consuetudo; 
sed  id  concedunt  Escob.  i*  Sporer  12  et 
ElbeP^.  Caeterum,  quod  dictum  est  su- 
pra  de  pane  decocto,  fortius  videtur 
posse  dici  de  leguminibus  quae  mino- 
ris  sunt  nutrimenti  quam  panis. 

«  3.  In  confessione  non  sufficit  di- 
cere,  non  servavi  aut  fregi  ieiunium, 
sed  addendum  utrum  refectione  mul- 
tiplici  an  esu  carnium.  Et  si  hoc,  utrum 
semel  an  saepius  quantitatem  notabi- 
lem  sumpserit:  quia  probabile  satis  est 
etiam  in  hac  materia,  parvitatem  a  mor- 
tali  excusare,  ut  docentBon.**  et  Tan.'* 

[i)  Loc.  c.  (2)  Ibid.  1(3)  P.  2.  §.  S.  n.  6. 
(4)  P,  10.  tr.  14.  r.  S8.  (B)  (J.  10.  a.  3.  n.  3. 

(6)  Loc.  supra  cit.  (7)  Cit.  n.  77. 

(8)  Tr.  S.  ex.  4.  n.  99.  r.  3.     (9)  L.  c.      (iO)  L.  c. 

(11)  Tom.  12.  i.  43.  dab.  S4.  n,  293.  et  294. 

(12)  Loc.  c.  n.  52.         (13)  N.  483.         (14)  T.  2. 
.!.  uU.  p.  1.  (1-  2.         aS)  T.  5.  d.  3.  <j.  3.  dvd,.  6. 


parum  carnis  praegustet,  Escob.i^  San- 
chezi'  (Mediam  unciam  carnis,aitPasq. 
essemateriam  parvam,  sed  merito  reii- 
citur  a  Salmant.iSqui  dicunt  materiam 
parvam  esse  tantum  octavam  partem 
unciae,  ut  aiunt  etiam  Ronc.  et  Diana 
ap.  Croix  19)  vel  ex  aliis  cibis  quartam 
tantum  partem  collationis  serotinae,  si- 
ve  unam  vel  duas  uncias  sumat:  hanc 
enim  esse  materiam  parvam,  cum  Tur- 
rian.  et  Leon.  docet  Diana  20  esse  pro- 
babile.  Si  autem  saepius  eodem  die  pa- 
rum  sumeret,  peccaret  graviter;  quia 
materiae  illae  coalescerent  in  unam 
magnam,  ut  contraSalas  docetDiana^i. 
Accedit  auctoritas  pontificia  damnans 
opinionem  oppositam.  (V.  prop.  29.  in- 
ter  proscriptasabAIex.  vii.).  Denique, 
si  sit  in  quadragesima,  addendum  u- 
trum  fregeris  esu  ovorum  aut  lactici- 
niorum.  Tametsi  enim  Diana  22  citans 
multos  doctores,  dicat,  certum  esse 
quod  sit  mortale,  si  non  ex  iure  posi- 
tivo,  saltem  ex  consuetudine,  in  omni- 
bus  fere  mundi  partibus  recepta,  vesci 
ovis  et  lacticiniis  in  quadragesima:  pro- 
babile  tamen  est  et  tutum  ( saltem  in 
Germaniae  partibus )  esse  tantum  ve- 
niale.  Laym.23  Fag.24  etc.  tum  quia,  li- 
cet  consuetudo  habeat,  ea  tamen  non 
semper  sub  peccato,  praesertim  mor- 
tali,  obligat.  Vide  FiII.25  Bonac.26  tum 
quia  ecclesia  non  tam  graviter  ad  hoc 
I  obligat,  ut  patet  tum  ex  verbis  ipsis, 
i  tum  ex  faciliore  dispensatione  in  his, 
I  quam  in  carnibus.  ( Sed  hodie  hoc  est 
!  improbabile  ex  prop.  32.  damnata  ab 
j  Alex.  VII.  relata  supra  n.  1007.).  Ob 
j  quam  causam  etiam  laridi  et  adipis  u- 
sum  facilius  coucedi  posse  pauperibus 
docetLaym.27  imo  ait,  ne  divitem  pro- 
I  pter  eum  usum  continuo  damnandum 
i  esse  peccati  mortalis,  praesertim  cum 
1  Sylv.28  et  alii  dicant,  ei,  cui  ovorum  et 
lacticiniorum  usus  permissus  est,  et- 

(16)  Loc.  cit.  n.  S4.  (17)  In  opusc.  t.  2. 

1.  3.  c.  1.  dub.  12.  n.  10.  (18)  Tr.  23.  c.  2. 

punct.  2.  S.  1.  u.  17.  (19)  N.  1303.  (20)  P.  3. 
t.  3.  r.  11.  etp.  8.  t.  7.  r  34,  (21)P.3.  tr.6.  r.43. 
(22)  T,  9.  r.  34,  el  t.  6,  itAsc.  r.  82.  (23)  C.  1. 
n.  3,  (24)  L.  1,  c.  2,  (23)  T.  27.  c.  3.  (26)  N.  2. 
(27)  L.  4.  t.  8.  c.  1.  n.  3.       (28)  V.  leiuuium. 


7   2  LIB.  IIJ.  TBACT.  VI.  r. 

lam  laridi  et  sagiminis  permissum  vi- 
derj,  idqtie  non  improbat  Azor.  K  Vide  \ 
Laym.  hic,  Fag.  2  qui  dicit,  pinguedi-  ; 
nem  inter  carnes  non  computari.  Vide 
Diana  3.  Verum  in  his  videndum  ubi-  [ 
que,  quid  recepta  piorum  consuetudo  I 
ferat,  a  qua  non  temere  recedendum. 
Azor.  *  {Vide  dicta  n.  4010.),  j 

»  Dixi:  si  sit  in  quadragesima;  qma.  \ 
extra  eam  licite  vescitur  ovis  qui  de-  i 
bet  ieiunare,v.  gr.  ob  iubilaeum,  Henr. 
elc.  vel  ex  poenitentia  sacramentali^ 
Fag.;  vel  ex  voto  aut  in  vigilia.  Vide 
Diana  5  [Vide  dicta  n  f009.).» 

1030.  Quaerkar  4.  Utrum  qul  in  die 
ieiunii  culpabiliter  bis  comedit  in  no- 
fabili  quantitate,  peccet  grjtviter,  8i  j 
iterum  comedat» 

Affirmat  prima  ^&rdeMia,  quam  te-  ! 
nent  Wigandt  6  Sylv. '  Elb.  s  cumMed.  | 
elc.  Henno:  item  Maior,  ac  Monlesin.  | 
apud  Salm.  9.  Ratio  quiasicut  praece- 
ptum  abstmendi  a  caruibus  est  nega- 
tivum,  ita  ut  qui  eas  quoties  comedit  to- 
lies  peccet,  prout  omnes  asserunt  cum 
Salm.  <"  Suar.  Diana  etc.  communiter, 
contra  Palud.Tab.etc.-,  sic  estillud  per 
quod  praecipitur  abstinentia  a  secun- 
da  eomestione. 

Negat  vero  secunda  sententia  com- 
munis  etprobabilior,  quam  tenent  cum 
Bus.  n  \  004.  Sanch.ii  Holzm.i2  Anac.« 
Mazzotta  '^  Roncag.  is  cum  Azor.  Suar. 
Fag.  PalausiG  cum  Caiet.  Val.  Sa  Tol. 
Laym.  Henr.  etc.  Salm.i^  cum  Bonac. 
Truli.  Fag.  et  Bass.  Ratio  4.  ut  alii  di-' 
cunt,  quia  praeceptum  ieiunii  est  po- 
sitivum,  cum  praecipiat  principaliter 
per  se  unicam  comestionem,  unde  non 
obligat  semper  et  ad  semper;  et  proin- 
de  qui  semel  illud  fregit,  non  peccat 
saltem  graviter  iterum  comedendo;  sed 
haec  ratio  non  convincit :  nam  si  hoc  es- 
set  praeceptum  mere  positivum,  pec- 

(1)  L.  7.  c.  10.  q.  ull.     (2)  P.  4.  1. 1.  c.  2.  n.  20. 
(5)  P.  1.  t.  9.  r.  21.  (4)  L.  7.  c.  10.  q.  ull. 

(8)  P.  1.  c.  9.  r.  S.  et  6.  (6)  Tr.  8.  ex.  4.  n.  101. 
»esp.  5.  (7)  V.  leiuuium,  n.  22.  (8)  T.  2.  |i. 
1S4.  u.  426.  (9)  De  3.  praec.  c.  2.  punct.  l.ii.7. 
(10)  ll)id.  puncl.  2.  $.  1.  n.  29.  (11)  Dec.  I.  4. 
«.  1.  II.  42.  ct  4».  (12)  T.  1.  pag.  353.  n.  8 

(13)  P.  386.  n.  20.  (14)  Tr.2.  d.  1.  q.4.  c.  4.  §.2. 
(li>)  Dc  5.  pracc,  c.  1.  q.  2.  r.  2.  (16)  T.  7.  ir. 
i.  d.  5.  p.  2.  §.  2.  11.  8.  (17)  Loc.  c.  puncl.  5. 


R   r-iVAECKPTIS  EGCL. 

caret  qui  prorsus  nihil  per  diem  come- 
deret,  Ratio  2.  potior  est,  quia  essentia 
ieiunii  consistit  in  unica  comestione. 
ut  clare  videtur  docere  d.  Thom.is  di- 
cens:  Ecclesiae  moderatione  statutum  J 
est  ut  semel  in  die  a  ieiunantibus  co~  • 
medatur.  Quapropter,  destructa  essen- 
tia  ieiunii,  cessat  praeceptum.  Dispar  i 
autem  est  ratio  praecepti  abstiuendi  a  1 
carnibus,  ibi  enim  essentia  praecepti 
consistit  in  unica  comestione,  quia  fa- 
cta  secunda  comestione  iam  ieiunium 
solutum  est;  ideoque  bis  comedens  non 
tenetur  deinde  ieiunare,  cum  amplius 
ieftinium  servare  non  possit.  Adde  quod 
hoc  praeceptutn  communiter  sic  dd.  in- 
terpretanturf  et  hoc  solum  redderet 
probabiliorem  senteutiam  nostram.  Di- 
xi  autem  saltem  graviter^  nam  Less.^^ 
Fill,  20  et  Croix  21  cum  communissima 
(contra  Pal.  Anacl.  et  Salm.  22)  dicunt 
id  esse  veniale,  eo  quod  est  contra  fi- 
nem  legis  qui  est  carhis  mortificatio, 
et  quidem  probabilius,  quia  contraire 
fini  legis  est  quaedam  inordinatio  quae 
ab  omnj  culpa  non  videtur  excusari. 

Quaeritur  2.  Utrum,  qui  inculpabi- 
liter  bis  comedit  in  die,  teneatur  absti- 
nere  a  tertia  refectione.  Negant  Bon.23 
Holzm.24  Laym,25PaI.26  ElbeI27  et  Spo- 
rer  28  quia,  ut  dicunt,  adhuc  in  casu  in- 
advertentiae  iam  destructa  est  essentia 
ieiunii.  Sed  affirmant  Az.  Val.  Sa  Nav. 
etc.  apud  Bon.29.  Ratio  quia  is  qui  ie- 
iunium  inadvertenter  fregit,  materia- 
liter  tantum  fregit  et  non  formaliter; 
unde  cum  primum  advertit  ad  ieiunii 
legem,  tenetur  illam  servare,  ue  for- 
maliter  laedat.  Utraque  sententia  est 
probabilis,  sed  iuxta  dictain  praeced. 
quaest,  prima  videtur  probabilior  30. 

Quaeritur  hic  3.  an  liceat  cauponibus 
in  dieieiunii  indiscriminatimminislra- 
re  omnibus  cibosetcarnes,  AffirmatVi- 

S.  1.  n.  47.  (18)  2.  2.  q.  147.  a.  6. 

(19)  L.  4.  c.  2.  11.  17.  (20)  T.  2.  tr.  27.  u.  24. 
(21)  L.  3.  p,  2.  n.  12(».  (22)  Locc.  cc. 

(23)  Dl>  praec.  eccl.  d.  ult.  q.  1.  p.  3.  u.  8. 

(24)  Loc.  c.  p.  35S.  (2S)  C.  1.  u.  15. 
(26)  P,  2.  §.  2.  u.  9.  (27)  Loc.  cil. 
('iJ})  T.  1.  p.  28S.  II.  39,  (29)  Loc.  c. 

(.iO)  Coulia  vero  iu  Hom.  Ap.  Ir.  12.  u.  20.  ait: 
Sod  prolialtilius  inilii  vidclur  oppositum..  .nc  tolvat 
ieiiiuiMin  forinalitLr. 


CW.  m,   DCIB.   il.  Ol'AE  c 

va  '  cnni  ooniinLini,eliamsi  du])itent  an 
aliquis  peiens  excusetur,  quin  eum  in- 
teiTogent;  quia  in  dubio  nemo  praesu- 
mitur  malus.  Irao  etiamsi  certo  sciant 
eum  non  excusari,  concedunt  taberna- 
riis  Sanch.  2  cum  Navar.  Tol.  Mol.  etc. 
apud  Viva  3  posse  adhuc  invitare  ad 
prandium  ;  quia,  ut  dicunt,  illa  invi- 
tatio  intelligitur  conditionata,  hoc  est, 
si  vultis  comedere.,  comedite  apud  me. 
A6  carnesvero  dicit  Vivanon  posse  in- 
vitare  hospiles,  nisi  expresse  sub  dicta 
(londitione  nuper  annuntiata.  Sed  haec 
duo  ultima  non  admittimus,  nisi  per- 
raissive,  et  aocedat  gravis  causa  excu- 
sans  a  peccato«canda]i,prout  diximus 
/.  2.  n.  80. 

DuBivu  II.  Quae  causae  excusent  a  ieiuuio. 

■JOSI.  Quatuor  sunt  cau^ae  excusantes  0  ieiu- 

■nio:  \.  dispematio ;  2.  impotentia ;  5.  labor; 

4.  pielas.  Fide  omnia  qxiae  de  his  dicit  Btis. 
H)o2.  •!.  Causa  est  dispematio ;  possunt  enim 

a  ieiunio  dispensare,  -1.  papa;  2.  §piscopi; 

3.  parochi;  A.  praelati  de  quibus  singula- 

tim  agilur. 

1053.  2.  Causa  est  impotentia.  Quinam  eoccusen- 
iitr  de  impotentia  pbysica.  Hesp.  \.  infirmi; 
2.  pauperes. 

1054.  Quinam  excusentur  de  impotentia  morali, 
Besp.  Excusantur  \.  Qui  laborant  dolore 
capilis,  vel  qui  neque\int  dormirc:  an  au^ 
tem  hi  teneantur  mane  sumere  cocnulam. 
2.  Milites.  5.  Jn  uxores  limentes  indigna- 
tionem  a  viris,  et  an  viri  non  potenles  red- 
dere  debitum. 

lOob.  4.  Adolescentes. 

-1056.  5.  Senes.  Dub.  \.  An  sexagenarii  robusti 

teneantur  ieiunare. 
1057.  Dub.  2.  An  foeminae  qulnqua^.enariae. 

1038.  Dub.  5.  Quid  de  senibus  habentibus  vo- 
tum  ieiunandi. 

1039.  Dub.  4.  An  religiosi  sexagenarii  lenean- 
lur  ad  ieiunia  regulue. 

1040.  Dub.  5.  An  ieiunium  subrogatum  voto 
castitatis,  obliget  sexagenarios. 

•(041.  3.  Cuusa  est  labor.  Quae  sint  artes  per 

se  laboriosae.  An  excusentur  tonsores  etsar- 

tores.  An  pictores,  scribae  et  horologiarU. 

An  molitores,  argentarii  et  sculptores. 
4042.  Qu.  \.  An  excusentur  artifices  diviles. 
1043.  Qu.2.  An  excusenlur  arlificesqui poasunt 

ieiunare  sine  gruvi  incommodo, 
U)44.  Qu.  5.  An  excusentur  ipsi  in  diebus^  in 

quibus  non  laborant.  ■ 
f045.  Qu.  4.  An  excusentur,  qui  assumunt  t»' 

horem  in  fraudem  ieiunii. 
MWk  Qu.  5.  .4n  qui  laborant  sine  iusta  causa. 

F.l  an  qui  laboranc  ob  rarum  lucrum, 
iO'i~.  De  ilinercintibus.  Dub.  \.  Quale  iler  suf- 

ficiat  ad  excusaiidum.  Dub.  2.  An  excuseu- 

tur  iter  facientes  equis  vel  rhedis. 

(1)  Q.  10.  a.  4.  m.  7         (2)  L.  1.        '^S)  Ib.d. 
|4;  Lto  mali.'  I.  8.  il.  U.  u.  27.  oi  in  «jausc.  t.  2.  I. 


\USAE  EXCUS.  A  lElUN.  1')^ 

-1048.  4.  Causa  esl  pieia«.  An  ideo  opera  pi^ 

talis  possini  sponte  suscipi. 
1049.  \.  Quando  excusentur  inservientes  infir. 
mis.  2.  Quando  peregrinantes  ad  l9ca  sacra. 
3.  Quando  concionatores.  4.  Quando  canlo- 
res.  5.  Quando  lectores.  6.  Quando  ndvocalt, 
iudices,  medici  et  nlii  professores.  l.Quando 
confessarii. 
<030.  .4n  absentes  a  patria  teneantur  ad  ieiu- 
nium  in  illa  pracceptum.  Et  an  ad  ieiunivm 
lociubi  sunt.  Bemissive  ad  l.\.  n.  IdG. 

j  t|»1031.  «  Resp.  Hae  sequentes:  1.  Sa- 

i  perioris  dtspensaWo;  quatamen  non  est 

;  opus,  si  necessitas  sit  evidens,  sed  in 

'■  dubio  tantum;  idque  sive  ad  esum  car- 

;  nium,  sive  ad  secundam  refectionem. 

i  Talis  autem  superior  est  episcopus  et 

I  parochus,  etiam  praesente  episcopo, 

quando  legitlma  consuetudo  sic  habet. 

'■  Imo  Sylv.  et  Sanchez  *  absolute  affir- 

j  mant,  posse  dispensare  praesente  epi- 

I  scopo:  quia,  inquit,  ad  episcopum  noa 

1  recuTTitur  in  minimis,  ut  usus  habet ; 

I  quod  episcopi  sciunt  et  non  contradi- 

j  cunt.  Verum  id  totum  pendet  ab  usu 

i  et  consuetudiue,  sine  qua  non  licebit. 

j  Vide  Trull.  ^.  Item  praelatus,  et  in  eius 

i  absentia  vicarius  iilius;  ut  habet  San- 

;  chez  ^  respectu  suorum  religiosorum. 

Non  tamen  confessarius,  licet  privile- 

giatus,  si  non  sit  parochus:  quia  non 

habet  iurisdictionem  in  foro  externo. 

Sauch. '  contra  Pal.  Unde  tantum  pot- 

est  iudicare  de  iustitia  causae.  (Vel  a- 

desse  causam  ad  non  ieiunandum.  Vi- 

va^).  Causa  autem  valida  ad  dispen- 

sandum  erit  vel  vera,  vel  quae  talis  pu- 

tatur;  sufficit  enim  credulitas  inculpa- 

ta.  Item  cum  quis  bona  fide  putat  se  a 

ieiunio  excusari,  etsi  causa  insufficiens 

sit,  tantum  venialiter  peccare  docet  Ca- 

iet.  At  si  vere  bona  fide  putet  se  plaue 

excusari,  nullo  modo  peccare  videtur. 

B  2.  Causa  est  impotentia.,  qua  excu- 

santur  qui  sine  notabili  damno  non 

possunt  ieiunar&:  ut  sunt  iuniores  us- 

que  ad  annum  21 .  completum;  quibus 

tamen  post  septimum  annum  carnes 

dari  non  debent.  Item  debiles,  infirmi, 

convalescentes,  praegnantes,  lactantes 

etc.  (Etiamsi  lactantes  sint  robuscae,  u* 

Viva  9  Salm.io  communiter.  Idem  Tam- 

S.  c.  i.  d.  S.  n.  18.     (8)L.2.c.  5.0.7.     (8)  L.  • 
'7)  L.  c.       (8)  D.  B.  S.      (9)  Q.  10.  a.  4.  »,  3. 

[iO)  Tr.  23.  t.  2.  i.mict.  7.  J.  1.  ii.  13«. 


764  LIB.  IH.  TflACT.  VI. 

bur.  dicit  de  muliere  mox  conceplura, 
si  ieiunium  ei  ijocere  probabiliter  pos- 
sit.  Hinc  probabilis  metus  gravis  mali, 
ut  ait  Viva  ^  aut  gravis  incommodi,  ut 
dicit  Croix2  cum  BonacinaTamburin. 
et  Pasqual.  excusat  a  ieiunio).  Ratio 
est,  quia  hi  omnes  egent  alimento  mul- 
tiplicato :  uti  et  senes  communiter  se- 
xagenarii,  nibi  evidenter  constet  posse 
ieiunare  sine  damno.  In  dubio  autem 
an  possint,  non  tenentur  cum  periculo 
'entare  fortunam:  qnia  cum  de  aetate 
constet,  et  robur  sit  dubium,  non  est 
expectandum  donec  deficiat;  tunc  e-" 
nim  irrecuperabilis  est  defectus.  Gra- 
aad.  3Escob.  Laym.  ^  Tan.  5  FiU.  6  et 
caeteri  communiter,  contra  Navarr.  Sa 
Sanch. '  item  Diana  8  etc.  qui  absolute, 
sine  omni  restrictione,  sexagenarios  o- 
mnes  a  ieiunio  liberant.  Quam  senten- 
tiaia  TruU.  tamquam  communiorem  et 
magis  conformem  tempori  et  imbecilli- 
tati  humanae,  ut  ait,  sequitur  ( cum 
Molf.  Ortiz.  etc.  ^)  praesertim  cum  a 
scrupulis,  quibus  exponit  contraria,  li- 
berat.  Quidam  insuperidextenduntad 
ffos  qui  pro  toto  vitae  tempore  certis 
diebus  voverunt  ieiunium;  adduntque 
esse  probabile  quod  sufEciat,  si  ann.  60. 
sit  inchoatus,  eo  quod  is  in  favorabili- 
bus  habeatur  pro  completo.  Diana*®  ex 
Naldo  et  Sanc  .<  S  item  12  ex  TruU .  et  aliis 
6,  Eademque  aetate,  uti  et  ante  annum 
21 .  regulares  non  teneri  ad  ieiunia  sui 
ordinis,  probabile  affirmat  Diana  13  ex 
aliis  4.  qui  etiam  probabile  censet  ex- 
cusari  foeminas  quinquagenarias  >*,  ex 
aliis  4.  Denique  pauperes  qui  non  ha- 
bent  alium  cibum  praeter  prohibitum, 
vel  non  sufficientem  prounica  refectio- 
ne.  Vide  Sanch.*5  qjii  ex  Navar.  Gabr. 
Ang.  excusat  eos  qui  laborant  tertiana 
vel  quartaoa,  item  qui  exvacuitate  sto- 
machi  notabilem  capitis  dolorem  vel 
vertiginem  patiuntur,  vel  tota  nocte  ca- 
lefieri  aut  dormire  non  possunt.  Neque 
hos  leneri  mane  sumere  collatiuncu- 

(I)  Arl.  4.  n.  2.  (2)  L.  3.  p.  2.  n.  1S24. 

(5)  T.  2.  d.  6.  tr.  3.  p.  1.  A.  6.  secl.  o.  d.  39. 
(4)  L.  4.  ir.  8.  c.  S.      (8)  2.  2.  dub.  3.  q.  3.  d.  6. 

(6)  T.  2.  ir.  27.  p.  2.  e.  6.  (7)  De  matr.  t.  2. 1. 7. 
•I.  52.  II.  17.  ct  p.  2.  coDstl.  I.  &.  c.  1.  d.  4.  n.  7. 
ySi)  P.  1.  ir.  9.  r,  20.         (9)  fe  gs,  c  «,  d.  7.  n.  .'». 


K  i'RAECEPTiS  ECCI-. 

lam  et  vesperi  coeoam,  notat  Diana  '6 
e.^  Fill.  et  aliis  3.  quia  nemo  tenetur 
pervertere  ordioera  refectionum. 

»  3.  Causa  est  labor,  vel  officium, 
quocum  ieiunium  non  possit  consiste- 
re,  qualis  est  agricolarum  et  multorum 
opificum,  ut  fabrorum,  pistorum,  su- 
torum  etc.  (etsi  de  sutoribus  neget  Aa- 
gles:  cuius  sententiam  Sanch.dicit  es- 
se  veram,  si  non  suant,  sed  tantura 
scindant  corium  et  materiam  praepa- 
rent);  non  tamen  pictorum,  sartorum, 
quorum  labor  exiguus  est.  Excjisat  et- 
iam  Laym.i'  figulos,  argentarios,  ferra- 
rios,  lignarios,  fuUones,  coeraeutarios, 
coriarios  et  textores.Dian.*»  et  Gord.<9 
versantespraelum  typographicum,  non 
tamen  typorum  compositores:  fossores 
autem,  ferrarios  et  similes,  etiam  in  die 
uno  vel  altero,  quo  non  laborant,  ex- 
cusat  Azor.  etc.  cum.  Dian.2o.Similiter 
excusatur  qui  pedibus  facit  iter  per 
magnam  diei  partem,  ut  ait  Sanch.  2«. 
VideFill.22.  Ratio  horum  omniura  est, 
quia  comrauniter  horum  vires  non  suf- 
ficiunt  ad  huiusmodi  labores  cum  ie- 
iunio. 

»  Dixi  pedibus;  quia  multi  non  ex- 
cusant  equites;  longa  tamen  aequita- 
tioadplures  dies,  ut  docet  Fill.23  me- 
rito  excusat.  Qui  etiam  concedit  ob 
labores  praecedentes  et  subsequentes, 
posse  aliquem  excusari,  si  probabiliter 
debilitatus  vel  debilitandus  putetur, 
ita  ut  officio  rite  fungi  nequeat.  Vide 
Bon2'5.  Ex  eodem  capite  doctores  excu- 
sant  Ccniugem,  si  debitum  reddere  uon 
possitquando  ieiunat;  uti  et  uxorem, 
quae  od  maciem  non  possit  cum  ieiu- 
nio  se  viro  gratam  praestare.  Bon,  25, 
Atque  universim  loquendo,  nemo  te- 
netur  opus  ad  quod  obligatur,  omit- 
lere  ob  praeceptum  ieiunii,  ait  Caiet. 
Qaod  inteilige,  nisi  ista  obligatio  sit 
valde  levis,  et  rationabiliter  postpo- 
aenda  obligationi  ieiunii. 

(10)  P.  S.  t.  14.  r.  83.  (11)  N.  6.  (12)  P.  9, 
t.  7.  r,  75.  (13)  Ibid.  (14)  P,  9.  t.  7,  t.  iio. 
(lo)  IQ  opusc.  (16)  P.  1.  t.  9.  r.  51.  (17 j  L.  4. 
t.  8.  c  3.  (18)  P.  4.  t.  4.  r,  138.  (19)  T.  2. 
1.  6.  q.  18.  c.  6.  (20)  P.  1.  t.  9.  r.  9.  (21)  In 
opusc.  l.  c.  (22)  N.  119.  (25)  Tr.  38.  c.  C,. 
I  (24)  ?'«'•  "''•  1-  ■*•  "•  ^^-  l-^'''  ^   '• 


CAP.  III.  DDB.  II.  QUAE 

»  4  Est  pietas,  vel  maius  boQum. 
UDde  excusantur  qui  cum  ieiunio  non 
possunt  vacare  operibus  melioribus,  v. 
gr.  concionatores,  praeceptores  ordipa- 
rii,  confessarii,  cantores,  et  quolquot 
opera  caritatis  et  misericordiae  tam 
corporalia,  quam  spiritualia  exercent, 
etiam  ob  mercedem,  si  ea  cum  ieiunio 
peragere  non  possunt.  Fill.  <  Azor.  2 
Fern.  Navarr.  Sylvest.  Fagund.  etc. 
Atque  hi  quidem  omnes  intelligunt,  et 
fere  addunt ,  quando  eorum  labores 
cum  ieiunio  non  possunt  eonsistere. 
Dianaautem  (absolute  loquendo')  prae- 
dicatores,  qui  diebus  quadragesimali- 
bus  (intelligo  omnibus)  concionantur, 
putat  a  ieiunio  excusandos ;  quia ,  in- 
quit,  summopere  laborant :  non  item 
eos  qui  dominicis  tantum  conciouan  - 
tur,  nisi  sint  debiles.  Sanch.  tamen  ^ 
Trull.  5  putant  a  ieiunio  quadragesi- 
mae  communiter  et  regulariter  excu- 
sari^eos  qui  ter  vel  quater  in  hebdo- 
mada  concionantur  .cum  fervore.  Le- 
ctores  vero  Diana^  cum  Fagund. '  cen- 
set  non  omnes  excusandos,  sed  eos 
tantum  quorum  labor  est  improbus  ; 
vel  qui  ita  sunt  debiles,  ut  satisfacere 
non  possint.  Idem  fere  sentit  Sanch. 
licet  8  putet  lectores  eos  qui  quotidie 
quatuor  lectiones  legunt  (ut  in  socie- 
tate  faciunt  praeceptores  grammati- 
cae)satisfacere,  si  media  quadragesima, 
sive  ter  in  hebdomada  ieiunent,  eo 
quod  sit  magnus  labor,  et  paucis  annis 
sic  fatigentur,  ut  progredi  non  possint; 
sic  ille.Verumpraestat,  ut  superiores, 
ad  toUendum  scrupulum,  cum  talibus 
dispensent;  ut  monet  idem  Sanchez  ». 
Nam  in  omnibus  istis  regula  certa  et 
universalis  statui  non  potest  alia,  quam 
quod  lex  ecclesiae  non  obliget  cum  ma- 
gna  difhcultate,  ut  notat  Laym.  *<>. 

»   5.  Caritas ,  vel  etiam  urbanitas 

(1)  T,  2.  tr.  27,  p,  2.  C.6.  n.  24.  (2)  P,  1,  1.  7. 
c,  28.  (3)  P.  1.  t.  9.  r,  9.  (4)  Cons.  p.  2.  i.  S. 
c,  1,  d.  13.  n.  6.  7.  et  8.  (S)  L.  3,  c.  3.  d.  7. 

[G)  L.  c.  (7)  P.  4.  I.  1,  c.  8.  n.  19.  (8)  L.  c. 
(9)  h.  c,  (10)  N.  2.  o.  2.  (11)  P.  2.  t.  9,  r.  29. 
(12)  P.  3.  l.  S.  r.  32.  (13)  Cons.  1.  S.  c,  1. 

(14)  L,  4.  U:  8,  c,  2.  (IS)  L.  4.  c.  2. 

(10}  L.  7.  c.  17.  (17)  Tr.  50.  d,  5,  p,  2.  §,  S, 

(18)  De  pr.  eccl,  d.  ult.  ij,  1.  p.  iilt.  (19)  De  pr. 
eed.  t\hi.  2.      (20")  Appeml.  ad  5.  pr.  »cct.  4.  S-  *• 


cAUSAE  Excrs.  A  lEror»  765 

j  secundum  quosdam  ,  excusat  etiam  a 
veniali  eum  qui  die  ieiunii  rogatus  ah 
j  amico,  modicum  cibi  sumit,  Med.  Fab. 
j  FiU.  Dian.ii  vel  qui  ad  excitandum  ia- 
firmoruni  appetitum ,  comedit  parum, 
I  etiam  carnis.  Sanch.  Dianai^.» 

1 032.  Quatuor  igitur  sunt  causae  ex- 

cusantes  a  ieiunio:  4.  Dispensatio.  2. 

hnpotenUa.  3.  Labor.  4.  Pietas.  De  his 

seorsim  hic  et  accurate  censeo  disse- 

rendum,  cum  sint  res  omnes  pertinen- 

tes  ad  praxim  et  scitu  necessariae.  Se- 

dulo  curavi  super  hoc  puncto  quam- 

plures  auctores  observare,  et  hic  re- 

censere ,  eo  quod  doctorum  auctoritas 

in  hoc  redundat  in  probabilitatem  in- 

trinsecam,  cum  agatur  de  re  quae  val- 

de  pendet  ab  aestimatione  sapientum. 

Et  quia  plures  infra  in  singulis  senten- 

tiis  eosdem  aa.  saepe  citare  mihi  opus 

;  erit,  ideo,  ne  citationes  iterum  semper 

!  repetam,  loca  ddctorum  de  hoc  puncto 

1  agentium,  quos  observavi,  hic  congero . 

'  Hi  sunt  Sanch.*3Laym.i<  Les.is  Azor.i^^ 

:  Petroc.  Esc.  PaL"  Bon.i»  p.  Concin.  «^ 

Spor.20  Ronc.2i  Salm.22  Wig.23  Holz.  24 

'  Abelly  25  Viva^s  Anac.2'  Croix^s  Tam- 

i  bur.29  Elb.30Maz.3i  FeL  Pot.32  Renz.33. 

i      4 .  Causa  est  dispensatio;  circa  quam 

I  quaeritur  quisnam  possit  in  ieiunio  di- 

j  spensare.  Resp.  1 .  Papa  habet  potesta- 

!  tem  dispensandi  a  ieiuniis  in  univer- 

I  sam  ecclesiam,  et  quidem  valide  etiam 

j  sine  iusta  causa,  quamvis  non  licite. 

I  Quomodo  autem  peccet  dispensando 

1  sine  causa:  plures  censent  peccare  gra- 

I  viter,  ut  p.  Concina^*  et  Sotus  Covar. 

I  Cordub.  Tap.  etc.  apud.  Salm,  35  qui 

j  id  putant  probabile,   quia  hoc  esset 

j  contra  bonum  commune,  ad  quod  le- 

'  ges  ordinantur.  Sed  satis  probabilitej 

dicunt  peccare  tantum  veniaiiter  San« 

!  chez  36  Laym.  3'  et  Salm.  38  cum  Basil, 

I 

j  (21)  Tr.  9.  de  ieiun.  c.  2.  (22)  De  3.  pr«cc, 

I  tr.  23.  c.  2,  pnnct.  7.  per  totum.     (23)  Tr.  S.  c.  4 

(24)  T.  1.  p.  3,  de  praec.  eccl,  tr.  1.  c.  3. 
!  (2S)  Tr,  2,  c.  S.         (26)  De  3.  praec.  q.  10,  a,  S. 
I  (27)  Dec.  1.  4.c.S,S.7,     (28)  L.  3.p,  2.  cxu,1308. 
I  (29)  L,  4,  c.  S.  §.  7.      (30)  Conf,  18,     (31)  De  5, 

praec.  d.  1.  q.  4.  §.  4.  (32)  De  praec.  eccl. 

(33)  De  praec.  eccl,     (.34)  P.  350.  n.  2.      (35)  Da 

leg.  c.  S.  punct.  6,  ^,  1.  u.  6S.  (36)  De  matr. 

I.  8,  d.  18.  u.  7.       (57i  h.  I.  ir.  4.  c.  22.  u.  13. 

(38)  Loc.  cil.  !'..  G» 


706  LIB.  ni.  TKACT.  VI. 

Pal.  Salas  Vill.  elc.  modo  tamen  scan- 
dalum,  vel  aliud  damnum  absit.  Ratio 
quia  hoc  quod  non  omnes  conformen- 
tur  in  observantia  legum  humanarum 
non  videtur  tam  gravis  deordinatio,  ut 
damnetur  de  mortali. 

2.  Episcopi  possunt  etiam  dispensare 
cum  subditis  suis  pro  casibus  occur- 
rentibus,  sed  nonnisi  ex  iusta  causa ; 
alias  dispensatio  erit  nuUa.  Si  vero 
causa  non  videatur  omnino  sufficiens 
ad  dispensandum,  vel  dubitetur  an  suf- 
ficiat,  poterit  episcopus  partim  dispen- 
sare,  et  partim  commutare  ieiunium 
in  aliud  pium  opus,  ut  aiunt  Ronc.  ' 
et  Viva2  cum  Tamb,  Potest  etiam  epi- 
scopus  ob  aliquam  specialem  causam 
«nspensare  pro  una  vice  in  lege  uni- 
versalis  ieiunii ,  aut  commutare ,  cum 
eius  officium  sit  saluti  suarum  ovium 
invigilare,  et  scandala  infirmorum  tol- 
lere,  puta  si  periculum  sit  alicubi  ie- 
iunium  non  observari,  ita  Laym.  3  Az.  < 
et  Salm.  s  cura  Cai.  Armill.Tab.  TruU. 
Sed  summ.  pont.  Bened.  xiv.  in  bulla 
Prodiit  iam  dudum  §.  10.  dixit  sen- 
tentiam  oppositam,  nimirum  non  pos- 
se  episcopos  pro  universo  grege  di- 
spensare  in  lege  ieiunii,  esse  non  mo- 
do  communiorem  cum  Raynaud.  Me- 
rat.  Diana  Mon.  Leand.  et  Ferrar.  sed 
etiam  magis  rationi  consentaneam  ^. 
Et  sic  ait  ipse  respondisse  quibusdam 
episcopis  rogautibus  au  possent  vigi- 
liam  s.  Mathiae  occurrentis  in  ultimo 
die  bacchanalium  ad  praecedens  sab- 
batum  transferre.  Hinc  ipse  Benedictus 
licentiam  eis  impertivit ,  ut  pro  illo 
anno  praedictam  vigiliam  anticiparent. 
Vicarii  autem  episcoporum  non  pos- 
sunt  dispensare,  nisi  ex  speciali  facul- 
tate  ipsis  concessa,  ut  ait  Viva  '  neque 
possunt  dispensare  abbatissae  aliaeque 
superiores  monialium,  cum  ipsae  nul- 
lam  habeant  iurisdictionem  spirilua- 
lem ;  possunt  tamen  in  aliquo  casu  de- 


(1)  C.2.  reg.  In  piaxi  4.  (2)  N.  4.  (5)C.S,n.8. 
(4)  C.  18.  q.  l>.  (3)  De  o.pi.c.2.  p.7.5.4.n.l6i. 
(d)  Ail  (lispensanJum  cum  iutegra  commuuilate  circa 
•lualitatcm  ciborum,  ^edi  apostolicae  reservatum  est, 
ul  dcclaravit  Benediclus  xiv.  in  bnlla  Non  ambigi 
miis.  Hora,  Ap.  Ir.  12.  n.  22.  (7)  Arl.  3.  u.  3 

;i!)  C.  5.  n.  8.         (9;  N.  43.       (10)  P.  ."31.  n.  4 


■?.  PRAECEPTIS  ECCL. 

clarare,  moniales  subditas  ad  ieiunium 
non  teneri.  Ita  Concina  cum  aliis  pas- 
sim.  Videdicenda  l.  4.  num.  53.  et  61. 

^.  Parochi,  licet  dubitetur  inter  dd. 
an  ex  vi  iuris  communis  possint  di~ 
spensare  in  ieiuniis,  iure  tamen  con- 
.suetudinis  certe  id  possunt  ex  iusta 
causa  cum  suis  subditis  particularibus, 
non  vero  pro  totaparochia.  Ita  ex  cora- 
rauni  sententia ,  quam  tenent  Laym.  >^ 
r.ess  9  Conc.  <o  Elbel  n  Sanch, «  Holz.  «3 
(quamvis  hic  permittat  tantum  ad  u- 
imm  vel  alterura  diem,  sed  alii  abso- 
iute  loquuntur)  itera  Salra.  '^  cum  Cai, 
Suar.  Sylvest,  etc.  Ratio  quia  hoc  ex- 
pedit  ad  suave  regimen  ecclesiae ;  ni- 
rais  enim  grave  foret  ex  locis  remotis 
adire  episcopos  ad  obtinendam  dispen- 
sationem,  cuius  necessitas  occurrit  in 
'Jiem.  Vide  lib.  4.  7i.  190,  et  l.  4.  num. 
288.  Imo  valde  probabiliter  potest  pa- 
rochus  in  iis  dispensare,  etiam  prae- 
sente  episcopo ;  quamvis  enim  parochi 
de  iure  hanc  iurisdictionem  non  ha- 
beant,  habent  tamen,  ut  dictum  est, 
ex  consuetudine,  quae  satis  potest  iu- 
risdictionemtribuere  <5;  ita  Sanch,  Con- 
cina  et  Salm.iScum  Lop.  Azor.  etahis 
supra  relatis,  Id  possunt  etiam  vicarii 
parochorum,  qui  exercent  actus  paro- 
chiales  iurisdictionem  exigentes,  nisi 
parochi  expresse  repugnent,  ut  Sal- 
mant,  cum  Sanch.  Pal.  Pasqualig.  etc, 

4.  Possunt  etiam  dispensare  cum  suis 
subditis,  et  adhuc  cura  semetipsis,  o- 
mnes  praelati  religiosorum  etiam  infe- 
riores,  atque  vicarii  superioj-um  loca- 
iium:  ita  Conc,  i'  et  Elbel  is  cum  aliis 
comrauniter,  Ratio  quia  regulares  su- 
periores  verara  habent  iurisdictionem 
spiritualem  in  subditos  suos ,  ut  eis 
provideant  in  iilis  quae  ad  ipsorum 
bonum  regimen  pertinent  '^. 

Hic  autem  maxime  advertenda  est 
de  omnibus  huiusmodi  facuUatera  di- 
spensandi  habentibus  doctrina  commu- 


(11)  N.  304.  (12)  De  u.atr.  I.  8.  d.  9.  n.  27. 

(13)  P.  436.  n.  Ij).      (14)  Ibid.  n.  133.      (13)  £* 
a      c.  Cum  contingat  de  foro  couipet.  (16)  Iioc.  c, 

,      (17)  Pag.  331.  u.  3,  (18)  N.  303, 

(19)  Scd  omnes  isti  superiorcs  nomiuati,  excepto  p.i- 
pa,  ne(|ueuul  dispensare  uisi  ex  iusla  causa,  seuu< 
dispeojulio  eit  irrila.  llom    Ap.  Ir.  12.  u.  22. 


rAP.  iiT.  niTB.  n.  quae 
nis,  quam  tradil  d.  Thom.  i  nimirum: 

Si  causa  sit  etndens,  per  seipsum  Ucite 
potest  homo  statuti  observantiam  prae- 
terire,  praesertim  consuetudine  inter- 
veniente,  vel  si  non  posset  de  facili  re- 
cursus  ad  suijeriorem  haberi.  Si  vero 
causa  sit  dubia,  debet  aliquis  ad  supe- 
riorem  recurrere:  qui  habet  potestatem 
in  talibus  dispensandi. 

4033.  2.  Causa  est  impoteittia,  sive 
physica  sive  moralis.  Ex  impotentia 
physica  excusantur  1 .  Infirmi ,  quibus 
ieiunium  timetur  posse  notabile  da- 
mnum  afiferre ;  hinc  dicunt  Elbel  2  et 
Viva  3  quod  si  quis»  sibi  persuadeat  ex 
experientia,  vel  ex  probabili  ratione, 
ieiunium  graviter  nociturum,  non  te- 
uetur  ieiunare.  Sed  ideo  etiam  excu- 
santur  qui  laborant  febri  tertiana  vel 
quartana,  vel  qui  abea  immediate  con- 
valuerunt.  Holzm.  *.  Idem  debiles  qui 
una  vice  alimentum  suflSciens  non  pos- 
sunt  sumere;  ut  Sanch".  ^  cum  Sylvest. 
el  Angles  ac  Holzm.  ^  cum  Laym.  Item 
praegnantes  et  lactantes,  quibus  ali- 
quandopermittuntetiam  carnes,  sipuer 
sit  infirmus,  aut  ei  immineat  pericu- 
lum  infirmitatis,  vel  si  mater  sit  de- 
bilis,  ut  Ronc.  '  et  Holzm. ».  Imo  prae- 
gnantes^  peccareut,  si  pluries  ieiuna- 
rent-,  secus  si  unum  vel  alterum  ieiu- 
nium  aliqua  mulier  robusta  ferre  vel- 
let,  ut  Petrocorens.  <o  cum  Nav. 

2.  Excusantur  pauperes  qui  non  ha- 
bent  prandium  perfectum  pro  unica 
congrua  refectione.Ita  cGmrauniterLes- 
sius  11  Sanch.  12  Elbel «  Spor.  i<  Holz.  »5 
et  alii  ex  d.  Th.  i^  qui  ait:  Excusari 
videntur  illi  qui  frmtatim  eleemosynas 
mendicant,  qui  non  possunt  si^nul  ha- 
bere  quod  ds  ad  victum  sufficiat.  Hinc 
valde  probabiliterdicuntSanch. "  cum 
Angles  Salm.  i»  et  Ronc.  i^  (contra  Maz- 
zolia)  quod  si  quis  non  haberet  nisi 
panem  et  legumina  aut  herbas,  non  te- 
nerelur  ad  unicam  refectionem:  licet 

(1)  2.  2.  q.  147.  a.  4.  (2)  N.  327.  [3)  A.  8.  n.  2. 
(4)  u.  14.  (.tj)  Dub.  14.  n.  11.         (6)  N.  14. 

(7)  C.  2.  u.  1.         (8)  N.  18.         (9)  Aiil  laclanics.  j 
Hoin.  Ap.  tr.  12   n.  25.  (10)  T.  2.  p.  198.  1 

1 11)  C.  2.  11.  40.         (12)  Dul).  14.        (15)  N.  o07. 
(I'<)N.5S.  (lo)N.  13.  (16)2.  2.  .|.147.  a.4.aa4.  i 
(17)  Diib.  14.  u.  5.         (18)  Ti.  25.  c.2.  puuct.  7.  i 
\.  1.  u.  lo'i        t»)  Q.  *.  r.    !.     ;UOi  P.  412,  n.  2. 


:AtTSAE  EXCtrS.  A  lElPN.  767 

enim  es.set  is  ad  huiusmodi  obsonia 
assuetus,  tamen  ideo  se  sufficieQter  su- 
stentat,  quia  pluries  in  die,  et  pluries 
in  magna  quantitate  se  reficere  solet 
iis  cibis  qui  sunt  modicae  nutritionis. 
1034.  Impotentia  autem  moralis  et- 
iam  excusat  a  ieiunio:  et  haec  est  quan- 
do  ieiunium  non  sine  gravi  incommo- 
do  sive  sine  magna  difficultate  extrin- 
seca,  quae  magno  incommodo  aequi- 
paratur,  sustineri  potest,  ut  dicunt  A- 
belly  20  Viva  21  Tamb.  22  et  Croix23  cum 
Bon.  etc.  Hinc  \.  non  tenentur  ieiuna- 
re  ii  quibus  ieiunium  afFert  gravem  ca- 
pitis  dolorem,  ut  dicunt  Holz.24  Elb.  25 
et  Sanch.  26cum  Abul.  Navar.  et  Gabr, 
Excusantur  2.  ii  qui  ieiunanda  non 
possunt  uoctu  calefieri,  vel  per  nota- 
bile  tempus  somnum  capere,  ut  com- 
muniter  docent  dd.  ut  Sanch.  27  et  Sal- 
mant.28  Pal.29Spor.30  Holzm.3i  Less.32 
Laym.  33  etc.  An  autem  isti  teneantur 
eo  casu  mane  sumere  coUatiunculam, 
ut  sero  possint  comedere,  et  sic  serva- 
re  ieiunfum.  Affirmant  Ronc.  34  Conc.  35 
Salm.  36  et  Croix  37  cum  Sanch.  3«.  Ratio 
quia  ille  qui  tenetur  ad  finem,  tene- 
tur  etiam  ad  media  non  difficilia.  Sed 
valde  probabiliter  id  negant  Elbel  39 
Tambur.  4o  Fill.  <i  Viva  «  cum  Fagund. 
Dian.  ''3.  Uem  Lop.  Sanctius  et  Loth.  a- 
pud  Croix.  Ratio,  ut  alii  dicunt,  quia 
nemo  tenetur  ordinem  pervertere,  sed 
potest  communi  aliorum  consuetudini 
seuniformare.  At  haec  ratio  debilis  est, 
nam  refectionem  ad  vesperam  transfer- 
re,  revera  non  est  ordinem  pervertere, 
sed  illum  perfectius  servare,  cum  haec 
fuerit  antiqua  disciplina.  Ratio  potior 
est  quia  dilatio  coraestionis  usque  ad 
vesperam  revera  raedium  est  non  so- 
lum  extraordinarium,  sed  grave  affe- 
rens  incommodum,  cum  m  eonon  leve 
perferatur  incommodum ,  qua  rationa 
derogatumestantiquaedisciplinaequae 
olim  tam  rigorose  fuit  observata. 

(21)  N.  3.  (22)  N.  «4.  (25)  N.  1324.  (24)  N.  14. 
(23^  N.  307.  (26)  Dub.  14.  n.  10.  (27)  Ibid- 
(28)  IbiJ.  n.  .123.  (29)  N.  9.  (30)  N.  35. 

(31)  N.  14.  (32)  N.  40.  (33)  N.  3.  (34)  C.  1 
refc.  prax.  4.  (33)  P.  310.  n.  41.  (36)  C.  2.  p.  3 
S.  5.  u.  83.  (37)  N.  1323.  (38)  Dub.  27.  u.  \ 
(39;  N.  307.  (40)  >j.  7.  ».  14.  (41)  T.  2.  u.'n' 
c.  e.  n.  150.    '^aX',  A.  5.  u.  3.   '431  P.  1.  li.  9.  i.  j1" 


768  tlB.  III.  TRACT.  VI 

3.  Excusantur  milites,  sive  siut  in 
castris  sive  in  hospitiis,  ut  dicunt  com- 
muuiter  Concina  *  Ronc.  2  et  Salm.  3 
cum  Leand.  Pasqualig.  et  aliis.  Ratio, 
tum  quia  ipsi  magnos  labores  perfe- 
runt,  tum  quia  statis  horis  non  possunt 
comedere,  nec  congruum  hahent  ci- 
bum  pro  ieiunio. 

4.  Excusantur  uxores,  quae  aliasie- 
iunando  magnam  paterentur  iudigna- 
tionem  a  viris,  ut  Less.  *  Azor.  ^  Viva  ^ 
Sanch.  '  Salm. »  Holz. »  et  Spor.  «>  cum 
Caiet.  Sylvest.  Nav.  Laym.  etc.  modo 


DE  PRAECEPTIS  ECCl.. 

I  bur.^^t  qui  tamen  25  probabiliter  excu- 
satconiugem  advertentem  inaltero,ni- 
si  petat,  perioulum  incontinentiae,  gra- 
vem  suspicionem  concipere  quod  ipso 
adulteratus  fuerit,  vel  aliam  diligat  26. 
1035.  5.  Excusantur  universe  ado- 
lescentes  usque  ad  annum  21 .  comple- 
tum,  ut  docet  d.  Th.2'  cum  aliis  com- 
muniter :  hi  enim  indigent  maiori  et 
crebriori  cibo,  tam  ad  augmenlum  na- 
turae,  quam  ad  vires  sohdandas.  Sen- 
tit  autem  Durandus  2S  quod  si  aliquis 
adolescensesset  robustus,  etinipso  na- 


ieiunium  a  viro  non  prohibeatur  in  {  tura  iam  attigerit  terminum  augmenti, 


contemptum  religionis  vel  praecepti 
ecclesiae.  Pariter  Sanch.  <•  Viva  *2  et 
Tamb.  i'  excusant  a  ieiunio  puellam 
petentem  nuptias,  si  timeat  ieiunan- 
do  notabiliter  deformari.  Sed  recte  ait 
Croixi^hoc  practice  vix  esse  probabile, 
cum  vix  accidat  ex  ieiuniis  ordinariis 
ecclesiae  hanc  notabilem  deformitatem 
causari.  Bene  autem  excusantur  viri, 
si  ieiunando  non  possent  uxoribus  de- 
bitum  reddere,  quia  praeceptum  iusti- 
tiae  debet  praevalere  praecepto  hu- 
mauo  ieiunii.  Ita  Sanch.  *5  cum  Caiet. 
Arm.  Navar.  Sa  Val.  Laym.  *6  Holz.  i' 
Tamb.  I8  et  Salm.  i»  cum  Less.  etc.  I- 
dem  sentit  Concin.  20^  sed  censet  teneri 
virum  prius  precibus  hortari  coniu- 
gem,  ut  a  petendo  desistat;  si  tamen 
hoc  omitteret,  non  putarem  eum  pec- 
care  ,  saltem  mortaliter.  Si  autem  vir 
servans  ecclesiae  ieiunia ,  et  alia  mo- 
derata  ex  devotione,  redderetur  miuus 
potens  ad  debitum  reddendum,  non 
teneretur  ab  eis  abstinere;  quia  non 
tenetur  cum  spirituali  iactura  iila  o- 
mittere  ut  potentiorem  se  reddat,  uti 
dicunt  Sanch.  21  cum  Gabr.  Soto  Syl- 
vest.  Angles  etc.  ac  Croix22  cum  Cor- 
neio  et  Steph.  Non  autem  excusantur 
coniuges  aieiuoio,  si  cum  illodebitum 
petere  non  possint,  ut  Croix^s  et  Tam- 

(1)  Pag.  25.  n.  2.  [2)  C.  2.  »eg.  piax. 

(5)  C.  2.  punct.  7.  §.  2   n.  1-il.  (4)  N.  44. 

(8)  C.  18.  q.  7.  (G)  A.  6.  n.  6.  (7)  De  matr. 
1.  9.  d.  3.  n.  15.  el  26.  (8)  Ibid.  S-  1.  n.  127. 

(9)  IN.  16.  (10)  W.  6S.  (11)  L.  c.  de  malr.  u.l2. 
(12)  Art.  2.  u.  o.  (13)  N.  4S.  (14)  N.  1526. 
(IS)  Loc.  cil.  n.  10.  (16)  N.  4.  (17)  N.  16. 
(18)  N.  57.  (19)  Cit.  n.  127.  (20)  P.  517.  n.  14. 
(21)  N,  S      (22)  N.  133«      (23^  L.c      r24)  N.  40. 


is  teneretur  ad  ieiunia ;  sed  haec  opi- 
nio  est  contra  communem,  et  contra  d. 
Th.29qui  prorsus  deobligat  iuvenes  an- 
te  finem  tertii  septennii,  et  tantum  sub- 
dit:  Conveniens  tamen  est  ut  etiam  in 
hoc  tempore  adieiunandumseexerceant. 
An  vero  aliquis  adolescens  complens21 . 
annum,  v.  gr.  hora  tertia  vel  noua,  te- 
neatur  eodie  ieiunare.  Negant  Escob.^o 
Spor.3i  et  TruU.  Diana  etc.  ap.  Salm.32 
quia,  ut  hi  dicunt,  praeceptum  ieiunii 
respicit  totum  diem  integrum  ,  tam- 
quam  unicum  obiectumpraecepti.  Sed 
probabilius  affirmant  Conc.33  Sanch.  3« 
et  Salm.  35  cum  Bon.  etc.  Ratio  quia 
praeceptum  obligat  statim  ac  tempus 
obligationis  advenit;  prout  qui  perve- 
niens  ad  locum  ubi  tenetur  ad  ieiu- 
aium,  obligaturieiunarestatim  ac  per- 
venit. 

1036.  6.  Excusantur  senes,  sed  de 
his  dubitatur  1.  an  sexagenarii  indi- 
stincte  sint  ab  obligatione  ieiunii  im- 
munes.  Communiter  dd.  docent  sexa- 
genarios  excusari  in  dubio  de  validi- 
tate  virium,  nisi  oppositum  constet,  ita 
Bon.36Less.37Laym.38Sanch.39AbelIy40 
Sporer  ^*  cum  ^avarr.  Tol.  etc.  Ratio 
quia  in  istis  praesumptio  in  dubio  stat 
pro  imbecillitate  virium,  ut  a  ieiuuic 

(2S)  N.  41.  (26)  Clarius  iu  Hom.Ap.  tr.l2.  n.24.: 
nisi  casus  esset  quod  vir  abstinendo  a  petitione  nc- 
quiret  amovere  ab  uxore  periculum  iucoutinentiae 
aut  suspicionem  quod  ipse  aliam  diligat. 
(27)  2.  2.  q.  147.  a.  4.  (28)  In  4.  dist.  IS.  q.  10. 
art.  4.  (29)  Loc.  cit.  (50)  Pag.  108.  ii.  364 
(31)  Pag.  286.  n.  41.  (.32)  Loc.  cil.  p.  6.  ii.  120. 
(53)  P.  289.  n.  3.  (34)  De  malr.  1.  2.  d.  24.  ii.2r.. 
(^)  L.  c.  (36)  P.  uU.  u.  4.  (37)  N.41.  (58)iV.a 
(59)  D.  4.  11.  7.         (40;N.  2.         i4i)  iN'.  SO. 


CAP.  MI.  DUB.  II.  QUAE 

excusari  censeantur.  Sed  dubium  fit 
an  teneaffar  ieiunare,  si  quis  certe  ro- 
bustus  inveniatur. 

Prima  senientia  affirmat,  eamque  te- 
nent  Fill.  »  Elbel  2  Bon.  3  cum  Valent. 
Abui.  Rodr.  Reg.  Laym.  ^  cum  Navar. 
Cai.  Tol.  Sa  etc.  Ratio,  quia  illi  qui  in 
ea  aetate  vires  validas  habent,  non  re- 
putantm*  ut  senes.  Haec  quidem  est 
probabilis,  sed  non  minus  probabilis 
QS>\,  sententia  opposita^  quam  tenentiSan- 
chez  5  Escob.  ^  Holz.  '  Ronc.  s  qui  eam 
tutam  vocat,  Viva  9  cum  Trull.  Molf. 
ctc.  Salm.io  cum  Villal.  Leand.  etc.  et 
probabilem  putant  Azor.  11  Pal.  12  cum 
Sa  et  Angles  Elbel  ^^  ac  Mazz.  Ratio  tum 
«luia  sic  fert  univ^rsalis  consuetudo, 
ut  testantur  communius  dd.  apud  Ron- 
cag.;  tum  quia  alias  esset  res  multis 
scrupulis  obnoxia ,  examinare  an  ali- 
quis  sexagenarius  sit  vel  ne  sufficien- 
ter  robustus  ad  ieiunium  sustinendum. 
Sed  ratio  potior  est ,  quia  huiusmodi 
senes,  tam  ob  virium  imbecillitatem, 
quam  ob  defectum  caloris ,  nequeunt 
simul  alimentum  sufficiens  sumere,  e- 
.[^entque  cibo  frequentiori,  et  licet  non- 
iiulli  in  tali  aetate  robusti  videantur, 
corum  tamen  robur  est  de  facili  illu- 
sivum  et  inconstans ,  cum  negari  non 
possit  in  huiusmodi  senibus  vires  de- 
iicere  et  prolabi  in  interitum,  ita  ut  si 
in  morbum  incidant,  difficulter  perfe- 
cte  convalescant ,  unde  Galenus^^sic 
(lixit:  Senibus  simili  rationeiis  qui  ex 
morbo  convalescunt^  in  victu  esse  curan- 
dum.  Hinc  commune  adagium  prodiit : 
Senectus  ipsa  morbus  est. 

Nec  obstat  dicere  cum  Elbel  quod  se- 
nes  ante  sexagenarium  annum  certe  te- 
nentur  ad  ieiunium:  unde  cum  dubium 
iiccedat  an  deinde  ob  aetatein  excusen- 
lur,  possidet  praeceptum.  Nam  respon- 
detur  1.  quod  cum  dubitatur  an  lex 
comprehendat  aliquem  casum  aut  sub- 
iectum,  non  obligat ;  quia  tunc  pror- 

{p  Tr.  27.  c.  6.  q.  4.  n.  112.  (2)  N.  4S8. 

(5)  P.  ult.  11.  4.  (4)  N.  2.  (S)  De  malr.  I.  7. 
.1.  22.  u.  17.  (6)  P.  108.  n.  367.  (7)  N.  17. 
(8)  Q.  4.  r.  1.  (9)  A.  6.  n.  8.  (101  Tr.  23.  c.  2. 
1..  7.  S.l.n.l30.  (11)0.17.(1.4.  (12)  §.  3.  n.6. 
1,13)  P.  166.  n.  4S8.  (14)  L.  &.  de  sanil.  luemla. 
(lo)  Dee.  1.  1.  c.  10.  n.  33.  (16)  T.  1.  li.  I.  d.  3. 
i».  7.  U.2.  (17)  Do  log.c.  2.  puuci    fi.  u.  f  10. 

UOR.   L 


C.iVUSAE  EXCUS.  A  lEimt.  769 

sus  perinde  est  ac  si  dubitetur  an  exi, 
stat  lex  vel  non  pro  illo  casu  aut  sub- 
iecto:  et  ideo  possidet  libertas,  ut  do- 
cent  Sanch.i5PaI.i6  cum  Salas  Salm  *' 
et  Tamb.  i^,  An  vero  sexagenarii  com- 
prehendantur  a  lege  vel  non,  est  qui- 
dem  dubium,  imo  valde  probabiliter 
negatur,  ut  ostendimus:  unde  hoc  ca- 
su,  non  lex,  sed  libertas  possidet.  Re- 
spondetur  2.  quod,  etiamsi  eo  casu  pos- 
sessio  staret  pro  lege,  sexagenarii  nec 
etiam  tenentur  ad  ieiunium:  quia  cum 
senesad  eam  aetatem  perveniunt,  dua- 
bus  ipsi  obligationibus  obstringuntur, 
una  servandi  praeceptum  ecclesiae,  al- 
tera  tuendi  valetudinem;  unde  sicut  in 
dubio  prudens  timor  gravis  incommo- 
di  excusat  a  recitatione  officii,  ut  com- 
muniter  dicunt  Holz.i^  Viva^o  Salm.21 
cum  Sanch.  Pelliz.  TruII.  et  aliis  ac  i- 
pseElbeI22ita  excusat  etiam  sexagena- 
rios  a  praecepto  ieiunii;  praeceptum  e- 
nim  naturale  servandi  sanitatem  prae- 
ponderat  praecepto  ecclesiastico  ieiu- 
nii,  cum  in  talibus  senibus  adhuc  ro- 
bustis,  utait  Palaus23  semper  adest  pe- 
riculum  moraliter  certum  gravis  no- 
cumeati  aut  diminutionisvirium,  quae 
semel  amissae  nunquam  recuperantur. 

An  autem  annus  sexagesimus  debeat 
esse  completus,  ad  excusandum.  Affir- 
mant  Spor.  et  Elbel  24.  Se(J  alii  dicunt 
sufficere  ut  sit  inchoatus.  Viva^s  Maz- 
zot.  26  Diana27  cum  Naldo;  et  probabile 
putat  Pal.28  cum  Sa  Angl .  et  Lamas.  Ra- 
tio  quia  communiter  dicitur  sexagena- 
rius  qui  annum  60.  inchoavit. 

4037.  Dubitatur  2.  An  excusentur  a 
ieiunio  foeminae  quinquagenariae. 

Prima  sententia  affirmat,  quam  te- 
uent.Escob.29Renz.30  et  Narb.  Machad. 
ac  Pelliz.  ap.  Diana^i  et  hanc  approbat 
etiam  Sanchez,  qui  licet  in  tr.  de  ma~ 
trim.  in  dubium  revocaverit,  in  opu- 
sculo  tamen  consiliorum  32  cum  Caiet. 

(18)  Dec.  lib.  1.  c.  5.  §.  7.  verb.  Leges,  u.  1. 

(19)  T.  1.  p.  451.  n.  486.  (20)  De  1.  praec.  <]. 
3.  a.  6.  n.  3.  (21)  Dc  bor.  canon.  c.  3.  puucl.  U 
S.  1.  n.  36.  (22)  Tom.  2.  pag.  S36.  u.  443. 

(25)  L.  c.  n.  8.      (24)  Locc.  cc.      (23)  A.  6.  u.  8. 

(26)  Tr.  2.  d.  1.  q.  4.  c.  4.  §.  4.     (27)  P.  6.  Ir.  14. 
r.  85.         (28)  S.  3.  n.  6.         (29)  P.  109.  u.  5'  2. 
f,>0)  P.  393.  fj.  4.  (31)  P.  9.  U:  7.  i .  7.-,. 
(52)  fub.  4.  u.  G 

49 


770  LIB.  III.  TRACT.  VI 

^  aliis  eam  absolufce  docet,  et  proba- 
bilem  putant  Vivai  et  Mazzott.  Ratio  i- 
storum,  quia  in  foeminis  antecedit  se- 
nectus,  ita  ut  quinquagenariae  ne- 
queant  amplius  generare. 

Secunda  sententia  vero,  quam  tenent 
Laym, 2  Salm.  3  Tamb.  <  Groix  5  Holz. 6 
Elb. '  Anac.8,  negat  quinquagenarias  ex- 
CQsari,  nisi  adsit  speclalis  circurastan- 
tia  infirmitatis  vel  debilitatis;  quia  ex- 
perientia  constat  quod  foeminae  sine 
detrimento  valetudinis  facilius  ieiu- 
nant,  cum  ipsae  minori  indigeant  cibo. 
Primam  sententiam  non  audeo  impro- 
bare,  sed  neque  audeo  probabilem  di- 
cere,  dum  video  illam  a  Laym.  Tamb. 
Elbel  et  La  Croix  cum  aliis  omnino  reii- 
ci,  et  Dianam  dubitare  de  sua  proba- 
bilitate. 

\  038.  Dubitatur  3.  An  qui  voverit  ie- 
iunare,  puta  semel  in  bebdomada,  toto 
vitae  suae  tempore,  teneatur  ad  ieiu- 
nium  in  aetate  sexagenaria. 

Prima  sententia,  qi»am  tenent  San- 
chez9  Bon.io  Renz."  PaL«2  Escob."  et 
Tamb.^^^cum  Fag.  ac  Diana,  negat,  nisi 
quis  expresse  voluerit  se  obligare  ad 
ieiunandum post  sexagesimum  annum, 
Ratio  Istorum,  quia  votum,  cum  sit  lex 
particularis,  non  obligat  nisi  adinstar 
legis  ecclesiasticae. 

Secunda  sententia  tamen  verior  quam 
tenentLaym.'5  Spor.16  Anacl,i'  Holz.is 
Elbel  *9  et  Ronc.20  affirmat  teneri,  nisi 
adveniat  specialis  ratio  debilitatis.  Ra- 
tio  quia  votum,  quamvis  obliget  adin- 
star  praecepti  ecclesiastici  quoad  mo- 
dum,  non  tamen  quoad  personas,  un- 
de  sicut  adolesceus  ante  21 .  annum  pot- 
est  se  obligare  ad  ieiunandum,  ita  et 
senes  post  annum  sexagesimum;  et  sa- 
tis  praesumitur  ad  id  voluisse  se  ob- 
stringere  qui  vovit  ieiunium  usque  ad 
mortem^  sive  toto  vitae  suae  tempore. 
Secus  autem  dicendum  cum  AnacL  et 
Elbel,  si  quis  voveat  sine  tali  expres- 
sione,  et  non  advertat  ad  aetatem  se- 

(1)  Art.  6.  n.  8.  (2)  C.  3.  (5)  Tr.  23.  c.  2. 
pm.ct.  7.  §.  i.  n.131.  (4)S.7.n,  3.  (S)N.1318, 
(6)  Pag.  356.  n.  17.  (7)  Pag,  84,  n.  B07. 

(«)  P.  593.  n.  64.  (9)  Doc.  !.  4.  c.  11.  n.  S4I. 

(10)  P.  ull.  n.  4.  (11)  T,  2.  p.  894.  q.  6. 

(12)  §.  S.  n.  8.     (13)  L.94,  a.  379.     (U)  §.7.  n.  9. 


DR  PRAECEPTIS  ECCL. 

xagenariam;  tunc/onim  non  tcnetur, 
quia  eo  casu  vel  censetur  se  obligasse 
adinstar  praecepti  ecclesiastici,  iuxta 
primam  sententiam:  vel  quia  tunc  su- 
pervenit  notabilis  mutatio  ad  quam  si 
advertisset,  non  intendisset  se  obliga- 
re,  iuxta  dicta  fioc  libro  3,  n,  226, 

1 039.  Dubitatur  4.  An  religiosi  sexa- 
genarii  excusentur  a  ieiuniis  regulae. 
Affirmant  Sporer^i  Holzm,  22  Tamb.28 
item  Rodr.  Pasq.  et  Sanctius  ap.  Sal- 
mant.2'5  quia  pariter  dicunt  praeceptum 
regulae  obligare  adinstar  praecepti  ec- 
clesiastici.  Sed  negaot  Azor.25  ElbePS 
Roncag.  27etSalm.  28  cum  Bordon.  etc. 
Egodistinguendum  puto,  et  dico  non  ex- 
cusari  si  in  regula  quam  religiosi  profi- 
tentur,  expresse  promitlatur  observan- 
tia  usque  ad  mortem.  Secus  si  promis- 
sio  fit  sine  illa  clausula  usque  ad  mor- 
tem,  iuxta  id  quod  diximus  in  praece- 
denti  dubio.  Et  huius  sententiae  viden- 
tur  quidem  esse  Salm.,  cum  asserant 
in  eorum  regula  ( secundum  quam  lo- 
quuntur)  observantiam  usque  ad  mor- 
tem  promitti. 

4  040.  Dubitatur5.  An  ieiunium  sub- 
rogatum  voto  castitatis  obliget  voven- 
tem  post  60.  annum.  Negat  Tambur.29 
cum  aliis,  quia  in  illa  aetate,  ut  ait,  i- 
psa  senectus,  utpote  magois  infirmita- 
tibus  obnoxia,  aequivalenter  est  mor- 
bus  a  ieiunio  excusans.  Affirmat  vero 
La  Croix30dicens  quod  sicut  senes  te- 
nerentur  in  ea  aetate  ad  castitatem,  sic 
tenentur  ad  ieiunium  illius  vice  impo- 
situm.  Sed  haec  ratio  non  convincit, 
nam  nimis  probat:  probaret  enim  quod 
si  vovens  gravi  laboraret  morbo,  ad- 
huc  leneretur  ad  ieiunium.  Quapropter, 
cum  senectus  morbo  aequiparetur  et 
aerumnis  subiiciatur,  non  omnino  im- 
probabilis  videtur  prima  sententia;  sed 
cum  res  sit  valde  dubia,  putarem  hunc 
teneri  ad  impetrandam  dispensatio- 
nem,  pro  qua  aetas  illa  est  quidem  suf- 
ficiens  causa. 

(IS)  N.  3.  (16)  N.  81,  (17)  N,  78.  (18)  N.  2G. 
(19)N.823.  (^O^C.^.q,^,!'.^,  (21)  P, 287, n. 81. 
(22) P. 340.  n. 26.  (23)  Do  iureabb.  d.l2.q.S.n.7. 
(24)  Tr.  23.  c.  2.  punct.  7.  S-  1-  «•  132. 
('i3^  Q.  3.  (26)  P.  167.  n,  460.  (27)  Q.  4.  r.  1. 
(23)  Cit.  n.  132.     (29)  $.  7.  ex  n,  10.     ij^)  N.  1520 


CAP.   m.  DUB.  n.  QUAE 

^041.  3.  Causa  €St  labor.  Ante  omnia 
hic  est  adverteuda  propos.  30.  damna- 
ta  ab  Alex.  vii.  quae  dicebat:  Omnes 
offlciales  qui  in  republica  corporaliter 
laborant  sunt  excusati  ab  obligatione 
ieiunii;  nec  debent  se  certificare  si  labor 
sit  compatibilis  cum  ieiunio  Merito  pon- 
tifex  praefatam  propositKmem  damna- 
vit,  quia  secundum  eam  omnes  labo- 
ranteSjSive  ob  officium  sive  ob  recrea- 
tionem,  sive  labor  esset  compatibilis 
sive  non,  cum  ieiunio,  essent  excusa-i 
ti,  quod  falsum  est.  Ideo  igitur  fuit  il- 
la  proscripta,quianimis  generaliter  lo- 
quebatur.  Caeterum  omrfes  artes  quae 
exerceri  non  possunt  nisi  cum  ingenti 
corporis  agitatione,  a  ieiunio  excusant, 
00  quod  in  eis  multi  spiritus  consu- 
muntur .  Huiusmodi  artes  laboriosas  ex- 
ercere,  et  a  ieiunio  excusari,  ex  com- 
rauni  sententia  dicuntur  fossores,  agri- 
colae,  lapidicinae,  figuli,  textores,  la- 
iiarii,  fuUones,  baiuli,  aurigae,  nautae 
remigantes,  fabri  lignarii,  ferrarii,  et 
murarii,  ita  communiter  Salm.^  Conc.  2 
Elb.  3  et  alii.  lis  merito  adduntur  cur- 
sores  cum  Sanchez  *  Wig.  ^  Ronc.  6  Spo- 
rer  '.  Sutores,  qui  calceos  conflciunt, 
non  vero  qui  coria  scindunt,  Sanchez  8 
Salm.9  Elbelio  Azor."  Pal.i2Wigandti3 
ot  Sporer  i^.  Item  furnarii,  Salmant.  ^s 
IIolz.16  Pal.i7.  Pistores  Azor.  i»  Elbel  i9 
Pal.20  HoIzm.2i.  Coqui  plures  dapeset 
multis  personis  praeparantes,  si  fere 
jier  diem  laborent,  ut  Salni.  et  Spor.22 
Ilonc.23et  Tamb.2<.  Secus  si  pauca  fer- 
cula  parent,  vel  tantum  praesideant  in- 
lerioribus  ministris.  Typographi  prae- 
lum  versantes,  non  vero  typos  compo- 
nentes.  Conc.25  Salm.26  Holz.27  EIb.28. 
Tamuli  qui  vehementer  tota  die  incum- 
bunt  maioribus  laboribus,  ut  Laym.29 
et  Spor.30,  non  vero  ancillae  lanam  aut 
linum  nentes,  aut  similia  levia  servi- 
tia  domus  exhibentes,  ut  Tamb.3i.  Se- 

(1)  Tr.  25.  c.  2.  punct.  7.  §.  2.  n.  156. 
(2)  P.  520.  u.  2.  (5)  N.  S08.  (4)  Dub.  10.  u.  6. 
(o)  N.  92.  (6)  C.  2.  reg.  2,  in  prax.  (7)  N.  S8. 
(.8)  D.  dub.  10.  n.  7.  (9)  Cil.  n.  156.  (10)  N.  S08. 
(11)  Q.  8.  (12)  N.  10.  (13)  N.  92.  (14)  N.  S8. 
(IS)  L.  c.  (16)  N.  IS.  (17)  N.  8.  (18)  Q.  8. 
(19)  N.  S08.  (20)  N.  8.  (21)  N.  IS.  (22)  h.  c. 
(2S)Reg.  2.iiiprax.  (24)  N.  27.  (2»)  P.  522.  n.7. 
i^Mi)  Ibia.     (27)  N.  IS.     (28)  N.  SiJiJ.     (20)  N.  5. 


CACSAB  EXCUS.  A  lEIUN.  771 

cantes  lapides  percursantes  urbem  ad 
vendendas  merces,  Croix^^,  ornantes 
lempla  scalas  circumferendo,  Tamb.33 
qui  autem  bene  advertit  omnes  hosla- 
borantes  non  excusari  a  ieiunio  nisi  la- 
borent  saltem  per  maiorem  diei  par- 
tem,  non  vero  si  per  duas  vel  tres 
horas. 

Barbitonsores  communiter  non  ex- 
cusantur,  ut  docent  Less.3<  Laym.35  et 
Salm.36etc.  cum  communi.  Excipe,  ni- 
si  aliquis  artem  suam  sine  refectione 
exercere  non  valeret  propter  laboris 
molestiam,  vel  propter  complexionis 
debilitatem,  ut  dicunt  Pal.  37  Sanch.  33 
Mazz.  39  Conc.^OetLed.Fag.  acLeand. 
ap.  Salm.*!  ex  Less.''^.  Item  Palaus'^^  et 
Led,  ac  Angles  ap.  Sanch.  ^^  excusant 
etiam  sartores*,  sed  hoc  non  admitten- 
dum,  nisi  ipsi  peculiari  debilitate  labo- 
rent,  ut  ait  Conc.''^^  yel  nisi  aliquando 
deberent  extraordinario  labore  etiam 
per  magnam  noctis  partem  suere,  ut 
evenire  posset,  si  aliqua  festivitas  im- 
mineret,  et  non  possent  necessarias  ve- 
stes  conficere,  ut  dicunt  Ronc.'*^  et  Sal- 
mant.*7.  Pictores  etscri-bae  sive  notarii 
non  excusantur,  ut  verius  docent  Sal- 
mant.-ss  Tamb.'!^  VivaS»  et  Elbeis»  cum 
comm.,  ut  asserit  (contra  Henr.  Mach. 
Leand.  et  Pasq.  ap.  Salm.52)^  nisi  labor 
sit  talis  ut  non  posset  exerceri  oum  ie- 
iunio  sine  magna  difficulute.  Neque  ho- 
rologiarii,  ut  ait  idem  Elbel;  sed  exci- 
pe  eos  qui  magna  horologia  conflciunt, 
ad  quae  construenda  magnis  viribus 
opus  est. 

Alii  absolute  excusant  molitores,  ar- 
gentarios  et  sculptores;  at  Conc.^s  hos 
uon  excusat,  nisi  ob  debilitatem  per- 
sonae.  Sed  melius  puto  dicendum,  in 
his  attendi  debere  qualitatem  laboris, 
an  sit  gravis,  et  cum  ieiunio  incompa- 
tibilis:  regula  enim  communiter  rece- 
pta  est  cum  Less.^^  quod  qui  sine  ma- 

(50)  N.  S8.  (51)  S-  7.  n.  2S.  (52)  N.  1530. 
(55)  §.  7.  u.  50.  (54)  C.  2.  n.43.  (5S)  C.  5.  n.  5. 
(36)  Tr.  23.  c.  2.  p.  7.  ^.  2.  n.  139.  (37)  P.  2. 
S.  6.  n.  10.  (58)  C.  1.  tlub.  7.  n.  8.  (59)  ll/ul. 
(40)  P.  521.  n.  6.       (41)  Loc.  c.       (42)  D.  n.  43. 

(45)  N.  10.     (44)  Dnb.  6.  n.  7.     (4S)  P.  571.  u.  6. 

(46)  Reg.  iu  piax.  2.  (47)  Cit.  u.  159.  ui  iiii. 
(48)  Ibid.  11.  140.  (49)  N.  23.  (SO)  A.  G.  u.  4. 
(i-illN.SOa.    (S2jlbiii.   (S.">")1'  .ViG.u.tt.  (S'5}N. -53, 


772 


LIB.  111.  TRACT.  Vi.  DE  PRAECEPTIS  ECCL. 


gno  incommodo  nequit  aliquam  artem, 
etsi  per  se  non  laboriosamj  exercere, 
vel  propler  debilitatem  personae,  vel 
propter  aliam  peculiarem  circumstau- 
tiam,  is  non  tenetur  ad  ieiunium. 

4042.  Hic  quaeritur  1.  An  artifices 
divites,  qui  ex  officio  exercent  artes 
laboriosas,  peccent  si  in  die  ieiunii  la- 
borem  assumunt. 

Prima  sententia  probabilis  affirmat, 
quam  tenent  s.  Antonin.  *  Conc.  2  cum 
Gabr.  Duraudo  et  Armill.  ethanc  cla- 
re  tenet  etiam  s.  Thomas  '  qui  sic  ait : 
Si  operis  labor  commode  differri  possit 
aut  diminui  absque  detrimento  corpora- 
lis  salutis  et  exterioris  status^  qui  re- 
quiritur  ad  conservationem  corporalis 
vel  spiritualis  vitae;  non  sunt  propter 
hoc  ecclesiae  ieiunia  praetcrmittenda. 

Verum  secunda  sententia  communis, 

quam  tenent  Sylvest.  ^  Nav.  ^  Salm,  6 

Viva  7  Less.8  Ronc.  9  Elbel  »o  Sanch.  n 

cumTol.  Led.Met.  etalii  innumeri,dicit 

hos  non  peccare,  quamvis  non  indigeant 

pro  sui  vel  suorum  sustentalione.  Pro- 

batur  \ .  ex  decreto  sive  oraculo  vivae 

vocis  prolato  ab  Eugenioiv.ann.  1440. 

uttestantur  omnesaa.  citati,utqueha- 

betur  in  Compend.  privilegiorum  Fratr . 

itfmor.  *2.In  illo  enim  sic  fertur  ponti- 

fex  declarasse:  Artijices  laboriosas  ar~ 

tes  exercitantes,  et  rustict  sive  divites 

sint  sive  pauperes^  non  tenentur  ieiuna- 

re  sub  praecepto  peccati  mortalis.  Et 

quod  absolvi  possunt^  et  induci  ad  elee- 

mosynas,  et  alia  bona  opera  facienda.  A- 

licui  huiusmodi  declaratio  visa  est  a- 

pocrypha,  dicens  1 .  inepla  videri  ver- 

ba  illa,  sub  praecepto  peccati  mortalis; 

ergone  declarat  pontifex  teneri  sub  ve- 

niali?  et  cur?  Sed  respondetur,  quia  fa- 

cile  huiusmodi  divites  possunt  venia- 

liter  peccare,  assumendo  laborem  pro- 

pter  cupiditatem  lucri,  iuxta  dicta  n. 

885.  Et  ob  hanc  causam  rationabiliter 

monet  pontifex  eos  inducendos  esse  ad 

alia  bona  opera  facienda.  2.  Inepta  et- 

iam  videri  alia  verba  illa,  et  quod  ab- 

solvi  possunt :  Si  non  peccant,  a  qua 

(1)  2.  p.  t.  6.  e.  11.  §.  8.  (2)  P.  319.  n.  1. 

(3)  2.  2.  n.  147.  a.  4.  ad  3.     (4)  V.  ieiunium,  n.  4. 
(o)  C.  21.  n.  16.     (6)  Tr.25.  c.2.p.7.  §.2.n.i54. 

(7)  h<  ^.loi).  50.  Ali-x.  VII.      (8)  N.  42       (9)  C.  £. 


culpaabsolvi  debenl?Sedhoc  clare  in- 
telligitur;  eo  quod  forte  ii  tamquam 
indispositi  a  confessariis  dimitteban- 
lur,  propterea  Eugenius  declaravit  be- 
ne  eos  absolvi  posse,  non  quidem  a 
transgressione  ieiunii,  sed  ab  aliis  pec- 
catis  confessis.  Caeterum,  usquedum 
mihi  non  constabit  falsitas  huius  decla- 
rationis,  numquam  audebo  eam  apo- 
crypham  dicere,  postquam  tot  classici 
auctores  communiter  pro  vera  illam 
habent,  et  super  ea  suam  sententiam 
fundant.  Ratio  autem  huius  sententiae 
mihi  videtur  esse,  quia  valde  interest 
reipublicae  ne  causa  ieiunii  operarii 
intermittant  exercere  artes,  quibiis  ex 
suo  officio  incumbunt;  si  enim  in  die- 
bus  ieiunii  tantum  pauperes  .laborare 
possent  sine  ieiunii  obligatione,  plures, 
quibus  non  est  opus  actualiter  labo- 
rare  ad  se  sustentaudum,  laborem  in- 
termitterent,  quod  certe  verteret  in  no- 
tabile  reipublicae  detrimentum. 

4  043.  Quaeritur  2.  An  artifices,  qui 
laborando  sine  gravi  incommodo  ieiu- 
nare  valent,  teneantur  ad  ieiuniuoi. 

Prima  sententia  negat,  quam  tenent 
Tamb.i3  et  Leand.  et  Pasq.  ap.  Coac.i*. 
Ratio,  tum  quia  consuetudo  communi- 
ter  a  ieiunioeximit  omnes  qui  laborio- 
sas  artes  exercent;  leges  autem  non  re- 
spiciunt  quod  raro  et  per  accidens  e- 
venit,  sed  quod  communiter,  et  per  se 
contiugit;  tum  quia  ab  Eugenio  iv.  in 
praefata  declaratione  omnes  hi  fuerunt 
dispensati. 

Secunda  sententia  vero  quam  tenenl 
Bonac.«5  Conc.ie  Vivai^Reg.is  affirmat 
teneri,  modo  tamen  sit  manifestuin 
quod ipsi  ieiunando  grave  non  subeant 
incommodum;  cum  ex  una  parte  ie."c 
universe  obliget  omnes  qui  valent  cuui 
levi  incoramodo  ieiunare;  et  ex  altera 
satis  non  constat  Eugenium  voluisse 
cum  eis  dispensare.  Secus  vero  dicon- 
dum  si  dubium  sit  an  ieiunando  grave 
perferaut  incommodum;  quia  ex  com- 
nmniter  contingentibus  in  dubio  prae- 

reg.  in.  piax.  2.     (10)  N.  S18.     (11)  Dab.  7.  <i.  4  ' 
(12)  V.  ieiunium,  u.  2.  (13)  §.  7.  n.  13. 

(14)  P,  320.  n.  5.      (IB)  P,  ull.  n.  8.      (1«)  L..  c 
(17)  lu  propo».  30.  damn.  ab  .iiHS.  vts. 
(i8)  L.  4.-.  la.  ».  21B. 


CA?.  III.  nUB.  11.  QOAE 

sumilur  ieiunium  non  esse  corapatibi- 
le  cum  artibus  laboriosis.  Haec  secun- 
da  sententia,  speculative  loquendo,  vi- 
detur  probabilior;  sed  in  praxi  vix  re- 
perietur  unus  qui  ex  huiusraodi  labo- 
re  non  graviter  relaxetur. 

1044.  Quaeritur  3.  An  excusentur  a 
ieiunio  exercentes  artes  laboriosas  in 
diebus  quibus  vacant  a  labore.  Com- 
mune  est  inter  dd.  quod  ii  qui  uno  vel 
altero  die  non  laborant  non  tenentur 
ieiunare.  Ita  Sanch.  <  Bonac.  '  Azor.  3 
Roncagl.  *  Elbel  5  Tamb.  ^  Croix '  cum 
Mendo  et  Diana.  Ratio  quia  in  primo 
die  excusantur,  ad  reficiendam  lassi- 
tudinem  propter  laborem  assumptum 
in  die  praecedenti:  in  altero,  ad  ser- 
vandas  vires  propter  labores  in  sub- 
sequenti  die  assumendos.  Sed  quid,  si 
in  illis  duobus  diebus.possetaliquissi- 
ne  gravi  incoramodo  ieiunare?Bonac.3 
Ledesma  et  Med.  apud  Viva  9  affirmant 
teneri,  nisi  experti  iam  fuerint  exprae- 
cedenti  labore  se  laxatos  manere  vel 
minus  aptos  reddi  ad  laborem  pro  die 
sequenti.  E  contrario  Elbel  '^  Sanch.'' 
cum  Victoria  etc.  Diana'2  cum  Fag.  et 
Hurtado  absolute  excusant,  quia  ipse 
labor  lassitudinem  infert.  At  ego  sen- 
tio  cum  Viva'3  pariter  distinguendum, 
ut  in  praecedenti  quaestione,  nempe 
qtiod  si  manifeste  ipsi  grave  incommo- 
dum  ex  ieiunio  non  sustinerent,  tene- 
rentur  ieiunare.  Secus  si  non  manife- 
ste;  in  dubio  enim  excusantur,  quia  ex 
communiter  contingentibus  praesum- 
ptio  stat  pro  necessitate  alimenti,  ut  vel 
reficiantur  alabore  exercito,  vel  idonei 
reddanlur  ad  laborem  exercendum. 

1045.  Quaeritur  4.  An  qui  laborem 
assumit  ut  eximatur  a  ieiunio,  excu- 
setur  a  culpa.  Non  videtur  dubitandum 
(luod  hic  postquam  graviter  est  defati- 
gatus,  etiam  malo  fine,  et  etiarasi  prae- 
viderit  defatigationem  illam  fore  in- 
loiiipossibilem  cum  ieiunio,  ad  illud 

(1)  Dul).  7.  II,  10.  (2)  P.  ult.  B.  8.  (5)  C.  17 
1.  8.  (4)  C.2.  reg.  in  piax.2.  (S)  P.  189. n. 818, 
1)  S.  7.  n.  24.  1^7)  N.  1355,  (8)  Loc.  c 

>)  In  d.  [iiop. 50.  Alex.  vii.  n.9.  (10) P.  189.  n. bl8 
il)  Dul).  7.  n,  10,  (12)P.l.tr.9.r.9.  (15)  Loc.  c 
i  1)  L.  i.  ir.  8.  c.  5.  n.  S.  (IS)  T.  S.  p.  508.  n.2, 
,ia)N.  61.  (17)  L.  3.  p.  2.  n.  1554.  (18)  D 
'<-A.  c.  2.  puncl,  10.  n,  lOi.  (19)  Loc.  cit. 


CAUSAE  liXCUS,  A  lEIDN.  773 

non  tenetur,  ut  communissime  doceni 
Laym,i*  p,  Conc,'5  Sporer*6  cum  Med, 
ac  Diana  et  Sylvest,  Palud.  Sanch.  Pal. 
Fill.  et  Pasqual.  (qui  asserit  commu- 
nem  esse  sententiam)  ap.  Croix*''.  Ra- 
tio  quia  iam  ille  est  factus  moraliter 
impotens  ad  ieiunandum.  An  autem  i- 
ste  apponendo  impedimentum  peccet 
contra  ieiunii  praeceptum.Negant  Sal- 
mant.18  cura  Pasq.  Sanctio  et  Rocaful. 
apud  Croix  <9.  Ratio,  ut  dicunt,  quia 
tunc  ille  utitur  iure  suo,  quo  potest  se 
extrahere  ab  obligatione  legis,  sicut  se 
eximit  ab  obligatione  ieiunii  qui  egre- 
ditur  e  sua  patria,  ubi  aderat  obliga- 
tio  ieiunandi,  ut  alium  locum  adeat  in 
quo  tale  praeceptum  non  adest.  Sed  o- 
mnino  affirmandum  cura  sententiacom- 
muni,  quam  tenent  Sanch,20  Azor.21  p. 
Conc.22Mazzot.23  et  Diana24  qui  ait  ab 
hac  sententia  non  recedendum,  quid- 
quid  prius  alibi  dixerit;  item  Viva^s  et 
Croix  26  qui  dicunt  contrariam  senten- 
tiam  communiter  reiici.  Ratio,  quia  li- 
cet  is  non  peccet  contra  praeceptura 
ieiunii,  omittendo  ieiunium  post  defa- 
tigationera,  peccet  tamen,  quia  opera- 
tur  in  fraudem  praecepti ;  omnis  enim 
lex  obligat,  ne  quid  fiat  data  opera,  ut 
lex  eludatur;  ex  d.  Thom.  Vide  n.seq. 
1046.  Quaeritur  5.  an  peccent  con- 
tra  legem  ieiunii  qui  sine  iusta  causa 
laborem  assumunt,  quamvis  uon  in 
fraudem  praecepti.  Negant  Ronc,27  Bo- 
nac,  Led.Med.  Leand.  Pasq.  et  alii  ap. 
Croix23.  Sedoppositum  pariter  omnino 
tenendum,  ut  censentLaym.29Sanch.3o 
Palaus  31  cum  Nav.  Cai.  Tol.  Abul.  Fil. 
etc.  communiter,itemCroix32  cumSan- 
chez  Diana,  ac  aliis;  et  hanc  clare  do- 
cet  s.  Thom.  33  qui  loquens  de  eo  qui 
occupat  se  talibus^  quibus  ab  eundo  ad 
ecclesiam  impeditur  (nempe  ad  sacruiu 
audiendum),  damnat  de  peccato  omis- 
sionis;  et  rationem  adducit :  Qui  enim 
vult  aliquid  cum  quo  aliud  simul  esae 

(20)  Consil,  !.  S,  c.  1.  dub.  7,  n.  13.  (21)  T.  l. 
1.  7,  c,  17.  a.  9,  (22)  T.  S,  pag,  HO,  n.  2. 

(23)  Tr,  2.  d.  1.  <i.  1.  c.  4.  (24)  P.  5,  ir.  14, 

t.H.  (23)  Q.  50.  a,  6.  n.  7,         (26)  Loc,  c. 

(27)  rr.  9.  c.  2.  rcg.  1.  (28)  L.  3.  p.  2.  u,  1531 
(29)  L,  4,  tr.  8.  c,  3.  n.  5.  (30)  Cons.  1.  S.  c.  1. 
d.  7,  n.  1.  (31)  Tr.  30.  A.  3,  p,  2.  $.  S.  n.  10. 
(.52)  Loc.  c.  (55)  1.  2.  q.  71.  a.  i. 


774  LIB.  in.  TRAGT.  VI. 

non  potest,  ex  consequenti  vult  illo  ca- 
rere.  Nec  obstat  dicere  quod,  si  quis 
obligatus  ad  sacrum  audiendum ,  alio 
pergat  ubi  non  adest  tale  praeceptum, 
eo  fine  ut  eximatur,  vel  praevidens  sic 
eximi  ab  obligatione  missae  non  pec- 
cat.  Nam  bene  respondet  Mazz.  i  quod 
hic  talis,  alio  eundo,  omnino  eximitur 
a  debito  sacri  audiendi,  sed  qui  opus 
assumit  ad  se  liberandum,  vel  praevi- 
dens  se  liberatum  iri  a  ieiunio,  adhuc 
remanet  ad  illud  obligatus,  licet  post- 
ea  propter  laborem  assumptum  a  ieiu- 
nio  excusetur.  Notat  autem  Sanchez  2 
cum  Victor.  et  aliis,  quod  si  quis  non 
ad  recreationem,  sed  ad  finem  utilem, 
licet  non  necessarium,  assumit  labo- 
rem,  non  peccat  contra  praeceptum  ie- 
iunii  si  postea  uon  ieiunet.  Etidem  ait^ 
de  itinerante  ex  aliqua  causa  honesta, 
etsi  non  necessaria,  puta  ad  visendos 
propinquos,  vel  patriam,  ad  venandum, 
ad  ludendum  pila;  tunc  enim  semel  vel 
iterum  excusat.  Sed  his  non  universe 
acquiesco;  praesertim,  si  sola  delecta- 
tionis  causa,  iter,  sive  alius  labor  su-! 
scipiatur,  ut  bene  aiunt  Abel.  ^  et  Spo-" 
rers,  Caeterum  probabiliter  Elb.  6  Spo- 
rer  '  cum  Laym.  et  Sanch.  8  cum  Cai. 
Nav.  Angles  et  aliis  communiter,  ex- 
cusant  a  culpa  eos  qui ,  licet  ex  pro- 
prio  ofHcio  non  laborent,  tamen  labo- 
rem  aliquem  magnum  assumunt  ob  ra- 
rum  lucrum,  Sicut  probabiliter  non  pec- 
cant,  qui  ob  huiusmodi  causam  labo- 
rant  in  die  festivo,  ut  ait  idem  Sanch., 
utque  diximus  de  3.  praecept.  n.  301 . 
et  n.  332.  cnm  aliis. 

i  047.  Ratione  pariter  laboris  excu- 
Bantur  a  ieiunio  iter  facientes  pedestre 
per  maiorem  diei  partem,  ut  probabi- 
liter  docent  Sanchez^Less.io  Holzm.i^ 
Pal.i2  et  alii  communiter.  Sicque  pari- 
ter  excusantur  muliones  et  agasones 
pedestres  mulas  aut  asinos  ducentes, 
ut  Salm. "  cum  Sanch.  Pal.  Tol.  Lay. 
Btc.  Hoc  tamen  intelligitur  \ .  nisi  per- 

(1)  Loc.  c.  (2)  Cons.  I.  S.  c.  1.  dub.  7.  n.  16. 
(5)  N.  17.  (4)  P.  412.  n.  5.  (S)  N.  61. 

[G)  P.  191.  n.  826.  (7)  N.  GO.  (8)  Dub.  7.  n.  2. 
(0)  Dnb.  10.  n.  2.  (10)  C.  2.  n.  4S.  (11)  P.  53o. 
niim.  IS.  (12)  §.  S.  n.  10.  (15)  Tr.  25.  c.  2. 
n.  7.  S.  2.  n.  157.       (14)  2.  2.  q.  147.  a.  4.  ad  5. 


DE  PRAECEPTIS  ECCL. 

sona,  corapleto  itinere,  et  alia  refectio- 
ne  non  sumpta  in  notabili  quantitate, 
iam  postea  satis  se  reficiat:  tunc  enim 
nequit  secundam  comestionera  facere, 
nisi  die  sequenti  iter  prosequi  deberet. 
InteIIigitur2.nisi  iter  commode  difFer- 
ri  possit,  ut  docet  d.  Thom.  i^  dicens : 
Si  peregrinatio  commode  di(ferri  pos- 
sit.:^.non  suntpropter  hoc  ecclesiae  ie- 
iunia  praetermittenda.  Et  eum  sequan- 
tur  Less.  is  et  Laym.  '^  cum  Sylv.  Tol. 
et  Medin.  Quando  autem,  incoepto  iti- 
nere,  ieiunii  dies  intercurrit,  non  te- 
netur  itinerans  ab  illo  desistere  ut  ie- 
iunet,  uti  docent  Sanchezi^cum  Abul. 
Laym.  's  et  Sporer  i^  cum  aliis  comm. 

Sed  dubitatur  1 .  Quale  iter,  commu- 
niter  loquendo,  sufficiat  ad  excusan- 
'dum.  Pasqual.  apudCroix^odicit  satis 
esse  iter  septem  milliarium,ld  est  dua- 
rum  leucarum  et  mediae  ( leuca  enim 
importat  hic  spatium  trium  milliarium, 
sive  unam  horam  itineris).  Sed  haec 
opinio  ab  aliis  non  recipitur,  qui  pro- 
babiliter  dicunt  requiri  ad  excusan- 
dum  saltem  iter  quatuor  vel  quinque 
leucarum,  ut  SaIm.21PaI.22  Viva23  cum 
TruII.  et  Daana;  quamvisLa  Croix  cum 
Bonac.  Fill.  etc.  requirat  iter  ad  minus 
quinque  leucarum,  id  est  45.  millia- 
';  rium.  Si  tamenvia  esset  tam  ardua,  aut 
tempus  tam  asperum,  aut  si  itinerans 
esset  adeo  debilis,  vel  itineri  non  as- 
suetus,  ut  non  posset  ieiunare  sine  ma- 
gna  difficultate;  obhas  causas  aliquan- 
do  posset  eum  excusare  a  ieiunio  iter 
etiam  sex  milliarium,  vel  minus;  ita 
Sanch.Z'!  Salm.25  Ronc.2S  et  Croix^?.  Sic 
pariter  Tamb.28  recte  excusat  famulos 
pedestres  comitantesdominum,qui  per 
totum  diem  equitaret  per  urbem.  Et  sic 
adhuc  probabiliter  quidam  doctus  ex- 
cusabat  famulos  qui  iugiter  per  diem 
inserviunt,  ambulantes  ad  emendum, 
ad  comitandum,  ad  litteras  ferendas  et 
similia. 

Dubitatur  2.  an  iter  facientes  equis 

(IS)  N.  43.         (16)  N.  5.  (17)  Dub.  11.  n.  8. 

(18)  C.  5.  n.  S.  (19)  N.  66.         (20)  N.  134 '!• 

(21)  Cit.  n.  137.   (22)  §.  S.  n.  10.     (23)  A.  6.  n.  -4 
(24)  Dub.  10.  n.  5.  (25)  Loc.  cit. 

(26)  Rcg.  2.  in  praxi.  (27)  Loc.  cii. 

(28)  S-  7.  n.  23.  in  Imc. 


CAP.  III.  DUB.  II.   QUAE 

rel  rhedis  excuseutur  a  ieiunio.  Dam- 
DQta  quidem  fuit  prop.  31 .  ab  Alex.vii. 
quae  dicebat:  Excusantur  absolute  a 
praecepto  ieiunii  omnes  illi  qui  iter  o- 
ffunt  equitando^  utcumque  iter  agant, 
etiamsi  iter  necessarium  non  sit^  et  et- 
iamsi  iter  unius  diei  conficiant.  Caete- 
rum  commuaiter  dd.  excusant  qui  sic 
itinerantur  per  plures  dies,  ut  Salm.  * 
Sanch.  2  Ronc.  3  Laym.  ■'  et  Viva  ^  cum 
TruU.  (VivatamenetLaym.  requirunt, 
ut  tale  iter  sit  saltem  per  octo  dies; 
sed  hoc  videtur  nimis  rigorosum).  Be- 
ne  autem  advertit  Viva  quod  huius- 
modi  itinerantes  non  excusantur,  si 
constet  eos  sinemagnoincommodopos- 
se  ieiunare.  Praeterea,  recte  dicunt 
Croix  Ronc.  ^  et  Salm.  '  cum  Sanchez 
Azor.  ToL  TrulL  eto.  posse  aliquando 
excusare  iter  etiam  unius  diei,  si  agen- 
dum  esset  cum  magna  defatigatioue , 
ut  evenit  cursoribus;  vel  si  equitans 
sit  debilis,  aut  tempus  sit  asperum,  vel 
iter  arduum  aut  extraordinarium.  Iter 
autem  octo  vel  decem  leucarum  putant 
non  esse  extraordinarium  Salm.  cum 
Sanch.  ToL  TrulL  Lastra  Corella  etc. 
contra  Machad.  Dianam  Leand.  eto.  8. 
Merito  autem  hic  notat  Viva^  cum 
Sanch.  ^o  quod  itinerantes ,  si  non  ha- 
beant  cibos  quadragesimales  suflBcien- 
tes  ad  sustentandum, potius  debent  le- 
fici  lacticiniis,  adhuc  in  quadragesima, 
et  servare  ieiunium ,  quam  aliis  lega- 
libus  cibis  levioribus  vesci  etieiunium 
frangere,quiaobservantia  ieiunii  prae- 
stat  abstinentiae  a  lacticiniis. 

1048.  4.  Causa  excusans  est  pietas. 
Communiterdocentdd.  propter  huius- 
modi  causam  pietatis  posse  hominem 
ieiunium  omittere,  scil.  ob  peragen- 
dam  aliam  piam  caritatis  aut  religio- 
nisoperam,quaesit  maiorisboni  quam 
ieiunium.  Ita  Salm.ii  cum  aliis  passim 
ex  d.  Th.  12  qai  sic  ait:  Si  autem  im- 
mineat  necessitas  statim  peregrinandi^ 
et  magnas  diaetas  faciendi,  vel  etiam 
multum  laborandi,  vel  propter  conser- 

(1)  Tr.  23.  c.  2.  p.  7.  §.  2.  n.  138.  (2)  Dub. 
10.  n.  S.  (5)  C.  2.  reg.  2.  in  praxi.  (4)  N.  3. 
(8)  A.  6.  n.  4.  (6)  Locc.  cc.  (7)  Ib.  u.  157.  et  138. 
(8)  Ibia.  (9)  D.  a.  6.  n.  11.  (10)  Dub.  32. 
(11)  Tr.  25.  c.  2.  ■>.  7.$.Z.  n    143  (12)  2.  2. 


CAtJSAE  KXCtJS.  A  lEinN.  T75 

vationem  vitae  corporalis,  vel  propter 
aliquid  necessarium  ad  vitam  spiritua- 
lem,  et  simul  cum  hoc  non  possint  ec~ 
clesiae  ieiunia  observari.,  non  obliga- 
tur  homo  ad  ieiunandum ;  quia  non  vi- 
detur  fuisse  intentio  ecclesiae  statuen- 
tis  ieiunia.,  ut  per  hoc  iinpediret  alias 
pias  et  magis  necessarias  causas.  Sub- 
dit  tamen  s.  dootor:  Videtur  tamen  in 
talibus  recurrendum  esse  ad  superioris 
dispensationem.,  nisi  forte  ubi  est  ita  con- 
suetum;  quia  ex  hoc  ipso  quod  praelati 
dissimulant,  videntur  annuere.  Sed.  fa~ 
cile  s.  Th.  dispensationem  hanc  potius 
requirit  ad  maiorem  cautelam,  vel  de 
convenientia,  non  vero  de  necessitate, 
cum  mox  prius  iam  dixerit  ut  supra, 
propter  huiusmodi  causas  pietatis  non 
obligatur  homo  ad  ieiunandum. 

Sed  dubium  fit  an  huiusmodi  opera  a 
ieiunio  excusantia  possintsuscipispon- 
te,  et  non  exoffioio  vel  obedientia.  Ne- 
gant  Sylvest,  Navarr.  Caiet.  et  alii  a- 
pud  Salm.<3,  Sed  probabilius  affirmant 
Sanch.  '^  et  Salm.  '5  cum  Arm.  Gabr. 
Pal.  et  Villal.  Idque  expresse  docet  d. 
Th.*6  qui  dicit:  Si  enim  sit  tanta  absti- 
nentia,  quod  homo  ab  operibus  utilio- 
ribus  impediatur.,  quamvis  ad  ea  de  ne- 
cessitate  non  teneatur ,  indiscretum  est 
ieiunium^  etsi  non  sit  illicitum.  Modo, 
intelligitur  (ut  infra  explicabimus),  o- 
pera  illa  ex  insta  causa  assumautur,  et 
difierri  non  possint. 

1049.  Hinc  1.  excusantur  qui  pluri- 
bus  infirmis  cum  magno  labore  inser- 
viunt  in  hospitalibus  aut  monasteriis, 
ut  diount  Pal. "  Bon.is  et  Salm.  "  cum 
Led.  etc. 

2.  Excusantur  peregrinantes  ad  loca 
sacra,  modo  i .  ipsi  vero  zelo  peregri- 
nationem  suscipiant  in  maguum  Dei 
honorem ,  aut  magnam  aedificationem 
communem,  aempe  si  sint  personae 
gravis  auctoritatis,  ut  ait  Caiet.  apud 
Laym.  20  vel  si  peregrinatio  vertat  in 
magnam  ipsius  peregrini  spiritualem 
utilitatem,  utdicuatSanch.21  Holzm.  22 

q.  147,  a.  4.  ad  5.  (13)  CiL  n.  142.  (14)  Dub.  17. 
n.  2.  (IS)  Loc.  c.  (16)  In  4.  d.  iS.  q.  5.  a.  l. 
(17)  S.  4.  n.  ii.  (18)  P.  ult.  n.  13. 

(19)  Tr.  23.  c.  2.  p.  7.  §.  3.  n.  143.       (20)  N.  S 
;21)  Dub.  11.  n.  8.         (22)  P.  556.  n.  16. 


776 


LIB.  kir.  TRACT.  VI.  DE  PUAECEPTIS  BCCL 


et  Salm, '-  cum  Sylvestro  Abul.  Palao 
Vill.  etc.  contra  Ledesm.  Palac.  et  Met. 
ap.  Sanch.2  qui  excusant  a  ieiunio  et- 
iam  eos  qui  simplicis  devotionis  cau- 
sa  peregrinationem  suscipiunt.  Sed  haec 
opinio  non  videtur  satis  tuta,  semper 
ac  ipsi  commode  peregrinationem  dif- 
ferre  possunt,  utdocet  d.Th.3  qui  ait: 
Si  peregrinatio  et  operis  labor  commode 
differri  possit,  aut  diminui  absque  de- 

trimento  corporalis  salutis vel  spi- 

ritualis  vitae^  non  sunt  propter  hoc  ec- 
clesiae  ieiunia  praetermittenda.  Et  sic 
alii  communiter,  ut  Lessius  'S  Laym.  ^ 
Holzm.  et  Salm.  6,  Quando  vero  pere- 
grinatio  iam  suscepta  fuerit,  et  interim 
dies  ieiunii  occurrat,  non  est  obligatio 
intermittendi  eam,  ut  ieiunium  serve- 
tur,  prout  communiter  iuquiunt  Sanch. 
et  Salm.'  cum  Abul.  Spor.8  et  Laym.s 
qui  ait  id  ut  certura  tenendum. 

3.  Ex.cusantur  concionatores  ,  qui 
praedicant  quotidie  sive  frequenter  in 
quadragesima,  ut  ex  communi  senten- 
tia  dicunt  p.  Wigandt  lo  Tolet.  n  et 
Salm.<2cum  Nav.  Cai.  Tolet.TruU.  etc. 
quia  actio  concionandi  est  valde  labo- 
riosa,  tum  propter  studium  ad  id  ne- 
cessarium,  tum  propter  corporis  agi- 
tationem.  Et  hoc  maxime  locum  habe- 
bit  pro  missionariis,  qui  diebus  missio- 
nis  cum  vehementi  agitalione  concio- 
nantur.  Caeterum  decet  quidem  con- 
cionatores  omnes,  qui  non  solum  ver- 
bo,  sed  etiam  exemplo  debent  praedi- 
care,  ut  quantum  fieri  potest,  ad  aedi- 
ficationem  populorum,  ieiunia  satagant 
observare ,  ut  faciunt  qui  perfectionis 
amantiores  sunt.  An  vero  excusentur, 
qui  tantum  ter  vel  quater  in  hebdo- 
mada  conciones  habent;  aflfirmant  ab- 
soluteSanc.iSRonc.i^iTamb.»^  et  Henr. 
Trull.  acPasq.apud  Salm.i^.  idem  sen- 
tiunt  Busemb.  ut  supra,  Elbel  <'  et  Vi- 
va  *8  modo  tamen,  ut  isti  dicunt,  cum 
magno  fervore  concionentur.  Sed  me- 

(1)  Ibid.  D.  144.  (2)  lioc.  c.  (3)  Eod.  loco 
supra  cil.  a.  4.ad3.  (4)0.2.  n. 44.  (S)  D.  n.  S. 
(6)Locc.  cc.  (7)Locc.  cc.  (8)  N.  66.  (9)D.n.S. 
(10)  Ex.  4.  n.  92.  (11)  L.  6.  c.  4.  n.  6. 

(12)  Ibid.  n,  149.  (13)  Dub.  13.  n.  6. 

(14)  C.  2.  i-eg.  prax.  5.  (IS)  S.  7.  n.  28. 

161Tr.25.  c.  2.  p.  7.  S- -'   "   *^ 


149.      (17)  P.  169. 


lius  aiunt  Holzm.  i^  et  Salm,  ^^  in  hoc 
standum  esse  iudicioprudentum,  nem- 
pe  si  concionatores  isti  ob  corporis  a- 
gitationem,  et  applicationem  mentis  ita 
debiles  evadant,  ut  nequeant  ieiuniuni 
perferre,  tuuc  possuntexcusari.Et  hoc 
valet  etiamsi  ipsi  concionentur  causa 
iucri,  ut  dicunt  Spor.  21  Tamb.  22  San_ 
chez  23  cum  Nav.  et  Angl,  (contra  Cai. 
Led,  et  Arm,)  et  Salm.^^i  Less.  Bon.  etc. 
Ratio  quia  huiusmodi  lucrum,  cum  sit 
iustum  stipendium  talis  laboris,  licite 
intenditur;  et  aUunde  ex  tali  intentio- 
ne  non  impeditur  utilitas  audientiura. 
4.  Excusantur  cantores  sive  musici, 
qui  ieiunium  observando  vocem  arait- 
terent  nec  possent  suum  ofBcium  ex- 
ercere,  ut  dicunt  Anac,25  Sporer  26  El- 
bel  27  et  Less.  2»  cum  Sylvest.  Nav.  et 
Tamb. 

5,  Excusantur  lectores  scientiarum 

qui  magno  studio  et  labore  indigent; 

non  vero  qui  dictant  lectiones  iam  prius 

ordinatas  et  saepiusrepetitas;  ita  com- 

muniter  Ronc.29  Elb,  3"  et  Salm,3t  cum 

Less.  Nav.  Cai.  ToL  Azor.  etc.  Asse- 

runt  Salm.contrarium  sentire  Sanc.32. 

Sed  non  bene,  nam  hic  auctor  non  lo- 

quitur  de  lectoribus,  sed  de  scholasti- 

cis  qui  propter  studium  non  possent 

ieiunare,  et  dicit  cum  Angles,  hos  po- 

tius  debere  omittere  studium  ,  etiam 

per  totam  quadragesimam,  quam  ieiu- 

nium,  contra  Az.^^etPaL^*  qui  censent 

scholasticos  excusari,  si  per  quinque 

horas  utilibus  studiis  vacant.  An  au- 

tem  excusentur  a  ieiunio  lectores  gram- 

maticae.  Negant  Salm.35.  ged  affirmat 

Sanch,  '6  gi  in  die  quatuor  legant  le- 

ctiones:  sive  si  doceant  per  quinque 

horas,  ut  ait  Azorius ;  Palaus  autem  el 

aliiap.  Croix  37  dicuntmagistrosgram- 

maticae  qui  per  quatuor  horas  docent, 

non  teneri  ieiunare  plusquam  tribus 

diebus  in  hebdomada. 

6,  Excusantur  advocati,  qui  cum  ie 

n.  464.         (18)  A.  6.  n.  4.        (19)  P.  33S.  n.  1^., 

(20)  L.  c.     (21)N.  63.     (22)1V.26.     (23)  Dub.l.-,. 

n.  5.     (24)  Cit.  n.  149.     (2S)  N.  6S.     (26)  N.  6.". 

(27)  N.  Sll.  (28)  N.  4S.  (29)  C.  2.  reg.  prax,  5 
i  (30)  N.  464.     (51)  Loc.  c.  ii.  147.     (52)  Dub.  13 

n.  7.  (33)  Q.  8.  (54)  N.  11.  (53)  Ibid.  u.  !■'<« 
I  (36)  N.  7.  (57)  N.  1546. 


cAP.  in.  DUB.  II.  QUAE 

iunio  non  possenlsatisfacere  suisclien- 
tibus ,  propter  studium  quo  indigent, 
ita  Ronc.  *  Holzm.  2  Elbel  3.  Idem  aiunt 
Salm.^^de  iudicibus  qui  egent  studio 
ad  sententias  ferendas.  Idem  dicunt 
Sporer  5  Holzm.  et  Elbel  6  cum  Bonac. 
de  medicis  et  confessariis ,  qui  magno 
indigent  studio,  ut  suis  infirmis  aut 
poenitentibus  satisfaciant:  hi  enim,  li- 
cet  non  egeant  maiori  cibo,  cum  labor 
sit  mentis,  opus  tamen  habent  cibo  fre- 
quentiori,  ut  in  eis  reparetur  spirituum 
consummatio. 

7.  Confessarii  causa  confessionum 
excipiendarum  communiter  non  excu- 
santur;  nisi  extraordinarium  laborem 
subeant,  nempe  si  confessiones  audiant 
fere  per  totum  diem,  puta  per  septem 
vel  octo  horas',  ita  Palaus  '  Salm. »  et 
Ronc.  9.  Sed  melius  Sanch.  loSpor.  n 
Viva  12  et  Diana^'  cum  Fag.  ad  eos  ex- 
cusandos,  ultra  laborem  extraordina- 
rium,  requirunt  ut  ipsi  sint  ita  debiles, 
ut  cum  ieiunio  non  possent  satisfacere 
frequentiae  poenitentium;  et  idem  sen- 
titTamb.^^ubiinsupernotatquod  prae- 
dicti  professores,  nempe  lectores,  can- 
tores,  advocati,  medici  et  confessarii, 
non  per  se,  sed  tantum  per  accidens 
a  ieiunio  excusari  possunt,   nimirum 


CAUSAE  EXGUS.  A  I£1UN.  777 

si  ratione  alicuius  gravis  circuoistan- 
tiae  suis  officiis  ieiunando  non  possint 
satisfacere.  Et  hoc  maxirae  adverten- 
dum  in  hac  materia,  nam  ubilabor  per 
se  excusat,  in  dubio  praesumptio  stat 
pro  exemplione  ieiunii;  e  converso, 
ubi  labor  non  perse,  sed  per  accidens, 
nempe  ob  aliquam  circumstantiam  de- 
bilitatis  personae  vel  gravitatem  labo- 
ris  excusat,  in  dubio  praesumptio  stat 
pro  obligatione  ieiunii. 

Hic  autem  ultimo  animadvertenda 
est  quaedam  doctyina  ,  quam  tradunt 
SporeriSetLaym.^^cumNav.  Sylv.  Cai. 
et  Tol.  quod  si  quis  non  habeatcausam 
absolute  sufficientem  ad  eum  excusan- 
dum  a  ieiuuio  quadragesimali,  et  ali- 
qua  ratio  ipsi  probabilis  et  iusta  ap- 
pareat,  qua  tantum  bis  vel  ter  iu  hebdo- 
mada  ieiunet,  nonesturgendusadieiu- 
nandum,  etiamsi  causa  illa  non  omnino 
sufficiat,  sed  relinquendus  in  suabona 
fide,  ne  ipse  forte  deinde  omnia  ieiu- 
nia  culpabiliter  omittat. 

1050.  An  autem  peregrinus  teneatur 
ad  ieiunium  quod  servatur  in  loco  ubi 
reperitur  non  permanenter,  sed  per  a- 
liquod  tempus  aut  transeunter.  Et  quid 
si  ibi  non  servetur  ieiunium  quod  serva- 
tur  in  patria.  F.  M .  n.  1 56 .  u.  Hic  refert. 


LIBER  QUARTUS 

DE    PRAECEPTIS   PARTICULARIBUS 
CERTO    HOMINUM    STATUI    PROPRHS 


«  Cum  omnes  fideles  sicut  praecepta 
decalogi,  ita  etiam  alia  praecepta  quae 
pertinent  ad  statum  et  oflficium  unius- 
cuiusque,  teneantur  scire  sub  peccalo 
mortali;  ita  ut  ipsa  eorum  ignorantia 
vincibiIis,Iicetnon  sequatur  transgres- 
sio,  sit  peccatum  mortale  (Sylv.  Sayr. 
Sauch.  Bald.i'):  hinc  post  praecepta  o- 
mnibuscommuniaagendumdepropriis 
certorum  statuum  in  particulari.» 

(1)  Reg.  3.  prax.  (2)  N.  IS.  (5)  N.  464. 

(4)  Tr.  23.  c.  2.  p.  7.  §.  2.  n.  140.         (3)N.  39. 
(6)  Locc.  cc.     (7)  N.  II.       (8)  Ibid.  $.6.  ii.  lao. 
''■)]  C.  2.  rcg.  piax.  3.  (10)  Dub.  13.  n.  11. 


Cap.  I.  De  STaTD  beligioso 
Ddbidu  I.  Quid  sit  natura  status  religiosi. 

1.  Quid  status  religionis.  Et  qui  sintreligiosi. 

2.  Jn  religiosus promotus  ad  cardinalatum,  vel 
episcopatum,  maneat  obstrictus  votis. 

5.  An  teneatur  ad  observantiam  suae  regulae, 
\.  An  promotus  ad  parochiam  tenealur  ad  ha- 
hitum  et  regulam. 

\ .  «  Resp.  Status  religionis  est  fide- 
lium  ad  divinae  caritalis  perfectionem 
tendentium,  editis  votisperpetuae  pau- 

(11)  Num.  89.    .  (12)  Ail.  6.  n.  4. 

(13)  P.  1.  Ir.  y.  r.  10.         (14)  J.  7.  n.  2S. 
(13)  Num.  67.  (16)  C.  3.  n.  «. 

17)  T.  1.1.  1.  A.  9.  B.  R.  f!  0. 


•778 


LIB.  IV.  DE  PnAECEPTIS  PARTIC0LAR1BU8 


pertatis,  castitatis  et  obedientiae,  sta- 
bilis  in  communi  vivendi  modus,  ab 
ecclesia  approbatus. 

»  Dixi  ab  ecclesia;  quia,  etsi  olime- 
piscopi  religiones  approbare  poterant: 
postea  tamen  in  concilio  lateranensi 
sub  Innoc.  iii.  statutum  est  ne  nova 
religio  inducatur,  nisiapprobata  apapa. 
Ratio  est  quia,  cum  religio  sit  commu- 
nitas  sacra,  in  qua  debet  esse  spiritua- 
lis  iurisdictio,  haec  autem  a  papa  pro- 
veniat,  decens  est  ut  talis  communitas 
ab  eodem  approbetur.  Laym.*.» 
Unde  resolvuntur  casus. 

«  1 .  Ad  essentiam  religionis  non  re- 
quiruntur  vota  solemnia.  Ratio  est, 
quia  qui  in  societate  lesu  vota  simpli- 
cia  edunt,  sunt  veri  religiosi,  uti  defi- 
nivit  Greg.  xiii.  in  buUa,  Ascendente 
Domino.  Laym.  2. 

»  2.  Non  sunt  religiosi  ii  ordines  mi- 
litares  qui  coniugalem  castitatem  tan- 
tum  vovent:  sunt  tamen  vere  religiosi 
milites  s.  loannis  et  teutonici,  eorum- 
que  similes,  cum  tria  vota  sul)stantia- 
lia  habeant.  Similiter  ex  fratribus  et 
sororibus  tertiariis  siveordinis  s.  Fran- 
cisci,  sive  aliorum,  tantum  sunt  reli- 
giosi  qui  in  religione  approbata,  se- 
cundum  certam  regulam  tria  vota  sub- 
stantialiaemittunt.  Goutra  autem  ii  nou 
sunt,  qui,  licet  tria  ista  emittant,  et 
communiter  vel  seorsim  habitent,  re- 
gulam  tamen  a  sede  apostolica  appro- 
batam  non  profitentur.  Laym. ' 

»  3.  Religiosi  non  sunt,  qui,  edito 
voto  perpetuae  paupertatis  et  castita- 
tis ,  obedientiam  vovent  confessario 
aut  episcopo.  Ratio  est  quia  tali  voto 
non  subiiciuntur  iurisdictioni  spiritua- 
li,  quae  a  Deo,  medio  eius  vicario,  pro- 
venire  debet  *. 

»  4.  Etsi  papa  in  votis  solemnibus 
religionis  dispensare  possit  ut  quis  de- 
sinat  esse  religiosus:  non  potest  di- 
spensare  tamen  ut  quis  manens  reli- 
giosus  substantiaiibus  votis  non  tenea- 
tur;  quia  ad  essentiam  religionis  illa 
epectant.  Laym.  5  ex  Nav.  etc. 
2.  »  5.  Religiosus  promotus  ad  car- 


dinalatum  vel  episcopaium,  obstrictus 
manet  votis  essentiaUbus  suae  religio- 
nis,  etsi  quoad  aliquos  eflfectus  pau- 
pertatis  et  obedientiae  exemptus  cen- 
seatur.  Deinde,  etsi  iugo  regulae  ab- 
solutus  sit  quoad  culpam  et  poeuam, 
tamen  ex  obligatione  moralis  honesta- 
tis,  ea  servare  debet  quae  eum  decent 
et  cum  eius  munere  consistunt.  Hinc 
quoad  habitum,  sui  ordinis  colorem 
deferre  debet,  etsi  quoad  figuram  epi- 
scopis  saecularibus  se  conformare  pos- 
sit,  ut  Clemens  viii.  concessit  apud 
Sanch.  ^.  Imo  si  episcopatum  resignet 
vel  ob  culpam  deponatur,  absque  de- 
gradatione,  tamen  non  tenetur  ad  re- 
gularem  observantiam  redire  quia  re- 
tinet  eminentiam  episcopalem,  ob  quam 
ab  obedientia  regulari  exemptus  fuit  ^ 
ex  s.  Th.  Rodr.  Sanch.  etc.  Secus  est 
in  cardinali  religioso  qui  non  est  epi- 
scopus;  hic  enim,  relicto  cardinalatu, 
nihil  retinet  ex  dignitate  cardinalitia ; 
ideoque,  si  papa  eius  renuntiationem 
acceptarit,  tenetur  redire  ad  obedien- 
tiam  regularem  sui  ordinis.  Pal.  de 
Lugo  8.» 

Quaeritur  igitur  4.  Anreligiosus  as- 
sumptus  ad  episcopatum  maneat  abso- 
lutus  a  votis  ( Intellige  a  votis  obedien- 
tiae  et  paupertatis ;  nam  voto  castitatis 
remanet  quidem  obstrictus  ratione  or- 
dinis). 

Prima  sententia  aflSrmat  cum  Vasq. 
Sot.  Med.  Angles;  et  signanter  quoad 
votum  paupertatis,  tenent  Palac.  Tanib. 
Diana  et  probabile  putant  Sanch.  Vil- 
lal.  cum  Salm.  »  probantque  ex  c.  «- 
nic.  statutum  caus.  18.  quaest.  1.  ubi 
dicitur :  Monachus,  quem  canonica  eie- 
ctio  a  iugo  regulae  monasticae  profes- 
siunis  absolvit ,  et  sacra  ordinatio  de 
monacho  episcopum  facit.  Ex  hoc  igi- 
tur  dicunt  liberari  a  voto  obedientiae. 
Sequitur  textus:  Velut  legitimus  haeres 
paternam  sibi  haereditatem  postea  iure 
vendicandi  potestatem  habet.  Si  enim 
dicunt,  potest  ut  legitimus  haeres  sibi 
viodicare  haereditatem  paternam,  er- 
go  potest  illius  verum  dominium  acqui» 


(1)  L.  4.  t.  5.  c.  l.      (2)  L.  cit.  n.  4.     (3)  L.  c.      (7)  Ibid.  (8)  Resp.  mor.  1.  o.  d.  12, 

{i)  Ib.  u.  7.     (u)  L.  cil.  n.  8.     (6)  6.  mor.  e.  G.      (9)  Tr.  13.  de  stat.  icl.  c.  S.  \>.  2,  o.  50.  oi  3'i. 


CAP.  I.  DUB.  I.  DE 

rere,  dumvindicaresolisdominis  com- 
pptit.  Et  sic  etiam  liberatur  a  voto  pau- 
pertatis. 

Secunda  sententia  y  qaam  sequimur, 
et  tenent  cum  Bus.  Less.  *  Palaus  2 
Sanchez  3  Suarez*  Laym.  *  et  Salra.  6 
cum  Bon.  Lezan.  etc.  ac  Spor.  '  cum 
communi ,  negat  episcopos  religiosos 
absolvi  a  votis,  nisi  in  quantum  ipso- 
rum  observantia  repugnet  muaeri  epi- 
scopali.  Ratio,  tum  quia  religiosus  fa- 
ctus  episcopus  remanet  religiosus ,  ut 
omnes  fatentur,  utque  obligatio  defe- 
rendi  habitum»  ostendit;  ergo  manet 
obstrictus  votis  quae  sunt  de  essentia 
religionis;  iuxta  dicta  de  voto  n.  244. 
V.  Qmeritur:  tum  quia  vota  persona- 
lia  comitantur  persouam,  in  quantum 
sunt  compatibilia  cum  suo  statu.  Et 
hanc  senteniiam  expresse  tenets.  Th.^ 
dicens :  Religiosus  qui  fit  episcopus,  si~ 
cut  non  absolvitur  a  voto  continentiae, 
ita  nec  a  voto  paupertatis^  quia  nihil 
debet  habere  tanquam proprium ....  Si~ 
militer  etiam  non  absolvitur  a  voto  obe- 
dientiae,  sed  per  accidens  obedire  non 
tenetur^  si  superiorem  non  habet ;  sicu 
nec  abbas  monasterii,  qui  tamen  non  est 
a  voto  obedientiae  absolutus.  Et  alibi  «> 
sic  explicat  textum  in  c.  statutum,  ut 
supra  oppositum  :  Proprium  autem  (e- 
piscopi  regulares)  nullo  modo  habere 
possunt:  non  enim  paternam  haeredi- 
tatem  vendicant  quasi  propriam  ,  sed 
quasi  ecclesiae  debitaui.  Et  deinde  sub- 
dit:  jTesf amentum  (episcopus)  nullo  mo- 
do  facere  potest ,  quia  sola  ei  dispensa- 
tio  committitur  rerum  ecclesiasticarum, 
quae  morte  fmitur.  Eodem  modo  prae- 
fatum  textumexplicat  Glossai*  sic  di- 
cens :  Sed  obiicitur :  si  haereditatem 
vindicat ,  ergo  potest  habere  proprium^ 
cum  tamen  remaneat  monachus,  quod 
esse  non  debet.  Sed  dicitur  sibi,  id  est 
ecclesiae  suae.  Et  idem  videtur  expres- 
se  sancitum  in  ipso  canone  citato,  ubi 
in  fine  dicitur:  Postquam  enim  episco- 
pus  ordinatur  ad  altare^  ad  quod  san- 

(I)  D.  c.  40.  n.  113.  (2)  T.  3.  ir.  16.  d.  4. 

p.  14.  n.  4.  (3)  li.  6.  dec.  c.  6,  n.  2.  (4)  De  rel. 
t.  4.  ir.  8.  1.  3.  c.l7.n.l.  (S)  L.  4.tr.S.  c.2.n.9. 
(6)  L.  c.  n.31.  (7)  T.3.  de  slatu  rel.  p.  87.  n.  163. 
r>)  Kx  c.  Clei'i(5,  officia  1'6.  de  vita  «l  bou.  cier. 


STATU  RKLIGIOSO  779 

ctificatur  ac  titulatur^  secundum  *a- 
cros  canones  quod  acquirere  poterit.,  r&- 
stituat.  Ex  quo  Salm.'2cum  s.  Th.  in- 
ferunt  1 .  episcopum  regularem  uonpos- 
se  de  ullis  bonis  testari.  Inferunt  2. 
cum  s.  Bon.  Sanch.  Nav.  et  Lez.  quod 
praedicti  episcopi  regulares  possunt 
quidem  ut  alii  episcopi  disponere  do 
bonis  ecclesiae  ad  moderatam  ipsorum 
sustentationem,  sed  non  ad  alia ;  nam 
superfluadebent  in  eleemosynas  et  pia 
opera  erogare;  nisi  aliquid  ipsi  acqui- 
sierint  parcius  vivendo :  praesamitur 
enim  tunc  ecclesia  concedere  quod  de 
eo  libere  ipsi  disponant;  ila  Salm.  '3 
cum  Nav.  Less.  MoL  Sanch.  etc. 

3.  Quaer.  2.  Utrum  episcopus  rega- 
laris  teneatur  ad  observantiam  suae 
regulae.  Resp.  cum  Bus.  et  Salmant.  i* 
et«5Cai.  VaL  Bon.  Pal.  Sanch.  Sot. 
Suar.  Less.  contra  alios,  probabilius 
esse  qaod  ipsi  sub  nulla  culpa  sint  ad 
regulam  obligati,  sed  solum  ex  hone- 
statis  debito,  quod  autem  debitum  ne 
sub  levi  quidem  obligat,  ut  docent  ^^ 
Less.  Sot.  Pal.  Sanch.  etc.  Ratio,  quia 
episcopus  regularis  absolute  a  iugo  re- 
gulae  liberatur,  ut  ex  d.  c.  unic.  ubi 
dicitur:  Monachus,  quem  canonica  ele~ 
ctio  a  iugo  regulae  monasticae  frofes- 
sionis  absolvitj  etc. 

Ab  aliis  autem  votispropriis  alicuius 
religionis  episcopus  regularis  omniao 
liberatur,  ut  Salm.  ^^  cumSanc.  Pal.  etc. 

Nota,  quod  abbates,  propriam  dioe- 
cesim  habentes  cum  iurisdictione  epi- 
scopali,  sunt  in  omnibus  episcopis  si- 
miles.  Communiter  Salm.  is  cum  Pal. 
Sanch.  etc. 

4.  a  6.  Religiosus  ad  parochiam  pro- 
motus,  cum  votis  adstrictus  maneat, 
lenetur  deferre  habitum  religionis,  re- 
gulamque  observare  in  omnibus  quae 
cum  suo  munere  consistere  possunt. . 
Idque  non  tantum  secundum  moralem 
honestatem,  sed  sub  obligatione  gra- 
vis  culpae,  si  ad  eam  regula  obliget  (Ita 
probabilius  Salra.  i!>  cum  Sanch.  Pell. 

(9)  2.  2.  q.  88.  a.  11.  ad  4.  (lOj  Q.  183.a.  8.  aj  3, 
(11)  V.  Legitimus.     (12)Ib.n.32.     (13)  Eod.i..32, 
(14)  De  stat.  rel.  c.  b.  puncl.  2.  n.  33.     (Id)  Ibid 
(16)  Ibid.     (17)  Ibjd.  ex  u.  3S.     (18)  Ibid,  u.  29 
(19)  Loc.  cit  a.  40. 


780 


LIU.  IV.  1)K  PRAEOEPTIS  PAllTICULAniBUS 


Bon,  elc.  contra  Suar.  et  Pal.  dicentes 
teneri  ad  vota,  sed  non  ad  observan- 
tiam  regulae).  Ita  Laym.  i  qui  addit, 
etsi  parochus  religiosus  in  iis  quae  ad 
regQlam  spectant  subiectus  maneat  su- 
periori;  iam  tamen  consuetudine  mul- 
tis  locis  observari,  ut  non  tantum  in 
pertinentibus  ad  disciplinam  ecclesia  - 
sticam,  sed  etiam  in  plerisque  aliis, 
ab  obedientia  praelati  eximatur  et  epi- 
scopo  subiiciatur.  Vide  Sanch.  *. 

Ddbium  II.  Quae  requirantur  ad  valorem 
professionis  religiosae. 
b.  Qme  conditiones  requirantur  ad  professio- 
nem  religiosam>  i .  Aftitudo  voventis.  Quid 
de  aetale  et  exploratione  puellarum  susci- 
pientium  habilum  religiosum. 

6.  2.  Requiritur  consensus  praelati  ordinis. 

7.  5.  Ut  professio  sit  spontanea, 

8.  Quomodo  et  qvando  professus  possit  recla- 
mare  de  nullitate  suae  professionis. 

5.  «  Resp.  Ad  valorem  eius  tres  re- 
quiruntur  conditiones :  1 .  Est  qualitas 
seu  aptitudo  voventis,  scil.  ut,  iuxta 
Trident.3  decimum  sextum  aetatis  an- 
num  expleverit,  annumque  integrum 
cum  religioso  habitu  steterit  in  proba- 
tione,  nullumque  habeat  impedimen- 
tum  quod  per  statuta  a  pontifice  con- 
firmata,  in  isto  ordine  substantiale  es- 
se  censeatur.  Azor.^  Rodriq.  ^. 

Quoad  moniales,  Tridentinum  sta- 
tuit  quod  puellae  non  suscipiant  ha- 
bitum  regularem  ante  42.  annum  com- 
pletum:  unde  nequeunt  antea  suscipe- 
re,  ut  tenet  Alex.  ^  cum  Tamb.  Rodr. 
Naldo  (contra  Sanch. '  Vill.  etc),  et  af- 
fert  declar.  s.  c.  Exploranda  autem  est 
voluntas  puellarum  ante  susceptionem 
habitus  et  ante  professionem  ab  epi- 
scopo,  vel,  eo  Impedito,  a  vicario  vel 
alio  deputato.  Si  utraque  exploratio  o- 
mitteretur  esset  culpa  gravis,  sed  va- 
leret  professio,  ut  de  Alex.  s  cum  San- 
chez  Barb.  cum  declaratione  s.  c.  et 
Salm.9  qui  notant  explorationem  hanc 
ex  consuetudine  fieri,  et  semel  et  tan- 
tum  ante  professionem  intra  15.  dies. 
Episcopus  autem  explorare  potest  et 
debet  voluntatem  puellarum  etiam  in 
monasteriis  exemptis,  ut  Salm.  i». 

(1)  L.  4.  t.  S.  c.  1.  n.  II.  ct  12.  (2)  L.  6.  mor. 
:.  U.  n.  56.  (3)  Spss.  2S.  c.  13.  de  rcgiilaiibus. 
(-4)  T.  1.  1.  12.  c.  2.  q.  G.  et  7.  (8)  T.  2.  c.  6. 
'«)  Conr.  inoii.  c.  2.  §.  1.  (\.  10.        (7)  L.  4.  dec. 


6.  »  2.  Couditio  est  consensus,  et  ac- 
ceptatio  expressa  vel  tacita  praelati  or- 
dinis,  per  hanc  enim  religioni  incorpo- 
rari  debet.  (Error  circa  substantiartj 
tam  ex  parte  profitentis  quam  admil- 
tentis,vitiatprofessionem,  Salm.ii).lc1- 
que  ordinarie,  non  tantum  cum  consi- 
lio,  sed  etiam  cum  cousensu  capituli, 
aut  certe  maioris  aut  principalioris  par- 
tis,  secundum  cuiuscumque  ordinis  sta- 
tuta.  Nav.  Less.  12. 

7.  »  3.  Ut  professio  sponte  facta  sit, 
non  cogente  gravi  metu,  qualis  esset 
incarceratio,  alimentorum  subtractio, 
eo  quod  in  professionem  consentire  no- 
luerit.  Itemque  metus  reverentialis , 
non  quidem  se  solo,  sed  accedente  pre- 
cum,  blanditiarum  et  imperii  saepius 
repetita  importunitate,  aut  gravi  offen- 
sione,  aut  diu  continuata  indignatione 
consanguineorum,  adiunctis  etiam  mi- 
nis  de  subsidiis  negandis,  si  ex  reli- 
gione  egrediatur;  haec  enim  vel  sin- 
gula,  vel  certe  simul  iuncta,  conside-  i 
rata  conditione  hominis  rudis,  timidi,  1 
et  metum  iustum  incutere  possuot,  et 
professionem  irritare,  ut  docet  Laym. 
cum  alus^^ Less A*{Vide  dicenda  de  ma~ 
trim.  lib.  6.  n.  1055.  Professio  enim  et 
matrimonium  aequiparantur;  ac  Sal- 
mant.  i5). 

Unde  resolvunlur  sequentes  casus: 

8.  »1.  Is  qui  professionem  irritam 
edidit,  ex  defectu  alicuius  conditionis 
ex  iam  dictis,  nisi  eam  postmodum  ta- 
cite  vel  expresse  ratificaverit,  egredi 
e  religione  et  uxorem  ducere  potest: 
licet,  ob  vitationem  scandali  causam  e- 
gressus  dicere  debeat,  et  si  ad  forum 
externumcausadeveniat,  defectum  pro. 
fessionis  probare;  hoc  autem  fieri  de- 
bet  intra  quinquennium  a  die  profes- 
sionis;  post  illud  euim  non  auditur, 
iuxta  Trid.*6  quia  praesumitur  eam  in- 
terea  ratificasse. 

»  2.  Quod  si  tamen  sciret  illam  iuris 
praesumptionem  falsam  esse,  eo  quod 
vel  ignorans  irapedimentum,  vel  me- 

c.  18.  n.  35.       (8)  Loc.  c.       (9)  De  privil.  ir.  18. 
c.  5.  piincl.  1.  §.  2.  n.  14.     (10)  Ibid.     (11)  Ti.  IS. 
do  slat.  rcl.  c.  4.  p.  3.  n.  27.        (12)  C.  41.  d.  7 
(15)  L.  4.  ir.  S.  c.  o.       (14t.L.  2.  c.  43.  disl.  7. 
(liS''>  Loc.  c.  u.  26.  (16)  C.  1».  scss.  cad. 


CAP.  I.  DUB.  11.  DE 

tu  gra\i,  aliave  insta  causa  impeditus 
reclamareintra  quiiquennium  nou  po- 
tuerit;  vel  impediraentum  sit  essentia- 
le  ac  perpetuum,  aut  saltem  ultra  quin- 
quennium  duret,  eo  elapso  potest  re- 
clamare,debetque  audiri  in  iudicio,  sal- 
tem  extraordinario,  vel  in  integrumre- 
stitui,  ut  contra  Bon.  i  doceut  Navarr. 
Sanch.2  Less.  '  Azor.  ^  Diana  ^  Barb.  ^ 
qui  plures  alios  citat:  et  nisi  aliud  quid 
impediat,  fugere  potest,  ut  docet  Lay. 
Qui  addit,  si  fuga  sine  gravi  soandalo 
vel  incommodo  tentari  non  posset,  mo- 
nendum  a  confessario,  ut  professionem 
lacite  ratificet:  quod  fiet,  si  professo- 
rum  habitum  proprium  deferat,  actus- 
que  iis  proprios  exerceat,  cum  inten- 
tione,  quod  professus  talis  ordinis  es- 
se  velit.Vide  auct.  cit.  et  Diana'qui  ex 
Trid.  8  probat  episcopum  de  nullilate 
professionis  sine  iuterventione  superio- 
ris  reguiaris  sententiam  ferre  non  pos- 
se;  et  si  faciet,  fore  nullam.  {Ita  Salm.^ 
comm.Dubiusdesuaprofessionenequit 
reclamare.Salm.*OcumPel.  etLez.  quia 
religio  possidet:  intellige,  si  dubium 
superveniat.  Nec  creditur  reclamanti, 
nisiprobet  ficte  consensisse<i  Salm.  12.» 
Hic  addendaquae  nuper  sancita  sunt 
a  Bened.  xiv.  in  sua  bulla  quae  incipit: 
Si  datatn  Jwminibus.  Ibi  statuitur  1 .  0- 
mnia  quae  decreta  sunt  de  viris  reli- 
giosis,  comprehendere  etiam  foeminas, 
ubi  eadera  causa  militat.  2.  Causa  nul- 
litatis  professionis  agnoscendas  esse  a 
praelato  regulari  tempore  motae  litis, 
et  simul  ab  ordinario;  pro  monialibus 
vero  non  exemptis  a  solo  ordinario,  et 
pro  exemptis  simul  ab  ordinario  et  a 
praelato  cui  regimen  monasterii  com- 
missumest.  3.Non  posse praelatum  eii- 
cere  professum,  nisi  cognita  causa  per 
ipsum  et  ordinarium  ut  supra,  casu  quo 
ogooveritposteaimpedimeutum,etiam- 
si  deeo  subdituminterrogaverit,  nullam 
alias  professionem  fore  protestatus,  et 

(.1)  De  claiis.  d.  4.  q.  2.  p.  10.  (2)  D.  32.  n.  22. 
(5)L.2.c.41.cl.7.  (4)L.  12.c.4.q.ull.  (S)P.5.t.2! 
I.S3.  (6)InTii(l.s.23.c.l9.n.8.  (7)  P.8.  t.T.r.Sl. 
(8)S.2S.c.l9.  (9)Dest. iel.tr. IS.c. 5. 11.1.^. l.n.lS. 
,(10)lb.u.8.  (il)Exc.Siquis2.deieg.  (12)lh.n.9. 
(15)  Nota  hic  obiter  quanidam  doclrinam  seqnentcm 
iii  i;oi[)ore  oniissam:  Religiosiis  iuiustc  dcncgans  suf- 
rra^'iu«i  uovilio  peccat.  cl  lcuclur  ad  rc»iiJuJi,j,(>^    | 


STATU  RELIGIOSO  781 

ille  occultaverit.  4.  Posse  causam  nuU 
litatis  agi  etiam,  elapso  quinquennio, 
si  intra  illud  professus  serio  reclama- 
verit.  5.  Cognitionem  causae  ad  sedem 
apostolicam  pertinere,  si  professio  e- 
missa  fuerit  extra  novitiatura.  6.  Apo- 
statas  repelli  a  iudicio,  nisi  habitum 
religionis  reassumpserint.  7.  Non  pos- 
se  professum  praetendere  annullatio- 
nem  suae  professionis  ratione  vis  aut 
raetus  illati,  si  intra  quinquennium  non 
reclamaverit,  tametsi  allegaret  vim  et 
metum  semper  durasse.  Concedi  tamen 
huic  restitutionem  inintegrum  dandam 
tautum  per  sedem  apostolicam,  prae- 
Aio  processu  confectoa  suo  praelato  et 
ordinario ,  cum  assistentia  defensoris 
professionis  qui  debet  etiam  Romae  as- 
sistere.  8.  Post  primam  sententiam  pro- 
fessum  non  posse  egredi  a  religione, 
sed  debere  expectare  secundam,  post 
appellatiouem  faciendam  a  defensore  13. 

DuBiuM  in.  Ad  quid  teaeatur  religiosus 
vi  suae  professionis. 

9.  De  obligatione  religiosi  tendendi  ad- perfs' 

ctionem. 
\0.  Quando  religiosus  peccet  graviler  cotitra 

hanc  ohligationem. 
\  I .  An  peccet  graviler,  si  intendat  servare  sola 

mandata  obligantia  sub  gravi. 
\  2.  An  quilibet  christianus  graviter  peccet,  si 

proponat  committere  omnia  vcnialia. 
I  o.  An  praelatus  aliquando  peccet  graviter,  ne- 

gligendo  corrigeredefectus  leves  subditorum. 

9.«  Resp.Religiosus  vi  suae  professio- 
nis  teuetur  ad  progrediendum  aliquo 
raodoiuvia  perfectionis,qaia  ex  vi  pro- 
fessionis  teneturvelleservare  suum  sta- 
lum,  qui  est  perfectionls,  sive  tenden- 
tium  ad  perfectionem  (licet  secundum  se 
aon  sit  praecepti,  sed  coosilii);  hoc  au- 
tem  est  intrinsece  velle  tendere  ad  per- 
fectionem,s.Th.i<Lay.i5Suar.<6Bard.i7. 
Unde  resolves: 

»  1 .  Religiosus  non  tenetur  actu  es- 
se  perfectus,  sed  tantura  studere  per- 
fectioni.  Bard.  etc.  is. 

»  2.  Tenetur  teiidere  ad  perfectio- 

ut  dicunt  Spor.  dec.  tr.  S.  c.  1.  n.  139.  Lugo  d.  9. 
n.  S4.  el  Holzm.  t.  1,  p.  614.  n.  471.  cum  aliis  com- 
muuissime;  nisi  adsil  gravis  causa  reprobandi,  ncm< 
pe  infirmitatis,  malae  iudolis ,  dcfectus  talentorum 
et  sirailiura,  ita  ut  putctur  futurus  gravis  religioni, 
S.Alph.inindicerer.  (14)  2.2.i|.186.a.l.et2.etq 
184.3.8.  (IS)L.3.tr.8.c.2.n.  S.  (16)  Derel.t.4. 
i.l.f'*-     (»71DccODsid.d.7.c.*J.5j.a.      (18)L.c 


782 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTICUiARIBTTS 


i^iBm  i.,,|*©c.niedia  essenlialia.  2.  Per 
vota.  3.  Pe/auxilia  secundaria,  non 
contemnendo  ea.  Lay  m.* .  4 .  Tenetur  ali- 
quibus  mediis  uti,  et,  si  omnia  media 
abiiciat,  non  est  in  statu  salutis.  Suar. 
Laym.  2  dicens,  si  nullum  perfectionis 
studium  adhibeat,  sed  omnia  monita  et 
regulas  negligat,  eo  quod  sub  mortali 
nonobligent,  peccaremortaliter.  5.Te- 
netur  ad  aliqua  opera  bona  super  ero- 
gatoria,  sive  specialiter  non  praecepta 
nec  promissa:  quia  alias,  moraliter  lo- 
quendo,  non  potest  habere  debitam  in- 
lentionem  salutis.  Suar.  3. 

»  3.  Tenetur  tendere  ad  perfectionem 
per  media  suae  religionis,  non  per  a- 
lia:  hoc  est,  servando  suas  regulas. 
Sanch.  ''.  Hinc  peccat,  1 .  per  contem- 
ptumregulae,  hoc  est,  si  nolit  subiici^. 
2.  Si  tantum  velit  servare,  quae  sub 
mortali  obligant;  quia  contemnit  perfe- 
ctionem  6, 3.  Per  actum  directe  contra- 
rium,  hoc  est,  nolendo  perfectionem; 
quod  esse  mortale  docent  Sanch.'  Pel- 
liz.  etBard.  8. 

»  4.  Si  quis  non  tautum  intendat  non 
esse  sollicitus  in  observatione  regulae, 
sed  etiam  nuoquam  servare,  etiamsi 
facile  possit,  est  mortale,  vel  proxima 
dlspositio  ad  illud,  vixque  potest  fieri 
sine  contemptu  formali.  Suar.  ^. 

»  5.  Si  ex  remissioTie  animi  et  sine 
uUo  iusto  titulo,  per  directam  intentio- 
nem,  velit  aliquam  regulam  non  ser- 
vare,  erit  saltera  levis  contemptus  et 
peccatum  veniale.  Suar.  i<^. 

»  6.  Frequenter  et  ex  consuetudine 
violare  regulam,esse  mortale  dicit  San- 
■jhez  1'  tum  quia  perturbat  religiosam 
disciplinam;  tum  quia  secundum  quos- 
dam  est  contem-ptus  interpretativus , 
seu  saltem  probabilissimum  eius  peri- 
culum:  tenetur  aulem  sub  morlali  ita 
\ivere,  ut  non  sit  graviter  perniciosus 
religioni,  inducendo  alios  malo  exem- 
plo  ad  regulae  laxitatem ,  Sanchez  <2 
Laym.  i3j  tum  quia  constituit  se  in  eo 
statu,  ut  tanquam  incorrigibilis  sit  ex- 

(l)  Loc.  c.  c.  9.  n.  13.  (2)  Loc.  c.  (o)  Loc.  c. 
(t/  Llb.  6.  c.  S.  n.  1.  el  2.  (3)  Ibid.  ii.  6. 

(6)lb.  n7.  (7)N.10.  (8)  L.c  (9)  Loc.c.n.24. 
flO)  Loc.  c.  (11)  L.  6.  mor.  c.  4.  n.  18.  ct  20. 
fl2)  N.  «a.      (13)  C.  9.  n.  i3,      (14)  C.  4.  n.  18. 


pellendus:  tenetur  autem  quisque.ra- 
tione  votorum  quiMis  se  religioni  ad-  • 
dixit,  ita  se  gerere,  ut  sit  tolerabilia 
et  non  mereatur  expelli;  at  qui  nul 
lum  conatum  perfectionis  adhibeudo. 
regulas  sine  discrimine  transgreditur, 
reddit  se  intolerabilem,  ut  debeat  ex- 
pelli,  aut  si  toleretur  plurimum  nocet: 
ergo  per  accidenset  indirecte  agitcon- 
tra  professionem,  peccatque  mortali- 
ter.  Sanch.  **.  Vide  auctor.  cit. 
':  »  7.ReIigiosus  societatis  lesu  peccat 
mortaliter,  si  non  adhibet  diligentiam 
in  cavendis  defectibus,  ob  quos  se  di- 
mittendum  vel  eiiciendum  praevidet: 
et  licet  ita  dimissus  sit  liber  in  con- 
scientia,  si  tamen  sit  dimissus  ob  frau- 
dem,  vel  peccata  in  eum  finem  com- 
missa,  irrita  est  dimissio,  utpote  ob- 
tenta  per  dolum  dantem  ipsi  causam 
( sicut  in  matrimonio  et  caeteris  con- 
tractibus)  unde  subiacet  poenis  aposta- 
tarum.Bon.  *5. 

»  8,SchoIasticus  societatis  lesu,  qui 
pravis  moribus  de  industria  dimissio- 
nem  exlorsit,  vel  falsis  allegationibus 
impetravit,  non  est  libera  votis.Les.i^ 
Sanch.  <'  Laym.  '3.» 

10.  Pro  maiore  huius  puncti  intelli- 
gentia  quaeritur:  Quandonam  religio- 
sus,  contra  obligationem  hanc  tenden- 
di  ad  perfeclionem  graviter  peccet.  Re- 
spond.  1 .  Peccat  graviter  quando  regu- 
las,  etsi  ad  culpam  venialem  tantum 
vel  nullam  obligantes,  ex  contemptli 
transgreditur;  est  commune  cum  s. 
Thoma  «  Salmantic.  20  etc.  Tunc  au- 
tem  religiosus  censetur  regulas  prae- 
termittere  ex  contemptu,  quando  illas 
transgreditur  animo  non  subiacendi 
illis,  vel  praelatorum  praeceptis.  Ita 
Busemb.  supra  num.  3.  cum  Sanchez 
et  Less.  21  Salmanticens.  22  cum  Le- 
zan.  Item,  si  eas  omittat  servare  tan- 
quam  inanes,  non  vero,  si  omittat  ex 
concupiscentia  ductus,  vel  quia  putat 
illas  sibi  non  esse  necessarias  ad  sa- 
lutem,  vel  si  iudicet  eas  non  praecipi 

(13)  De  claus.  q.  1.  p.  12.  $.  1.  (16)  L.  2.  c.  41. 
(1.  13.  (17)  L.  6.  c.  9.  n.  99.  (18)  L.  8.  t.  S. 
c.  9.  n.  13.  (19)  2.  2.  qnaest.  186.  a.  2.  el  9 

(20)  Do  slal.  rel.  U:  13.  c.  1.  puuct.  2.  n,  20. 

(21)  L.  2.  c.  41.  n.  76.  (22)  Ciu  a.  2<l 


CAP.  r.  DUB.  !II.  DE  STATU  HELI6I0S0 


183 


sub  gravi.  Ita  s.Thom,  *  Satich.  '  Sal- 
mant.  3  cum  Pal.  Ant.  a  Spirit.  s.  Ideo 
transgredi  regulas  in  rebus  parvae  ma- 
teriae,  etiam  ex  consuetudine,  veniale 
non  excedit,  ut  Salm.  <  cum  Lez.  Azor. 
Garcia  et  de  Alexandro  5  cum  s.  Th.  ^. 
Sed  vix  unquam  transgressio  a  veniali 
excusabitur,  etiamsi  regula  ad  nuUam 
culpam  obligaret,  ut  recte  notat  de  A- 
lexandro  '  et  Laym.  3  cum  Vasq.  San- 
chez  et  Val.  ex  d.  Thom.  ^  qui  ait:  Qui 
tamen  possent  venialiter  vel  mortaliter 
peccare  ex  negligentia  vel  libidine  seu 
contemptu.  E  converso  dicit  Layman  i^ 
cum  aa.  cit.  quod  si  quis  aliquam  trans- 
greditur  regulam  ex  bono  fine,  puta 
regulam  silentii,  loquendo  ut  socium 
moestum  soletur,  nullo  modo  peccat. 

Resp.  2.  Peccat  mortaliter  religiosus 
qui  firmiter  statuit  non  tendere  ad  per- 
fectionera,  vel  nuUo  modo  de  ea  cura- 
re.  Sanch.  "  Salm.  12  cum  Pelliz.  Lez. 
Anton.  a  Spir.  s.  et  de  Alex.  *3. 

Resp.  3.  Peccat  graviter  ratione  scan- 
dali,  si  suo  exemplo  alios  inducat  ad 
regulae  relaxationem.  Salmant.*''  cum 
Sanch.  Sylv.  Lez.  Pell.  Sed  hoc  iatel- 
ligendum  si  raateria  sit  gravis,  ut  no- 
tant  Salm.  ^^  cum  Anton.  a  Spir.  s.  Et 
hic  expedit  perpendere  verba  Sanch.  I6 
qui  sic  docet:  Religiosus  tenetur  sub 
mortali  taliter  vivere^  ut  non  sit  gravi- 
ter  suae  religioni  perniciosus,  inducen- 
do  alios  suo  pravo  exemplo  ad  nimis  re- 
laxandam  regulam,  ut  esset,  si  nollet 
unquam  servare  silentium,  nec  orare, 
nec  modeste  incedere,  et  ingrederetur  0- 
mnium  religiosorum  cubicula,  et  simi- 
lia  religionis  statuta  transgrederetur. 

1 1 .  His  positis,  quaeritur  1 .  An  pec- 
cet  graviter  religiosus  qui  intenditser- 
vare  tantum  mandata  obligantia  sub 
gravi,  alia  vero  statuat  omnia  trans- 
gredi  vel  de  iis  nou  curare. 

Prima  sententia  probabiliter  affir- 
mat,  quia  ipsum  propositum  noo  cu- 
randi  de  regulis,  etsi  praecipienlibus 
tantum  sub  levi,  est  virtualis  de  iis 

(1)  2.  i.  q.  186.  a.  9.  ad  3.  (2)  Dec.  lib.  6. 

c.  o.  n.  1.  (5)  lioc.  cil.  (4)  Ibid.  (S)  Coiif. 
nion.  c.  1.  §.  2.  q.  11.  (6)  2.  2.  q.  186.  a.  S.ad  3. 
(7)  D.  c.  1.  §.  2.  q.  1.  (8)  h.  4.  ir.  S.  c.  9.  n.  8. 
(0)  L.  e.  a.  9.  ad  1.    (iO)  Ib.     (11)  D.  c.  S.  n.  10. 


contemptus.Ita  Croix^'  Elb.i^  HeTnLel 
Sylv.  Barb.  Escob.  etc.  ap.  Salm.  <9. 

Secunda  sententia  tamen  communior 
et  probabilior  negat  talem  peccare  gra- 
viter.  Ita  Sanch.  20  Salm.  21  cum  Azor. 
Pal.  Val.  Suar.  Peyrin.  Pelliz.  etc.  Et 
idem  expresse  docet  s.  Th.  22  qui  tunc 
damnat  de  mortali  religiosum,  cum  vel 
transgreditur  regulam  ex  contemptu 
( intelligitur  quidem  formali );  vel  agit 
contra  regulam,  aut  praelati  expres- 
sum  praeceptum,  obligans,  ut  intelli- 
gitur,  sub  gravi.  Ratio,  quia  eo  ipso 
quod  religiosus  velit  servare  praece- 
pta  quae  respectu  ipsius  obligant  suh 
gravi,  cum  ista  de  se  et  respectu  alio- 
rum  sint  mera  consilia,  volens  ea  ser- 
vare,  iam  tendit  ad  perfectionem. 

Hoc  tamen  intellige,  quod  sic  ille  ex- 
cusabitur  a  mortali,  ratioae  huius  prae- 
cisae  obligationis  quam  habet  tendendi 
ad  perfectionem ;  nam  difficillime  ex- 
cusabitur  quidem  ex-  aliis  capitibus, 
nempe  raliooe  periculi  transgrediendi 
vota,  vel  grave  damnum  religioni  in" 
ferendi  quoad  regularem  discipliuam 
etc,  quae  omnia  (ut  docet  Sanchez23) 
est  moraliter  impossibile  evitari  ab  eo 
qui  propositum  habet  transgrediendi 
vel  negligendi  omnia  statuta  sub  gra- 
vi  non  obligantia. 

42.  Quaeritur  autem  hic  obiter  2.  an 
quilibet  christianus  graviter  peccet  si 
proponat  committere  omnia  venialia. 
Affirmant  Sanch.24  et  Bon.  quia,  ut  do- 
cet  s.  Th.,  venialia  de  se  disponunt  ad 
mortale.  Negant  vero  probabilius  Pal. 
et  Anton.  a  Spir.  s.  apud  Salm.25  ^se- 
cluso  tamen  contemptu,  vel  periculo 
proximo  labendi  in  mortale,  habito  re- 
spectu  ad  praeteritam  experientiam ). 
Ratio  quia  revera  tale  propositum  tan- 
tum  remote  conducit  ad  mortale. 

13.  Quaeritur  3.  An  praelatus  ali- 
quando,defectus  leves  subditorum  cor- 
rigere  negligens,  ipse  graviter  peccet. 
Affirmative  tenendum  ( contra  Lorca ) 

(12)Ib.  n.  21.  (13)C.l.S.l.q.lll.  (14)D.n.21. 
(13)  Ib.  (16)  Dec.  1.  6.  c.  4.  n.  17.  (17)  L.  4. 
ex  n.  S7.  (18)  T.  2.  p.  612.  n.  ij92.  (19)  Tr.  13. 
c.  l.p.  2.  n.23.  (20)  L.  6.  c.  S.n.  9.  cic.4.n.l8. 
(21)  Loe.  c.  n.  24.  (22)  D.  q.  186.  a.  9.  iu  corp 
(25)  L.  c.      (24)  D.  c.  3.  n.  4.      (23)  Ib.  u.  29. 


78^4  LIB.  IV.  DR  PRAECF.r 

cum  Lugo  TruU.  Peyr.  Diana  et  de  A- 
lexandro  *  commuuiter,  casu  quo  de- 
fectus  plures  sint,  et  tales  (v.  gr.  cir- 
ca  silentium,  ieiunia  etc.)  ut  discipli- 
nam  valeant  relaxare.  Ratio  quia  licet 
q-.isque  religiosus  non  deficiat  in  re 
gravi  levem  regulam  transgrediendo ; 
superior  tamen  negligens  impedire, 
cum  possit,  observantiae  relaxationem, 
deficit  in  re  gravi.  Et  ideo  tenetur  de- 
fectus  subditorum  in  damnum  totius 
communitatis  vergentes  non  solum  cor- 
rigere,  sed  etiam  inquirere,  ut  corri- 
gat,  prout  docet  s.  Thom.  2  sine  tamen 
nimia  soUicitudine,  ut  notat  Alex.  3. 
Expedit  autem,  ut  aliquando  corrige- 
re  dissimulet,  si  defectus  scandalum 
non  afferant,  vel  si  praevideat  subdi- 
tum  ex  correctione  peiorem  fieri,  vel  si 
tempus  opportunius  sit  expectandum. 
Et  hic  advertendum  quod,  si  oportet 
ad  corrigendum,  superior  potest  sub- 
ditum  etiam  verberare  et  conviciis  in- 
crepare  ex  d.  Th.  *  modo  non  agat  ex 
ira,  nec  coram  saecularibus  aut  novi- 
tiis.  Et  sicut  superior  tenetur  corrige- 
re,  sic  de  transgressionibus  aliorum 
tenetur  ipsum  admonere  qui  oflSciura 
y.elatoris  habet.  Alex.  &  cum  Suar.  etc. 

DuBioH  IV.  Ad  quid  religiosus  obligetur 
vi  votoruni. 

ii.  Ad  quid  obligetur  religiosus  ex  volo  pau- 
pertaiis.  An  mantiscripta.,  reliquiae  et  pi- 
cturae  sint  propriae  religiosorum. 

13.  An  possint  habere  peculium. 

4  8.  Quae  non  repugnant  voio  paupcrtatis. 

47.  An  et  quomodo  peccet  religiosus  accipiens 
vel  absumens  sine  consensu  superioris. 

i  8.  An  e.rcuset  a  morlali  licentia  praesumpla. 

49.  Anpeccet  religiosus  absumens  bona  in  alium 
usum,  quam  ei  sunt  data. 

20.  An  possit  renunciare  vel  non  acceptare 
sibi  debita. 

21.  An  facere  danatimes  remuneratorias. 

22.  An  testari. 

23.  An  aliis  largiri,  quod  sibi  svAtraxit  ex  sibi 
concessis  ad  usum. 

24.  Quaenam  quantilas  in  religioso  sit  gravis. 
23.  An  peccet  graviter,  si  accipiat  parva  usque 

ad  magnam  quantitatem. 

26.  An  impotens  resUtuere  tenealur  sibi  sub- 
trahere  ex  rebus  datis  ad  usum. 

27.  An  peccel  mutuans  res  ad  usum  concessas. 

28.  An  abscondens  res,  ne  superior  de  eis  dis- 
ponat. 

?9.  Quid  si  praelatus  del  licenllam  ad  expen- 
deudum  ad  usus  turpes  aut  vanos. 

(1)  Conf.  moii.  c.  II.  J.  1.  i|.  l. 

(2)  2  2.  q.  55.  a.  2.  »<l  4. 


7IS  PAUTlClTLAHrBtrS 
50.  An  haec  licentia  sit  de  se  Invallda. 
o\.  An  subditus,  obtenla  licentia  gcnerali,  pee- 

cet  contrapaupertatem,  et  teneatur  restitue- 

re,  tam  ipse,  quam  accipiens,  si  expendat 

in  usus  turpes. 
o2.  An  superior  possit  dare  licentiam  aliquld 

ludo  exponendi. 
53.  An  excuset  licentia  petita,  et  iniuste  negata. 
34.  An  accipiens  aliquid  a  religioso  sinelicen- 

tia,  possit  aliquqndo  id  retinere. 
33.  An  votum  paupertalis  possitper  consuetu- 

dinem  abrogari. 
56.  An  abbatissa  possit  libere  bona  monasterii 

adminislrare.  An  instituere  beneficia,   et  ea 

auferre;  necnon  conferre  capellanias  etc. 

37.  De  volo  castitatis ;  hic  etiam  agitur  de  clau- 
8ura  religiosorum. 

38.  Ad  quid  obligetur  religiosus  ex  voto  obe- 
dientiae.  Et  an  teneatur  subditus  obedire  snb 
gravi,  si  praelatus  non  iubeat  invirtule  obe- 
dienliae,  vel  sub  poena  gravi. 

39.  An  teneatur  ad  ea  quae  indirecte  pertinent 
ad  regulam. 

40.  An  ad  ea  quae  sunt  contra,  vel  supra  re- 
gulam.  An  teneatur  assistere  morbo  conla- 
gioso  infectis. 

4|.  Quid,  si  regula  obliget  sub  peccato. 

42.  Quid  si  non  sub  peccato, 

43.  An  obligentur  religiosi  ad  nova  statuta  ca- 
pitulorum. 

}4-  An  teneatur  obedire  praelatis  regulam  re- 

formantibus. 
43.  An  praelati  possint  praecipere  sub  peccalo 

actus  internos. 
fiQ.Anreligiosus  non  obediendodupliciterpeccet, 

47.  An  teneatur  obedire,  si  dubitat,  utrum  res 
praecepta  sil  Ucita.  Quid,  si  habcat  opinio- 
nem  probabilem,  quod  non  tenealur. 

48.  Anreligiosus  valide  voveatsine  licentiaprae- 
lati. 

49.  An  teneatur  obedire  praelato  iubenti  reve- 
lare  secretum  commissum. 

50.  An  religiosus  teneatur  ad  vota  in  profe.i- 
sione  emissa,  etiamsi  superveniat  aliqua  no- 
tabilis  circumstantia  non  praevisa.  An  va- 
leat  licentia  impetrata  a  praelato  inferiori, 
si  a  maiori  fuerit  pritis  denegata. 

ot.  Moniales  quibus  superioribus  teneantur  obe- 

dire. 
.^2.  An  abbalissa  possit  ipsis  praecipere^  obli- 

gando  in  conscimtia. 

33.  An  cum  ipsis  dispensare  in  regulis  et  votis. 

34.  An  irritare  vota  erjnissa  cum  suo  conse^isu. 

55.  An  vota  novitiarum. 

56.  Plura  notanda  circa  obedientiam  monialium 
debitam  episcopo. 

57.  An  moniales  in  a^stu  visitationis  teneantur 
revelare  transgressiones  aliarum  episcopo 
interroganti. 

58.  De  confessariis  monialium  remissive. 

59.  Plura  notanda  de  electione  abbatissae. 

60.  De privilegiis  rcgalarium  et  monialiutn.An 
moniales  gaudeant  privilegiis  relig-iosorum 
eiusdem  ordinis. 

Gi.  Et  i.  An  abbalissae  possint  dispensare  in 
ieiuniis,  offlcio  ete.  2.  An  moniales  possint 
absolvi  ab  episcopo.  5.  An  omnes  regulares 
possinl  divina  peragere  temport  ineirdicli. 

(j)  L.  c.  q.  IS.         (4)  2.  2.  q.  72.  a.  2.  a.l  2 

CS)  c.  n.  $.2  q.  a 


i 


CAP.  1.  DUB.  IV.  DE 

62.  x/»  laici  possintsepeliH  in  ecdesiis  monialium. 

63.  De  privilegiis  regularium  circa  divinum  of- 
ficium. 

64.  Jn  praelalus  possit  privilegia  limitare. 
44. «  Resp.  \ .  Religiosus  ex  voio  pavr 

pertatis  obligatur  ut  nihil  habeat  pro- 
prium.  Nomine  proprii  autem  intelli- 
guntur  bona  temporalia  pretio  aesti- 
mabilia,  quorum  dominium,  vel  certe 
facultatem  disponendi  liberam  et  in- 
dependentem  in perpetuum  abdicavit '. 

»  Dicitur  1.  Bona  temporalia,  quia 
retinet  religiosus  dominium  bonorum 
spiritualium,  honoris,  famae,  et  simi- 
lium.  Item  ius  eligendi,  praesentandi, 
conferendi  regulare  beneficium,  etc.  s. 
Thom.  2  Sauch.  3  Less.  <  Laym.  5.» 

Quaeritur  hic  an  manuscripta  sint 
propria  religiosorum.  Negat  Henn.  cum 
aliis  apud  Cont.  Tourn.  ^  tum  quia,  ut 
ait,  manuscripla  saepe  sunt  pretiosio- 
ra  libris  impressis,  tum  quia  sicut  pi- 
cturae  et  quaelibet  arte  facta  a  religio- 
sis,  etsi  postulent  multum  ingenii,  re- 
ligioni  cedunt,  ita  et  manuscripta.  Sed 
probabilius  affirmant  communissime 
Lugo  '  Sporer  8  et  Salm.  9  cum  Pelliz. 
Diana  etc.  tum  quia  manuscripta  sunt 
quid  spirituale,  cum  sint  partus  inge- 
nii,  quamvis  alieno  studio  elaborata; 
tum  quia  pertinent  ad  scientiam,  quae 
non  cadit  sub  voto  paupertatis;  tum 
quia  taUs  est  communis  consuetudo. 
Hinc  (ut  dicemus  n.  seq.  vers,  Ita  re- 
spectu)  ex  brevi  Benedicti  xiii.  religio- 
si  promoti  ad  episcopatum  debent  o- 
mnia  bona  suis  superioribus  resignare, 
praeter  manuscripta.  Et  insuper  Cle- 
mensvin.  apud  Spor.iOexpi-esse  decla- 
ravit  quod  religiosi  possunt  ad  suum 
arbitrium  sua  manuscripta  alieuare,et- 
iam  sine  licentia.  Idem  sentit  Contin. 
Tourn."  dummodo  (excipit  cum  aliis) 
non  sit  aliter  definitum  in  ordinis  con- 
stitutionibus.  Idem,  quod  de  manuscri- 
ptis,  dicuntSalm.*2de  reliquiis.Quoad 
picturas  vero;  si  religiosus  eas  elabo- 
ravit  animo  retinendi,  illae  sunt  mo- 

(1)  Ex  c.Nondicalisll.  cuus.  12.r;,  l.etc.MoDachi 
2.  de  stat.  niou.  (2)2.  2.  q.  186. a. 7.  (3)L.7.c.l8. 
(4)  h.  2.  c.  4.  d.  S.  (Ji)  L.  4.  t.  8.  c.  7.  (6)  De 
praecip.  statuum  obl.  p.  2.  c.  2.  a.  2.  iu  med.  n.  9. 
(7)D.3.n.2oO.  (8)T.  3.  de  slalu  icl.p.97.  ii.l49. 
(9)  De  iusl.  etiur.  tr.  12.  c.  2.  p.  12.  $.  4.  n.  193. 

MOK.  1. 


STATU  RELIGIOSO  185 

nasterii.  Idem  dicendum,  si  religiosus 
sit  conversus,  quia  tales  conversi  ad 
hoc  tantum  recipiuntur,  ut  artes  ex- 
ternas  exercitent;  excipitur,  si  conver- 
sus  eas  faciat  die  festivo,  per  unam  aut 
alteram  horam  in  die  elaborando :  ita 
Salm.13.  Si  autem  religiosus  sit  chori- 
sta,  distinguunt  iidem  Salm.'*  et  Spor. 
cumBonac.  Pell.etDiana  apud  Croix** 
et  dicunt  quod  si  tabulae,  tela,  colo- 
res  etc.  tradantur  ei  a  monasterio,  tunc 
picturae  ad  monasterium  pertinent:  se- 
cus,  si  illa  praestentur  ab  aliis. 

«  Dicitur  2.  dominium  vel  facultatem 
disponendi ,  propter  religiosos  societa- 
tis  lesu,  qui  post  emissa  vota  retinent, 
et  acquirere  possunt  dominium  radi- 
cale  bonorum  temporalium,  non  tamen 
habent  ius  actuale  de  iis  pro  suo  ar- 
bitrio  disponendi  vel  utendi,  in  cuius 
abdicatione  essentia  religiosae  pauper- 
tatis  consistit.  Sanch.  Laym.  <8. 

»  DiciturS.  independentem,  quia  re- 
ligiosus,  etiam  professus,  polest  habe- 
re  peculium  dependens  et  revocabile 
ad  nulum  superioris,  quod  nomine  pro- 
prii  nou  comprehenditur.  Laym.  ".» 

45.  An  religiosis  licitum  sit  habere 
peculium  ex  superioris  licentia.  Est  hic 
distinguendumius  antiquum  a  iureno- 
vo  concilii  tridentini.  De  iure  antiquo 
alii,  ut  Gerson  Theodor.  Felio.  Tap. 
etc.  ap.  Sanch.  *8  uegant  licitum  esse 
ullumpeculium  habere.  Ratio  tum  quia 
hoc  est  contra  ius  naturale,  nempe  con- 
tra  votum  paupertatis  religiosae ,  cum 
ex  administratione  peculii  religiosus 
iacturam  facitpraecipuarum  utilitatum 
paupertatis ;  tum  quia  est  contra  ius 
positivum  ab  ecclesia  in  concil.  latera- 
nensi  statutum  in  cap.  Monachi.,  de  sta- 
tumonach.  ubi  sancitum  fuit:  Monachi 
Tf,onpretio  recipiantur^  nec  pecuhumper- 
m,ittantur  habere.  Alii  vero  probabilius 
tenent  id  non  esse  vetitum  ex  iure  an- 
tiquo,  ut  censentSyIvest.19  Nav.20Pal.21 
Sanch.22  Salm.23  qui  dicunt  hanc  esse 

(10)  Loc.  c.  (11)  Loc.  c.  (12)  Ibid.  n.  194. 
(15)Loc.c.n.l97.etl98.  (14)Ib.  (13)  L. 4. n. 232. 
(16)  L.  c.  n.  3.  (17)  C.  7.  n.  12.  (18)  Dec.  l.  7. 
c.  22.  n.4.  (19)V.Abbas,  n.  3.  (20)  Com.2.n.l4 
(21)  T.  3.  tr.  16.  d.  3.  p.  7.  u.  2.  (22)  L.  c.  a.  « 
(25)  Tr.  12.  c.  2.  p.  12.  $.  i.  o.  200. 

60 


786 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTICULARIBUS 


receptam  sententiani,  et  Felix  Potest.  * 
ait  esse  communem  cum  s.  Ant.  Suar. 
etc.  ac  b.  Humberto  2  et  b.  lordano  ^. 
Ratio,  quia  hoc  neque  est  contra  ius 
naturale,  cum  licet  id  adversetur  fini 
paupertatis,  non  tamenestcontra  pau- 
pertatis  votum,  quod  solum  religiosos 
obligat  ne  rebus  ut  propriis  utantur : 
ueque  est  contra  ius  positivum ,  cum 
ex  ipso  potius  contrarium  appareat; 
nam  io  c. ,  fin.  Insinuante,  Qui  clerici 
vel  voventeSy  approbatur  professio  facta 
sub  conditiooe  vivendi  io  propria  do- 
rao,  ibique  retioendi  administrationem 
bonorum  in  sui  susteotationem.Ex  quo 
iofertur  reteotionem  peculii  non  esse 
contra  volum  paupertatis,  neque  cou- 
tra  statum  religiosum.  Nec  obstat  te- 
xtus  oppositus  in  d.  cap.  Monachi;  et- 
enim,  ne  dicantur  canones  inter  se  con- 
tradici ,  probabiliter  ait  p.  Milante  < 
nomine  peculii  ibi  intelligi  appropria- 
tionem  fundorum,  quae  tunc  temporis 
monachi  ex  massa  communi  sibi  abdi- 
caverant,  ut  probat  exPetro  Blessensi  et 
Thomassino;  idque  solum  vetitum  fuis- 
se  ostendit  a  conc.  lateranensi. 

Sed  maius  dubium  est,  an  peculia 
sint  vetita  ex  iure  oovo. 

Prima  sententia  alBrmat,  et  haoc  te- 
nent  Pal.  5  Suar.  6  Poot.  '  Scholast.  « 
Laym. »  Holz.  10  et  Salm.  "  cum  Vasq. 
Valeot.  etc.  Idem  cuixe  tuetur  p.  Coo- 
cioa  <2j  qui  erudite  qoidem  loquitur , 
sed  plus  quam  par  est  iovehit  cootra 
religiosos,  quodcumque  mioimum  pe- 
culium  habentes;  hosenim  vocat  (ut 
refert  p.  Carratious  io  alio  libro  coo- 
tra  Concinam  edito)  filios  irae,  filios 
perditionis,  infames  violatores  pauper- 
tatis;  ac  perinde  dicit  eos  esse  in  ae- 
ternae  damnationis  periculo,  et  supe- 
riores  gravissimi  peccati  reos  esse,  nisi 
studeant  vit^m  commuoem,  ubi  colla- 
psa  est,  restaurare,  oec  posse  regula- 
res  in  iis  cooveotibus  bona  cooscien- 
tia  maoere,  ubi  oon  viget  vitacommu- 

(1)  De  1.  pr.  n.  1082.      (2)  C.  18.  io  reg.  i.  Aug. 

(5)  L.  3.  de  viliis  rrdtrum,  c.  13.  (4)  la  lib.  cui 
tit.  Yiniliciae  regui.  (S)  0.  disp.  5.  p.  7.  n.  S. 

(6)  T.  3.  de  relig.  tr.  8.  c.  14.  n,  8.  (7)  Q.  9. 
(8)  C.  4.  (9)  L.  4.  tr.  S.  c.  7.  n.  13.  (10)  T.  1. 
dc  praec.  part.  p.  4ao.  n.  6J6.      (11)  Tr.  12.  e.  ^ 


nis,  sed  traosire  debere  ad  monasterie 
vitam  communem  observantia ,  sive 
proprii  sive  alterius  ordinis,  si  aditus 
paieat;  item  iuvenes  religionem  ingre- 
dientcs,  ubi  vita  communis  obsolevit,  se 
exponere  periculo  aeternae  salutis:  gra- 
viterque  peccare  superiores  eos  acce- 
ptantes,  et  qui  consilio  aut  favore  il- 
los  inducunt  ad  ingrediendum,  uti  et- 
iam  parentes  filios  ab  ingressu  pro  vi- 
ribus  noo  avertentes;  quia  (ut  ait),  ubi 
vita  communis  sublata  est,  religio  non 
est  religio,  nec  status  perfectionis,  sed 
confusionis  et  damnationis.  Ita  doctus 
praefatus  auctor,  sed  nimis  severus  iu- 
dex.  At  veniamus  ad  quaestionem;  haec 
prima  sententia  probatur  ex  decreto 
Trid.i^ubi  sic  dicitur:  Nemini  igitur  re- 
gularium,  tamvirorum  quam  mulierum, 
liceat  bona  immobilia  vel  mobilia^  cuius- 
cumque  qualitatis  fuerint,  etiam  quovis 
modo  ab  eis  acquisita,  tamquam  pro- 
pria^  aut  etiam  nomine  conventus  pos- 
sidere  vel  tenere;  sed  statim  ea  supe^ 
riori  tradantur ,  conventuique  incorpo- 
rentur.  Nec  deinceps  liceat  superioribus 
bona  stabilia  alicui  regulari  concedere , 
etiam  ad  usumfructum,  vel  usum^  ad- 
ministrationem  j  aut  commendam.  Ad- 
ministratio  autem  bonorum  monasterio- 
rum ,  seu  conventuum  ad  solos  officia- 
les  eorumdem,  ad  nutum  superioris  a- 
movibiles,  pertineat.  Mobilium  vero  u- 
sum  ita  superiores  permittant ,  ut  eo- 
rum  supellex  statui  paupertatis,  quam 
professi  sunt,  conveniat,  nihilque  su- 
perflui  in  ea  sit;  nihil  etiam,  quod  sit 
necessarium,  eis  denegetur.  Quod  si  quis 
aliter  quidquam  tenere  deprehensus,  aut 
convictus  fuerity  is  biennio  activa  et  pas- 
siva  voce  privatus  sit,  atque  etiam  iu~ 
xta  suae  regulae  et  ordinis  constitutio- 
nes  puniatur. 

Secunda  sententia  vero,  quam  tenent 
Nav.<4  Sai5  Sanch.is  Barb."  Cabass.»» 
de  Alexaod.  i»  cum  Pelliz.  Rodr.  Pey- 
rio.  Vill.  etc.  et  p.  Milaote  cum  aliis, 

p.  12.  S.  4.  n.  202.  (12)  In  op.  dc  disc.  apostol. 
uiouast.  diss.  theol.  (13)  Sess.  2u.  c.  2.  dc  regnl. 
f£4)  Comment.  2.  o.  IS.  (lu)  V.  Keligio,  n.  4» 
(16)  L.  c.  n.  11.  (17)  la  c.  I.  Trid. 

(18)  T.  1.  I.  1.  e.  22. 

(19)  Coaf,  iBOBia!,  c.  4.  ?.  2.  q.  1.  et  4. 


CAP.  1.  DUB.  IV.  DE 

dicit  concilium  niliil  novi  statuisse, 
quam  quod  de  iure  communi  statutum 
erat.  Praecipit  quidem  concilium  (ut 
aiunt),  nullura  religiosum  posse  habere 
peculium  cum  dominio  utili,  ita  ut  il- 
lud  sine  licentia  praelati  distrahere 
possit,  vel  saltem  nulli  licere  sine  iu- 
sta  causa  habere,  sed  non  prohibuit  ut 
superior  ex  iusta  causa  possit  usum  pe- 
culii  religioso  concedere  dependenter  a 
suo  arbitrio,  sicut  et  usum  aliarum  re- 
rum  monasterii  ipsi  concedere  potest. 
His  tamen  non  obstantibus,  prima 
sententia  probabilior  videtur,  spectata 
sanctione  coucilii.  Ducor  primo  ex  illis 
verbis:  Nemini  liceat  bona  immobilia 
vel  mobilia...  etiam  nomine  conventus 
possidere.  Ergo  non  licet  qualecumque 
peculium  tenere,  nec  etiam  ex  consen- 
su  superioris;  non  enim  aliter  poterit 
monachus  dici  bona  habere  nomine  con- 
ventus,  nisi  ea  concedantur  ipsi  a  prae- 
lato  qui  vices  conveutus  repraesentat. 
Quod  autem  dicitur,  hoc  intelligi  sine 
iusta  causa,  id  omnino  gratis  videtur 
asseri ;  tanto  magis  cum  ibi  subdatur, 
quod  bona  statim  supsriori  tradantur, 
conventuique  incorporentur ;  quod  ver- 
bum  incorporentur  denotat  bona  illa 
fieri  communia,  et  ad  usum  totius  con- 
ventus  destinari.  Item  moveor  ex  ver- 
bis  illis:  Administratio  bonorum  ad  so- 
los  officiales  pertineat;  mobilium  vero 
usum  ita  superiores  permittant,  ut  ni- 
hil  quod  sit  necessarium  eis  denegetur. 
Ergo  quoad  stabilia  omnis  administra- 
tio  religiosis  interdicitur:  et  quoad  mo- 
bilia,  tantum  necessarium  (non  vero 
quod  ad  delectamentum  ,  licet  hone- 
stum,  deserviat)  statuitur  non  dene- 
gari :  quo  verbo  excluditur  administra- 
tio  etiam  mobilium  ad  usus  indetermi- 
natos.  Idque  confirmatur  ex  t6:  Ne 
deinceps  liceat  etc.  quibus  verbis  vi- 
detur  concilium  novum  ius  statuisse, 
unde  Laym.  *  infert :  Propositum  (con- 
cilii)  fuisse^  huiusmodi  stabiles  reditus, 
seu  annuas  pecuniarias  portiones  omni- 
«0  interdicere. 

Ila  respectu  ad  decretum  concilii : 

(1)L.  c.  n.  13.      (2)  N.  11.0114.      (3)  N.  13. 
(i)  N.  32.  X^)  N.  6.  (6)  Loe.  c. 


STATO  flELlGIOSO  787 

sed  ratione  consuetudinis  quae  hodis 
fere  in  omnibus  religiouibus ,  saltem 
non  reformatis,  introducta  est,  puto 
cum  eiisdem  fautoribus  primae  sen- 
tentiae ,  ut  Sanch.  2  Laym.  3  Lessius  * 
Pal.  5  Pontio  6  Salm. '.  Item  p.  Milante 
cum  Nav.  Barb.  Suar.  Az.  Cab.  Sylv. 
Wigand.  Beia  Luca  Rodr.  Mirandola 
Gord.  de  Alex.  Lop.  Conrad.  Passer. 
Led.  et  Mastrio  etc.  rigorem  coocilii 
hodie  temperatum  esse,  et  licere  sin- 
gulis  religiosis  ex  consensu  superioris 
peculium  habere,  ut  sibi  provideant 
ad  usus  necessarios  vel  honestos ;  mo- 
do  sint  parati  bona  a  se  abdicare  ad 
superioris  nutum,  semper  ac  illis  suf- 
ficienter  subveniatur ;  nam  alias  non 
tenerentur  peculium  dimittere,  dicunt 
Salm.  cum  Sanch.  Less.  etc.  s.  Libet 
hic  adnotare  responsum  datum  a  card. 
BcIIarmino  (ut  refert  p.  Milante^),  qui 
cum  rogatus  fuisset  a  cardinali  Gesual- 
do  archiepiscopo  neapolitano,  an  mo- 
niales,  non  obstante  contraria  consue- 
tudine ,  teneantur  exacte  vitam  com- 
munem  servare,  sie  respondit :  Si  con- 
suetudo  inobservantiae  est  legitime  prae- 
scripta^  videntur  posse  excusari  illae 
quae  religionem  sic  relaxatam  invene- 
runt;  nam  talis  religio  sic  relaxata,  in 
qua  tantum  servantur  omnia  substan- 
tialia,  est  vera  et  bona  religio ;  ergo 
potest  eligi^  et  qui  in  ea  vivunt  sunt  in 
statu  perfectionis.  Praefatam  autem  ad- 
ministrationem  peculii  ad  nutum  su- 
perioris,  dicunt  Pal.  Salm.  Pontius  et 
Sanch.  licitam  esse  ratione  consuetu- 
dinis,  non  solum  de  bonis  mobilibus, 
sed  etiam  de  immobilibus.  Idque  vide- 
tur  confirmatum  ex  quodam  brevi  e- 
dito  a  Bened.  xiii.  ann.  4724.  incipien- 
te:  Postulat  humilitati  nostrae  (ac  in 
extensum  relato  ab  eod.  p.  Milante)  ^o, 
in  quo  pontifex ,  loquens  de  religiosis 
promotis  ad  aliquam  dignitatem,  prae- 
cipit  ut  omnia  bona  mobilia  seu  immo- 
bilia  j  cuiuscumque  generis ,  quae  eos 
tempore  suae  promotionis  penes  se  vel 
alios  habere  contigeiit,  exceptis  dunta- 
xat  scriptis  propriis  etc..,  superiori  lo- 

(7)  Tr.  12.  c.  2.  p.  12.  5.  4.  ».  204.  (U)  tocc.  cc. 
(9)  Cil.  1.  p.  243.  ^IO)  f .  196. 


788 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTlt;crLJtni»oi» 


caliresignare  teneantur.  Ergo  pontifex, 
Jicet  expresse  hic  non  approbet,  sal- 
tem  praesupponit  tamquam  Ucitum  pe- 
culium  sive  mobilium,  sive  immobi- 
lium,  quod  religiosi  penes  se  habent. 
Hoc  quoad  peculium  bonorum  etiam 
immobilium;  sed  quoad  peculium  mo- 
bilium,  illud  expresse  approbatum  ha- 
betur  a  Clemente  vni.  qui  (ut  refertp. 
Milante)  anno  1602.  per  suum  breve 
cardinali  Gesualdo  declarandum  iniun- 
xit  (en  verba  brevis),  quod  liceat  abba- 
tissae  cuiuslibet  monasterii  permittere 
monialibus ,  ut  unaquaeque  earum  ex 
subventionibus  quae  eisdem  monialibus 
dantur^  aliquid  expendere  possit,  absque 
eo  quodper  manusxtfficialium  erogetur^ 
sine  onere  aliam  de  eis  rationem  redden- 
di ;  summa  autem  haec  erit  scuti  unius 
quolibet  mense  pro  minutis  causis  etc. 
Praecepit  tamen  ibidem  pontifex  ut  im- 
posterum  neque  ad  habitum^  neque  ad 
professionem  aliqua  recipiatur^  nisi  sub, 
integra  reformatione  vitae  communis. 
Sed  cum  rursus  ab  hoc  ultimo  monia- 
les  reclamassent,  idem  Clemens  aliud 
edidit  decretum,  quo  sic  declaravit: 
Moniales  vero  quae  imposterum  admit- 
tentur  in  iis  monasteriiSy  in  quibus  sub- 
ventiones  retinentur^  nullatenus  invitae 
cogantur  ad  vitam  communem.  Ergo  ex 
hoc  decreto  pontificis  vita  communis 
non  pertinetad  essentiam  voti  pauper- 
tatis,  et  peculia  ex  consuetudine  rite 
permittuntur.  Id  ipsum  confirmatur 
pro  religiosis  ex  alio  brevi  Innocent. 
XII.  edito  anu.  4691 .  approbante  consti- 
tutiones  ordinis  s.  Mariae  de  Mercede, 
iam  prius  approbatas  a  novem  aliis 
pontiticibus ;  in  iis  autem  constitutio- 
nibus  1  sic  statutum  erat :  Sancimus^ 
ne  quis  fratrum  professorum  aliquid 
proprium  habeat,  neque  pecunias  neque 
vasa  argentea  etc.  neque  illa  expendat 
absquesui  praelati  licentia ...  Attendant 
autem  fratres  nostri^  quod  singulis  an- 
nis  semel  omnia  quae  in  usu  retinent., 
commendatoribus  suis  exponant^  et  rea- 
liter  exhibeant^  eorum  disposttioni  re~ 
linquendo,  et  specialem  licentiara  uten- 
ii  eis  accipiant  a  praelato.  Ergo  cum 

(i)  Disu  3.  c.  de  vofto  paupert.        (3)  Loc.  c. 


licentia  bene  poterant  retioere  el  ex- 
pendere. 

Caelerum  (ut  proferam  quid  ego  sen- 
tio  super  hac  re),  licet  praefatam  se- 
cundam  sententiam  probabilem  cen- 
seam,  imo  probabiliorem,  ratione  con- 
suetudinis  universaliter  introductae; 
attamen  in  praxi  omnes  praelati  tam- 
quam  certum  sibi  persuadeant ,  quod 
si  upum  peculli  in  monasteriis  de  novo 
introducant,  vix  nomen  paupertatis  ibi 
supererit,  et  ex  hoc  innumera  mala 
communitati  quoad  observantiam  su- 
pervenient.  Quapropter,  etiamsi  ipsi  a 
peccato  gravi  excusari  possunt,  usum 
peculii  concedendo,  respectu  voti  pau- 
pertatis;  non  tamen  excusabuntur  ob 
regulae  relaxationem,  cui  hac  conces- 
sione  proculdubio  operam  dabunt. 

Omnes  autem  conveniunt  quod  in 
iis  conventibus,  in  quibus  uon  obser- 
vatur  vita  communis  ob  paupertatem 
vel  incuriamsuperiorum  subministran- 
di  subditis  necessaria,  possint  concedi 
peculia  ad  nutum  praelatorum.  Ratio, 
quia  Trid.  tuuc  praecipit  religiosis  vi- 
lam  communem,  cum  a  conventu  nihil 
(eis),  quod  sit  necessarium,  denegetur. 
Ita  Potest.  Fagn.  de  Alexand.  2  com- 
muniter. 

Hinc  infertur  1 .  cum  Pell.  Val.  Lop. 
et  Potest.  3  in  dicto  casu  non  peccare 
(saltem  graviter)  religiosum  qui  pecu- 
lium  retinet  nou  in  communi  deposito, 
sed  in  sua  cella  cum  licentia  praelati 
dependenter  ab  eius  arbitrio;  quia  tuno 
substantia  paupertatis  iam  servatur. 

Infertur  2.  non  posse  regulares  vi- 
tam  communem  recusare,  si  superio- 
res  illam  erigere  velint,  ut  de  Alex.  * 
cum  Suar.  Less.  Nav.  et  Potest.  ^  cum 
communi.  Ratio  quia  licet  vitam  com- 
munem  non  servare,  non  sit  contra 
votum  paupertatis ;  est  tamen  contra 
votum ,  vilam  communem  respuere , 
quia  est  habere  bona  independeoter  a 
voiuntate  superiorum.  Dicuut  taraen 
Less.  et  Peyr.  cum  de  Alex.  ^  quod  re- 
ligiosus  non  tenetur  tradere  peculiuni 
suum  praelato,  qui  velit  illud  in  usuiu 


(5)  N.  1078. 


(4)  C.  4.  S.  2.  q.  2. 
(6)  L.  c.  q.  111. 


CAP.  I.  DUU.  IV.  DE  STATO  RILIGIOSO 


789 


monasterii  convertere,  nisi  ei  constet 
quod  praelatus  suis  necessitatibus  suf- 
ficienter  aliunde  providebit. 

Infertur  3.  quod  si  religioso  relin- 
quatur  legatum  cum  conditione,  ut  il- 
lud  possideat  independenter  ab  arbi- 
trio  superiorum,  tunc  certe  peccabit 
religiosus  contra  votum  paupertatis  si 
sic  retineat;  sed  legatum  valebit  in 
favorem  monasterii,  quia  illa  conditio 
tanquam  turpis  reiicitur.  Ita  de  Alex. ' 
cum  Graff.  et  aliis  communiter. 

16.  «  1 .  Non  repugnat  voto  pauper- 
tatis,  quod  reli^osi  habeant  bona  in 
communi,  etiamimmobilia^.  VideSal- 
mant.  3.  Potest  tamen  papa  iusta  ur- 
gente  causa,  dicta  bona  in  aliud  opus 
pium  transferre.  Salm.  *  cum  Pal.  Lu- 
go  et  Less.  Imo  sine  consensu  papae 
non  possunt  se  obligare  communitati, 
quod  ea  numquam  sint  acquisituri, 
quia  praeiudicarent  immunitati  eccle- 
siasticae :  c.  Lugo  5  neque  possunt  fru- 
ctus  seu  reditus  a  donatore  destinatos 
ad  ea  emenda,  applicare  ad  usus  alios, 
V.  gr.  solvenda  debita  etc.  ^. 

»  2.  Non  repugnat  paupertati,  si  re- 
ligiosis  detur  villa  vel  alius  locus  ad- 
ministrandus  nominemonasterii,  idque 
in  monasterii  commodum.  Imo  nec  re- 
pugnat,  si  detur  in  commodum  vel  in- 
commodum  ipsiusmet  religiosi  aliquod 
ecclesiasticum  beneficium.  Quo  casu 
competit  ei  administratio  redituum , 
quos  ad  sui  sustentationem ,  piasque 
causas  applicare  potest  iuxta  canonum 
concessionem:  quod  reliquum  est,  per- 
tinet  ad  ecclesiam  vel  beneficium  cui 
servit:  ac  consequenter  donationes  de 
reditibus  beneficii  factae  ab  eo  in  usus 
non  pios  invalidae  sunt  et  contra  iu- 
stitiam,  neque  accipientes  possunt  tu- 
ta  conscientia  retinere.  Suar.  '  Mol. 
etc.  communiter.  Batio  est  quia  uon  ha- 
bet  dominium  dictorum  redituum.  C. 
Lugo8.  Nihilominus  Wading.  apud  Dia- 
na9  probabile  censet  quod,  etsi  illici- 

(1)  Ib.  q.  S,  (2)  Extrav.  Exiit,  de  verb.  signif. 
el  Trid.  sess.  2S.  c.  5.  de  regul.  (3)  Tr.  12.  c.  2. 
p.  12.  n.  164.  (4)  Dict.  n.  164.  (S)  Resp,  mor. 
1.  3.  d.  8.  (6)  Ibid,  d.  10.  (7)  T.  4.  de  rcl.  1.  8. 
(8)  Dh  iust.  t.  4.  d.  4.  s.  1,  (9)  P.  8.  l.  6.  r.  133. 
10)  L  c  r.lo2.     (11)  T.  1.  1.12.  c.  10.  q.6.el7. 


fae,  validae  tamen  sint  istae  donatio- 
nes;  idemque  multo  magis  de  donatio- 
nibus  episcoporum  regularium  censet 
cum  eodem  Diana  lo  et  contra  Sanch. 
Suar.  etc.  Ad  monasterium  vero  omnia 
alia  pertinent,  quae  aliunde  quam  ex 
beneficio  acquiruntur  nisi  ex  consue- 
tudine  cedant  ecclesiae.  Nav.  Azor.  ** 
Mol.  Laym.  «.  Vide  Trid.  «3. 

»  3.  Non  tantum  iure  antiquo,  sed 
etiam  post  Tridentinum,  probabile  est 
religioso  in  monasterio,  vel  iuxta  illud 
manenti  annuatim  assignari  posse  re- 
ditum,  ut  ex  eo  vivat  suo  commodo  et 
incoramodo,  revocabiliter  tamen  ad  nu- 
tum  praelati :  similiter  monialibus  vi- 
ctum  praeberi  posse,  ita  iit  ipse  sibi 
labore  manuum  vestes  comparent.  Ita 
contra  Azor.  Less.  etMol.  docentSan- 
chez  i<  Tan.  Laym.  <5  qui  addit,  talem 
consuetudinem,  ubi  viget,  nondamn^-n- 
dam;  probat  tamen  tolli  debere,  si  com- 
mode  possit,  monetque,  non  sine  ui- 
gentissima  causa  introducendam. 

n.  »  4.  Peccat  contra  paupertatem 
religiosus,  si  quid  seu  domi  seu  foris, 
etiam  ex  iis  quae  ad  victum  et  vesti- 
tum  pertinent,  sine  superiorisconsensu 
expresso,  tacito,  vel  praesumpto,  acci- 
piat,  retineat,  absumat,  permutet,  al- 
teri  donet,veIaccommodet.  Ita  Less.  is 
Sanch.  "  Suar.  18  Laym.  <9  Azor.  20. 

»  Dixi  4.  sine  consensu  tacito:  quia 
si  praelatus  sciat  subditum  aliquid  ac- 
cipere,  retinere  vel  expendere,  et  non 
prohibet,  cum  facile  possit,  tacite  con- 
sentire  et  approbarevidetur.  Unde  San- 
chez  21  ait,  si  in  aliqua  religione  con- 
suetudo  viget  aliqua  recipiendi  vel  ex- 
pendendi  sine  licentia,  id  excusari  per 
tacitam  licentiam  praelati,  qui  id  tole- 
rando  consuetudinem  rationabilem  de- 
clarat(Salm.22cumPal.  Pel.  Fag.  Boss. 
etc).  Et  si  praelatus  subdito  donet,  vel 
donari  permittatimagiDes,rosaria  etc, 
sciensnonindigereiis  omDibusad  pro- 
prium  usum,  tacite  facultatem  conce- 

(12)  Loa.  cit.  (13)  Ses».  2o,  c.  2.  de  regular. 

(14)  Lib.  7,  mor,  c.  22.  (IS)  Lib.  4.  c.  7. 

(16)  L.  2.  c,  41,  d,  8,  et  d ,  9.  n.  79.  (17)  7.  mor. 
c,  19.  n.  S3.  et  c.  21,  n.52.  (18) De  rel.  t.  S.e.Il. 
(19)  L.  4,  t,  S.  c,  7.  (20)  T,  3,  1,  12,  c  12, 

(21)  6.  mor.  c.  19.     (22)  De  jest.  c,  6,  p,S,  D.2S 


790 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTICCLARIBUS 


dere  censetur  donandi  aliis,  ut  Holat 
Laym.  Monet  tamen  Less.  talem  con- 
sensum  non  praesumendum,  nisi  in  re- 
bus  parvis,  crebro  occurrentibus. 

»  Dixi  2.  vel  praesumpto;  hic  enim 
locum  habet  cum  res  urget,  superior- 
que  non  est  praesens.  Ad  hunc  autem, 
ut  vultSanch.  etBon.,  non  suflBcit  quod 
superior  libenter  concedet,  si  peteres 
(alioquin  omnes  donationes  a  praelatis 
permitti  solitae  licerent  sine  venia: 
quod  cederet  in  eversionem  discipli- 
nae  regularis),  sed  requiritur  ut  ipse 
censeatur  concedere,  quamvis  non  pe- 
tas,  et  nolit  in  iis  circumstantiis  te  pe- 
tere.  Addunt  tamen  Suar.  et  Less.  ex- 
cusari  a  mortali,  si  praesumatur  afFe- 
ctus  superioris  libenter  rem  conces- 
suri,  si  rogaretur.  Ratio  est  quia  tunc 
censetur  rem  habere  ex  voluntate  su- 
perioris  saltem  virtuali  quae  in  illo  af- 
fectu  latet;  ideoque,  si  superior  tan- 
tum  sit  invitus  quoad  modum,  venia- 
liter  quidem  peccari,  non  tamen  con- 
tra  paupertatem,  docent  Suar.  Sanch. 
Laym.  i.» 

48.  Quaeritur  igitur  an  liceat  reli- 
gioso  res  alienare,  vel  accipere  ex  li- 
centia  praesumpta.  Affirmant  dd.  com- 
muniter,  si  licentia  praesumatur  de 
praesenti;  ex  voluntate  actuali  vel  vir- 
tuali  superioris.  Imo  Lugo  2  et  Salm.  3 
dicunt  sufficere  ad  uonpeccandum,sal- 
tem  graviter ,  contra  votum  pauperta- 
tis,  ut  superior  non  habeat  hic  et  nunc 
voluntatem  omnino  repugnautem  quo- 
ad  substantiam,  licet  sit  invitus  quoad 
modum.  Hinc  iufertur  excusari  saltem 
a  mortali  (ut  aiunt  Less.  ^  et  Salm.  5 
cum  aliis  communiter)  religiosum  qui 
noverit  superiorem  erga  ipsum  ita  esse 
affectum,  ut  si  hic  sciret,  libenter  licen- 
liam  concederet  vel  saltem  non  gravi- 
ter  repugnaret.  Idem  dicunt  Salm.  6  et 
Lugo  '  si  datio  vel  acceptio  cederet  in 
utilitatem  monasterii.  Item  si  superior 
non  possit  facile  adiri,  et  urgeat  causa 

(1)L,S.  tr,  8.  C.7.     (2)  D.  5.  n.  123.     (S)  Loc. 
cil.  p.  6.  §.  1.  n.  71,         (4)  Lib.  2.  c.  41.  n.  79. 
(S)  Cil.  1.  u.  71.  (6)  Ibiil,  (7)  N.  126, 

(8)  De  pr.  stal.  oblig,  p,  2.  c,  2.  a.  2.  v,  Quao  voro. 
(9)Locc.cc.  (10)  T.  l.de  pr.  part,  p.  485.  n.  603. 
(11)  T,  2.  pag.  Q3SK  a,  PH.  ii2)  N.  123. 


aliquid  accipiendi  vel  alienandi  ut  Cont, 
Tourn.  3  Less.  et  Salm.  9  ac  Holzm,  ^* 
cum  communi.  Advertunt  tamen  El- 
bel''  et  Lugoi2  cum  Suarez  et  Sanch. 
quod  religiosus  post  talem  acceptionem 
tenetur,  si  commode  potest,  rem  prae- 
lato  manifestare,  ut  deinde  licite  pos- 
sit  eam  retinere.  Idem  ait  Elbel  '3  si 
superior  de  facili  soleat  licentiam  con- 
cedere  pro  quibusdam  rebus,  maxime 
esculentis  et  poculentis;  sed  in  mona- 
steriis  bene  ordinatis  uon  solent  pas- 
sim  tales  licentiae  concedi,  ut  ait  Les- 
siusi^  nisipro  rebus  minimis  et  crebro 
occurrentibus. 

Haec  docent  praefati  aa.  quando  agi- 
tur  de  licentia  praesumpta  de  praesen  ti . 
Sed  magna  quaestioestan  peccet  reli- 
giosus  contravotum  paupertatis,quan- 
doaliquidaccipitautdat,  exliceotiaiu- 
terpretativa,  sive  praesumpta  de  futu- 
ro,  scil.  praesumendo  quod  superior 
annueret,  si  rogaretur. 

Prima  sententia  quam  tenent  Holz.'5 
Elbel  16  Pal.  «7  cum  Nav.  Azor.  Suar. 
Val.  et  P.  Nav.  item  Tolet.  et  Rosell. 
apud  Sanch.18  et  Pelliz.  Rodr,  ac  Bas- 
saeus  apud  Salm.  i^  negat  talem  reli- 
giosum  peccare ,  saltem  mortaliter. 
Hocque  dicunt  procedere  Holzm.  Elbel 
Sanch.  etPal.^OcumSuar.  Nav.etcnon 
solum  si  ille  certe,  sed  etiam  si  proba- 
biliter  crederet  superiorem  licentiam 
concessurum;  nisi  (bene  excipit  Sanch.) 
in  aliqua  communitate  observanti  vi- 
geat  praeceptum,  ut  licentiae  expresse 
petantur.  Hanc  sententiam  docet  etiam 
d.  Th.2»  qui  ait:  Si  vero  non  habet  di- 
5pe7isoffonem(religiosus  a  praelato)  com- 
missam^  quia  nihil  proprium  Jiabet,  tunc 
non  potest  facere  eleemosynam  sine  li~ 
centia  abbatis^  vel  expresse  habita^  vel 
probabiliter  praesumpta.  Idemque  tradi  t 
alibi  22  dicens :  Non  esse  proprietarium 
religiosum  qui  donat  aliquidponens  spem 
in  ratiJiabitione  praelati.  Ratio  quia,  ad 
nonpeccandum  contravotum  pauper- 

(13)  P.  631.  n.  640.    (14)L.c,    (IS)  P.482.n.S99. 
(16)  P.  631.  n,  639.     (17)  Tr.  16,  d.  3.  p.  23.  n.  & 

(18)  Dec.  lib.  7.  c.  19.  u.  13, 

(19)  De  rest.  tr,  13.  c.  6.  punct.  6.  $.  1,  n,  67. 

(20)  Lpcc.  cc.  (21)  2.  2.  tj.  32.  a.  8.  a<l  i . 
(22J  4.  u,  iS.  q.  2.  a.  ;J. 


CAP.  I.  DDB.  IV,  DK  STATD  REHGIOSO 


791 


falis  ea  sufflcit  licenlia,  quae  efficit  ut 
acceptio  non  fiat  nomine  proprlo,  sed 
cum  dependentia  a  voluntate  superio- 
ris.  Idqui3  confirmatur  ex  l.  46.  §.  7. 
de  Furto  (cuius  verba  retulimus  /.  3. 
n.  700.  V.  Quaeritur  hic),  ubi  dicitur 
non  esse  reus  furti ,  qui  aliquid  acci- 
pit  probabiliter  credens  dominum  con- 
sensurum,  si  peteret.  Sicut  igitur  ta- 
lis  accipiens  ex  praesumpto  consensu 
domini  futuro  non  laedit  iustitiam,  ita 
religiosus  non  laedit  votum  pauperta- 
tis,  quia  accipiendo  ex  praesumpta  ra- 
tihabitione  superioris,  iam  dependen- 
ter  accipit.  t 

Secunda  sententia  vero  tenet,  religio- 
sum  accipientem,  vel  dantem  ex  lali 
licentia  interpretativa,  peccare  contra 
votum ,  et  hanc  sequuntur  Sanchez  ' 
Less.  2  Lugo  3  Salm.  *  cum  Bon.  ViU. 
et  Garcia.  Ratio  quia  aliud  dicendum 
(ut  aiunt)  quando  licentia  requiritur 
ad  honestatem  actus ,  aliud  quando  re- 
quiritur  ad  eius  valorem:  quando  enim 
licentia  requiritur  ad  honestatem,  suf- 
ficit  licentia  superioris  interpretativa, 
sive  ratihabitio  de  futuro;  quando  vero 
cousensus  superioris  requiritur  ad  va- 
lorem  actus,  tunc  omnino  requiritur 
voluntas  superioris  actualis  vel  sal- 
tem  virtualis ,  nec  sufficit  eius  volun- 
tas  praesumpta  de  futuro:  sicut  nou 
sufficit ,  ut  quis  confessiones  excipiat, 
vel  ut  carnes  comedat  in  diebus  veti- 
tis,  eo  quod  superiores  licentiam  con- 
cederent  si  peteretur.  Nec  officit  pari 
tas  furti ;  respondet  enim  Lugo  5  quod 
ibi  bene  sufficit  ad  excusandum  acci- 
pientem,  ut  rem  accipiat  non  invito 
domino ;  sed  ad  valorem  actus  dandi 
vel  accipiendi  requiritur  in  religioso 
licentia  superioris  de  praesenti,  cum 
tales  actus  a  religioso  exerciti  non  sint 
validi,  nisi  dependenter  a  praelati  vo- 
luntate. 

Sed  his  non  obstantibus  probabilior 
mihi  videtur  prima  sententia,  et  pace 
tantorum  dd.  huius  secundae  senteu- 
tiae,  puto  eos  non  attigisse  punctum 
quaestionis,  in  qua  agitur  non  de  va- 
lore,  sed  de  honestate  actionis.  Gon- 

(i)  Doc.  I.  7.  c.  ly.  u.  li* 


fundunt  enim  adversarii  valorem  actua 
cum  honestate  illius;  nam  ratio  ipso- 
rum  probat  quidem  actumreligiosi  non 
esse  validum,  nisi  postquam  praelatus 
illum  ratum  habuerit;  quia  certum  est 
(ut  diximus  de  contr.  lib.  3.  n.  769.  v. 
Sed  dubitatur)^  quod  ad  valorem  con- 
tractuum  non  sufficit  voluntas  inter- 
pretativa,  sed  requiritur  voluntas  con- 
trahentium  actualis,  aut  saltem  virtua- 
lis  de  praesenti:  et  ideo  recte  dicitur 
sacerdos  non  posse  valide  absolvere, 
nec  alius  edere  carnes  in  diebus  veti- 
tis,  nisi  habeant  concessionem  supe- 
riorum,  saltem  praesumptam  de  prae- 
senti,  eo  quod  revera  nec  sacerdos  va- 
lide  absolvit  sine  iurisdictione  de  prae- 
senti  collata,  nec  alius  licite  vescitur 
carnibus  die  vetito,  nisi  iam  per  di- 
spensationem  sit  a  lege  absoIutus.Noti 
autem  probat  ratio  allata  actum  reli- 
giosi  accipientis  ex  licentia  interpreta- 
tiva  esse  illicitumetcontra  votum  pau- 
pertatis;  ad  agendum  enim  contra  vo- 
tum  requiritur  ut  ipsi  coutrarii  faten- 
tur,  quod  religiosus  agat  nomine  pro- 
prio,  et  independenler  a  voluntate  su- 
perioris.  Non  autem  agit  nomine  pro- 
prio,  et  independenter,  qui  accipit  ex 
consensu  praelati  prudenter  interpreta- 
to,  quia  tunc  vere  cum  dependentia  agit. 
Nec  obstat  1 .  dicere  quod,  cum  actus 
sit  invalidus,  ideo  est  illicitus;  prout 
sacerdos  ideo  illicite  absolvit  cum  fa- 
cultate  episcopi  praesumpta  de  futuro, 
quia  invalide  absolvit.  Sed  dispar  est 
ratio  casus  huius  a  casu  nostro ;  nam 
ibi  honestas  actionis  pendet  ab  ipsius 
validitate ;  sed  hic  honestas  acceptio- 
nis  non  peudet  ab  eius  valore,  sed  pen- 
deta  non  agendo  nomine  proprio  et  in- 
dependenter;  hoc  solum  enim  laedit 
paupertatis  votum;  et  sic  in  nostro  ca- 
su  bene  polerit  esse  licitus  actus  acci- 
piendi  hic  et  nunc,  cum  fiat  dependen- 
ter  a  conseneu  praesumpto  superioris, 
quamvis  hic  et  nunc  invalidus  sit,  et 
erit,  si  superior  non  annuet:  sicut  ali- 
quis  in  bona  fide  contrahens  matrimo- 
nium  cum  impedimento,  licite  quidem 

(2)  h.  2.  c.  41.  n.  79.  (5)  D.  5.  n.  121 

^4j  De  lesl.  c.  6.  p.  6.  $.  i.  n.  70.        (3)  N.  127. 


792  LIB.  IV.  DE  PBAECEP 

contrahit,  quamvis  iovalide.  Nec  ob- 
stat  2.  dicere  quod,  si  nostra  sententia 
in  praxim  deduceretur,  locus  daretur 
relaxationi;  vix  enim  esset  casus  quo 
non  posset  subditus  facile  praesumere 
concessionem  licentiae,  si  peteret,  sal- 
tem  a  praelatis  maioribus,  si  inferior 
negaret.  Sed  respondetur  primo,  adver- 
teudum  in  huiusmodi  acceptionibus  ex 
licentia  praesumpta  ut  plurimum  acci- 
pientes  non  excusari  a  culpa  veniali, 
cum  praelati  plerumque  sint  inviti 
quoad  modum,  si  non  ad  substanliam. 
Praeterea  advertendum  huiusmodi  li- 
centias  non  esse  facile  praesumendas, 
nisi  habeatur  certitudo  vel  saltem  cer- 
ta  probabilitas  de  ipsarum  concessio- 
ne,  dum  recle  notat  Cont.  Tourn.  <  in 
illis  summopere  cavendum  ne  praesu- 
mantur  quae  praesumi  non  debent;  i- 
mo  nec  semper  quae  sub  oculis  prae- 
lati  fiunt,  ab  eo  tacite  approbata  esse 
censenda;  plerumque  enim  superioris 
aegre  coguntur  plura  tolerare  quae  vi- 
dent  fieri  contra  eius  voluntatem.  Prae- 
terea  licentiae,  quae  a  praelatis  infe- 
rioribus  negantur,  vix  praesumi  pos- 
sunt  concedi  a  maioribus  dum  ipsi,  ad 
iustum  regimen  servandum  communi- 
tatis,  vix  concedunt  quae  ab  inferiori- 
bus  denegantur.  Ideo  ipsi  in  talibus  li- 
centiis  praesumendi  suut  inviti  etiam 
quoad  substantiam ;  nam,  si  res  sint 
parvi  momenti,  cum  praelati  maiores 
non  se  ingerant  in  huiusmodi  leviori- 
bus  causis,  non  adest  prudens  prae- 
sumptio  de  ipsarura  concessione:  si  au- 
tem  res  sint  magni  momenti,  quoad  eas 
(ut  aitHolz.  2)  non  suffragatur  licentia 
praesumpta,  alias  daretur  ansa  ad  res 
etiam  maioris  momenti  sine  expressa 
licentia  accipiendas  et  retinendas,  qued 
cederet  in  grave  detrimentum  religio- 
sae  paupertatis. 

19.  «  5.  Contra  votum  paupertatis 
peccas,  si  quid  ex  rebus  in  usum  tuum 
concessis,  in  alium  usum  expendas,  aut 
culpabiliter  amittas,  vel  destruas  lata 
•julpa.  Ratio  est  quia  iu  iis  tantum  ha- 

(1)  lioe.  c.  V.  Haud  tamea.  (2)  N.  602. 

(5)  C.  19.  (4)  N.  6.  (S)  N.  79. 

(6)  Tr.  15.  de  rest.  c.  6.  punct.  5.  n.  21. 

(7)  L,  7.  c.  12.  n.  tt».         (8)  C.  4.  S-  2.  q.  7. 


nS  PARTICULARIBUS 

bes  usura  facti,  idque  precarlo,  quan- 
diu  superiori  videbitur;  estque  actus 
dorainii,  posse  rera  arbitratu  suo  de- 
struere.  Sanch.  3  Laym.  ''  Less.  5.» 

20.  Notandura  1.  quod  religiosus,  li- 
cet  non  possit  donare,  nec  reraittere 
sibi  debita,  ex  corarauni  cura  Salra.  ° 
nec  renuntiare  legata  sibi  relicta,  sive 
raercedes  suis  laboribus  debitas,  quia 
horum  ius  iraraediate  monasteriura  ac- 
quirit,  ut  dicunt  Sanch.  '  et  de  Alex.' 
potest  taraen  religiosus  non  acceptare 
munera;  nara  votura  paupertatis  obli- 
gat  ad  non  alienandura  acquisita,  non 
vero  ad  acquirendum  quae  nondum  ac- 
quisivit.  Ita  Sanch.  9  Salm.  lo  cum  Lu- 
go  et  Pelliz.  Hinc  volentera  dare  cen- 
tura  tibi  religioso,  bene  potes  rogare, 
ut  det  de  tuo  consanguineo  vel  amico; 
Salm.  <<  cum  Lugo  Trull.  Sanchez  etc. 
et  Cont.  Tourn.<2  qui  addit,  religiosum 
nolentera  sine  iusta  causa  acceptare 
quod  sibi  offertur,  peccare  contra  ca- 
ritatera,  impediendo  bonum  suae  reli- 
gionis,  non  vero  contra  iustitiam. 

21.  Notandum  2.  quod  religiosus  si- 
ne  licentia  potest  facere  donationes  re- 
muneratorias  ex  bonis  sibi  concessis 
ad  usum,  quia  tales  donationes  sunt 
quasi  del)iti  solutiones.  Salmant.iScum 
Rodr.  et  Vill.  Imrao  potest  plus  donare 
quaraaccepit,usque  ad  excessura  quar- 
tae  partis,  ut  Salraant.  i'*  quia  postulat 
gratitudo,  ut  seraper  plus  reddatur, 
quara  sit  acceptum,  prout  dicunt  San- 
chez  Barb.  Navar.  Diana  etc.  ex  s.  Th. 
apud  Salm.  ^s. 

22.  Notandum  3.  quod  licet  religio- 
sus  non  possit  testari  ullo  modo,  ut  est 
comraune  cura  de  Alex.'6  si  tamen  pe- 
tatlicentiam  donandi  aliquid  post  suam 
mortem,  et  praelatus  id  promittat  exe- 
qui,  dicit  de  Alex.i'  tunc  teneri  prae- 
latum  stare  promissis.  Sicuti  si  domi- 
nus  aliquid  promittit  servo,tenetur  ser- 
vare,  ut  docent  Less.  etMol.  cum  San- 
chez  18. 

23.  Quaeritur  hic  \ .  an  religiosus  pos- 
sit  sine  licentia  donare  quae  parcius 

(9)  Dec.  c.  19.  n.  75.  (10)  Ib.  n.  23.  (11)  Ib. 
(12)  Ibid.  n.  10.  (15)  L.  c.  n.  24.  (14)  iv,. 
(lS)D.c.6.p.7.u.92.  (16)Conf.mon.c.4.S.l.l.a 
(VI)  J.  3.  q.  1.  (18)  L.  7.  c.  0.  n.  1." 


CAP.  I.  DUB.  IV.  DE 

vivendo  sibi  subtfahit  ex  rebus  sibi 
concessis  ad  usum.  Affirmant  Val.  Ro- 
driq.  Arag.  Sylv.  Diana  etc.  apud  Sal- 
mant.  *.  At  licet  id  probabile  putant 
Salm.  modo  sit  de  rebus  quae  usu  con- 
sumuntur,  cum  in  iis  usus  et  domi- 
nium  minime  distinguautur,  probabi- 
lius  tamen  respondendum  esse  dicunt, 
quod  si  religioso  ad  suam  sustenta- 
tionem  certe  quantitas  ita  assignetur, 
ut  nec  monasterium  teneatur  aliud  ei 
praestare,  nec  ipse  rationem  reddere ; 
tunc  sive  is  intra  claustra  commoretur 
sive  extra,  qutdquid  sibi  de  illa  por- 
tione  subtraxerit,  poterit  ad  suum  be- 
neplacitum  erogare,  modo  eroget  ad 
honestum  usum.  Secus  vero  si  nulla 
certa  quantitas  ei  assignetur,  sed  o- 
mnia  necessaria  a  monasterio  submi- 
nistrentur;  quia  tunc  non  praesumitur, 
sicut  in  primo  casu,  praelatus  licen- 
tiam  concedere.  ItaSanch.2  Salmant.3 
cum  Abul.  Pal.  Garc.  Molina  Villal.  ac 
Holzm.  *  cum  aliis  communiter  5. 

Ab  auctoribus  autem  communiter 
permittitur  religiosis  qui  eum  debita  li- 
centia  vivunt  extra  conventum,  elee- 
mosynas  moderate  facere  ex  iis  quae 
a  monasterio  vel  ab  aliis  eis  submini- 
strantur  ad  victum.  Item  permitlitur 
religiosis  elargiri,  cui  velint,  suas  pi- 
tantias  quae  limitate  eis  praebentur,  ut 
ova,  carnes  etc;  ita  Sylv.  s.  Anton. 
Arag.  etc.  cum  de  Alex.  ^  nisi  superior 
expresse  id  vetaverit.  Praeterea  per- 
mittitur  eis  succurrere  pauperi  magna 
paupertate  laboranti  ex  bonis  mona- 
sterii,  quando  aditus  superiori  non  pa- 
tet:  item  permittitur  leves  donationes 
facere  amicis  et  consanguineis  in  si- 
gnum  gratitudinis  vel  debitae  amici- 
tiae,  vel  ad  conciliandum  aliorum  amo- 
rem  erga  religionem.  Ita  Salmant.  '  et 
Croix  8  cum  Suar.  et  Pal.  Permittit  et- 
iam  Bordon.^religiosis,  dare  aliquid  e- 
sculenti  vel  poculenti  pauperibus,  quia 

(1)  Loc.  cit.  punct.  3.  n.  26.  (2)  Dec.  1.  7. 

e.  19.  n.  100.  et  101.  (5)  Loc.  c.  (4)  N.  61S. 
(S)  Bona  accipere  a  rcligioso  est  peccatiim  papae 
roservatum  (sine  censura),  et  qui  donum  excedens 
decem  scuta  acciperet,  ne  posset  quidem  a  sacra 
jinenitentiaria  absolvi,  nisi  facta  prius  restitut<one 
'lohi.  Hora.  Ap.  tr.  13.  n.  8.      (6)  C.  4.  J.  4.  (|.  S. 


STATU  KELIGH/ad  793 

in  his  praelatus  praesuraltur  consen- 
tiens. 

24.  Quaeritur  2.  quaenam  qnantitas 
requiratur  ut  religiosus  eamexpendeng 
sine  licentia  peccet  graviter.  Ex  Nav. 
Azor.  Graflf.  etc.  Pal.  ^o  Sanch. "  assi- 
gnant  pro  materia  gravi  quatuor  ar- 
genteos.Plus  vero  pro  conventibus  pin- 
guibus;  et  adhuc  plus,  si  res  non  sit  ex 
pecuniis,  sed  ex  vestibus,  libris  et  si- 
milibus,  card.  de  Lugo«  pro  conventi- 
bus  mediocriter  opulentis  assignat  7. 
vel  8.  argenteos,  si  accipiantur  a  reli- 
gioso  ex  destinatis  ad  eius  usum;  et 
plus,  si  res  subripiatur  ad  usum  pro- 
prium,  et  remaneat  in  communitate. 
Si  vero  res  subripiatur  ex  rebus  com- 
munibus  monasterii  et  detur  extraneis, 
putat  sex  argenteos  esse  materiam  gra- 
vem.  PIus  tamen  requirunt  Ledesma 
et  Ceneda  apud  eumdem  Lugo  i3j  nam 
censent  non  esse  mortale  accipere  8. 
vel  9.  argenteos  ex  rebus  quae  usu  non 
consumuntur;  modo  id  non  plus  quam 
semel  autbis  fiat  in  anno.  Alii,  ut  Sot. 
et  Rodr.  apud  Salm.  i<  ( et  Arag.  putat 
probabile)  dicunt  requiri  ad  materiam 
gravem  duos  aureos.  Alii  demum  quoad 
gravitatemmateriaeputantutReb.Fag. 
etc.  ap.  Croixis  idem  dicendum  esse  de 
furtisreligiosorumquod  diciturde  fur- 
tis  filiorum,  iuxtadictade7.praec.L3. 
n.  543.  Et  consentiunt  Holzm.i^  ac  El- 
beli7  cum  Henn.  et  aliis,  dicentes  quod 
religiosi  furantes  materiam  communi- 
ter  gravem,  nisi  furtum  redundet  in 
grave  damnum  monasterii,  peccabunt 
quidem  contra  votum  paupertatis,  sed 
non  contra  iustitiam;  unde  non  erunt 
obstricti  ad  restitutionem.  Sed  proba- 
bilius  id  negandum,  scilicet  requiri  in 
religiosis  ad  peccandum  graviter  ut 
eam  subripiant  quantitatem,  quae  re- 
quiritur  in  filiis;  ita  Lugo *s  et  Sanch.'^. 
Ratio,  tum  quia  filii  censentur  quasi 
in  spe  dominii  bonorum  parentura,  non 

(7)  Tr.  13.  c.  1.  punct.  3.  n.  31.  (8)  L.  4.  n.  123. 
(9)  De  paup.  rel.  c.  20.  n.  32.  (10)  Tr.  16.  d.  3. 
p.  20.  n.  3.  (11)  L.  7.  c.  20.  n.  3.  (12)  Do  iust. 
d.  3.  n.  173.  (13)  N.  170.  (14)  Tr.  13.  c.  6. 
punct.  S.  n.  46.  (IS)  L.  4.  n.  133.  (16)  N.  o93i 
(17)  P.  633.  n.646.  (18)  D.  3.  n.  172. 

(19)  Dec.  1.  7.  c.  20,  n.  3. 


791 


LIB.  ly.  DE  PRAECEPTIS  PARTICCLAHIBDS 


autem  slc  religiosi,  qui  non  possunt 
monasterio  succedere;  tum  quia  pa- 
rentes  in  furtis  filiorum  sunt  inviti  re- 
spectu  ad  detrimentum  temporale,  sed 
praelati  iu  furtis  religiosorum  sunt  in- 
viti  etiam  respectu  ad  eorum  delri- 
mentum  spirituale;  unde  facilius  prae- 
sumuntur  inviti  praelati  quoad  furta 
religiosorum,quam  parentes  quoad  fur- 
ta  filiorum;  tanto  magis  quia  filii  bene 
sunt  capaces  possidendi,  non  autemre- 
ligiosi  qui  voto  paupertatis  obstrih- 
guntur. 

Cum  autem  donatur  res  religioso  eius- 
dem  conventus,  certe  plus  requiritur, 
ut  censent  Salm.  <  cum  Suar.  Hinc  di- 
cit  2  Coriolanus,  quod  ex  rebus  ad  u- 
sum  concessis  donatio  12.  regalium 
tunc  non  esset  materia  gravis.  Ledes. 
extendit  ad  viginti  argenteos:  immo 
Lugo  Sanchez  Pell.  Rodr.  et  Anton.  a 
Sp.  s.  apud  Salm.  3  aiunt  quod,  si  res 
non  sit  pecunia,  nec  etiam  valor  5.  au- 
reorum  tunc  non  erit  gravis  materia. 
Si  vero  accipiatur  aliquid  ab  extraneis 
ad  aliis  praestandum,  adhuc  plus  re- 
quiritur;  tunc  enim  Garcia  cum  Palao 
Leand.  Diana  etc.  apud  Salmant.  *  as- 
signant  pro  materia  gravi  valorem  ma- 
iorem  60.  argenteis.  Regulariter  autem 
non  peccat  graviter  religiosus  clam  ac- 
cipiens,  ex  gr.  librum  ad  usum  tem- 
poralem,  etiam  diuturnum,  sed  non  in 
perpetuum;  quia  tunc  praelatus  non 
censetur  iuvitus  quoad  substantiam, 
sed  tantum  quoad  modum.  Ita  Salm.  * 
cum  Suar.  Azor.  Pel.  Vill.  etc. 

25.  Quaer.  3.  an  religiosus  res  pau- 
latim  accipiens  sine  licentia,  peccet 
graviter,si  furtula  ad  magnam  quanti- 
tatera  perveniant,  et  teneatur  ad  resti- 
tutionem.  Negant  Nav. ToU.  Fill.  Gran. 
Rodr.  Diana  etc.  atque  probabile  vocat 
Pelliz.  consentitque  in  aliquo  Lugo,iu- 
dicans  raro  contingere  quod  religiosus, 
modica  accipiendo  sine  animo  perve- 
niendi  ad  magna,  graviter  peccet,  quia 
praelati  conlra  talem  numquam  gra- 

viter  offenduntur.  Attamen  verius  af- 

(1)  Loc.  c.  n.  47.         (2)  Ibid.         (3)  Loc.  c. 

(4)  Cil.  u.  47.  (S)  U.id   n.  49. 

Ui.  De  les»,  c.  6.  puDCt.  &.  n.  35.       C'')  N.  S4. 


firmant  Salm.  6  cum  Sanch.  Bon.  Vill. 
Garc.  etc.  quamvis  maiorem  requiranl 
quantitatem  pro  materia  gravi.  Bene 
tamen  admittunt '  cum  aliis,  haec  fur- 
tula  non  coalescere,  si  inter  ea  inter- 
cedatmagna  interpolatio:  haec  autem, 
ut  magna  reputetur,  Sanchez  requirit 
spatium  anni;  sed  Salm.s  cum  Filliuc 
Diana  Garc.  et  Anton.  a  Sp.  s.  putant 
sufficere  spatium  mensis.  Vide  dicta  de 
Furto  l.  3.  n.  530.  Admittunt  item  Sal- 
mant.  »  cum  Sanch.  Pal.  Bonac.  Lugo 
Pelliz.  etc.  non  esse  mortale  subripere 
coinestibilia  per  plures  vices,  etiamsi 
perveniant  ad  magnam  quantitatem 
(  modo  a  religioso  non  reserventur,  ut 
Salm.  10  et  modo  damnificatio  conven- 
tus  non  sit  nimia,  et  in  re  extraordi- 
naria  et  pretiosiore,  ut  notat  de  Alex.i< 
cum  Suarez  ).  Ratio  quia  praesumitur 
tuucadesse  tacita  licentia  praelatorum. 

26.  Quaer.  4.  an  religiosus  impotens 
ad  restituendum  aliquod  debitum  suo 
monasterio,  teneatur  sibi  subtrahere 
aliquid  ex  rebus  sibi  datis  ad  usum. 
Affirmant  Lugo  Bon.  etc.  Negant  vero 
Pell.  Fag.  Leone  etc.  et  probabile  pu- 
tant  Salm.'2  quia  minime  praesumitur 
velle  praelatus  obligare  subditum  cum 
tanto  incommodo ;  et  vere  est  proba- 
bile,  si  res  datae  sint  ad  usum  neces- 
sariae. 

27.  Quaer.  5.  an  peccet  religiosus  si 
ad  mutuum  det  sine  licentia  res  sibi 
ad  usum  concessas.  Affirma,  sed  non 
graviter,  si  tutus  sit  de  restitutione,  ut 
tenent  Laym.  Sanch.  Peyr.  quos  supra 
sequuntur  Diana  ^3  et  de  Alex.  '^. 

28.  «  6.  Item  peccas  si  quid  abscon- 
das,  ut  illud  liberae  dispositioni  su- 
perioris  subducas.  Nec  procuratores, 
oeconomi,  administratores,  praelati  in- 
feriores  quidquam  possunt  expendere, 
contra  quam  regula  ordinis,  voluntas 
superiorum  vel  consuetudo  postulat. 
Ratio  est  quia  non  sunt  domini  bono- 
rum  communium,  sed  tantum  admini- 
stratores.  Laym.  is  ex  s.  Thom. 

29.  7.  »  Si  praelatus  permittat  sub- 

(8)  D.  u.  S4.  (9)  Ibid.  n.  S8.  (10)  lljid.  n.  S7. 
(H)  C.  4.  S.  1.  q.  S.  (12)  De  resl.  c.  «.  i).9.  n.  105 
(13)  R.  li.      (14)  C.  4.  i.  i.  q.  9.      (IS)  N.  8. 


dito,  ut  bona  ex  quacuoque  causa  aut 
titula  provenientia,  in  usus  vanos,  tur- 
pes,  aut  illicitos  expendat,  aut  super- 
ilua,  pretiosa  et  statum  suumdedecen- 
tia  penes  se  habeat,  peccat  et  praela- 
tus  et  subditus  contra  votum  pauper- 
tatis;  estque  talis  donatio ,  seu  aliena- 
tio  irrita  et  restitutioni  obnoxia,  Nav. 
Sylv.  Val  Molin.  <  Azor.  Less.  *  Sanch. 
Laym.  quia  praelatus  non  potest  dare 
veniam  maiorem,  quam  ipse  habet:  i- 
pse  autem,  cum  nou  sit  dominus,  non 
potest  bona  suo  arbitrio  et  inutiliter 
expendere,  sed  tantum  in  religionis  ne- 
cessitatem  et  utilitatem.  Vide  Lugo  '. 

30,  Super  hoc  puncto  1 .  quaeslio  est 
an  liceutia  a  praelato  data  religioso  ex- 
pendendi  aliquid  expresse  ad  usus  il- 
licitos,  de  se  invalida  sit,  Affirmant 
cum  Bus,  hic  Nav,  Pal.  Sanchez  apud 
Croix  *  et  hoc  absolute  tenent  Salm.  s 
cumcommuni,  ut  asserunt,  Ratio  quia 
praelatus  non  est  dominus,  sed  sim- 
plex  administrator  bonorum  monaste- 
rii.  Recte  tamen  concedunt  Salmant.  6 
cum  Pal.  Suar.  Azor.  etc,  validam  esse 
licentiam  datam  retinendi  superflua  si- 
ne  notabili  excessu;  quia  aliter  res  ma- 
gnis  scrupulis  esset  obnoxia,  At  contra 
Lugo  7  cum  Azor.  Tab.  et  s.  Ant.  Sylv. 
Turrecr.  Fab.  etc.  apud  Croix  s  lenent 
licentiam  esse  validam,  quamvis  illi- 
citam:  si  enim,  inquiunt  isti,  superior 
licentiam  daret  ad  emenda  superflua, 
quis  dicet  emptionem  esse  invalidam? 
Idem  censent  Elbel  9  et  Holzm.  lo  cum 
Ills,  dicentes  religiosum,  qui  habet  su- 
perflua  ex  licentia,  peccare  quidemcou- 
tra  paupertatem,  cum  votum  pauper- 
tatis  obliget,  non  solum  ad  accipien- 
dum  cum  licentia,  sed  etiam  ad  non 
habendum  superflua;  sed  nou  peccare 
contra  iustitiam,  nec  esse  proprieta- 
rium,  quando  habet  cum  licenlia,  quae 
nullo  iure  habetur  esse  invalida,  nisi 
vertat  in  grave  damnum  monasterii. 
Hanc  sententiam  non  audeo  omnino  re- 
probare  propter  auctoritatem  tantorum 

(1)  T.  2.  d.  276.  (2)D.  9.  (3)  De  i„M.  d.  3. 
s.  7.  n.  121,  (4)  L.  4.  n.  114.  (3)  IbUI.  p  6 
S.  2.  n.  82.  (6)  11).  n.  83.  (7)  Dc  u,si.  d.  3.  n.  157 
(8)  Loc.  «.  (•»)  N.  6G6.  (10)  IN  604.  (H)  l  •»' 
c. -it.u.  7G  (12)  Tr,  15,  c.  C       6.  n   85.*    ' 


CAP.  I.  DtJB,  IV,  DE  STATn  RELIGI080 


795 


dd,.  Sed  prima  sententla  mihl  omnino 
arridet;  nam  ut  aiunt  Less.  "  Salm,  '2 
Roncag,  «  et  alii  plurimi,  superior  non 
est  dominus,  nec  aliam  habet  faculta- 
tem  super  bona  monasterii,  nisi  in  quan- 
tum  canones  et  religio  ei  concedunt : 
sed  non  potest  dici  concedere  ipsi  fa- 
cultatem  dandi  licentiam  ad  usus  illi- 
citos,  vel  superfluos,  neque  sacros  ca- 
nones,  cum  ex  iis  contrarium  eruatur 
ut  habetur  ex  iure  can.«  ubi  expresse 
prohibentur  omnia  superflua,  neque  re- 
ligionem,  quae  numquam  censetur  id 
concedere  in  exitium  spirituale  suo- 
rum  filiorum. 

31 .  2.  "Quaestio  est  an,  cum  praela- 
tus  dat  licentiam  generalem  religioso 
ad  expendendam  aliquam  summam  ad 
suum  libitum,  si  iste  illam  eroget  in 
usus  turpes  aut  vanos,  peccet  contra 
votum  paupertatis,  et  tenealur  ed  re- 
stitutionem  tam  ipse  quam  accipiens. 
Prima  sententia  affirmat.  Ratio  quia 
neque  superior  intendit  tunc  licentiam 
dare  ad  usus  illicitos,  neque  ipse  su- 
perior  posset  hanc  licentiam  concede- 
re,  cum  is  sit  merus  administrator.  Ita 
Sylv.Pal.MoI.  Sanch.  etc.  ap.  Croix  is. 
Et  hauc  probabiliorem  putant  Salm  le 
et  Lugo  vocat  communem  i7. 

luxta  autem  hanc  sententiam,  dicunt 
Sanch.  Pell.MoI.  Reb.  etc.  cum  Salm  i» 
quod  ille  qui  male  accepit  rem  a  reli- 
gioso,  iam  bene  satisfacit,  si  ipsi  reli- 
gioso  rem  restituit,  quia  ponit  rem  in 
eodem  statu  in  quo  invenit:  modo  ipse 
(  excipiunt  Salm.  <9  cum  cit.  dd. )  non 
timeat  religiosum  re  illa  abusurum. 

Secunda  sententia  tamen  contradicit 
et  hanc  teuent  de  Alex.  20  cum  Bord! 
Suar.  Bann,  Lopez.  Hurt.  Med.  Pelliz, 
Reb,  Salas  etc.  ap.  Salmant,2i  probabi- 
lemque  hancvocantLugo  22  Dian.  Sayr, 
Mach.  etc,  et  huic  adhaeretCroix^s  dil 
cens  non  obstare  quod  superior  non  sit 
dominus,  nam  respondet  cum  Rebel. 
saltem  monasterium  esse  dominum  ut  * 


(13)  Cons.  23.  n.  4        (14)  Clemont.  1.  Nc  in  a-r. 
de  slatu  monaeli.  lib.  5.  t.  iO.     (lo)  L   4    „    lis 

^!?;'.i'-r-^\ir^*^"-''-^-  (t«)i''-'i..i>.".ia 

1,19;  Ibid.         (20)  Conr.  niou.  c.  4.  «    4   n    9 
(21)  Tr.  is  ,    6.  ,,  9.  S.  2   „.  84.  ^" 


796 


LIB    IV.  PE  PRAECEPTIS  PARTICULADFBUS 


possit  dispoijere  de  bonis  suis  ad  o- 
mnes  usus:  et  saepe  praesumi  mona- 
steriumconsentire  quod  subditi  expen- 
dant  in  quibusvis  usibus  maluerint  id 
quod  generaliter  est  eis  concessum  ad 
expendendum ,  ne  periclitetur  fama  sub- 
diti  aut  superioris,  ut  dicit  Reb.  Dein- 
de  dicit  Lugo  quod,  licet  superior  sit 
simplex  administrator,  nuUo  iure  ta- 
nien  scitur  suam  potestatem  esse  re- 
strictam  ad  solos  usus  licitos  conce- 
dendos.  Et,  ut  dicunt  Bann.  Lop.Reb. 
et  Salas  ap.  Lugo  *  (et  hoc  ipse  non  pu- 
tat  improbabile )  non  est  censendum 
quod  superior  daus  licentiam  eam  li- 
mitet  tantum  ad  usus  licitos;  quia  ipse 
dando  licentiam  generalem,  vult  et  pot- 
est  toUere  impedimentum  quod  subdi- 
lus  habet  ex  licentiae  defectu  ad  ex- 
pendendum.  Pari  modo  ac  si  pontifex 
dispenset  cum  consanguineis  ad  matri- 
monium,  non  solum  dispensat  ad  actum 
coniugii,  sed  toUit  malitiam  incestus, 
etiam  quoad  copulam  illicitam  (ut  te- 
nentLugo  2  et  Sanch.  3  cum  Met.  Gutt. 
Manuel  Led.  Lamas  etc.  modo  episco- 
pus  cui  commissa  est  dispensalio,  iam 
dispensarit,  ut  verius  dicit  Sanchez  < 
contra  Maior.  et  Gall.  ap.  Croix ).  Item 
si  papa  dispenset  ad  carnes  in  quadra- 
gesima  cum  aliquo,  si  iste  comedet  car- 
nes  nocivas,  peccabit  utique  ex  intem- 
perantia,  sed  non  contra  praeceptum 
ieiunii  quod  per  dispensationem  iam 
sublatum  est.  (Sed  quoad  hoc  obstat 
decretum  Clem.xi.  relatum  in  tract.de 
ieiunio  lib.  3.  n.  4015.  v.  Quaer.  hic). 
lla  loquitur  Lugo  ^cum  aliis,  utsupra. 
Sed  his  non  obstantibus,  quamvis  hanc 
sententiam  non  audeam  reprobare,pri- 
mam  amplector;  cum  non  satis  mihi 
probetur  quod  superior  hanc  faculta- 
temhabeat  dandi  licentiam,  neque  spe- 
cialem,  neque  generalem  ad  usus  illi- 
citos,  prout  dixi  mox  in  1.  qu.  n.  30. 
aut  quod  moaasterium  in  huiusmodi  li- 
centias  consentiat  in  tantum  detrinien- 
ium  animarum  suorum  subditorum. 
Concedunt  vero  Sahn.  ^  cum  Pal.  et 

(1)  N.  142.       (2)  N.  133.    j    (3)  De  malr.  1.  7. 
d.  67.  n.  8.  (4)  N,  9.  (8)  N.  133. 

(0)  De  ipst.  c.  C.  p.  6,  J.  2.  b.  8G.         (7)  Loc.  c. 


aliis,  excusari  a  reslitutione  eum  qui 
pro  usu  turpi  rem  accepit  a  religioso, 
quando  honor  religionis  vel  religiosi 
alias  periclitaretur;  aut  si  v.  gr.  cum 
mulier  ob  turpem  causam  aUquid  ac- 
cepit  a  religioso,  iste  mutet  animum, 
et  intendat  donare  gratis,  quia  muUer 
est  pauper,  vel  ne  damnum  in  fama 
patiatur;  tunc  enim  iam  in  usum  hone- 
stum  impenderet.  Et  hinc  quando  mu- 
lier  talem  consensum  religiosi  rationa- 
biliter  praesumere  potest,  saltem  ex 
hoc  capite  facile  excusabitur.  Ita  Sal- 
mant. '. 

32.3.  Quaestio  est  an  possit  superior 
licentiamsubdito  praebere,  ut  aliquam 
summam  ludo  exponat.  Certum  est 
quod  potest  si  summa  sit  modica;  in 
quo  casu  subditus  potest  uti  licentia 
etiam  tacita  sive  praesumpta.Les.Mol. 
Azor.  etc.  cum  Salm. ».  Quoad  quanti- 
tatem  autem,  alii  dicunt  posse  religio- 
sum  exponere  quantum  posset  libera- 
liter  donare;  alii  dicunt  4.  vel  5.  au- 
reos  pro  centum  quotannis  ad  usum  si- 
bi  concessis.  Ludus  autem  debet  esse 
licitus,  non  illicitus,  prout  est  ludus 
alearum,  taxillorum,  et  omnes  ludi  me- 
re  fortuiti,  ex  Trid.  9.  Caeterum  in  a- 
liqua  religione  permittitur  ex  consue- 
tudine  ludere  modicam  summam  char- 
tis  lusoriis,  ut  Salm.io  cum  Peyr.  Dic. 
etc.  Vide  dicta  de  ludo  l.  3.  n.  873. 

Dubium  est  an  possit  superior  vali~ 
de  dare  licentiam  particularem  expo- 
nendi  ludo  magnam  summam.  Affir- 
mant  Less.**  cum  Hurt.  Salas  etAmic. . 
apud  Salm.<2;  quia  quaecumque  licen- 
tia  ad  ineundum  contractum,  per  se 
quidem  iustum,  de  se  valida  est.  Sed 
negant  verius  Salm.  ^^  cum  Sanch.  Le- 
desm.  Dic.  Vill.  quia,  ut  dicunt,  sim- 
plex  administrator,  qualis  est  superior 
conventus,  non  potest  licentiam  con- 
cedere  tales  iaeundi  conlractus  pro- 
prios  tantum  dominorum  qui  pro  suo 
arbitrio  res  suas  prodigere  possunt. 
Quid  vero  dicendum,  si  licentia  sit 
generaliter  data?  Haec  quaestio  com- 

(8)  Ibid,  punct.  8,  D.  94.         (9)  Sess.  22.  c.  1. 
(10)  Ibid.  n,  9S.  (11)  L.  2.  e.  26.  n.  36. 

(12)  L.  c.  D.  96.  (13)  Ibidl. 


CAP.  I.  DUB.  IV.  DE  STATU  RELIGIOSO 


"737 


prehenditur  sub  quaestione  2.  ut  supra 

iam  allata,  quam  relegere  potes.  Ad 

vero  religiosus  possit  ludo  plus  lucra- 

ri  quam  perdere:  v.  dicta  l.  3.  n.  874. 

33.  4.  Quaestio  est  an  licentia  petita, 

sed  indebite  negata^  excuset  a  trans- 

gressione  voti  paupertatis.  Resp.  non 

excusare,  nisi  periculum  gravis  damni 

sit  in  mora;  tuoc  enim  praesumitur  ad- 

osse  consensus  superioris  maioris;  et 

si  iste  tunc  etiam  licentiam  neget,  pot- 

est  aliquando  prudenter  iudicari,  le- 

gem  sive  votum  in  tanto  discrimine 

non  obligare.  Ita  probabiliter  Palaus  * 

Holzm.  2  cum  communi  ac  de  Alex.  3. 

Et  hoc  bene  congruit  doctrinae  d.  Th.  ^ 

qui  loquens  de  lege  ait:  Si  vero  sit  su~ 

bitum  periculum  non  patiens  tantam  mo- 

row,  ut  ad  superiorem  recurri  possit^  i- 

psa  necessitas  dispensationem  habet  an- 

nexam,  quia  necessitas  non  subditur  le- 

gi.  Idem  dicendum  de  voto,  quod  est 

quaedam  lex  particularis,  et  cuius  ob- 

ligatio  non  urget,  tali  periculo  immi- 

nente.  Sed  notat  Holzman  cum  Palao 

quod  licentia  negata  tum  excuset,  cum 

est  debita  tam  ex  parte  religiosi,  quam 

praelati,  non  autem  si  soium  ex  parte 

nraelati,  ita  iit  subditus  non  habeat  ius 

ad  concessionem  licentiae. 

34.  5.  Quaestio  est  an  valeat  religio- 
sus  ex  licentia  dare  aliquid  alicui,  quem 
si  scivisset  superior,  licentiam  non  con- 
cessisset.  Respondent  Mol.  &  et  Alex.  6 
tunc  videndum,  in  quauam  dispositio- 
ne  sit  superior ;  nam  si  praesumitur 
quod  ipse  licentiam  omnino  revocaret, 
tunc  licentia  non  valet ;  secus  autem 
dicendum,  sipraesumitur  praelatus  non 
velle  revocare,  licet  ab  inilio  licen- 
tiam  negasset  si  rem  scivisset.  In  du- 
bio  autem  praesumitur  pro  validitate 
actus,  id  est  licentiae  datae ;  intellige, 
si  non  possit  superior  adiri. 

35.  6.  Quaestio  est  an  votum  pau- 
pertatis  possit  per  consuetudinem  ab- 
rogari.  Negant  communiter  dd.  quoad 
substantiam,  aflirmant  vero  quoad  mo- 
dum .  Talis  autem  consuetudo  iusta  prae- 

(1)  D.  3.  p.  23.  n.  10.  (2)  P.  484.  n.  610. 

(3)  C.  4.  §.  3.  q.  6.  (4)  1.  2.  f|.  96.  a.  6. 

(S)  Disp.  209.    (6)  II).  q.  7.     (7)  C.  4.  S.  1.  «.  IG. 
C8)  C.  11.  S.  1.  q.  11.    (9)  L.  c.  q.  25.    (SO)  Q.  15. 


sumitur,  quando  ipsa  passim  praclica- 
tur  a  religiosis  etiam  timoratis  et  scien- 
tibusac  non  contradicentibuspraelatis, 
cum  facile  contradicere  possint.  Ita  de 
Alex.  7. 

36.  7.  Quaestio  est  circa  moniales, 
an  abbatissa  habeat  bonorum  sui  mo- 
nasterii  administrationera.  Resp.  Ha- 
bet  quidetp,  si  non  obest  regula  aut  con- 
suetudo.  Caeterum  non  potest  conce- 
dere  licentiam  donationes  immodera- 
tasfaciendi,  ut  Alex.  s  cum  Sanch.  Sed 
bene  ipsa  potest  elargiri  in  eleemosy- 
nas  bona  superflua,  etiam  sine  consen- 
su  aliarum ;  potest,  sed  non  tenetur  su- 
perflua  in  eleemosynas  dispensare,  si 
ea  applicet  in  augendo  ecclesiam  vel 
habitationem  vel  reditus  monasterii, 
ut  monasterium  plures  moniales  alere 
possit,  vel  ut  melius  servetur  vita  com- 
munis,  prout  tenet  Alex.  9  contra  alios. 
Superior  autem  in  dispensando  bona 
suis  subditis  debet  respicere  necessita- 
tes,  non  dignitates  personarum  neque 
proprium  commodum,  ut  Peyr.  cum 
Alex.  10. 

Potest  abbatissa  in  rebus  modicis 
contractus  per  se  inire,  sed  in  gravio- 
ribus  requiritur  consensus  capituli  <', 
praesertim  si  recipiantur  pecuniae  ad 
mutuum,  quae  postea  non  applicentur 
in  utilitatem  monasterii;  aliter  enim 
monasterium  non  remanet  obligatum, 
ut  Tap.  Bard.  Alex.'^.  Interveniente  ta- 
men  consensu  abbatissae  et  capituli, 
saltem  quoad  maiorem  partem  voca- 
lium,  monasterium  debet  stare  con- 
tractui  13.  An  autem  valeat  remissio  de- 
biti  aut  renuntiatio  legati  facta  ab  ab- 
batissa  et  capitulo.  Aflirmant  proba- 
biliter,  iusta  causa  intercedente,  San- 
chez  Lugo  etc.  apud  Alex.  Sed  non  mi- 
nus  probabiliter  ipse  Alex.*^cum  Bon. 
Mol.  etc.  Negant,  quia  non  possunt 
moniales  laedere  monasterium,  quod 
iam  acquisivit  ius  ad  rem.  Et  ideo  di- 
cunt  non  posse  abbatissam  et  capitu- 
lum  alienare  bona  immobilia  mona- 
sterii  (sive  mobilia  pretiosa,  quae  ser- 

(11)  f.\  c.  Ea  noscitiir  6.  De  his  quae  riuut  a  ptael. 

(12)  C.  11.  §.  1.  q.  IG. 

(15)  Ex  c.  Cum  dilectus  2   de  oidio.  cogn, 
(14)C.  11.  §.  1.  q.  17. 


798  ^fB.  IV.  T)E  pnAEobr 

vari  possunt) :  neque  ea  locare  ultra 
triennium :  neque  transigere  super  bo- 
nis  iam  monasterio  incorporatis,  nisi 
res  sit  litigiosa  vel  praeiudicialis :  ne- 
que  illa  oppignorare,  nisi  urgeat  neces- 
sitas  et  non  sit  temnus  adeundi  s.  con- 
gregationem  :  neque  super  iis  impone- 
re  censum,  sive  hypothecam:  Alex.  * 
cutn  Nav.  Quart.  et  aliis,  neque  reci- 
pere  pecunias  ad  cambium  cum  solu- 
tione  lucri  cessantis,  ex  decr.  s.  c.  2 
neque  alienare  greges  vel  boves  ad  cul- 
turam  agrorum  monasterii  necessarios; 
beoevero  fructus  gregum.  Alex.Suar.3. 

Excipitur  tamen  si  res  non  excedat 
valorem  25.  scutorum  monetae  roma- 
nae,  et  alienatio  sit  in  evidentem  uti- 
litatem  monasterii;  vel  si  res  sit  mo- 
nasterio  inutilis.  V.  alia  apud  Alex.  *. 

Potest  etiam  abbatissa  instituere  be- 
iicficia  et  capellanias  conferre,  quoad 
titulum  tantum  et  possessionem;  non 
a  u  tem  quoad  potestatem  ecclesiasticam , 
ut  Gonz.  Felin.  etc.  cum  Alex.  s.  Ita  et- 
iam,  licet  non  possit  ipsa  clericos  suos 
suspendere,  potest  tamen  ab  eis  aufer- 
re  titulum  et  possessionem  beneficio- 
rum;  qua  ablatione  posita,  censetur 
papa  auferre  etiam  ius  spirituale.  Tta 
Alex.  cum  Pasq.  Potest  etiam  abbatis- 
sa  cum  iusta  causa  amovere  capella- 
num,  adhuc  invito  patrono.  V.  Alex.6. 

37.  «  Resp.  2.  Religiosus  voto  casti- 
tatis  obligatur  ul  abstineat  se  ab  omni 
voluntaria  delectatione  venerea,  inter- 
na  et  externa:  proindeque  si  quis  contra 
castitatem  peccat,  duo  peccata  admittit, 
luxuriae  et  sacrilegii.  Less.  et  Laym. ' 
(Et  probabilissime  peccat  etiam  contra 
bonum  commune,sipericulum  sitquod 
per  suum  peccatum  religio  infametur. 
Salm.  8  cum  PelL  Diana  etc). » 

Ad  maiorem  autem  tutelam  castita- 
tis  introducta  est  clausura,  non  solum 
monialium,  sed  etiam  religiosorum, 
qui  nou  possunt  e  monasteno  egredi 
sine  licentia  superioris.  Ita  «s.  constit. 
Clementisvm.^uaeincipit,  ^ullusetc.  ^ 

(1)  C.  11.  S-  *•  q.  14.  (2)  Ibid.  (3)  Ibid. 
(4)  C.  11.  S-  1-  q-  18.  et  19.  (5)  C.  11.  S- 1-  q-  8- 
(6)  IbiJ.  (7)  C.  7.  (8)  De  statu  lel.  c.  6.  piinct. 
5.  S.  1.  n.  26.  (9)  A|).  Clierul).  in  suo  bull.  n.  60. 
(iO)  T.  3.  j).  100.  n.  1S8.       (.11)  Til.  35.  dc  «latu 


TIS  PAKTICULARIBUS 

ubi  sic  habetur :  Nullus  e  eonventu  «- 
gredi  audeat,  nisi  ex  causa  et  cuin  so" 
cio,  licentiaque  singulis  vicibus  impe- 
trata  a  superiore;  qui  non  aliter  eam 
concedat,  nisi  causa  probata,  sociumque 
exituro  adiungat,  non  petentis  rogatu^ 
sed  arbitriosuo^  neque  eumdem  saepius. 
Licentiae  vero  generales  exeurtdi  nulli 
concedantur.  Sed  hic  quaerilur  quale 
peccatum  sit  egredi  sine  iicentia.  Com- 
muniter  dd.  ut  ait  Spor.  lOcum  Pelliz. 
Lezana  etc.  dicuut,  ex  genere  suo  id 
esse  mortale,  quia  consuetudo  omnium 
religionum  fert  ut  tales  egressus  tam- 
quam  gravesculpaesemperpuniantur. 
Censenl  tamen  rationabiliter  Anacl.  '* 
■  et  Spor.i2  cum  Navarr.  Bard.  Miranda, 
j  Pell.  et  communi  (contra  Suarez)  non 
!  peccare  graviter  religiosum  semel  vel 
iterum  exeuutem  de  die  sine  licentia , 
nisihocagatexcontemptuvelcumscan- 
dalo;  secus  vero  dicendum  de  nocturno 
etfurtivo  egressu.  Quoad  excommuni- 
cationem  autem  obviolationem  clausu- 
rae  regularium  vel  monialium,  {vide  di~ 
cenda  de  censur.  l.  7.  n.  220. 

38.  «  Resp.  3.  Religiosus,  exvoto  o- 
bedientiae  obligatur  ad  omnia  quae  su- 
perior  praecipit ,  secundum  regulas  et 
constitutiones  ordinis,  sive  directe  et 
expresse ,  sive  indirecte  et  implicite. 
Et  quidem,  si  praecipiat  io  virtute  san- 
ctae  obedientiae,  in  nomine  domini  no- 
stri  lesu  Christi,  vel  simili  forma,  te- 
netur  obedire  sub  mortali,  quia  inten- 
dit  obligare  quantum  potest :  sub  ve- 
niali  autem ,  si  alia  forraa  utatur :  vel 
sub  nuUo ;  quod  consuetudo  in  societ. 
lesu  approbavit.  Vides.  Thom.^^Sylv. 
Sanch.*<  Less.^s  Laym.'*'  (Notandum, 
quod  nisi  praelatus  mandatum  expli- 
cet,  V.  gr.  dicens:  iubeo,  praecipio  etc. 
subditus  non  tenetur  obedire ;  ita  Sal- 
mant.  <'  cum  Suar.  Pelliz.  etc.  Et,  di- 
cente  praelato:  iubeo^  praecipio  etc.  nec 
etiamtenetur  subditus  obediresub  gra- 
vi,  ut  docet  Sanch.  is  cum  Med.  Vasq. 
Suar.  etde  Alex.i^nisi  addatur:  /nno- 

monach.  n.  69.      (12)  Loc.  c.      (15)  2.  2.  q,  104. 
(14)  L.  6.  raor.  c.  1.  (lo)  L.  2.  c.  4.  d.  4. 

(16)  C.  9.  (17)  Tr.  13.  o.  6.  p.  4.  n.  47. 

(18)  Dec.  I.  C.  c.  4.  u.  26. 

(19)  CoDf.  mon.  c.  6.  S-  S.  q.  14. 


CAP.  I.  DUB.  IV.  DE  STATU  RELIGIOSO 


799 


mine  domini  le  su  Christi,  vel  in  virtu- 
te  obedientiae :  vel  nisi  addatur  poena 
excommunicationiii,  non  solum  feren- 
dae,  sed  etiam  latae  sententiae,  ut  di- 
cunt  Navarr.  Vasq.  et  alii  cum  Ale- 
xandro  *. 

39.  «  Porro,  quae  indirecte  pertinent 
ad  regulam,  Sylv.  et  quidam  alii  am- 
pliant  ad  illa  quae  faciunt  ad  plenio- 
rem  eius  observationem.  Sanch.  tamen 
arctat  ad  res  valde  necessarias ,  sine 
quibus  regula  commode  servari  nequit, 
alioqui  enim  superior  quasvis  corporis 
macerationes  praecipere  posset:  ordi- 
nantur  enim  ad  pleniorem  observatio- 
nem  regulae.  Laym.  2  Less.  ^. 

Unde  resolves: 

40.  »  1 .  Non  tenetur  subditus  obe- 
dire  in  iis  quae  sunt  vel  contra  regu- 
lam  (nisi  superior  in  ea  possit  dispen- 
sare,  et  legitima  causa  dispensandi  sub- 
sit)  (Hinc  constare  debet,  praelatum  di- 
spensasse  sine  causa,  ut  non  teneariso- 
bedire,proutSalm.4  curaPell.  Peyr.  et 
communi)  vel  supra  regulam ,  ut  es- 
sent  magnae  macerationes  (nisi  in  poe- 
nam,  vel  ad  obligationem  votorumne- 
cessariae),  vel  utacceptet  episcopatum. 
(Ita  Salm.  cum  communi  5  vel  ut  ac- 
ceptet  beneficium  curatum,  aut  sim- 
plex.  Salm.  6  vel  ut  eat  ad  infideles 
cum  manifesto  periculo  vitae,  aut  ser- 
vitutis.  Salm. '  cum  aliis.  Tenetur  ta- 
men  acceptare  munus  intra  ordinem, 
si  praelatus  praecipiat,  communiter 
Salm.  8  etiamsi  praecesserit  pactum  in 
contrarium,  quia  pactum  reiicitur  tan- 
quam  turpe,  ut  de  Alex.  9  cum  s.  Th.) 
Dian.*Oet  alii  sex;  vel  infra  regulam  sci- 
licet  vana  (nisi  praecipiat  ex  causa  quae 
sitsecundum  regulam,  v.  g.  ut  obedien- 
tia  exerceatur);  nec  refert  quod  regu- 
lae  iubeant  in  omnibus  obedire ;  id  e- 
nim  non  de  obligatione  voti ,  sed  de 
obedientiae  perfectione  intelligitur.  Ita 
Suarez  Sanch.  "  et  Laym.» 

An  autem  religiosus  teneatur  obedi- 
re  praelato  praecipienti  quod  assistat 

(1)  Ibid.  (2)  L.  4.  tr.  S.  c.  9.  (3)  L.  2.  c.  4. 
il.  9.  (4)  De  stat.  relig.  c.  6.  puDct.  7.  n.  72 

(S)  D.  c.  6.  n.  77.      (6)  Ib.  n.  78.      (7)  Ib.  n.  73. 
(8)  Tbid.  n.  79.  (9)  C.  6.  J.  1.  qu.  10. 

(iO)  P.  6.  l.  9.  res.  53.  (11)  6  „„,.  „,  o.       , 


infirmis  infectis  morbo  contagioso.  Re- 
spon.  Affirmativc,  si  infirmi  sunt  reli- 
giosi  eiusdem  sui  monasterii  vel  ordi- 
nis,  quia  hoc  pertinet  ad  bonum  com- 
mune  ipsius  communitatis,  ut  ipsi  in- 
ter  se  invicem  sibi  subvenianl.  Secus, 
si  infirmi  sunt  extranei;  nisi  deesset  qui 
ipsis  sacramenta  necessaria  ministra- 
ret,  quia  tunc  debent  postponere  vi- 
tam  temporalem  saluti  spirituali  pro- 
ximorum.  Ita  Sanch.  12  PalJ3  Eib.  u  gt 
Spor.'5  cum  Cai.  Lez.  Rodr.  et  comm. 

41 .  a  2.  Si  regula  ordinis  sub  pecca- 
to  obliget,  eius  transgressio  est  contra 
votum  et  sacrilega .  Ratio  est  quia  talis 
regula  non  est  minuspraeceptiva  quam 
vox  superioris;  et  subditus  promittens 
observationem  regulae,  eo  modo  quo 
ipsa  intendit,  se  obligare  censetur;  pro- 
indeque  carthusianus  v.  gr.  carnes  e- 
dens,  vel  franciscanus  feria  sexta  non 
ieiunans,  et  contra  obedientiam  et  con- 
tra  temperantiam  peccat.  S.  Th.i^  Va- 
lent.  Sanch."  Vasq.  Rodr.  Laym.^s  E- 
scob.  etc. 

42.  »  3.  Siregulasub  peccato  non  ob- 
ligat,  transgressor  illius  non  peccat  cou- 
tra  votum  obedientiae.  Ratio  est  quia 
talis  regula  non  continet  proprie  prae- 
ceptum,  sed  tantum  est  ordinatio  seu 
monitum  obligans  tantum  ad  poeuam, 
si  imponatur.  S.  Th,  Laym.i».  Hincnec 
transgressio  illius,  ex  rationabili  causa 
et  bono  fine,  seu  ex  motivo  virtutis  facta, 
V.  g.  si  extratemporaloquaturcumso- 
cio  ut  moestum  consoletur ,  est  pecca- 
tum:  erittamen  veniale,  si  exnegligen- 
tia,  torpore  animi,  aliove  inordinato  af- 
fectu  fiat  (Ita  s.Th.20  Sanch.21  etLaym.22 
cum  Vasq.  et  Val,):  quem  ut  plurimum 
concurrere ,  adeoque  raro  omni  culpa 
vacare,  putant  Valeut.  Sanch.  et  Suar. 
qui  addunt  quod  si  quis  frequenter  et 
quasi  per  consuetudi  nemregulam  trans- 
grediatur,  religiosam  disciplinam  gra- 
viter  perturbet,  eaque  ex  causa  in  pe- 
riculo  expulsioois  se  conslituat,  pec- 

(12)Dec.I.  6.c.2.n.S7.  (15)  Tr.lo.d.4.p.4.  n.7. 
(14)  T.  2.p.623.u.G24.  (13)  T.  S.  p.  101,  n,  163. 
(16)  la  2.  d.  44.  q.  2.  a.  5.  (17)  6.  mor.  c.  1.  et  4. 
(18)  Loc.  cit.  n.  6.  (19)  Loc.  cit.  (20)  2.  2. 
q.  186.  a.  9,  ad  1,  (21)  L.  G.  c.  4.  n.  14. 
{11^  L.  4.  Xt.  S.  c.  9.  D.  8. 


800  liB.  IV. 

cct  mortaliter.  Layraaa  *  Sanchez  2. 
43.  »  4.  Etsi  capitulares  novum  sta- 
iutum  condere  possint ,  quo  ipsi,  alii- 
que  postmodum  professionem  edituri 
obligentur;  ante  tamen  professi,  qui  in 
lllud  non  consenserunt,  eo  non  obli- 
gantur,  si  ad  regulam  ordinis  non  di- 
recte  nec  indirecte  spectet,  Laym.3  nisi 
tamen  statutum  fiat  in  capitulo  gene- 
rali,  vel  saltem  provinciali  (iuxta  cu- 
iusque  ordinis  institutum),  concurrente 
maiore  parte  suffragiorum ,  et  non  sit 
regulae  difforme.  Vide  Escob.  *.  Ratio 
est  quia,  quod  omnes  tangit,  debet  ab 
omnibus  approbari  &.  Addunt  Layman 
et  Sancbez  ex  Sylv.  et  Azor.  6  Less.  ' 
nec  pontificem  posse  religiosos  cogere 
ad  arctiorem  vivendi  rationem,  quam 
instituti  prima  forma  postulat;  quia 
obligatio  obediendi,  etiam  pontifici, 
provenit  ex  voto  quod  factum  fuit  se- 
cundum  proprium  regulae  iustitutum. 
Si  tamen  regulae  reformatio  necessa- 
rium  medium  esset  ad  ordinis  conser- 
vationem ,  ad  eam  praelatus  cum  ca- 
pitulo,  multoque  magis  pontifex  illos 
cogere  potest,  quando  ad  hoc  se  impli- 
cite  quisque  obligasse  censetur.  Sylv. 
Less.  Sanch.  Laym.  8.» 

44.  Quaeritur  an  religiosi  teneantur 

obedire  praelatis  reformantibus  regu- 

lam  collapsam.  Certum  est  quod,  post- 

quam  regula  per  legitimam  consuetu- 

dinem  relaxata  est,  quamvis  primi  re- 

ligiosi  peccarint,  secundi  tamen  non 

tenentur  eam  observare,  ut  fuse  pro- 

bant  Salm.9  et  docent  Sanch.  10  ac  de 

Alexand."  cum  Cai.  Turrec.  Palac.  etc. 

Sed  dubium  est ,  si  regula  reformetur 

3  capitulo  generali,  an  professi  tenean- 

tur  obedire.  Affirmant  de  Alex.  <2  et 

Salm.  *3  cum  Corduba  PelL  Suar.  (ci- 

tantque  etiam  Laym.  Vasq.Az.  etSan- 

chez,  sed  non  bene ;  nam  Laym.  est 

pro  secunda  sententia,  ut  infra,  et  ci- 

tat  pro  se  Vasq.  Azor.  et  Sauch.).  Ra- 

tio  huius  primae  sententiae  est  quia 

(1)  L.  S.  c.  9.  (2)  N.  18.  (3)  L.  C.  n.  10. 
(4)  De  lcg.  e.  1.  c.  12.  n.  IS,  (S)  luxta  reg.  iur. 
liO.  in  6.  (6)  T.  I.  1.  15.  c.  11.  q.  19.  (7j  L.  2. 
c.  41.  n.  22.  (8)  Locc.  cc  (9)  De  sUt.  relig. 
s.  6  p.  7.  o.  80.  et  de  !eg.  c.  6.  p.  4.  %.  2.  n.  39, 
(10)  L.  6.  c.2.n.26.     (11)  Conf,  mou.c.l.S.^.q.S. 


DE  PRAECEPTIS  PARTICULARinm 


religiosi  regulam  profitentes,  oain  ut 
primitus  institutam  profitentur ;  unde 
saltem  parati  esse  debent  ad  illam  ser- 
vandam,  quando  de  ea  instauranda  tra- 
ctatur.  Excipiunt  tamen,  nisi  religio- 
sus  tempore  professionis  expresse  in- 
teoderit  non  se  amplius  obligare,  quam 
ad  illam  regulam  sic  relaxatam.  Alii 
vero  ut  Palaus  i^  Laym.  *5  cum  aliis  ut 
supra ,  ac  Sporer  16  dicunt  non  minus 
probabiliter  (ut  loquitur  Cont.  Tour. "), 
etforteprobabilius,  religiosos  ad  id  non 
teneri,  nisi  reformatio  appareat  me- 
dium  necessarium  ad  ordinis  conser- 
vationem,  nempe  si  cum  praesenti  ob- 
servantia  paucissimi  ad  perfectionem 
religiosam  pervenire  studeant ,  vel  si 
cum  scandalo  saecularium  vivant,  ut 
expediret  potius  religionem  dissolvi, 
quam  ita  continuari.  Ratio,  quia  is  qui 
professionem  emittit,  potius  censetur 
iuxta  praesentem  statum  regulam  pro- 
fiteri ,  quam  iuxta  pristinum  institu- 
tum.  Ait  autem  Laym.  *8  cum  Less.  et 
Sanchez  posse  praelatum  ob  aliquam 
publicam  necessitatem  ad  tempus  im- 
ponere  aliquam  austeritatem,  puta  ie- 
iuuium  etc.  Imo  addunt  Sanch.  Sylv. 
Vega  Vasq.  et  Salmant.i^praelatos  pos- 
se  edere  nova  statuta ,  quando  essent 
necessaria ,  ut  vota  essentialia  et  alia 
religionis  statuta  serventur. 
f   45.  «  5.  Etsi  consuetum  non  sit  nec 
consultum  utpraelati  subpeccatoprae- 
cipiant  actus  internos:  probabile  tamen 
est  fieri  posse,  ut  docent  Laym.  Suar. 
etc.  Ratio  est,  quia  verisimile  est  quod 
aliqui  religiosi  ad  id  se  obligare  inten- 
dant,  cum  se  quasi  holocaustum  Deo 
tradant,» 

46.  Quaer.  hic  quotpeccata  commit- 
tit  religiosus  contra  obedientiae  prae- 
ceptum  ageus.  SotusLed,  Laym.Tamb. 
etc.  apud  Salm.20  dicunt  unum  pecca- 
tum  committere  contra  votum  obedien- 
tiae,  quia  tantum  ex  voto  tenetur  obe- 
dire.  Contradicunt  tamen  probabilius 

(12)  Ibid.  q.  4.  (13)  Tr.  13.  c.  6.  puDCt.  7.  n.  81, 
(l4)Tr.l6.d.4.q.4.n.ll.  (1S)L.  4.tr.o.c.9.n.l5. 
(16)  T.  3.  p.  101.  n.  161.  (17)  De  praec.  statuum 
oblig.  p.  2.  c.  2.  a.  3.  V.  Quacret  3.      (18)  Loc.  c 

(19)  Tr.  IS.  c.  6.  p.  7.  n.  82. 

(20)  Loc.  ciU  p.  10.  u.  100. 


SAP.  r.  DUB.  IV.  DE  STATt  RELlCiOSO 


m 


Salm.  '  cum  Suarez  Pell.  Pal.  etc.  qui 
tenent  committere  duo  peccata,  unum 
contra  religionem  ratione  voti ,  aliud 
contra  virtutem  obedientiae  quam  de 
se  de^bet  religiosus  praelato  suo  ratione 
promissionis ,  et  traditionis  factae  de 
seipso  in  professione,  ob  quam  per  se 
etiam  sine  voto,  teneatur  legitimo  su- 
periori  obedire. 

47.  «  Quaeres  an  subditus  teneatur 
obedire,  si  dubitet,  utrum  sit  reslicita, 
quam  praelatus  iubet,  vel  iusta  sit  cau- 
sa  imperandi. 

»  Resp.  1.  commifniter  ,teneri,  quia 
tunc  melior  est  conditio  superioris  qui 
est  in  possessione  potestatis  praeci- 
piendi :  in  dubio  autem  nemo  spolian- 
dus  est  iure  quod  habet.  Nec  dicas, 
subditum  etiam  esse  in  possessione  li- 
bertatis,  cum  habeat  debitum  parendi. 

»  Resp.  2.  Non  teneri  si  grave  da- 
mnum  obediendo  timeat.  Ratio  est  quia 
in  dubio  favendum  est  reo  ,  eique  de 
cuius  damno  agitur-,  etsi  enim  subdi- 
tus  non  sit  inpossessionelibertatis,  esl 
tamen  in  possessione  iuris  quo  potest 
se  a  periculosis  rebus  conservare.  Les- 
sius,  Sanch.  2  aliique.  » 

Quaer.  \.  Utrum  subditus  dubitans 
an  res  praecepta  sit  licita  nec  ne,  pos- 
sit  et  teneatur  obedire.  Videtur  negare 
Adrianus  apud  Less.  3  dicens:  Nullus 
dubitans  de  actu^  an  sit  mortalis  an  non^ 
licite  obedit^  ipso  sic  dubitante.  Idem- 
que  tenere  Vasq.  et  Rodriq.  refertPal. 
Sed  communis  et  cerla  est  sentent/a 
opposita,  quod  subditus,  licet  dubio 
perseverante  non  possit  obedire,  cum 
omnino  sit  illicitum  operari  cum  dubio 
practico  (quod  tantum  ait  Less.  intel- 
ligere  Adrianum,  et  facile  idem  intel- 
ligunt  Vasq.  et  Rodr.) :  tenetur  tamen 
eo  casu  dubium  deponere,  et  sic  potest 
et  debet  obedire:  Glossa  in  c.  Ad  aures 
6.  de  Temp.  Ord.v.Obedientia,  ubidi- 
cit:  Si  vero  dubium  sit  praeceptum, 

(1)  Ibid.  n.  110.  (2)  6.  mor.  c.  4.  (5)  L.  2. 
«.  41.  n.  76.  (4)  T.  1.  l.  2.  c.  19.  q.  9.  (8)  2.  2. 
<i.  169.  a.  2.  ad  4.  dub.2.  (6)  I,.  2.  c.  41.  n.  73. 
(7)  Q.  19.  a.  S.  (8)  T.  iur.  1.  1.  c.  21.  n.  47. 

(O)  Iioc.  c.  de  statu  et  obl.  relig.  a.  3.  q.  S.  r.  2. 
(10)  De  cons.  p.  27.  n.  34.     (11)  P.  l.d.  3.  pmicL 
15.  u.  5.     (12)  T.  3.  de  i*'«u  rftlig.  p.  iOl.  n.  161. 

MOK.    S- 


propter  bonum  obedientiae  (subditus)  ex- 
cusatur  a  peccato^  licet  in  veritate  sit 
malum.  Az.  *  qui  ait  hanc  sententiam 
esse  omnium  communi  consensionerece- 
ptam.  Cai.sLess.^Sylvius^Cab.sCont. 
Tourn.9  Anacl.  «o  Pal.  >'  Spor.<2  Holz.« 
Elbel  i^  Salm.15  Sanch.^6  cum  s.  Bonav. 
s.  Ant.  Innoc.  Hostiens.  Abb.  Pal.  Soto 
Nav.  ToL  MoL  VaL  Sa  Sylv.  Ang.  Arm. 
et  Innumeris  aliis.  Probatur  1 .  exDeut.i' 
ubi  sic  habetur :  Si  difficHe  et  ambi^ 
guum  apud  te  iudicium  esse  perspexe- 

ris  facies  quodcumque  dixerint, 

qui  praesunt  loco ,  quem  elegerit  Domi- 
nus.  Item exiure  can.** ubi dicitur  sub- 
ditus  posse  obedire,  si  quod  sibi  iube- 
tur,  vel  non  esse  contra  Dei  praeceptum 
certum  est,  vel  utrumsit,  certumnonest. 
T6  posse  autem  non  quidem  denotat 
libertatem,  sed  honestatem  operandi, 
nempe  non  laedi  praeceptum  de  cuius 
transgressione  subditus  dubitat.  Idem 
confirmat  s.  Bernard.19  dicens:  Quid- 
quid  vice  Dei  praecepit  homo^  quod  non 
sit  tamen  certum  displicere  Deo,  haud 
secus  omnino  accipiendum  est,  quam  si 
praecipiatDeus.  Ipse  enim  Christus  Do- 
minus  dixit:  Qui  vos  audit  me  au- 
dtt^o.  Et  apostolus2i:  Obedite  praeposi- 
tis  vestris^  et  subiacete  eis.  Item  in  con- 
stit.  societ.  lesu  sic  s.  Ignatius  prae- 
scripsit :  Obediendum  in  omnibus,  ubi 
peccatum  non  cernitur^  id  est  (ut  in  de- 
clarationibus)  in  quibus  nullum  Tnani- 
festum  est  peccatum.  Sic  pariter  habe- 
tur  in  reg.  ff.  minorum  cap.  1 0.  apud 
Elbel:  Obediendum  in  omnibus  quae 
non  sunt  contraria  animae  et  regulae. 
Idem  docuit  b.  Humbertus  22 :  Nisi  a- 
perte  sit  malum  quod  praeciidtur^  ac- 
cipiendum  est,  ae  si  a  Deo  praeciperetur. 
Idem  b.  Dionysius  carthus.23  scripsit: 
In  dubiis,  an  sit  contra  praeceptum  Dei^ 
standum  est  praecepto  praelati;  quia^ 
etsi  sit  contra  Deum,  attamen  propter 
obedientiae  bonum  non  peccat  subditus. 

(13)  De  pr.  parU  t.  1.  p,  479.  n.  S90.  (14)  T.  2. 
p.  620  n.  612.  (13)  Tr.  IS.  c.  6.  p.  6.  n.  67. 

(16)  Dec.  1.  6.  c.  3.  u.  5.     (17)  C.  17.  v.  8,  et  10. 

(18)  C.  Si  qaid  culpatur  c^s.  23.  q.  1. 

(19)  De  pr.  et  disp.  c.  12.  (20)  Luc.  10.  1«. 
(21)  Hcbr.  15.  v.  17.  (22)  lu  1.  de  erud.  rol.  e.  1. 
(2?N  In  &.  di»i.  59.  q.  =;. 

61 


802 


LIE.  IV,  DB  PRAECfiPTIS  PARTICtlLAHinoi» 


Et  idem  docuit  prius  s.  BoDav.  *.  Pro- 
batur  2.  ratione,  quia  superior  est  ia 
possessione  praecipiendi  •,  unde  ab  ea 
non  est  expoliandus,  nisi  constet  quod 
res  praecepta  sit  illicita.  Confirmatur, 
quia,  si  in  cunctis  dubiis  de  bonitate 
actionis  praeceptae  possent  subditi  se 
eximerea  iugoobedientiae,  utique  nul- 
la  communilas  bene  regi  et  consistere 
valeret.  Hinc  d.  Bernardus  *  merilo 
obiurgat  religiosos,  praecepta  superio- 
rum  discutientes,  dicens:  Porro  imper- 
fecti  cordis  et  infirmae  prorsiis  volun- 
tatis  indicium  est,  haerere  ad  singula 
quae  iniunguntur,  et  exigere  de  quibus- 
que  rationem ;  quoniam  expedit  profe- 
cto  magis  omnino  non  fuisse,  quam  no- 
stros  permanere;  nam  qui  voluerunt  sui 
esse,  utique  sicut  dii  scientes  bonum  et 
malum,  facti  sunt  non  solum  sui,  sed 
etiam  diaboli.  Neque  hic  currit  regula 
pro  subdito  quod  in  dubio  melior  sit 
conditio  possidentis;  namcum  ipse  iam 
se  subiecerit  potestati  praelati,  in  du- 
bio  possassio  stat  pro  superiore  ha- 
bente  ius  praecipiendi. 

Hinc  infertur  1.  quod  si  diversae 
adsint  opiniones  probabiles  circa  rem 
praeceptam ,  quod  sit  licita  vel  non, 
subditus  tenetur  obedire,  ut  commu- 
niter  docent  Sanch.  3  Azor.  "*  et  Salm.  ^ 
cum  Valent.  Pelliz.  Lez.  Vill.  Sal.  Cor- 
dub.  etPrado  (contra  Legs.  Diana  San- 
cium  ac  Pal.  qui  ^  probabilem  vocai 
eorum  sententiam,  sed  fatetur  contra- 
riam  esse  communem  aitque  semper  iv. 
praxi  consulendam).  Nec  obstat  dicerc 
quod  superior  non  habet  ius  imperan- 
di  quod  illicitum  est,  etideocum  prae- 
cipit  rem  probabiliter  illicitam ,  pro- 
babiliter  nequit  eam  praecipere ;  ergc 
probabiliter  nec  tenetur  subditus  tunc 
obedire.  Nam  argumentum  hoc  claudi 
cat  ex  duplici  capite:  valeretenim  ar- 
gumentum,  si  praelatus  rem  illam  prae 
ciperet  ut  probabiliter  illicitam;  sed 
nos  diciraus  quod  eo  casu  rem  illam 
praecipit,  non  ut  probabiliter  illicitam 
sed  ut  probabiliter  licitaav :  et  ideo  li- 

(1)  la  spcc.  lUsc.  c.  4i       (2)  L.  Co  gralia  et  arb. 
(Sj  L.  c.  n.  l>.  et  l.  1.  c.  3.  n.  6.  (4)  Loc.  cit. 

(B)  Tr.  iS.  c.  6.  puuct.  6.  n.  67.  (6)  Tr.  1. 

Uijt.  2.  1»  G.  n.  S.       (7)  Loc.  c.  n.  70.      (8)  IbiJ. 


cite  imperat,  ac  prcinde  subditus  te- 
netur  obedire.  Praeterea,  quamvis  tunc 
sit  probabile  quod  praelatus  non  pos- 
sit  rem  illam  praecipere,  cum  sit^ro- 
babiliter  iUicita;  non  ideo  estprobabilo 
quod  subditus  non  teneatur  obedire; 
esto  enim  superior  non  habeat  ius  prae- 
cipiendi  id  quod  certe  iniustum  est, 
habet  tamen  ius  praecipiendi  id  quod 
probabiliter  est  iustum,  vel  quod  cer- 
tum  non  est  esse  iniustum ,  idcirco 
subditus  tenetur  ei  obedire  in  onini 
re  quae  vel  est  probabiliter  iusta,  vel 
quae  non  constat  esse  iniusta.  Hinc 
recte  deducitur  quod  subditus  tenetur 
obedire  praelato,  etiamsi  res  praecepta 
probabilius  ei  videatur  illicita  (quid- 
quid  dicant  Salm.^cum  ipsi  iidem^ 
contrariam  aperte  asseruerint  dicon- 
do,  praelatum  habere  ius  imperandi 
quod  vel  est  probabiliter  iustum,  vel 
quod  non  est  certe  iniustum).  Ratio 
quia  ius  possessionis  quod  habet  su- 
perior,  praevalet  omni  opinioni  con- 
trariae  quae  non  habet  raliones  con- 
vincentes,  fundantes  certitudinem  mo- 
ralem,  iuxta  dicta  de  conscientia  cum 
Lugo  Pal.  Ronc.  Spor.  et  aliis,  utque 
tenent  in  praesenti  casu  Bus.  et  Lay- 
man  9  cum  Vasquez  Corduba  ac  Mi- 
randa;  et  idem  docet  Sanch.io  qui  non 
dubitavit  se  retractare  a  diversa  opi- 
nione  quam  olim  tenuerat  <<. 

Infertur  2.  quod  subditus  etiamsi  ha- 
beat  unicam  opinionem  probabilem, 
quod  res  praecepta  sit  illicita,  et  nuUa 
sibi  appareat  probabilitas  de  illius  ho- 
nestate ,  adhuc  tenetur  obedire,  ut  di- 
cunt  idem  Pal.<2  et  Sanch.'3cum  Suar. 
Syivest.  Ang.  Val.  Tab.  Sayr.  Salas 
Rosell.  et  Corduba.  Ratio  quia  dum 
non  constat  de  turpitudine  actionis, 
praelatushabet  ius  praecipiendi  omnia 
quae  ipsi  licita  videntur,  quamvis  sub- 
dito  illicita  appaieant ,  cum  praelatus 
(ut  diximus)  non  est  expoliandus  suo 
iure  imperandi ,  nisi  constet  quod  res 
praecepta  sit  illicita ;  idque  patet  ex 
iurecan.i^  ubi  sancitum  fuit,  quod  eon- 

u.  67.  (9)  L.  1.  tr.  1.  c,  S.  S-  2.  n.  11.  (10)  L.  6. 
c.  3.  n.  6.  et  1.  1.  c.  10.  n.  9.  (11)  De  matriin 
!.  2.  d.  41.  n.  10.  (12)  Loc.  c.  punct.  1.  n.  5) 
f  iS)  D,  G.  5.  u.  6.     (i4)C.in(|uisitioui,  de  icul.  k' 


CAP.  t.  DHD.  IV.  DE 

iux  liabsns  tantum  probabili't;item,  non 
autem  certitudinem ,  de  nullitate  sui 
matriraonii ,  tenetur  reddere  debitum 
alteri  qui  adhuc  possidet  ius  petendi. 
Hoc  autem  quod  dictum  est  de  dubio 
bonestatis  rei  praeceptae,  dicendum 
etiam  est  in  dubio  an  praeoeptum  es- 
cedat  potestatem  praelati,vel  an  sit  su- 
pra  regulam,  ut  docent  Sanch.  <  et  Sal- 
mant.  2  cum  Azor.  Valent,  Cord.  Vill. 
Salas  etc. 

Limitant  vero  communiter  dd,  prae- 
fatam  sententiam,  et  cJicunt  subditum 
non  teneri  obedire  4 .  si  res  sit  valde 
difficilis  et  raolesta;  quia  tunc  difficul- 
tas  operis  simul  cum  opinione  proba- 
bili  quod  res  praecepta  sit  illicita,  vel 
quod  praeceptum  excedat  potestatem 
superioris,  praevalet  illiuspossessioni. 
Ita  Bus.  et  Less.  3  Pal.  *  ac  Salra.  5  cum 
Soto  Lop.  Med.  Hurtad.  Prad.  Pelliz.  et 
coramuni.  Limitant  2.  Quando  subdMus 
obediendo  exponeret  se  vel  alterum 
periculo  gravis  incommodi  subeundi  in 
vita,  fama,  honore,  aut  bonis :  Ita  Les- 
sius6Sanch.'Pal.8  Holz.9  Cont.Tour- 
nely  lOElb. "  et  Salm.12  cumSot.  Bann. 
Hurt.  Led.  Prado  Rodr.  et  Pell.  Ratio 
quia  subditus  non  tenetur  tunc  se  pri- 
vare  iure  suo  certo  quod  possidet  circa 
talia  bona  magni  momenti,  ue  superior 
privetur  sua  possessione,  quae  in  eo 
casu  est  aliquo  modo  incerta. 

Sed  dubitatur  4 .  an  subditus  tenea- 
tur  obedire  quando  probabiliter  opi- 
natur  praeceptum  non  esse  impositum, 
vel  esse  abrogatum.  Resp.  negative,  ut 
communiter  doceutSauch.13  et  Salm.  *■' 
cum  Hurt.  Prad.  etc.  Imo  dicendum, 
quod  in  dubio  de  impositione  praece- 
pti,  nuUa  est  obligatio  parendi,  nisi 
constet  illud  fuisse  impositum. 

Dubitatur  2.  An  teneatur  subditus 
parere,  si  dubium  vertat,  utrum  qui 
praecipit  sit  legitimus  superior.  Ne- 
gant  Vasq.  Salas  Diana  etc.  apud  Sal- 
mant.*^  quia  (ut  dicunt)  eo  casu  dubi- 

(i)  L.  6,  c.  5,  n,  3.  (2)  Tr,  16.  c.  6.  p.  6.  n.67. 
(5;  L.  2.  c.  41,  n.  7S,  (4)  D.  5.  punct.  14.  n,  16. 
(S)  lliid.  n.  68.  (6)  N,  76.  (7)  N.  24.  (8)  N.  16. 
0)  Vag.  47».  n.  S90.  (10)  De  acl.  hum.  el  cons. 
c.  7.  a.  4.  (11)  T.  1.  dc  coi.s.  ii.  60.  (12)  Ibid. 
>t.,  «a.       (15)  Dec.  1.  6.  c.  e.  n.  1.       (14)  Tr.  18. 


STATU  aBLmioso  SOd 

tatur  etiam  de  possessione  superioris 
Sed  verius  dicendum  cum  Less.  '6  Ca 
bass."Cont.  Tourn.i»  Sanch.19  et  Sal 
raant.20q,]od  subditus  tenetur  tunc  o- 
bedire,  si  communiter  ille  habetur  ut 
superior;  quia  stante  tali  communi  ae- 
stimatione  ex  una  parte,  et  probabili- 
tate  quod  ipse  legitimus  sit  superior 
ex  alia,   supplet  ecclesia  iurisdictio» 
aem2i.  Eo  igitur  casu  non  erit  tantura 
probabile,  sed  certum  quod  ille  sit  su- 
perior.  Secus,  si  communiter  non  ha- 
beatur  ut  talis,  quia  (ut  ait  Cabass.22, 
tunc  in  dubio  melior  e.st  conditio  sub- 
diti  suara  libertatera  possidentls. 

48.  Quaer.  2.  An  religiosus  valide 
voveat  sine  sui  superioris  licentia.  Ne- 
gant  Palud.  Val.  Ang.  Rosell.  quia  re- 
ligiosus  per  votum  obedientiae  priva- 
vit  se  voluntate.  Sed  verius  Nav.  Cai. 
Sot.  cum  de  Alex.23  et  aUis  dicunt  bene 
posse  religiosum  vovere  quae  non  re- 
pugnant  regulae  aut  praecepto  prae- 
lati,  neque  obsequio  illi  debito.  Quare 
possunt  emittere  vota  personalia,  vel 
circa  respraeceptas,  etetiamuoo  prae- 
ceptasa  regula,  si  a  regula  vetitae  non 
sunt.  Potest  tamen  superior  prohibere 
subditis,  ne  voveant,  ipso  inconsulto, 
ut  apud  Alex.2«  aiunt  Suar.  et  Bart.  a 
s.  Fausto;  quiautem  probabiliter  dicit 
valere  aliter  vota  emissa,  non  obstante 
hoc  praecepto,  quandoquidem  materia 
sit  Deo  grata,  quamvis  modus  Deo  non 
placeat. 

49.  Quaeritur  3.  An  religiosus  tenea- 
tur  obedire  praelalo  praecipienti  reve- 
lare  secretum  sibi  comraissum.  Resp. 
tenetur,  si  aliter  damnum  eveniret  mo- 
nasterio,  aul  alii  tertio,  sive  ipsi  prae- 
lato;  quia  tunc,  etiam  sine  praecepto, 
de  se  urget  manifestandi  obligatio  , 
quae  per  secreti  commissionem  mini- 
me  impeditur.  Ita  docets.  Th.25  s.  An- 
ton.  Nav.  Reg.  etc.  Secus  vero,  si  ab- 
sit  damnura  praedictum,  quia  tunc  ur- 
get  fidem  servandi  naturalis  obligatio 

c.  6.  punct.  6.  n>  65.  (13)  Iioc.  cit.  n.  64. 

(16)  C.  41.  n.  76.  (17)  h.  1.  c.  31.  u.  17. 

(18)  Hic  c.  2.  a.5.  v. Quaer.  S.  (19)  L.  6.c.  3.  u.  ±1 
(20) Ib.  n.  6S.  (21)  E:.  1.  Baibaiius,  ff.  dc  off. p.aoi. 
(22)  lioc.  c.  (23)  Conf.  mou.  c.  6.  $.  1.  q.  4. 

(24)  toc.  c.  (2S)  2.  2.  (i.  70.  a.  I.  nd  2. 


804 


LIB.  IV.  DE  PRAECCPtTS  PARTlf!TTtAnn5trS 


quae  per  praeceptum  praelati  auferri 
nequit,  ut  s.  Th,  i.  En  verba  s.  docto- 
ris :  Quandoque  enim  sunt  talia  quae 
homo  manifestare  tenetur.,  puta  si  per- 
tinent  ad  corruptionem  multitudinis  spi- 
ritualem ,  vel  corporalem^  vel  in  grave 
damnum  alicuius  personae^  quod  quis 
propalare  tenetur,  vel  testificando  vel 

denuntiando Quandoque  vero  sunt 

talia  quae  quis  prodere  non  tenetur; 
unde  potest  obligari  ex  hoc^  quod  sibi 
sub  secreto  committuntur^  et  tunc  nul- 
lo  modo  tenetur  ea  prodere ,  etiam  ex 
praecepto  superioris.  An  autem  possit 
religiosus  revelare  secretum  commis- 
sum  ad  vitandum  damnum  prOprium, 
Negat  de  Alex.  2  cum  Soto  Sylvest.  etc. 
Sed  probabiliter  aflSrmant  communius 
Less.  Laym.  Lugo  Spor.  Roncaglia  et 
alii  plures,  quos  retulimus  l.  3.  n.  971 . 
v.  An  autem. 

50.  Hic  operae  pretium  est  videre, 
circa  obligationem  omnium  votorum 
istorum,  an  religiosus ,  superveniente 
aliqua  circumstantia  notabili  non  prae- 
visa,  teneatur  ad  vota  in  professione 
emissa.  Loquendo  de  votis  simplicibus 
{in  tr.  devoto  l.  3.  n.  226.)diximussa- 
tis  quidem  probabilem  esse  sententiam, 
non  esseobligationemimplendi  votum, 
si  notabilis  circumstantia  superveniat, 
qua  praevisa  quis  votum  non  emisis- 
set;  excepto  voto  simplici  castitatis  et 
religionis;  nam  iicet  Bonac.  3  et  Led. 
Leand.  ac  Quintan.  apud  Salm.  *  sen- 
tiant  non  teneri  ad  praefata  vota  eum 
qui  illa  emiserit  agitatus  stimulis  car- 
nis,  cum  evidenti  periculo  incontinen- 
tiae,  stante  experientia  lapsuum,  si 
postea  perseverent  stimuli  et  pericula, 
quia  (ut  inquiunt)  eo  casu  talia  vota 
non  sunt  de  meliori  bono:  attamen 
melius  dicunt  Sanch.s  Pont.  «  Salm. ' 
cum  Suar.  Laym.  PaL  Moya  Diana  etc. 
praefatam  sententiam  non  esse  practi- 
ce  probabilem,  quia  alias  vix  ullus  es- 
set  casus  quo  praedicta  vota  firma  re- 
manerent,  cum  vix  ullus  iDveniretur, 

(1)  Ibid.  (2)  Conf.  mon.  p.  124.  q.  9.  (3)  T.2. 
d.  4.  q.  2.  p.  1.  n.  26.  (4)  Tr.  IS.  c  6.  punct.  3. 
$.  2.  D.  32.  (S)  Dec.  i.  4.  c.  8.  u.  9.  <a  de  matr. 
I.  7.  tl.  11.  D.  8.  (6")  De  matr.  l,  6,  c.  J2.  n.  2. 
0)  De  gut.  relig.  c.  6.  Dunct  S,  $.  2.  n.  S& 


qui  vel  ob  suam  igneam  completffli 
nem,  fragilitatem  expertam,  pravam 
consuetudinem,  vel  ob  daemonis  sug- 
gestiones  non  ageretur  stimulis  car- 
uis,  et  facile  sibi  persuaderet  non  esse 
talibus  votis  obstrictum.  Loquendo  au- 
tem  de  votis  solemnibus  emissis  in  pro- 
fessione  religiosa,  vel  in  susceptione 
sacrorum  ordinum,  omnino  tenendum 
cum  communi  dd.  quod  nullo  modo 
vota  praedicta  irritari  possunt  ob  quam- 
cumque  notabilem  circumstantiam  su- 
pervenientem ,  etiam  non  praevisam, 
modo  non  sit  circumstantia  versans 
circa  substantiam  votorum.  Ita  Spor.  » 
Ronc.9  Sanch.io  Laym."  Bon.12  Holz.i^ 
Pichler  i^.  Et  idem  dicunt  loquendo  spe- 
ciatim  de  solemni  voto  castitatis,  San- 
chez  15  cum  Val.  et  Salmant.  16.  Ratio 
quia  religiosus  vel  sacerdos  in  tali  casu 
non  consideratur  ut  persona  particu^ 
laris ,  cui  melius  tunc  conveniat  non 
esse  voto  obstrictum  ,  sed  ut  pars  et 
membrum  coramunitatis  ecclesiae,  cui 
praestat  postponere  suum  bonum  pri- 
vatum  bono  communi;  nam  alias  innu- 
mera  inconvenientia,  scandala  et  per- 
turbationes  cum  ingenti  damno  chri- 
stianae  reipublicae  procul  dubio  se- 
querentur. 

Et  idem  omnino  dicendum.  ob  eam- 
dem  rationem  boni  communis,  pro  vo- 
tis  quae  emittuntur  a  viris,  aut  mulie- 
ribus  oblatis  in  aliquibus  congregatio- 
nibus;  maxime  si  addatur  iuramentum 
perseverantiae,  prout  fit  in  ven.  con- 
gregatione  patrum  missionis  s.  Vincen- 
tii  a  Paulo,  et  in  nostra  minima  con- 
gregatione  ss.  Redemptoris:  quia  (ut  di- 
ximus  L  3.  n.  236.  vers.  Notandum)  hic 
intervenit  contractus  onerosus  utrin- 
que  obligatorius;  nulla  enim  circum- 
stantia  superveniens,  etiam  non  prae- 
visa,  potest  contractus  onerosos  irritos 
reddere;  unde  sicut  congregatio  nequit 
oblatum  dimittere  ob  circumstantias 
supervenientes  (exceptis  circumstan- 

(8)  De  voto  c.  3.  n.  6.  (9)  De  vot.  c.  2.  q.  5.  r,  5. 
(10)  De  mati.  lib.  10.  d.  9.  u.  18.  (11)  Lib.  4. 
U.  4  c,  7.  n.  B.  (12)  Q.  2,  p.  S,  §.  2,  n.  S. 

(13^  De  voto  n.  411.    (14)  L.  3.  decr.  t\t.  34.  n.  S 
(18)  Dec.  I.  4.  c.  8.  n,  10. 
(m  Tr.  17.  de  vato  c  i.  d.  2.  (.  2.  it.  44 


CAP.  I.  DCB    IV.  nR  STATTT  REIJGTOSO 


sos 


tiis  criminnm)  ita  nec  oblatus  potest 
congregationem  relinquere. 

Quaeritur  hic  an  valeat  licentia  ab 
inferiori  praelato  concessa,  quae  a  ma- 
iori  fuerit  denegata.  Probabiliter  affir- 
mant  Holzm.  *  et  Croix  lib.  4.  n.  116. 
cum  Pelliz.  Ratio  quia  superior  maior, 
denegandolicentiam,  minimereddit  ir- 
ritam  potestatem  inferioris.  Secus  ve- 
ro  dicendum  puto,  si  praelatus  maior 
positive  prohibeat  subdito  exequi  rem 
petitam,  quia  tunc  inferior  nequit  di- 
spensare  in  mandato  superioris.  Quid, 
si  praelatus  maior  interdicat  iuferiori 
concedere  licentiam  pro  aliqua  re?  Pro- 
babiliter  adhuc  dicunt  aa.  supra  cita- 
tij  quod  si  inferior  licentiam  concedit, 
valide  concedit  (quamvis  illicite),  se- 
cus  si  superior  huiusmodi  licentiam  ir- 
ritam  declarasset.  Itera  advertatur  hic 
quod  habetur  in  Trident.  2;  Nec  liceat 
regularibus  a  suis  conventibus  recedere, 
etiam  praetextu  ad  superiores  suos  ac- 
cedendi;  nisi  ab  eisdem  missi  aut  vocati 
fuerint. 

51 .  Circa  autem  obedientiam  monia- 
lium  praenotandum  quod  moniales  ra- 
tione  voti  tenentur  obedire;  1 .  Summo 
pontifici.  2.  episcopo  loci,  si  non  sunt 
exemptae,  sl  vero  sint  exemptae,  prae- 
lato  ordinis,  eodem  modo  quo  sui  reli- 
giosi  illi  obediunt.  Etiam  tamen  exem- 
ptae  tenentur  obedire  episcopo  in  iis 
in  quibus  ille  se  gerit  tamquam  dele- 
gatus  sedis  apostolioae,  prout  in  obser- 
vantia  clausurae.  3.  Tenentur  obedire 
abbatissae  in  iis  quae  ad  regulam  per- 
tinent.  Sed  de  hac  obedientia,  quam 
monialesdebentepiscopo  et  abbatissae, 
alia  necessarla  adaotare  et  discutere 
opus  est. 

52.  Quoad  obedientiam  debitam  ab- 
batissae,  1 .  Magna  illa  quaestiq  hic  oc- 
currit  an  abbatissa  possit  praecipere 
monialibus  in  virtute  obedientiae,  ob- 
ligando  in  conscientia. 

Prima  sententia  negat  cum  Soto  Ca- 
ram.  etc.  quia,  ut  dicunt,  abbatissa  non 
est  capax  iurisdictionis  spiritualisexer- 
cendae,  sed  tantum  ipsa  praecipere  va- 

(1)  T.  1.  p.  -484.  n.  610. 

(2)  Svss.  25.  do  rcgul.  c.  4. 


iet,  quae  spectant  ad  oeconomicam  mo- 
nasterii  gubernationera. 

Secunda  sententia  tamen  affirmat 
quam  tenent  Pasq.3  et  undecim  alii  aa. 
apudipsum;  et  his  adhaeret  deAIex.^. 
Ratio  quia  per  votum  obedientiae  obli- 
gantur  moniales  ad  obediendum  omni- 
bus  suis  legitimis  superioribus.Legiti- 
ma  autem  et  vera  superior  dicenda  est 
abbatissa  in  suo  monasterio;  cum  enim 
pontifex  religionem  approbat,  appro- 
bat  pariter  inter  moniales  ordinem  su- 
perioritatis  et  subiectionis:  aliter  quo- 
modo  monasterium  et  observantia  re- 
gulae  servari  potest?  Quare,  licet  ab- 
batissa  iurisdictionem  non  possit  exer- 
cere,  ut  certum  est  et  commune;  pot- 
est  tamen ,  saltem  tanquam  ministra 
exigere  obedientiam  per  votum  pro- 
missam  circa  res  quae  a  regula  sunt 
praeceptae,  vel  quae  ad  profectum  mo- 
nlalium  iuxta  regulam  conveniunt.  Et 
secunda  sententia  mihi  videtur  absolu- 
te  probabilior,  cum  talis  obedientia  vi- 
deatur  absolute  esse  necessaria  ad  ob- 
servantiam  regulae  sustinendam;  talis 
enim  est  in  monasteriis  observantibus 
praxis  universalis. 

53. 2.  Quaestio  occurrit  an  possit  ab- 
batissa  dispensare  cum  suis  moniali- 
bus  in  regulis  aut  votis.  Certum  est 
quod  abbatissa  uon  potest  auctoritati- 
vo  modo  dispensare  quoad  observan- 
tias  religionis,  nerape  quoad  ieiunia 
frangenda,  ad  edendas  oarnes,  etc.  con- 
tra  regulam;  sed  bene  potest  dispea- 
sare  ex  commissione  praelati,  ut  no- 
tant  Lez.  Tamb.  cum  Alex.  5  vel  pot- 
est  ipsa  de  se  declarare  aliquando,  ie- 
iunium,  vel  aliud  praeceptum  non  ob- 
ligare.  Girca  vota  autem  monialium, 
pariter  certum  est  non  posse  abbatis- 
sam  in  illis  dispensare  vel  commutare 
uti  potest  cum  eis  dispensare  episco- 
pus  vel  praelatus  regularis,  si  sint  ex- 
emptae;  sed  conveniunt  communiler 
dd.  quod  abbatissa,  rattone  polestatis 
dominativae,  quam  ob  votum  obedien- 
tiae  habet  supra  suas  subditas,  sicut 
habent  parentes  saper  filios,  possit  ir- 


(5)  lu  Lauret.  p.  1.  u,  761, 
(»}  C.  H.  S.  1.  q.  4 


(4)  C.  6.  S.  8.  q.  7. 


S05 


L5B.   IV.  DE  PRABCEPTIS  PAIITICUIARIBCS 


ritare  earurn  vola  sive  de  re  supere- 
rogatoria  sive  de  re  circa  regulas,  ut 
docent  Nav.  Sot.  Tamb.  Sylv.  cum  A- 
lex.  1 .  Et  hoc  etiamsi  votum  fuerit  trans- 
eundi  ad  strictiorem  religionem,  ut  te- 
nent  Pasq.  et  adhaeret  Alex.  2  contra 
Less.  Pelliz.  etc. 

54.  Dubitatur  autem  an  possit  abba- 
tissa  irritare  votum  monialis  emissum 
cum  suo  consensu.  NegatRich.  sed  af- 
firmant  communiter  Sylv.  et  Armill. 
quibus  adhaereo  cum  Tamb.  Pasq.  A- 
lex.  et  Salm.  modo  adsit  iusta  causa; 
alias  si  sine  causa,  peccabit,  sed  proba- 
biliter  non  plus  quam  venialiter.  Vid& 
dicta  de  voto  l.  3.  n.  239.  v.  Certum. 

55.  Vota  novitiarum  non  potest  ab- 
batissa  irritare,  sed  tantum  suspende- 
re  eorum  executionem,  si  probationi 
officiant,ut  Less.  et  Sylv.  Si  vero  vota 
emissa  fuerint  a  novitia,  dum  adhuc 
erat  sub  potestate  pareutum,  tunc  di- 
cit  Alex.  5  posse  abbatissam  ea  irrita- 
re,  cum  ipsa  tunc  succedat  in  eamdem 
potestatem  dominativam  erga  novitiam . 

56.  Quoad  autem  obedieutiam  a  mo- 
nialibus  episcopo  debitam,  plura  alia 
adnotare  oportet.  Notandum  1.  quod 
moniales  non  tenentur  obedire  episco- 
po  circa  electionem  oflacialium  mona- 
sterii,  cum  haec  omnino  ad  moniales 
spectet,  ex  decreto  s.  c.  apud  Pasq.  *. 
Et  praedictae  officiales  possunt  ad  nu- 
tum  eligentiumamoveri,  ut  statuitTri- 
dent.  5.  Notandum  2.  quod  episcopus 
potest  abbatissam  ab  officio  suspendere 
casu  quo  ipsa  episcbpum  non  praemo- 
neat  de  professione  facienda  a  novitia, 
ex  Trull.6.  Notandum  3.  quod  episco- 
pus  potest  numerum  raonialium  sta- 
tuere,  ut  omnes  admissae  commode  su- 
stentari  possint.Ethocetiam  in  mona- 
steriis  exemptis:  in  his  tamen  debent 
intervenire  etiam  praelati  ordinis.  Ita 
Salm. '  ex  Trid.  ^  et  const.  s.  Pii  v.  et 
aliisdeclar.  s.  c. 

Notandum  4.  quod  episcopus  singu- 
iis  annis  tenetur  visitare  monasteria 
monialium  sibi  subiecta  per  seipsum, 

(1)  L.  c.  q.  8.  (2)  Ibid.  (3)  L.  c.  q.  7. 

(4)  In  Lauret.  n.  770.      (S)  Sess.  2S.  de  rcg.  c.  2. 
(6)  lioc.  eit.  c.  17.  (7)  Tr.  18.  de  priv.  c.  5. 

i.nnrt,  1.  §.  2.  n.  14.         (8)  Sess.  2o.  c.  S. 


vel  vicarium  cum  suj  spcciali  manda» 
to.  Monasteria  autem  pontifici  imme- 
diate  subiecta  etiam  ab  episcopo  sunt 
visitanda,  sed  auctoritate  apostolica; 
exempta  vero  visitantur  a  praelato  or- 
dinis  9.  Sed  quoad  observantiam  clau- 
surae  etiam  monasteria  exempta  visi- 
tari  debent  ab  episcopo,  tamquam  se- 
dis  apost.  delegato,  ita  ut  nullo  modo 
possit  episcopus  impediri  ex  decr.  s.  c. 
ap.  Barb.io.  Et  praesumentes  impedire, 
post  tres  moniliones,  excommunicatio- 
nem  ipso  facto  incurrunt**.  V.Alex.12, 
'-   57.  Notandum  5.  quod  in  actu  visi- 
tationis  moniales  ab  episcopo  interro-' 
gatae,  vel  a  praelato  ordinis,  tenentur 
veritatem  aperire  circa  observantias 
regulae,  ut  de  Alex.^'  cum  Texeda:  et- 
iamsi  transgressiones  sint  leves;  quia 
ordinarie  ab  istis  incipit  totius  regulae 
relaxatio.  Excusant  tamen  Lez.  et  A- 
lex.**  moniales  a  manifestando  verita- 
tem:  1.  Si  crimen  sit  emendatum:  ex 
quo  inferunt  non  teneri  aperire  alte- 
rius  crimen  ab  annis  plurimis  (puta  tri- 
bus,  ut  censet  Mascard.)  commissum, 
quia  iam  emendatum  censetur.  Et  ob 
eamdemrationem,  ordinarie  addenun- 
tiationem  semper  est  praemittenda  cor- 
rectio;  sed  de  hoc  vide  dicenda  infra  ex 
n.  240.  2.  Excusantur  moniales,  si  cri- 
men  sit  occultum,  et  nuUa  praecesse- 
rit  infamia  vel  indicium  evideus.  3.  Si 
constet  praelatum  nullum  remedium 
fore  adhibiturum;  vel  si  sciant  monia- 
les  crimen  iam  denuntiasse  alias,  a  qui- 
bus  ipsae  illud  audierunt,  quia  ad  0- 
pus  inutile  nerao  tenetur.  4.  Si  mani- 
festatio  vergat  in  damnum  proprium. 
5.  Si  crimen  cognitum  sit  sub  secreto 
naturali;  excipitur  tamen  si  crimen  sit 
causa  communis  damni.  Sed  haec  vide 
fusius  discutienda  infra  ex  n.  247. 

68.  Qtload  confessariosmonialiumab 

episcopo  approbandos,  vide  de  sacram. 

I  poen.  l.  6.  n.  576.  Sed  hic  libet  aliau- 

I  tilia  adnotare,  \.  quoad  electionera  ab- 

1  batissae.  2.  Quoad  privilegia  monia- 

lium  et  regularium. 

(9)  £x  ClcmeDl.  AUcndeutcs,  de  stalu  monach. 
fiO)  De  oiric.  episc.  alleg.  102.  n.  7. 
(11)  Ex  d.  Clem.  (12)  C.  6.  J.  4.  q.  5, 

(15)  L.  c.  q.  S.  (14)  Ibid, 


«AP.  I.  DUB.  IV. 

I.    Db    ElECTrONB    ABBATtSSAB 

59.  Notandum  1 .  quod  ex  Trideat.  < 
febet  eligi  abbatissa  non  minor  40.  an- 
nis,  et  quae  8.  annis  post  professio- 
nem  laudabiliter  vixerit,  alias  electio 
est  nulla,  ut  ex  declar.  s.  c.  apud  A- 
lex.  2.  Imo  alias,  aliqui  dicunt,  monia- 
les  privari  facultate  eligendi  pro  illa 
vice;  sed  probabilius  putat  oppositum 
Passer.  Casu  tamen  quo  desit  in  mo- 
nasterio  quae  talem  aetatem  habeat,  ex 
eodem  Trid.  potest  eligi  monialis  ha- 
bens  30.  annos,  et  5.  professionis:  vel  a- 
ha  ex  alieno  monasterio  eiusdem  ordi- 
nis;  et  etiam  alieni  ordinis;  sed  hoc  non- 
nisi  cum  assensu  s.  c.  ut  notat  Pasq.  3. 
Si  vero  adest  iam  in  monasterio  mo- 
nialis  40.  annorum  (nisi  ista  sit  vere 
inhabilis),  nequit  eligi  alia  etsi  habi- 
lior,  sine  dispensatione  s.  c.  ut  Alex.  ^ 
ex  decr.  s.  c.  Et  hic  notandum,  quod, 
sicut  abbatissae,  sic  et  procurator  mo- 
nasterii  debet  iu  quocumque  triennio 
mutari,  ex  alio  decr.  s.  c.  ap.  Alex.  5.^ 

Not.  2.  quod  non  possunt  eligi  in  ab- 
batissas  illegitimae,  infames,  neque 
corruptae,  ut  viduae,  ex  decl.  s.  c.  ni- 
si  corruptio  fuerit  occulta.Vide  AIex.«. 
Item  neque  caecae  aut  surdae  '.  Idem 
de  muta  dicunt  dd.  apud  Alex.  s. 

Not.  3.  quod  ad  electionem  abbatis- 
sae  non  admittuntur  conversae,  sed 
tantum  choristae  professae.  Suar.  Lez. 
Tamb.  Alex.  9.  i 

Not.  4.  quod,  si  qua  monialis  est  in 
lecto  infirma,  eius  votum  etiam  est  re- 
cipiendum  vel  per  scriptum  sigillo  mu- 
nitum,  vel  per  duas  moniales  a  praesi- 
denteelectionisdeputatas.ItadeAIex.io 
ex  decr.  s.  c. 

Not.  5.  quod  si  electio  ob  discordiam 
non  compleatur,  non  potest  praelatus 
praesidens  dare  suum  suffragium,  ut 
ex  plurlbus  decr.  s.  c,  sed  bene  potest 
praetigere  tempus  ad  electionem,  quo 
elapso,  ipse  abbatissam  deputabit.  Ita 
pluries  declaravit  s.  c.  ap.  Alex.  *i. 

Not.  6.   quod  monialis,  quae   iam 

(l)  Sess.  2.'>.  ile  rcg.  c.  7.  (2)  Conf,  mon.  c.  9 
i.  l.  (\.  1.  (5)  lu  Laurct.  n.  6C0.  (4)  L.  c.  q.  2 
{A)  C.  G.  5.  2.  .].  15.  (6)  D.  c.  0.  a.  1.  q.  S. 

(7)  Exc.IIinc,S-Caccii$,c\isl.4d.etc.  Coastitutiouein 
■Jj.loveili.sigiiif.iBC      (8)Q.6.     (9)C.a.S.a.q.l. 


DE  STATU  RELIS1090  807 

suam  dedit  vocem,  nequit  amplius  il- 
lamrevocare,  commun.dd  Cumautem 
electio  fit  per  scrutinium,  praecipit 
Trid.  ^2  quod  vota  secrete  praestentur 
notario  et  4.  vel  5.  aliis  assistentibus  ; 
alias  electio  est  nulla,  ut  dicunt  Garc. 
ZeroII.  et  de  Alex.  etiamsi  aliter  fiat 
ex  ignorantia,  ut  Tamb.  et  Rich.  ex  de- 
cret.  s.  c.  Ad  electionem  autem  suflS- 
cit  maior  pars  votorum,  ut  Mirand.  Ro- 
driq.  etc.  cum  communi  apud  Alex.  '^ 
contra  Tamb.  et  alios,  qui  requirunt 
duas  tertias  partes. 

Not.  7.  quod  in  electione  abbatissae, 
ut  praecipit  Trid.  **  praelati  qui  prae- 
sident  debent  esse  extra  claustra.  Pu- 
tant  tamen  Pasq.  Mirand.  et  deAIex.^^ 
quod  urgente  iusta  causa,  (puta,  si  ti- 
meantur  rixae,  etc.  ut  ait  Miranda  i^) 
possunt  tunc  praelati  claustra  introire. 
JProinde  hic  notandum  quod  in  mona- 
steriis  non  exemptis,  vel  sedi  aposto- 
licae  submissis  praesidet  episcopus:  in 
exemptis  vero  praelatus  regularis  una 
cum  episcopo,  ex  constit.  Gregorii  xv. 
Tunc  tamen  episcopus  tantum  assi- 
stit,  sed  vota  non  excipit.  Alexandr. 
ex  decret.  sacr.  congr.  i',  Facta  au- 
tem  electioue,  nisi  aliud  obstet,  debet 
in  eodemloco  electio  confirmari  a  prae- 
lato  praesidente,  scil.  ab  episcopo,  vel  a 
praelato  regulari  in  monasteriis  exem- 
ptis,  vel  a  sede  apostolica,  si  monaste- 
rium  illi  sit  immediate  subiectum.  V.  A- 
lex.  *8.  Et  haec  confirmatio  potest  fieri 
etiam  a  praelato  absente,  et  adhuc  et- 
iam  extra  dioecesim  degente,  ut  tenet 
Pasq.  contraTamb.  nisi  adsit  oppositio, 
apud  AIex.i9  item,  abbatissa  nequitof- 
ficium  exercere  ante  confirmationem, 
Ipsa  debet  etiam  benedici  in  ecclesia 
exteriori  abepiscopo  vel  praelato  regu- 
lari  intra  annum,  alias  privatur  oflScio; 
talis  autem  benedictio  potest  al  teri  com- 
mitti,  etiam  simplici  sacerdoti.  Pasq. 
et  AIex.20.  Sed  in  his  omnibus,  ut  no- 
tant  Tamb.  Az.  etc.  cum  Aiex.2<  atten- 
denda  est  monasteriorum  consuetudo. 


(10)  Ibid.  q.  2.  -■•    (11)  Q. 
(13)  Q.  6.        (14)  Eoil.  1. 
(16)  De  niou.  q.  2.  a.  18. 
(18)  C.  9.  $.  4.  q.  1. 
(20)  Q.  8. 


:.     H'^  (12)  Loc.  cir, 
tlS)C.  ».  J.  2.  q.? 
(17)  Q.  8. 
(19)  Q.  H. 


808  MB.  IV.  BE  PRAECEP 

Not.  8.  qaod  abbatissae  possunt  eligi 
per  triennium,  vel  per  singulos  annos, 
sed  non  ultra  triennium,  alias  electio 
est  nuUa.  Et  insuper  abbatissa  trien- 
nalis  debet  per  triennium  vacare ' .  Ne- 
que  in  vicariam  eligi  potest,  si  forte 
nova  abbatissa  deficiat,  quia  praecipit 
pontifex,ut  abbatissa  anterior  per  trien- 
nium  omni  prorsus  careat  auctoritate. 
Vide  Alex.  2.  Dicit  autem  Alex.  3  cum 
Rodr.  quod  in  coUegiis  oblatarum  be- 
ne  potest  eligi  superior  perpetua,  quia 
tantum  de  veris  monialibus  professis 
loquuntur  buliae. 

Alia  hic  addere  expedit. 

II.    De    PRinLEGlIS    HONIALIOU    £T    BELIGIOSOKUM 

-  60.  Hic  praenotandum  quoad  privi- 
legia  regularium,  quod  omnes  ordines 
regulares  communicant  in  privilegiis 
aliorum  ordinum,  sive  raendicantium 
sive  non,  ut  constare  ex  privilegiis 
concessis  asserunt  Salmant.  <  cum  Lez. 
Tamb.Miranda  Pelliz.  Rodr.  et  comm. 

Hinc  notandum  1.  quod  raoniales 
gaudent  iisdem  privilegiis  ( de  quibus 
sunt  capaces)  religiosorum  eiusdem  or- 
dinis:  itade  Alex.  ^  cum  s.  Anton.  Pal. 
Rodriq.  Tambur.  etc.  contra  Sanchez 
Bairb.  et  alios.  Ratio  quia,  cum  ipsae 
vivant  sub  eadem  regula,  sunl  pars 
ordinis,  et  ideo  ordinis  privilegiis  me- 
rito  gaudere  debent.  Et  hoc,  eliamsi  iu 
privilegio  expriraatur  concessio  fieri 
viris  aut  masculis;  et  etiamsi  moniales 
sint  episcopo  subiectae,  ut  tenent  Sal- 
raant.6  cum  Suar.  Pelliz.  Pal.  Bon.  Bor- 
don.  et  Alex.  '  qui  notat  cum  aliis  gau- 
dere  etiam  privilegiis  aiiorura  ordinum 
suo  ordini  communicatis. 

61 . Ex  hoc  infertur  1 .  cum  Lez.  Pasq. 
el  Alex.  8  abbatissam  posse  dispensare 
in  ieiuniis,  oflScio  etc.  iuxta  privilegia 
sui  ordinis  praelatis  concessa:  quia,  li- 
cet  ipsa  non  possit  per  se  dispensare 
defectu  auctoritatis  spiritualis,  potest 
hoc  tameu  praelati  commissione  quae 
praesumitur  ei  facta,  statim  ac  fuit  e- 
'iecla  in  abbatissara.  Infertur  2.monia- 

(1)  Ex  conit.  Oreg.  xui.  Exposcit  clc.  (2)  C.  9. 
S.  r..  q.  2.  (5)Q.  4.  (4)  Tr.  18.  de  priv.  c.  1. 
pmict.  7.  §.  1.  u.  90.  (S)  Coi.r.  raon.  c  .  10.  q.  1. 
le>)  Loc.  c.  II.  92.  (7)  C.  10.  q.  2.  (8)  Q.  S. 
(U)  C,  10.  .,.  i.  'lO)  Tr.  10.  de  ceusur.  e.  G. 


n*  PARTlCULARlsn-* 

les  episcopo  subiectas  bene  posse  ut' 
privilegio,  v.  gr,  recipiendi  absolutio- 
nem  etc.  a  proprio  episcopo,  quando 
cuicumque  regulari  privilegium  estcon- 
cessum;  secus  tamen,  si  facultas  absol- 
vendi  non  est  regularibus  concessa,  sed 
tantum  praelato  illius  ordinis;  ita  Alex. 
cum  Cespedes  9.  Infertur  3.  cum  Sal- 
mant.  'o  et  Viva  Roncag.  Rodr.  Alex.  ^ 
(quidquid  dicant  Nav.  Barb.  etc.  apud 
Alex.)  omnes  regulares  utriusque  sexus 
tempore  interdicti  generalis  posse  in 
suis  monasteriis  divina  peragere,  prout 
officia  recitare,  missas  celebrare,  etc 
submissa  tamen  voce,  ianuis  clausis, 
sine  campanis,  et  exclusis  nominatim 
interdictis,  vel  qui  causam  interdicto 
dederunt  ut  concessum  fuit  in  cap.  Al^ 
ma  Mater  24.  in  &.  de  sent.  exc.  Item 
posse  eucharistiam  suscipere,  missas 
audire,  ut  Salmant.  12  cum  Pal.  Laym. 
Henr.  Sayr.  Item  suscipere  extremam 
unctionem,  ut  Salm.  i3  cum  Pal.  Avil. 
Henr.  etc.  Et  ad  haec  regulares  ex  pri- 
vilegio  possunt  admittere  omnes  mona- 
sterii  famulos,  procuratores,  operaribs, 
ut  concessit  Alex.  iv.  Et  idem  conces- 
sit  Eug.  IV.  pro  beatis  et  tertiariis:  ex- 
ceptis  tamen  seraper  specialiter  inter- 
dictis,  etc.  ut  supra^Salm.i'' Alex.'^.  Et 
possuntetiam  publice  celebrare  in  plu- 
ribus  festis,  ut  paschatis,  pentecostes, 
nat.  Domini,  assumpt.  b.  v.  Mariae:  i- 
tem  ss.  sacramenti  et  octavae,  concept. 
annunt.  et  nat,  b.  V.  sanctorum  titu- 
larium  ecclesiae,  et  sanctorum  proprii 
ordinis:  item  in  festis  circumcisionis, 
epiph.,  ss.  Trinitatis,  apostolorum,  s. 
loan.  Baptistae,  s.  Luciae,  s.  Marci,  0- 
mnium  sanctorum,  omnium  defuncto- 
rum;  vide  Salm.  '6.  Nec  obstat  dicere 
quod  Trid.i^^praeceperit,  interdicta  et- 
iam  a  regularibus  in  eorura  ecclesiis ' 
servari:  nam  probabiliter  respondet  A- 
lex.  '8  cum  Peyrin.  Sorb.  etc.  mentem 
Trid.  fuisse  tantum  compescere  aliquos 
fratres,  qui  vi  quoruradam  privilegio- 
rum  praetendebant  nulio  modo  inter- 

luinct.  S.  u.  54.  i>7.  s3.  el  03.  (11)  C.  1.  i\.  (i. 

(12)  ll)id.  punct.  4.  11.  48.  (,1."5)  11)1.1. 

(14)  Ibid.  piinct.  3.  n.  (56.  (IS)  Q.  7, 

1«)  Loc.  c.  n.  61   62.  c.\  64.  (17)  Scss.  23. 

df  leit.  c.  12.  tl»)  D.  c.  10.  .j.  «,  fcl  10, 


mnP.  1.    DCB.  IV.  OE 

dicta  ab  ordinariis  emanata  servare; 
non  autem  abrogare  privilegium  reli- 
giosis  et  eliam  clericis  in  d.c.AlmaMa- 
*er,ad  commune  bonum  concessum,  ut 
supra,  tempore  interdicti. 

62.  Notandum  2.  quod  iu  ecclesiis 
monialium  non  possunt  sepeliri  per- 
sonae  laicales ;  nisi  ibi  habeant  ius  se- 
pulturae,  vel  nisi  obtineatur  conces- 
sio  a  s.  c.  ut  ex  pluribus  declar.  s.  c. 
apud  Alexand.  i,  et  tunc  officia  defuncti 
peragenda  sunt  vel  a  confessario  mo- 
nialium,vel  aregularibus  eiusdem  or- 
dinis,  si  sint  exemptae,  non  autem  a 
clero,  ut  Barb.  Lez.  etc.  cum  Alex.  2.  i 

63.  Notandum  3.  circa  divinum  offi- 
cium  plura  privilegia  regularibus  fuis- 
se  indulta.  Clemens  vii.  concessit  mo- 
nialibus  clarissis  privilegium,  uti  re- 
fert  Alex.  3  (at  Salm.  <  dicunt  hoc  pri- 
vilegium  concessum  fuisse  universis 
monialibus)  quod  possint  satisfacere 
per  officium  laicarum,  si  iudicio  prae- 
lati  vel  confessarii  vel  abbatissae  non 
sint  satis  instructae  ad  officium  chori. 
Idem  Clemens  concessit  omnibus  re- 
gularibus  infirmis,  vel  eis  qui  infir- 
mis  inserviunt,  satisfacere  per  7.  vel 
6.  psalmos  a  superiore  assignandos, 
cum  7.  Pater  et  2.  Credo.  Item  Innocen- 
tius  IV.  per  bullam  10.  concessit  mo- 
nialibus  s.  Clarae ,  et  inde  aliis  per 
communicationem,  satisfacere  cum  of- 
ficio  laicarum,  si  non  dicant  horas  ca- 
uonicas,  ex  quacumquerationabili  cau- 
sa,  nempe  si  monialis  sit  scrupulosa, 
si  sit  extraordinarie  defatiga-ta  vel  oc- 
cupata  in  utilibus  ministeriis.  Ita  Sal- 
mant.  ^  Alex.  6.  Et  notant  1 .  Salm.  ^ 
hoc  privilegio  uti  posse  per  se  sine  li- 
centia  superiorum.  Notant  2.  Salmant.  8 
cumPelliz.quod  si  moniales  forte  cul- 
pabiliter  omittant  dicere  officium  lai- 
cale ,  non  peccant  graviter,  quia  tunc 
sehabent  ut  laicae,  quaead  lalera  recita- 
lionem  non  tenentur  sub  mortali.  No- 
tant  3.  eodem  privilegio  uti  posse  o- 
ranes  religiosos  qui  communicationem 
habent  privileglorum  ,  quia  ex  com- 

(1)  C.  9.  q.  10.      (2)  Q.  11.      (3)  C.  10.  q.  13. 
(4)  Tr.  16.  de  lioiis  caii,  o.  3.  puiicl.  1.  u.  61.  el  62. 
(3)  liOC.  cit,  n.  62.         (6)  Q.  13.         (7)  Ibid. 
•  8)  Ibiil.  11.  61.  {»>  W-hI.  b.  S6.  i>7.  Gi  <53. 


STATU  RELieiOSO  809 

muni  sententia,  sicut  moniales  privile- 
giis  religiosorum  uti  valent,  sic  e  con- 
verso.  Et  pro  causa  eis  sufficiet  si  con- 
cionentur  in  quadragesima  (etsi  non 
quotidie)  cum  magno  labore;  si  con- 
fluat  multitudo  poenitentium :  si  laxati 
sint  ex  itinere  vel  concione :  item  si 
sint  lectores  aut  studentes,  qui  pro  ma- 
iore  parte  diei  vacent  studio  s.  scri- 
pturae,  aut  ss.  canonum,  aut  theolo- 
giae  scholasticae  vel  moralis.  Ita  Sal- 
mant.  9  cum  Pasq.  etc. 

64.  Itera  Martinus  v.  concessit  mo- 
nachis  s.  Hieronymi,  ut  qui  sine  tae- 
dio  officium  non  valent  dicere  ob  in- 
firmitatem,  etiam  postquam  convalue- 
rint,  satisfaciant  recitando  id  quod  suis 
confessariis  visum  fuerit.  Item  Leo  x. 
conceditfratribus  minoribus  officiapro- 
lixiora  anticipare,  et  breviora  reser- 
vare  pro  diebus  in  quibus  minus  oc- 
cupantur  in  concionibus  et  confessio- 
uibus,  aut  studio,  ut  putant  Salm.  i"* 
cum  Rodr.  Tamb.  Pelliz.  etc.  contra  ta- 
men  Lezan.  Item  Leo  x.  concessit  regu- 
laribus  privilegium  recitandi  officium 
privatum  mentaliter:  et  licet  Alex.  " 
cum  Pell.  Les.  Tamb.  Lugo  etc.  apud 
Salm.i2  teneant  hoc  privilegium  fuissa 
revocatum  a  Gregor.  xv.et  Urbano  viii. 
qui  revocarunt  omnia  privilegia  vivae 
vocis  oraculo  concessa,  prout  tale  fuit 
hoc  privilegium  ut  communiter  dd.  as- 
seruut  5  attamen  probabilius  contradi- 
cunt  Salm.i3  cum  Nav.  Huirt.  Henr.  Vil- 
lal.  Tamb.J^  Rodr.  Leand.  etc,  quia, 
ut  aiunt,  praedicta  revocatio  respexit 
tantum  privilegia  oretenus  concessa  an- 
te  s.  Pium  v.  non  autem  hoc,  quod  a 
s.  Pio  confirmatum  fuit  per  buUam 
quam  referunt  Pell.  et  Peyr.  Addunt, 
quia  privilegium  Leonis  fuit  declara- 
tio  iuris  communis  in  cap.  Dolentes  9. 
de  Cel.  Miss.  ut  idem  Lezana  concedil. 
At  oracula  vivae  vocis,  quae  sunt  de- 
clarationes  iuris  communis,  vel  buUa- 
rum,  tunc  minime  revocata  fuerunt, 
ut  fere  omnes  dicunt,  prout  testantur 
Salm.'5.  Id  aulem  quod  obiicit  Peyrin., 

(10)  Ti-.  16.  di!  boris  can.  c.  3.  piinct.  7.  n.  B9. 

(11)  C.  10.  q.  16.  (12)  Ibid.  n.  S2. 
(13)  Loc.  c.  u.  S3.               (14)  De  satr.  inlss. 
flS^  Cit.  Biiiu.  l>5. 


810 


LIB.  !V.  I)E  PRARCKPTTS  PARTTCtTLARIBtTS 


nempe  quod  dictum  privilegium  ari 
summum  concessum  fuit  pro  ea  parte, 
quae  secreto  dicitur  in  officio  publico, 
vel  in  missa ,  ut  exprlmunt  verba  pri- 
vilegii  relata  a  Salm.  <  minime  obstat; 
nam  ibi  in  fine  sic  addilur  :  Et  quod 
eodem  modo  possit  facere,  qui  solum  di- 
eit  officium  per  se :  cum  prolatio  ver- 
balis  sit  praecipue ,  ut  ab  aliis  intelli' 
gatur.  Ergo  (recte  arguunt  Salm.  2)  re- 
citatio  privata,  ubi  nihil  dicitur  ut  ab 
aliis  intelligatur ,  potest  ex  hoc  privi- 
legio  tota  mentaliter  fieri. 

Sedulo  hic  notandum  quoad  omnia 
privilegia  religiosorum,  quod  superior 
potest  ex  iusta  causa  aliquando  limi- 
tare  privilegia  subditorum,  quia  haec 
semper  concessa  intelliguntur,  ut  non 
praeiudicent  potestati  dominativae  , 
quam  ob  votum  obedientiae  superior 
super  subditoshabet.  Poterit  etiam  ab- 
batissa  moderari  poenitentiam  a  prae- 
lato  moniali  impositam ,  si  adsit  iusta 
causa,  et  accessus  ad  superiorem  non 
pateat.  Ita  Alex. '.  Ultimo  notandum 
quod  ex  bulla  Pauli  v.  *  omnes  regula- 
res  professi  (sicut  et  ordinarii  locorum) 
gaudent  indulgentiis  concessis  cuicum- 
que  ordini  religioso,  ut  notat  Alex.  5, 

DoBiOH  V.  Qai  possint  vel  teneantur 
iogredi  religionem. 

C8.  Quibus  non  liceat  religimem  ingredl. 

66.  In  qua  necessitate  parentum  prohibeatur 
filiis  religiosos  jieri. 

67.  Quando  filii  iam  professi  tmeantur  a  re- 
ligione  egredi  ad  subveniendum  parentibus. 

68.  An  peccent  filii  religionem  ingredientes^  in- 
vitis  aut  insciis  parentibus. 

69.  Quando  prohibealur  parentibus  religionem 
intrare  ob  necessitatem  filiorum. 

70.  Jn  liceat  relinquere  fratres  aut  sorores  iii 
necessitate. 

71.  Jn  debitis  gravali  possint  religionem  in- 
gredi.  Quid,  si  iam  sint  professi, 

72.  Foventes  religionem,  quando  teneantur  vel 
excusentur  ingredi. 

73.  Quando  liceat  ad  aliam  religionem  laxio- 
rem  vel  strictiorem  transire. 

74.  An  parochi  possinl  religionem  ingredi,  e- 
piscopo  contradicente. 

75.  An  episcopus  possit  impedire  clerieos  a  re- 
ligione. 

7C.  Jn  et  qnando  episeopi  possinl  deserere  ec- 

clesias  suas  aut  permutare, 
77.  An  peccentgraviter  parentes,  avertendo  fi- 

lios  a  religione. 


(1)  U«.  n.  SI. 

{5)  C.  II.  S-  I    'J  ^ 


V:h\.  r..  Si. 


7S.  An  et  quomodo  aliquis  voeatus  ad  religionen 
peccet,  si  vocatlonemsuam  negligafadimplere. 

65.  «  Resp.  1.  Omnesilli  et  soli  pos- 
sunt  ingredi  religiouem ,  qui  sunt  sui 
iuris  nec  aliis  obstricti:  qui  vero  aliis 
obstricti  sunt,  non  possunt  sine  eorum 
consensu.  Less.  *. 

»  Unde  1 .  non  possunt  ingredi  reli- 
gionem  impuberes ,  quia  subsunt  pa- 
rentibus  vel  tutoribus,  quoad  vitae  di- 
spositionem.  2.  Nec  filii ,  si  parentes 
sine  illis  se  alere  nequeant.  Laym.  '. 
Vide  lib.  3,  tr,  3.  c.  2.  dub.  \.  n.  335 

3.  Nec servi  sine  consensu  dominorum. 

4.  Nec  qui  decepit  virginem  sub  pro- 
missione  matrimonii.  5.  Nec  is  qui  non 
est  solvendo  creditoribus,  modo  in  sae- 
culo  manendo  possit  intra  paucos  an- 
nossoIvere.S.Th.  tamen  Sylv.  Fumus» 
et  alii  putant,  illum  posse  bona  prae- 
sentia  cedere  creditoribus:  quia  per- 
sona  hominis  liberi  nou  est  pro  pecu- 
nia  obligata.  6.  Nec  episcopus,  sine 
consensu  papae.  cui  iuramento  se  ob- 
strinxit ;  praeterquam  quod  sit  obstri- 
ctus  suae  ecclesiae,  sicutmaritus  uxo- 
ri.  7.  Nec  coniuges  post  matrimonium 
consummatum  ,  nisi  vir  per  vim  con- 
summasset  anle  expletos  2.  menses , 
qui  eis  a  iure  conceduntur,  aut  nisi  al- 
ter  coniugum  commisisset  adulterium: 
tunc  enim  innocens  ingredi  posset.» 

66.  Notandum  hic  \ .  quod  si  filius 
profiteaturreligionem,  relinquendo  pa- 
rentes  in  necessitate ,  professio,  hoc 
non  obstante,  bene  valida  est.  Notan- 
dum  2.  quod  si  filius  in  saeculo  ma- 
nens  nullo  modo  necessitali  parentum 
possit  subvenire,  liclte  religionem  in- 
gredi  potest.  Notandum  3.  quod  si  fi- 
lius  in  saeculo  manere  non  possit  sine 
gravi  periculo  labendi  in  aliquod  gra- 
ve  peccatum  ,  licite  etiam  ingreditur 
religionem,  quacumque  necessitate  la- 
borent  parentes,  quia  temporali  vitae 
parentum  praeferri  quidem  debet  spi- 
ritualis  salus  filii.  Ita  s.  Th.  9  qui  ait : 
Aut  iste  qui  habet  propositum  intrandi 
religionem,  videtin  saeculonon posse  vi- 

(S)  C.  10.  q.  18.  (6)L.  2.  c.  41.  d.  3. 

(7)  L,  4.  t.  5.  c.  -5.  II.  l.  (8)  V.  Relisio. 

(9)  Quo-ilibc!  10.  a.  9. 


CAP.  I.  DUB.  rv.  np.  STATU  RSJ.IGIOSO 


8H 


rere  sine  peccato  mortali,  velnon  de  facili; 
si  timet  sibi  periculum  peccati  mortalis, 
cum  magis  teneatur  saluti  animae  suae 
providere^  quam  co^^porali  necessitati  pa- 
rentum,  non  tenetur  in  saeculo  remane- 
re.  Sanctum  doctorem  sequunlur  San- 
chez  1  Pal.  2  et  Salmant.  3  cum  Lezana 
Garcia  Peyrino  etc.  Intellige  tamen(ut 
bene  advertuntSalm.^)  sipericulum  sii 
proximum,  et  tale  ut  a  filio,  manendo 
in  saeculo,'moraliter  vitari  non  possit. 

Sed  nunc  quaeritur,  quaenam  neces- 
sitas  parentum  prohibeat  filios  religio- 
nem  ingredi.  Et  e  converso  quaenam 
necessitas  filiorum  prohibeat  parentes 
religiosos  fieri.  Sic  respondet  et  docet 
s.  Th.  5  loquendo  de  filiis:  Parentibus 
in  necessitate  existentibus,  ita  quod  eis 
commode  aliter  subveniri  non  possit,  non 
licet  filiis  religionem  intrare.  Secus  au- 
tem  dicit,  si  parentes  filiorum  obsequio 
nonmultum  indigeant.  Hincdicunt  San- 
chez  6  Less. '  Salm.  8  cum  Suar.  Peyr. 
Pal .  Bon .  et  communi,  quod  filius  nequit 
ingredi  religionem,  relinquendo  paren- 
tes  in  necessitate  sive  extrema  sive 
gravi  (non  autem  communi) ,  etiamsi 
filius  votum  religionis  emiserit.  Secus 
autem  si  necessitas  sit  communis,  aut 
si  illi  tantum  aliqualem  patiantur  sta- 
tus  diminutionem,  ut  videtur  docere 
s.  Th.9  dicens:  Si  sine  eius  obsequio  pa- 
rentes  nullo  modo  vivere  possunt,  sic  te- 
netur  eis  servirCj  et  alia  opera perfectio- 
nis  praetermittere.  Si  vero  sine  eius  ob- 
sequio  possunt  aliqualiter  sustentari  non 
honorifice,  propter  hoc  non  tenetur  ope- 
ra  perfectionis  dimittere. 

67.  Hoc  dicendum  de  filiis  nondum 
in  religione  professis;  sed  magna  quae- 
stio  est,  an,  parentibus  egestate  pres- 
sis,  filius  iani  professus  teneatur  egre- 
di,  ut  eis  subveniat.  In  necessitate  ex- 
trema,  certum  est  teneri ;  dicunt  ta- 
men  Salm.io  qQod  hoc  noL  procedit  si 
filius  e  claustro  possit  subvenire,  quin 
egrediatur ;  nec  si  patris  necessitas  non 

(1)  Dec.  1.  4.  c.  aO.  n.  11.  (2)  Ti.  16.  d.  1. 

f.  1.  §.  S.  n.  1.  (3)  Tr.  13.  de  statu  relig.  c.  3. 
p.'  S,  S.  2.  n.  SO.  (4)  L.  c.  (S)  2.  2.  q.  189.  a.  6. 
(6)  Doc.  1.  4.  c.  20.  (7)  L.  2,  c.  41.  n.  54. 

(C)  Loc.  c.  D.  S3.  (9)  Qu^ibol  10.  a.  tt. 

HM)  De  4,  praeceplo  c.  Uiitc.  ptiac':'.  1   %■  2.  a.  11. 


sit  evidens,  et  praelatus  licentiam  n©. 
get,  iudicans  necessitatem  non  esse  ta- 
lem ,  quia  in  dubio  standum  est  iudi- 
cio  superioris.  At  dubium  maius  est, 
si  necessitas  parentum  sit  evidens,  sed 
tantum  gravis.  Adest  triplex  sententia, 

Prima  dicit  teneri  filium  egredi,  quia 
per  votum  non  extinguitur  obligatio 
naturalis  filii  erga  parentes.  Ita  Heur. 
de  Pandao  Cord.  etc.  apud  Sc.lm.  '^. 

Secunda  sententia  distinguit  et  dicil 
quod  si  necessitas  parentum  antecedit 
professionem,  filius  tenetur  egredi,  quia 
obligatio  iam  contracta  non  extingui- 
tur  per  professionem ;  secus  si  profes- 
sionem  subsequitur.  Ita  valde  proba- 
biliter  Elbel  12  cum  Less.  etc.  Tolet.  <3 
et  Navarr.  Suarez  Sylvest.  etc.  apud 
Salm.  14. 

Tertia  sententia  probabilior  docet  in 
tali  casu  non  teneri  nec  posse  filium 
egredi  sine  licentia,?sive  necessitas  pa- 
rentum  praecedat  professionem,  sive 
non.  Et  probatur  ex  d.  Th.  is  qui  ait: 
Ille  vero  qui  iam  est  in  religione  profes- 
sus,  reputatur  iam  quasi  mortuus  mun- 
do;  unde  non  debet ,  occasione  substen- 
tationis parentum,  exire  e  claustro.  Te- 
netur  tamen ,  salva  sui  praelati  obe- 
dientia  et  suae  rehgionis  statu,  media 
adhibere,  quibus  eius  parentibus  sub- 
veniatur.  Probatur  inde  ratione ,  quia 
sicut  filius  coniugatus  non  lenetur  re- 
linquere  uxorem ,  et  adire  parentes  ut 
eos  alat,  sive  nec^ssitas  matrimonium 
praecedat  sive  non ;  quia  iam  statum 
suscepit,  in  quo  tenetur  magis  adhae- 
rere  uxori,  quam  parentibus:  sic  ne- 
que  religiosus  tenetur  claustrum  dese- 
rere  ad  subveniendum  parentibus.  Ita 
cum  Bus.  de  4.  praec.  vide  l.  3.  n.  335. 
infin.  n.  5.  s.  Th.i^  Sanch.*'  cum  Cai. 
s.  Anton.  Arm.  Tab.  Bon.isSalm.Ocum 
Fag.  Bord.  Rodr.  etc. 

Nota  hic  obiter  decrelum  ss.  n.  p 
Benedicti  xiv.  incipiens  Pontificia,  e- 
ditum  die  27.  maii  174S.  ubi  praeci- 

(11)  Il)id.  Q.  12.  (12)  De  4.  pracc.  n.  3o2 

(15j  Summ.  1.  S.  c.  1.  n.  9.  .  (14)  Ibid.  u.  15 
(IS)  2.  2.  q.  101.  :i.  4.  ail  4.  (IG)  L.  c.  c^ 

Quodlib.  5.  a.  16,  ac  Quoillib.  10.  a.  9.  (17)  DecJ 
1.  4.  c.  20.  n.  17.  (18)  De  4.  prsec.  p.  S.  n.  7 
(19)  Ibid.  n.  14. 


812  T.i'?-  Tv.  T>1?  PTtAHrFr 

pitur,  quod  regulaies  exlra  clauslra 
degentes  (sicut  et  in  civilibus)  sint  sub- 
iecti  ordinario,  qui  eos  etiam  corrigere  j 
debet. 

68.  Quaerftur  inde,  an  peccent  filii 
religionem  ingredientes  invitis  aut  in- 
Eciis  parentibus.  Dixit  Lutherus,  ul  re- 
fert  Bellarm.  <  peccare  filios  intrando 
in  religionem  sine  parentum  conseusu; 
cum  teneantur  ipsis  in  omnibus  obe- 
dire.  Sed  hoc  reprobatum  fuit  a  conc. 
loletano  x.  2  ubi  omnino  concessum 
fuit  filiis  religionem  suscipere  sine  ge- 
nitorum  licentia,  modo  anuos  puber- 
tatis  compleverint :  Rarentibus  (verba 
concilii)  filios  religioni  tradere,  non  am- 
plius  quam  usque  ad  decimum  quartum 
eorum  aetatis  annum  licentia  poterit  es- 
se.  Postea  vero^  an  cum  voluntate  pa- 
rentum,  an  suae  devotionis  sit  solitarium 
votum,  erit  filiis  licitum  religionis  as- 
sumere  cultum.  Idem  sancitum  fuit  per 
conc.  tiburtinum  3.  Idem  docuerunt  s. 
Amb.  s.  Hieronym.  s.  Aug.  s.  Bern.  s. 
Thom.  et  alii  cum  s.  loan.  Chrysost. 
qui  generaliter  loquendo  scripsit:  Cum 
spiritualem  (salutem)  impediunl  paren- 
tes,  nec  cognoscendi  quidem  sunt.  Hinc 
communiter  docent  dd.  non  teneri  fi- 
lium  religionem  omittere,  causa  vitan- 
di  scandala  parentum.  Ita  s.  Th.  'S  Pal.  5 
cum  Suar.  Vasq.  etc.  Spor.  6  cum  Val. 
Salmant, '  cum  Cano  Led.  Hurt.  etc. 
Quamvis  autera  praefati  aa.  advertant 
debere  filium  eo  casu  aliquantulum  ex- 
pectare,  donec  parentes  moneantur  de 
eorum  obligatione ;  imo  si  ipse  facile 
et  tuto  possit  ipsorum  consensum  ob- 
tinere,  par  esse  ut  non  discedat  sine 
parentum  benedictione ;  hoc  tamen  in- 
telligendum,  ut  mox  videbimus,  nisi 
probabile  sit  periculum  quod  paren- 
tes  iniusle  illi  impediant  executionem 
suae  vocationis.  Ideo  ut  plurimum  in 
praxi  filii  excusantur,  si  iuscusparen- 
libus  domum  relinquant. 

Certum  est  quod  circa  status  electio- 
nem  non  tenemur  geniloribus  parere, 
ui  docet  communis  sententia  dd.  cum 

(1)  Coiilrovcisiar.  l.  1.  ile  nionacli.  c.  5G.  n.  1, 
{2)C.ul:.      (3)Can.24.      (4)  4.  d.  58.  f].  2.  a. -5. 
16)  Dc  caiii.  il.  6.  p.  16.  n.  «.  (6)  De  scaud. 

r.  I  u.  51.     (7)  Ti.  21.  c.  ».  p"»'^i.  ».  t  5.  u.  87 


r!S  PAHTICrLARIBlTS 

s.  Th.  8  qui  ait:  Non  tenentur  nec  5«r- 
vi  dominis,  nec  filii  parentibus  obedire, 
de  matrimonio  contrahendo  vel  virgini- 
tate  servanda^  aut  aliquo  qUo  huius* 
modi.  Dubium  igitur  fit  an  filius  tenea- 
tur  in  his  consulere  parentes,  ut  ab  i- 
psis  rectum  consilium  accipiat.  Quoad 
statum  coniugalem  Sanch.  9  cura  Con. 
et  aliis,  censet  teneri  filiura  parentes 
consulere,  quia  in  tali  negotio  ipsi  ma- 
iorem  experientiam  quam  iuvenes  ha- 
bent.  Sed  adhuc  circa  matrimonia  Ca- 
strop.  Henriq.  et  Salm.  cum  aliis,  au- 
ctoritati  s.  Thomae  innixi  {Vide  de 
matr.  l.  6.  n.  849.  t».  Tertia  sententia) 
excusant  a  culpa  gravi  filium,  insciis 
parentibus,  matrimoniura  contrahen- 
tem.  Quidquid  tamen  sit  de  hoc,  recte  | 
dicit  p.  Pinamontius  i^  quod  circa  ele-  ' 
ctionem  status  religiosi  nec  tenentur 
nec  expedit  quod  filii  consilium  geni- 
torum  expectent;  quiainhoc  non  tan- 
tum  ipsi  nullara  experientiam  habent, 
sed  etiam  quia  parentes  ob  propriura 
commodum  mutantur  in  hostes,  ut  alt 
s.  Th.iUoquensde  vocatione  religiosa: 
Frequenter  amici  carnales  aversantur 
profectui  spirituali.  Etenira  frequen- 
tius  parentes  malunt  filios  perire  cura 
eis,  quara  salvari  sine  eis,  ut  dicit  s. 
Bern.i2  unde  exclamat:  0  durum  pa-  i 
trem,  o  saevam  matreml  0  parentes  cru-  i 
deles  et  impios\  non  parentes^  sed  per- 
emptores;  quorum  dolor  salus  pignoris\ 
quorum  consolatio  mors  filii  est.  Hinc 
sic  advertit  Porrecta  apud  s.  Th.  13;  Si 
Deus  vult  animam  ad  se  vocatam  obli- 
visci  patrem  et  domum  patris^  suygerit 
utique  per  hoc  quod  vocatus  ab  ipso  ad 
religioneniy  non  debet  suorum  carnalium 
consilium  interponere  vocationis  exe- 
cutioni.  Et  s.  Cyrillus  apud  euradem 
s.  Th.i^  explicans  illud:  Nemo  mittens 
manum  ad  aratrum  et  respiciens  retro, 
aptus  est  regno  Dei^^  inqnit:  Aspicit  re- 
tro,  qui  dilatione^n  quaerit  cum  propin- 
quis  conferendi.  Ideo  s.  Th.  >6  absolule 
vocatos  aniraadvertit,  ut  diligenter  ca- 
veant  ne  de  sua  vocatione  consiliuni  a 

(8)2.  2.  q.l04.  a.  8.        (9)  Demalr.l.  4.d.23.  n.lO. 

(10)  Aur.  lib.  cui  tit.  Vocazione  villoriosa,  c.  3. 

(11)  2.  2.  q.  189.  a.  10.     (12)  E|).  111.    (15)  L.c, 
(14)  Ibid.     (!!})  Luc.  9.  G2.     (JO)  Oi..  17.  (    9. 


CAP.  I.  DUB.  V.  I)E  STATD  RELIGIOSO 


S13 


parenlibus  accipiant :  Ah  hoc  consilio 
primo  quidem  amovendi  sunt  carnis  pro- 
pinqui ,  dicitur  enim:  Causam  tuam 
tracta  cum  amico  tuo.  Propinqui  enim 
carnis  in  hoc  negotio  amici  non  sunt, 
sed  inimici,  iuxta  sententiam  Domini: 
Inimici  hominis  domestici  eius.  Ex  his 
omnibus  concluditur  ,  non  solum  non 
peccare  filios  religionem  assumentes, 
parentibus  inconsultis;  sed  ordinarie 
loquendo,  valde  errare  si  participes 
eos  faciant  de  sua  vocatione,  ob  peri- 
cuium  cui  se  expouunt,  se  ab  illa  a- 
verti;  et  hoc  utique  confirmatur  ab 
exemplo  tot  sanctorum,  quorum  di- 
scessus,  parentibus  insciis  aut  invitis, 
Deus  etiam  miraculis  approbavit  et  be- 
nedixit.  Idemque  sentit  doctus  p.  EI- 
bel  1  dicens:Sf  filius  se  sentiat  a  Deo  vo- 
catum  ad  statum  religiosum^  et  adver- 
tat  parentes  id  aegre  laturos^  atque  ex 
affectu  carnali  ac  futilibus  motivis  se 
opposituros,  non  tenetur  eos  consulere, 
quia  consultius  aget  rem  eis  celando, 
iuxta  illud  Matth.  8.  ubi  Christus  Do- 
minus  discipulum  reprehendit  nolentem 
eum  illico  sequi  ob  patrem  prius  sepe- 
liendum.  An  autem  peccent  graviter 
parentes  avertentes  filios  a  religione, 
vide  infra  n.  77. 

69.  E  converso  docet  s.  Th.  2  non  li- 
cere  parentibus  religionem  intrare , 
non  solum  cum  filios  in  necessitate  gra- 
vi  relinquere  deberent,  sed  etiam  si  o- 
mniuo  praetermittere  deberent  eorum 
curam,  id  est,  non  praeviso  (sunt  verba 
s.  d.)qualiter  educari  possint.  Hoc  ta- 
men  intelligitur,  ut  dicunt  Salm.3  cum 
Suar.  Pal.  Pelliz.  de  filiis  non  eman- 
cipatis,  quos  parentes  nequeunt  in  sae- 
culo  relinquere,  quin  eis  provideant 
de  necessariis  tam  ad  substentationem 
quam  ad  instructionem  morum.  Secus 
autem  de  filiis  emancipatis,  quos  pa- 
rentes ,  ordinarie  loquendo ,  nec  ale- 
re  nec  instruere  amplius  tenentur,  nisi 
filii  per  accidens  gravi  necessitate  la- 
boreat. 

70.  Fratres  autem  et  sorores  non  li- 

(1)  De  4.  praec.  n.  H38.  (2)  2.  2.  q.  186.  a.6. 
(5)  Tr.  IS.  de  slatu  rel.  c.  3.  punct,  3.  §.  2,  n.  S2. 
»4^  11..  1!.  31     (o^  Oe  re«t  c.l.  p.  18.  §.  1.  u.  289. 


cet  deserere  in  necessilate  extrema, 
sed  licet  in  gravi ;  quamvis  ratione  ca-« 
ritatis  posset  quis  diflFerre  et  etiam  o- 
mittere  statum  religionis  ad  subvenien- 
dum  fratribus  graviter  indigentibus. 
Si  vero  votum  habeat  religionis,  in  tali 
casu  non  posset  differre  per  longum 
tempus,  sine  dispensatione.  Ita  Salm.  < 
cum  Sanch.  Suarez  Pal.  Azor.  Pelliz. 
Bonac. 

71 .  Quaeritur  inde  an  debitor  aere 
alieno  gravatus  possit  religionem  in- 
gredi.  Adsunt  tres  sententiae. 
~  Prima  santentia  cum  Gers.  Pal.  Val. 
Suar.  Reg.  Mol.  Bon.  etc.  apud  Salm.  s 
et  Holz.  6  absolute  negat,  quia  hoc  es- 
set  contra  naturale  praeceptum  iusti- 
tiae,  lucrum  spirituale  quaerere  cum 
damno  creditoris,  cui  debitor  ex  iusti- 
tia  solvere  tenetur. 

Secunda  sententia,  quam  tenent  San- 
chez  '  cum  Maior  Nav.  Azor.  et  Salm. » 
distinguit  et  dicit  quod  si  debitor  in 
saeculo  manens  brevi  tempore  proba- 
biliter,  et  sine  magua  difflcultate  ac- 
quirere  sua  industria  possit  quod  debet, 
vel  uotabilem  debiii  partem,  ut  sol- 
vat ;  tunc  tenetur  expectare.  Secus  si 
diu  expectare  deberet,  vel  si  sine  no- 
tabili  difficultate  salisfacere  non  posset. 
Quale  autem  tempus  censendum  sit  bre- 
ve.  Mai.  putat  triennium :  Sanch.  au- 
tem  cum  Nav.  biennium. 

Tertia  sententia  vero  absolute  docet 
debitorem  statim  posse  religionem  in- 
gredi,  bona  suacreditoricedendo.Haoc 
tenent  s.  Th.  9  et  eumsequuntur  s.  An- 
ton.  Sylv.  Caiet.  Palud.  Tabien.  Ang, 
Armill.  Arag.  etc.  apud  Sanch.^ac  pro- 
babilem  putat  Sa.  Et  hoc,  etiamsi  so- 
lutio  promissa  fuerit  cum  iuramento, 
ut  notant"  s.  Anton.  Sylv.  Tab.  etSa. 
Ratio  s.  Th.  haec  est :  Propterpecuniam 
persona  liheri  hominis  secundum  iura  ci' 
vilia  non  obligatur,  sed  solum  res:  quia 
persona  liheri  hominis  superat  omnem 
aestimationem  pecuniae:  unde  licitepo^ 
test,  exhibitis  rebus  suis,  religionem  iii^ 
trare;  nec  tenetur  in  saeculo  manere  ut 

(8)  De  rest.  n.  SI8.         /7)  Dec.  1.  4.  c.  19.  n.  Sw 
(8)  Loc.  c.  n.  290.  ;  9)  2.  2.  (..  18».  ,.  6.  aU  i, 

^10}  L.  c  ■.  7.  i^ll)  ibi,4. 


814 


tlB.  IV.  Dfi  PRAECEPTI3  PAUTICOLARIBtJS 


procuret  unde  debitum  reddat.  Ralio- 
nem  banc  reiicit  Sanch.  cum  Med.  •  di- 
cens  non  esse  verum  quod  persona  de- 
bitoris  non  sit  creditoribus  obligata ; 
alias,  ait,  inique  debitor  carens  bonis 
in  carcerem  a  iudice  detruderetur.  Sed 
respondetur  quod  obligatio  personalis 
quae  inest  debitori  uon  iam  est  ratione 
personae,  sed  ratione  bonorum,  ut  do- 
cet  s.  Th.  2  et  prout  certum  asseruut 
Salm.  3.  Unde,  supposito  quod  debitor 
in  saeculo  maneat,  et  liber  potensque 
sit  bona  acquirere,  bene  remanet  sua 
persona  obstricta  ad  bona  acquirenda, 
cum  possit  sine  magno  sui  detrimento; 
et  tunc  remanet  obligata  persoiia  debi- 
toris,  non  iam  directe  ratiooe  sui,  sed 
indirecte  ratione  bonorum  ad  quae  ac- 
quirenda  poteos  est,  cum  teneatur  tunc 
non  solum  dare  quae  habet,  sed  etiam 
procurare  possibilitatem  solvendi,dum 
potest  acquirere  sine  maguo  damno 
suae  iibertatis.  Secus  tamen  dicendum 
supposito  quod  velit  saeculum  relin- 
quere,  et  Deo  se  totum  dicare  in  reli- 
gione,  ubi  impotens  redditur  ad  sol- 
vendum;  tunc  enim  liberam  habet  per- 
sonam,  ut  de  ea  in  Dei  obsequium  dis- 
ponere  possit:  et  quoad  debitum  sol- 
vendum  sufficit  si  omnia  su£  bona  cre- 
ditoribus  cedat.  Alias ,  si  in  saeculo 
manere  teneretur,  esset  dii'ecte  et  per 
se  obligata  persona  debitoiis  ob  pecu- 
niara  debitam,  quod  absolute  uegatur, 
quia  libertas  hominis  omnem  aestima- 
tionem  pecuniae  excedit,  ut  loquitur 
supra  s.  Th.  Adde  (et  sic  respondetur 
rationi  primae  sententiae)  quod  prae- 
ceptum  naturale  non  obligat  quando 
debitor  nequit  satisfacere  ,  nisi  cum 
tanto  detrimento  suae  libertatis,  etcum 
onere  subeundi,  in  saeculo  maoendo, 
periculum  aeternae  salutis;  nemo  e- 
nim  in  contractu  cum  hoc  onere  prae- 
sumitur  velle  se  obligare.  Et  sicut  quis 
non  tenetur  in  saeculo  manere  ad  ser- 
vandam  promissionem  matrimonii  (ni- 
si  per  eam  copulam  extorserit),  itii  nec 
etiam  qui  debitum  contraxit.  Et  boc 

(1)  D.  7.  ,;2)  Loc.  c. 

(5)  Dict.  c.  1.  puuct.  la.  u.  234. 
'A)  Tr.  15.  c.  i.  i>.  18.  S-  1. 1).  ^&i 


etiarasi  debitum  sit  ex.  delicto,  ut  te- 
nent  Salm.  cura  aliis  *  quia  pariter  iste 
debitor  non  est  obstrictus  cum  tanto 
onere,  ut  religionis  meliori  statu  pri- 
vari  debeat.  Hae  tres  sententiae  suot 
omnes  probabiles,  sed  probabiliormih' 
videtur  secunda  ;  modo  ex  illa  brevi 
maosione  in  saeculo  non  immineat  pro- 
babile  periculum  iocidendi  in  peccatu 
vel  amittendi  vocationem  ad  religio- 
nem.  Conveniunt  autem  dd.  addicen- 
dum  quod  praedicta  quaestio  currit, 
cum  debita  sunt  certa:  et  si  incerta 
sint,  proculdubio  statim  debitor  reli- 
gionem  ingredi  potest;  quia  cum  obli- 
gatio  elargiendidebitaincerta  pauperi- 
bus  non  sit  ex  iustitia  et  iure  naturali, 
sed  ex  pietate  et  iure  ecclesiastico,  ut 
probant  Saim.  5  cumLess.  Vasq.  Bann, 
Vill.  Led.  etc.  contra  alios,  ideo  bene 
talis  debitor  potest  omissa  restitutione, 
religionem  petere ,  cum  nihil  sit  tam 
pium,  quam  se  suaque  omniaDeo  in  re- 
ligionemdicare.Ita  Sanch.  ^  LugoSuar. 
PaL  etc.  cum  Salm.  '. 

Advertendum  tamen  quod  haec  lo- 
cum  habent  de  iure  naturali.AtSixtus 
V.  per  bullam  datam  anno  1587.  reddit 
inhabiles  ad  religionem  debitores  qui 
dilapidaverunt  sua  bona,  vel  qui  depo- 
nere  debent  rationes,  antequani  debita 
solverint  aut  rationes  reddiderint;  et 
licetClemensviii.  inhabilitatem  abstu- 
lerit,  reliquit  tamenprohibitionem.  Hoc 
vero  intelligendum,  ait  CroixS  cum  San- 
chez  et  Ills.  de  iis  qui  aliter  non  pos- 
sunt  satisfacere,  nisi  in  saeculo  manen- 
do,  et  aquibus  sperari  potestso]utio;  i- 
tem  simagna  sintdebita,  superantia  fa- 
cultates  proprias,  cum  dicatur  in  bulla, 
ingenti  aere  alieno  gravatis.  Praeterea 
dicit  Croix  cum  Sauch.  et  Dic.  hoc  noa 
procedere  pro  monialibus,  nec  pro  equi- 
tibus  ordinum  militarium,  quia  hi  in 
odiosis  non  comprehenduntur  nomine 
religiosorum:  insuper  neque  pro  iis  qui 
gravantur  debiti.s  tantum  incertis;  oec 
pro  iisqui  sine  culpa  gravi  inciderunt 
in  impotentiam;  nam  bulla  est  tantum 


(S)  Loc.  c.  p.  11.  S-  5.  u.  211.     (6)  Loc. 
(7)  Dict.  e.  1.  puiict.  18.  n.  287. 
(3)  b.  3.  p.  2.  u.  414. 


C.   Q.  i. 


CKV.  1.  DUB.  V.  DE 

piH)  dilapidatoribus ,  ut  notat  Croix  <  j 
cum  Dic.  nec  pro  debitoribus  ratione  j 
donationis,  Croix  cum  Sancb.  Praece- 
ptum  autem  de  reddendis  rationibus, 
intelligitur  de  rationibus  valde  litigio- 
sis,  intj-icatis,  fraudulentis,  daturis  cau- 
sam  litibus.  Croix  cum  Dic.  et  Ills. 

Sivero  quis  debitis  gravatus  iam  re- 
ligionem  professus  fuerit,  valet  profes- 
sio,  ut  Croix  2.  Nec  praelatus  tenetur 
tunc  de  iustitia  licentiam  ei  dare  ad  la- 
borandum,  ut  satisfaciat.  Croix  3  cum 
Lugo  et  Nav.  Tenetur  tamen  ex  cari- 
tate,  si  nuUum  inconveniens  obstaret. 

72.  «  Resp.  2.  Qui  vovit  religionem, 
tenetur  ingredi  secundum  sequentes  re- 
gulas : 

»  4.  Non  tenetur,  imo  nec  potest  li- 
cite  ingredi  ordinem  in  quo  collapsa 
est  disciplina  regularis:(Inteliigequoad 
observantias  principaliores,  ut  Salm.'*) 
idque  ob  periculum  perversionis.  Lay- 
man  *. 

»  2.  Qui  vovit  laxiorem  Ucite  iugre- 
ditur  strictiorem-  non  tamen  contra, 
quia  minus  praestaret  quam  promfsit. 
Quod  si  tamen  profiteatur  in  laxiore, 
valida  est  professio,  et  liberatur  a  vo- 
to  strictiorem  ingrediendi.  Ratio  est 
quia  votum  solemne,  quo  fit  personae 
traditio  et  religioni  ius  in  personam 
acquiritur,  derogat  priori  voto  simpli- 
ci,  per  quod  nullum  tale  ius  religioni 
strictiori  erat  acquisitum.  Laym.  ^  ex 
s.  Thom.  etc. 

»  3.  Is  qui  vovit  experiri  religionem 
strictiorem,  potest  id  commutare  in  vo- 
tum  profitendi  et  perseverandi  in  la- 
xiore.  Ratio  est  quia  hoc  melius  est. 
Laym.  '  ex  Sanch.  etc.  » 

Communiter  dd.  dicunt  quod  si  quis 
voverit  religionem  ingredi,  non  tene- 
tur  eam  quaerere  extra  propriam  na- 
tionem  vel  provinciam:  vide  Salm.  8 
foemina  vero  quae  vovit  religionem, 
non  tenetur  quaerere  monasterium  ex- 
tra  patriam,  longe  asuis,  ut  aiunt  Pal.® 

(1)  Ibid.  (2)  D.  n.  444.  (3)  N.  4S0. 

(4)  De  «Ut.  rel.  c.  2.  punct.  1.  n.  S,  (8)  L.  4. 

l.  S.  c.  6.  u.  6.  (6)  Loc.  cit.  (7)  Loc.  cit. 

f8)  Tr.  18.  c.  2.  punct.  1.  n.  8,  (9)  D.  1.  Ir. 

16.  p.  5.  n.  6.  (10)  Dec.  lib.  4.  c.  16.  n.  46. 

l\)  L.  i.  c.  1?.  n.  !2.       (12)  hoc.  c.      (!S"i  Ifeid. 


8TATD  RELIGIOSp  81-5 

Sanch.io  ToIet.<«  et  Sa!m.«  cnm  Garc 
etc.  Ratio  quia  regulariler  non  censen- 
tur  foeminae  religionemvoventes  ad  id 
se  obligare,cum  hoc  gravem  et  novam 
involvat  diflBcultatera;  ob  quam  Tolet. 
et  Garc,<5  excusant  etiam  viros  votum 
religionis  habentes. 

Quaer.  1 .  An  is  qui  voverit  religio- 
nem,  et  semel  legitime  repellatur  ab 
ea,  teoeatur  iterum  ingredi,  si  monaste- 
rium  postmodum  velit  eum  admittere, 

Prima  sententia  affirmat,  eamque  te- 
nent  Laym.i^  Bonac.'^  et  Sanch.ie  cum 
Abul,  Ratio  quia  votum  non  est  factum 
in  favorem  religionis,  sed  in  Dei  obse- 
quium ;  unde  licet  illa  cedat  iuri  suo 
nolendo  eum  admittere,  non  ideo  ta- 
raen  vovens  liberatur  a  sua  obligatione. 

Secunda  sententia  vero  negat,  quam 
teneut  Pal."  Less.is  Suar."  et  Salra.2o 
cum  Arag.  Pell.  Garc.  Dian.  et  Barth. 
a  s.  Fausto.  Ratio  quia  tale  votum, 
quamvis  emissum  in  honorem  Dei,  cen- 
setur  tamen  factum  sub  conditione;  si 
non  repellar;  ergo,  conditione  non  im- 
pleta,  extinguitur  obligatio.  Huic  obii- 
cit  Bon.  nuUam  conditionem  reddere 
votum  conditionale,  nisi  explicite  ap- 
ponatur.  Sed  haec  obiectio  non  vide- 
tur  subsistere;  non  raro  enim  in  pro- 
missionibus  conditio  implicite  apposita 
promittentes  deobligat  iuxta  dictaZ.  3. 
n.  720,  V.  Notandum.  Caeterum  in  hac 
quaestione  prohabilius  mihi  videtur  di- 
cendum  quod  si  talis  vovenshabetpro- 
babilem  spem  se  fore  imposterum  re- 
cipiendum,  non  liberatur  a  voto;  secus 
si  nuUa  probabilis  spes  appareat. 

Quaer.  2.  An  qui  simpliciter  religio- 
nem  voverit  peccet  mortaliter,  si  post 
ingressum  sine  causa  ab  illa  egreditur. 

Prima  sententia  negat,  et  hanc  te- 
nentBonac,2'  etSotusCai.Arag.  etc-  ap. 
Sanch,22etprobabilem  vocant  Salm.^'. 
Ratio  quia  qui  vovet  religionem  cense- 
tur  eam  vovere  sub  conditione  proba- 
tionis  a  iure  concessae*,  ius  autem  u- 

(14)  L.  2.  tr.  8.  c.  6.  n.  4.      ({8)  T.  2.  .1.  4.  q.2. 
p.  8.  §.  6.  n.  11.  (16)  Doc.  J.  4.  c.  16.  n.  7l! 

(17)  D.  1.  p.  3.  n.  10.  (18)  L.  2.  c.  11.  n.  49. 

(19)  C.  2.  u.  7.  ot  10.      (2.1)  Ib.  n.  41.      (21)  D« 
voto  d.  4.  q.  2.  p.  8.  ^.  (i.  n.  22.  (22)  L.  4.  c, 

16.  B.  90.      (25)  Uc  sUil,i  rn!.  c.  2.  n.  2.  n.  23. 


8f6 


LIB.  IV.  OE  PIIAHCEPTIS  PARTICtTlARIBPS 


niverse  concedit  ingredientibus  ut  pos- 
siot  sine  ulla  causa  pro  libilo  religio- 
nem  deserere  *. 

Secunda  sententm  vero  probabilior, 
quam  tenent  Sanch.  2  Pal,  3  Suar.  ^  et 
Salm.  5  cum  Pell.  Garc.  Miranda  et  a- 
liis,  docet  huno  a  mortali  non  excusa- 
ri.  Ratio  quia  votum  religionis  non  tan- 
tum  obligat  ad  suscipiendum  habitum 
religiosum,  sed  etiam  ad  Deo  toto  vi^ 
tae  tempore  obsequendum;  unde  ob- 
stringit  etiam  ad  profitendum,  nisi  iu- 
sta  adsitcausa  egressus,  puta  si  ille  in- 
veniat  religionem  suis  viribus  impa- 
rem,  ut  ait  Sanch.  Ad  textum  opposi- 
tum  autem  respondetur,  illum  loqui  de 
iis  qui  religionem  ingrediunturtantum 
ad  experiendum,  nuUo  tamen  praemis- 
so  voto.  Secus  vero  dicendum  cum  A- 
zor.^etaliiscit.  apud  Sanch.  ut  supra, 
si.vovens  non  habuerit  animum  pro- 
fitendi,  sed  tantum  experiendi.  Idque 
expresse  tradit  d.  Thom. '  qui  sic  do- 
cet:  Si  ergo  vovens  intendit  se  obligare^ 
non  solum  ad  ingressum  religionis,  sed 
etiam  ad  perpetuo  remanendum,  tenetur 
perpetuo  remanere:  si  autem  intendit  se 
obligare  ad  ingressum  religionis  causa 
experiendi  cum  libertate  remanendi  vel 
non  remanendi^  manifestum  est  quod  re- 
manere  non  tenetur.  Si  vero  in  vovendo 
simplidter  de  ingressu  religionis  cogi- 
tavit,  absque  hoc  quod  cogitaret  de  li- 
bertate  eocitu^.,vel  perpetuitateremanen- 
di,  videtur  obligari  ad  ingressum  reli- 
gionis  secundum  formam  iuris  commu- 
nis,  quae  est  ut  ingredientibus  detur  an- 
nus  probationis;  unde  non  tenetur  per- 
petuo  in  religione  permanere.  Recte  au- 
tem  8  advertit:  Quod  ille  qui  intrat  ut 
statim  exeatnomndetur  satisfacere  voto 
suOf  quia  ipse  in  vovendo  hoc  non  inten- 
dit^  et  ideo  tenetur  mutare  propositum, 
ut  saltem  velit  experiri  an  ei  expediat 
in  religione  remanere:  non  autem  tene- 
tur  ad  perpetuo  remanendum. 

Quaer.  3.  An  si  quis  habeat  votum 
protitendi ,  et  religionem  ingrediatur, 

(1)  Ex  c  1.  de  regalar.  iD  6.  (2)  Loc.  cit. 

(5)  Tr.  16.  d.  i.  p.  4.  q.  2.  (4)  L.  4.  c.  S.  n.  2. 
(B)  Ibid.  n  24.  (6)  L.  tl.  c.  12.  (7)  2.  2,  q. 
139.  a.  4.  (8)  Ad  5.  (9)  L.  4.  c.  16.  ».  108. 
(10)  TK  IB.  c.  2.  i».  2.  n.2a.     (11}  D.  1.  >j.  4.  u.  10. 


animo  perpetuo  maneiidi,  sed  a  reli** 
gione  eiiciatur,  quia  iudicatur  ineptus 
ob  inscitiam,  aegritudinem  et  similia , 
liberetur  a  voto.  Supponendum  ut  cer- 
tum  cum  Sancbez  9  et  Salm.io  quod  si 
is  remisse  se  gesserit,  tenetur  medio- 
crem  adhibere  diligentiam  ut  se  cor- 
rigat,  aliter  a  voto  non  fit  immunis.Dif- 
ficultas  est,  quando  iam  diligentiam  a- 
dhibuerit  et  repellatur,  an  maneat  li« 
ber  a  voto. 

Prima  sententia  aflSrmat,  quam  te- 
nent  Pal."Suar.«et  Garc.  ap.  Salm.i^ 
qui  probabilem  putant.  Ratio  quia  is 
qui  promisit  profiteri,  non  censetiir  se 
ad  aliud  obligasse,  quam  ad  media  or- 
dinaria  apponenda,  quae  iam  apposuit, 
nec  per  ipsum  stat  quominus  profi- 
teatur. 

Secunda  sententia  vero  probabilior 
negat,  et  hanctenent  Sanch.i^  Laym.i* 
Bon.'6  Salm."  cum  Pell.  Ratio  quia  hic 
tenetur  procurare  votum  illud  implere 
usque  dum  apparet  probabilis  spes  im- 
plendi,  idque  non  extraordinarium,  sed 
ordinarium  est  medium  adhibere;  un- 
de,  si  ab  illa  religione  eiicitur,  tene- 
tur  mediocrem  diligentiam  apponendo 
aliam  religionem  quaerere. 

Quaer.  4.  An  qui  voverit  profiteri, 
possit  a  religione  exire  ex  causa  non 
iam  urgenti,  sed  iusta,  nempe  quia  ta- 
lem  vitam  expertus  sit  incommodam. 

Prima  sententia  affrmat,  et  hanc  te- 
net  Dianai8  citans  Sot.  Reg.  Led,  Arag. 
etc.  eo  quod  tale  votum  intelligitur  e- 
missum  sub  hac  conditione,  si  talis  sta- 
tus  conveniens  sibi  videtur. 

Secunda  sententia  tamen  vera,  quam 
tenent  Sanch.19  Laym.20  Bon.21  et  Sal- 
mant.22  cum  Cai.  Azor.  Val.  etc.  docet 
hunc  teneri  ad  profitendum  etiam  cum 
incommodo;  modo  non  sit  tale  ut  in- 
tolerabile  videatur.Ratio  quiaisita  vi- 
detur  se  voluisse  obstringere  ut  non 
possit  egredi,  si  ratio  vivendi  esset  to- 
lerabilis;  nam  e  converso,  si  diSiculta- 

(12)  L.  4.  c.  4.  n.  14.  (15)  Ihid.  n.  2G. 

(14)  Loc.  c.  n.  82.        (IS)  L,  4.  tr.  3.  c.  6.  n.  15, 
(16)  T.  5.  d,  4,  s,  a.  p.  S.  §.  6.  n.  22.      (17)  L.  c. 
(18)  P.  2.  tr.  17.  r.  10.       (19)  L.  4.  c.  16.  u.  81, 
(20)  C.  6.  n.  13.         (21)  D,  4.  p.  S,  $.  6.  «.  22. 
^)  Lo«.  c.  a.  28. 


,CAP.  I.  DUB.  V.  »E 

tem  valde  grav^m  experiretur,  non  te-  i 
netur  permanere,  cum  non  videatur  se 
voluisse  obligare  ad  id  quod  sibi  est 
moraliter  impossibile.  Et  hanc  eamdem 
nostram  sententiam  tenent  Less.  '  et 
Pal.  2  qui  non  bene  citantur  a  Salm. 
pro  prima  sententia. 

Per  quantum  autem  temporis  is  qui 
volum  habet  religionis,  differendo  il- 
lud  exequi,  peccet  graviter.  Vide  dicta 
l.  3.  n.  221 .  V.  Quaer. 

73. «  4.  Professo  licentiam  transeundi 
adordinemlaxio)"emepiscopusvelprae- 
latus  ordinis  exemptus  cum  consensu 
capituli  dispensative  ex  iusta  causa  da- 
re  potest.  Laym.  '  Less.  ■•  Sanch.  ^. 

»  5.  Professus  ad  ordinem  strictio- 
rem,  petita  (licet  non  concessa)  prae- 
lati  sui  licentia,  ex  iusta  causa  transi- 
re  potest.  Quod  addo,  quia  huiusmodi 
transitus  sine  causa  temere  fieri  non 
debet.  Quod  si  fiat,  spectanda  est  au- 
steritas  circa  silentium  et  solitudinem, 
idque  non  tantum  secundum  institu- 
tum  regulae,  sed  etiam  secundum  ob- 
servationem  praesentem.  Probatur  ex 
c.  Licet  de  Regularibus.  Vide  Layman 
Less.  Sanch.  6. 

Ex  dictis  resolvuntur  hi  casus: 

»  1 .  Canonici  regulares  ad  monachos 
transire  possunt,  non  contra,  cum  re- 
ligio  monachorum  austerior  sit.Lay.'. 

»  2.  Professus  regulam  strictiorem, 
si  ea  non  servetur  in  suo  monasterio 
aliove  eiusdem  ordinis,  nec  sit  spes  re- 
formationis,  potest  transire  ad  ordinem 
laxiorem  in  quo  regula  servetur:  ita  ut 
consideratopraesentistatu,ducatvitam 
strictiorem.  Lay .8  ex  Sanch.  Rodr.  etc. » 

Bene  potest  religiosus,  ex  suo  ordine 
ad  alium  strictiorem  transire,  petita  li- 
centia  a  suo  praelato,  quamvis  negata; 
ita  s.  Thom.  ^  et  dd.  communiter  ex  c. 
Licet  18.  de  Beg.  ubi  Innocent.  iii.  sic 
praescribit:  Postquam  {  monachus )  a 
praelatosuo  transeundi  licentiam  postu- 
laverit....  libere  potest  sanctioris  vitae 
propositum  adimplere^  non  obstantepro- 

(1)  L.  2.  c,  41.  n.  46.  (2)  D.  1.  p.  4.  n.  9. 

(o)L.c.  (4)  li.  2.  C.41.  D.103,  (S)  6.  mor.  c.  7. 
(«)  Locc.  cc.  (7)  Loc.c,  (8)  L,4,  tr,S.  c.6.  n.lO. 
(9)  2.  2.  q.  189.  a.  8.  (10)  T.  4.  de  reUg.  Ir.  8. 
\.  .>.  c.  10.  11.  17.         (iJ)  V,  Rclit.io  4.  q.  1,  n.  S. 

MOR.  I> 


STATtr  RELIGIOSO  817 

terva  indiscreti  contradictione  praelaH. 
Debet  tamen  subditus  praelati  respon« 
sum  expectare  usque  ad  tempus  quo 
superior  valeat  examinare  an  debeat 
vel  ne  licentiam  impertire.  Contra  ve- 
ro,  re  perpensa,  tenetur  praelatus  li- 
centinm  concedere,statimacvidet  nihil 
ohstare.  Praelatus  (addit  pontifex)  sub^ 
dito  sine  difficultate  et  pravitate  quali- 
bet  debet  transeundi  licentiam  indulge~ 
re,  ne  videatur  propositum  impedire  di- 
vinitus  inspiratum.  Hinc  communiter 
tradunt  Suar.<o  Sylv.  »  Pell.  »2  Pal.  « 
Lez.'^Mirand.i5SaIm.i6  etc.  quod  prae- 
latus  graviterpeccaretsi  sine  iusta  cau- 
sa  licentiam  denegaret,  quia  gravem 
irrogaret  subdito  iniustitiam,  eum  a 
perfectiori  statu  retrahendo,  idque  con- 
firmatur  ex  verbis  Innocentii  relatis, 
ubi  dicitur  proterva  contradictio  prae- 
lati  qui  iniuste  licentiam  denegat.  Non 
obstante  proterva  indiscreti  contradi- 
ctione  praelati. 

Diximusiniustenam  tres  suntiustae 
causae  ex  quibus  superior  valet  dene- 
gare  licentiam,  iuxta  verba  eiusdem 
pontificisincit.  cap.  Licet.  Et  1 .  Si  sub- 
ditus  ex  temeritate  vel  levitate  vellet 
transire,  puta  si  duceretur  ex  ira  ali- 
cuius  offensionis  acceptae  aut  ex  fine 
consequendi  aliquod  temporale  com- 
modum.  In  dubio  tamen  negativo  prae- 
sumitur  recto  animo  procedere,  ut  di- 
cunt  Suar.i''  et  Bon.^s.  In  dubio  autem 
positivo  standum  iudicio  superioris  tam 
subditi,  quam  praelati  conventus,  nem- 
pe  generalis  vel  provincialis,  ut  prae- 
cipit  pontifex  in  eodem  c.  Licet.  2.  Si 
transitus  redundet  in  iacturam  sui  or- 
dinis:  quoniam  communis  utilitas  (ver- 
ba  textus)  privatae  utilitati  praefertur. 
Sed  pro  huiusmodi  iactura  porro  non 
reputatur  illa,  quam  perferret  ordo  ex 
privatione  exempli  illius  boiii  religio- 
si;  nam  si  talis  sufficeret  iactura,  ne- 
mini  transire  ad  arctiorem  ordinem  li- 
ceret.  Nomine  iacturae  intelligunt  Sal- 
mant.<9  cum  Portell.  etc.  si  v.  gr.  mo' 

(12)  Tr,3.  c,S,n.l39,     (13)Disp,4.p.26,§.3.ii,l. 
(14)  T.  1,  c,  22.  n,  13.  (lo)  T.  1.  q.  51,  a,  « 

(16)  Tr.  IS,  c,  o,  punct,  5,  §,  2.  n.  68. 

(17)  L.  c.  c.  9,  n.  2.  (18)  Q.  2.  p.  9.  §.  5. 
(19)  Tr.  15.  c.  3.  p.  3,  J,  2.  u.  61. 

52 


818 


LIB.  IV    1>E  PnAECEPTlS  PAUTICULARIBUS 


nachus  ille  esset  doctor,  vel  arte  peri- 
tissimus,  ita  ut  ex  eius  deficientia  re- 
ligio  notabile  reciperet  damnum.  3.  Si 
ex  transitu  ordo  gravem  pateretur  in- 
iuriam  sive  dedecus,  ita  ut  deinde  ab 
aliis  notabiliter  despiceretur,  vide  Sal- 
mant.  i.  Hoc  dedecus  ordinarie  abesse 
censeo,  si  pateal  alterum  ordinem  certe 
in  regulae  perfectione  praecellere. 

Addendum,  non  licere  monachohunc 
transitum  intentare,  si  altera  religio 
quam  optat,  nollet  eum  recipere,  iuxta 
praeceptum  Urbani  viii.(ut  in  Bullar.) 
qui  dixit:  Non  permittatnr  transire,  ni- 
si  constiterit  eam  religionem  paratam 
esse  eum  recipere.  Sufficit  autem,  si 
nullum  obstet  impedimentum,  licen- 
tia  praelati  conventus  a  quo  petitur 
transitus,  ut  Sylv.  2Peyr.  3  et  Salm.'*. 
Utrum  autem  transitus  sine  petitione 
licentiae  non  solum  sit  illicitus,  sed  et- 
iam  invaiidus.  Affirmant  Less.  ^  Az.  6 
Sanch.  '  etc.  At  valde  probabiliter  ne- 
gant  Suar.  »  Sylv«st.  9  et  Salm.w  cum 
Bon.  Pelliz.  etc,  quia  nullum  ius  ha- 
betur  irritans  hunc  transitum,  et  con- 
tra  ipse  transitus  de  iure  naturae  va- 
let,  cum  sit  commutatio  in  melius. 

74.  Hic  plures  utiles  quaestiones  ad- 
nectere  oportet.  Quaer.  1 .  Au  parochus 
possit  licite  religionem  ingredi  contra- 
dicente  episcopo.  Omninoalfirmandum 
ex  c.  Duae  sunt  leges^  caus.  19.  quaest. 
2.  ubi  habetur:  Si  quis  clericorum  in 
ecclesia  sua  sub  episcopo  populum  (scilic. 
proprium,  ut  explicat  Glossa )  retinet, 
et  seculariter  vivit;  si  afflatus  Spiritu 
sancto  in  aliquo  monasterio^  vel  regu- 
lari  canonica  salvari  se  voluerit...  et- 
iam  episcopo  contradicente  eat  liber  no- 
stra  auctoritate:  sic  Urbanus  ii.  ad  Ru- 
finum.  Rationem  autem  huius  sanctio- 
nis  dat  d.  Th.  <•  dicens:  Obligatio  voti 
perpetui  praefertur  omni  alii  obligatio- 
ni;  obligari  autem  voto  perpetuo  et  so- 
lemni  ad  vacandum  divinis  obsequiis, 
competit  proprie  episcopis  et  religiosis. 
Presbyteri  autem  curati  et  archidiaconi 
uon  obligantur  voto  perpetuo  et  solemni 

(1)  Cil.  u.  61.  (2)  V.  Rcligio,  4.  q.  3. 

(5)  Q.  1.  c.  24.  (4)  Ibid.  n.  65. 

(JJ)  C.41.  II.  101.  (6)  C.  14.  i|.  6. 

(7)  Doc.  c-  7.  11.  9o.  (8)  L.  3.  c.  10.  ii.  22. 


ad  curam  animarum  retinendam^  sicul 
ad  hoc  obligantur  episcopi;  unde  episco- 
pinonpossunt  deserere  praesulatumabs- 
que  auctoritate  rom.  pontificis^  ut  cx- 
trav.  de  regul.  etc.  c.  Licet.  Archidia- 
coni  autem  et  presbyteri  curati  possunt 
libere  abrenuntiare  episcopo  curam  eis 
commissam  absque  speciali  licentia  pa- 
pae.  Deinde  s.  Th.  '2  affert  textum  d. 
Hieronymi  ad  Vigilantium,sic  dicentis: 
Tu  diciSy  si  omnes  se  clauserint^  quis 
saeculares  homines  lucrifaciet:  quis  pec- 
cantes  ad  virtutes  poterit  exhortari,  etc. 
Respondet  s.Hieronymus:  Rara  est  vir- 
tus,  nec  a  pluribus  appetitur.  Haec  o- 
mnia  uti  certa  enuntiat  n.  ss.  p.  Bene- 
dict.  XIV.  in  sua  bulla  quae  incipit^^^oj 
quo  dilectus^  edita  die  1 4.  ianuarii  1747. 
attamen  non  dubitat  idem  pontifex, 
quin  parochus  oninino  teneatur,  non 
tam  ofjicio  (verba  builae)  et  honestate^ 
quam  naturalis  legis  praecepto,  certio- 
rem  facere  episcopum  de  suo  suscepto 
consilio,  antequam  religionem  ingre- 
diatur,  ne  grex  sine  custode  deseratur: 
si  vero  episcopus  deinde  dissentiat, 
presbyterum  non  adstringet  (  ait  ponti- 
fex),  quominus  religionem  ingredi  va- 
/eoLlnsuper  decerniti3beneficium  non 
vacare  nisi  post  professionem,  et  inte- 
rim  parochum  fructus  illius  lucrari,  ac 
si  legitimo  impedimento  detineretur. 
Et  idem  statuit  de  omnibus  aliis  bene- 
ficiariis,  iuxta  opiuionem  traditam  a 
Suar.  1''  et  Sanch.  is  etc. 

75.  Quaer.  2.  Quid  dicendura  de  cle- 
ricis  aut  aliis  beueficiariis  non  curatis. 
Respondeo:  Quamvis  isti  ex  officio  et 
honestate  teneantur  suos  episcopos  cer- 
tiorare  de  suo  religionem  ingrediendi 
proposito",  non  peccant  tamen,  ut  de- 
claratn.ss.Bened.xiv.  in  bulla  moxci- 
tata,  si  id  omittant  ob  metum  reveren- 
tialem,  ne  forte  ab  eius  desiderii  im- 
plemento  revocentur.  Certum  autem  est 
non  posse  episcopos  impedire  suos  cle- 
ricos  ne  religionem  ingrediantur,  ut  ha- 
betur  in  can.  Clerici  caus.  \9.quaest.  I . 
ubi  ex  concil.  tolet.  iv.  dicitur:  Clerici 

(9)  L.  c.  q.  1.  (10)  Ii)icl.  II.  67. 

(11)  2.  2.  (j.  189.  a.  7.  (12)  Ad  2.  d.  a.  8. 

(13)  Ibid.         (14)  De  relig.  I.  S.  «.  16.  n.  12, 
j  (IS)  Dcc.  I.  7.  c.  4.  n.  T. 


CAP.  I,  DDB.  V.  DE 

qui  monachorum  propositum  appetunt, 
quia  meliorem  vitam  sequi  cupiunt^  li- 
beros  eis  ab  episcopo  in  monasteria  elar- 
giri  oportet  injressus,  nec  interdici  pro- 
positum  eorum  qui  ad  contemplationis 
desiderium  transire  nituntur.  Hunc  et 
consimiles  canones  laudat  et  approbat 
praefatus  u.  pontifex;  necnoa  affir- 
raat  id  non  tantum  intelligi  de  religio- 
nibus  vitae  contemplativae,  sed  etiam 
activae. 

Declarat  tamen  quod  episcopus  bene 
posset  revocare  suum  clericnm  a  re- 
ligione,  si  eius  ingressus  gravi  detri- 
mento  esset  ecclesiae  cui  erat  a  Idictus, 
his  verbis :  Quod  vero  ius  certis  in  ca- 
sibus  certisque  de  causis  competit  supe- 
riori  ordinis  laxioris^  ut  suum  subdi- 
tum  regularem  ad  strictiorem  ordinem 
digressum^  etiam  post  solemnem  profes- 
sionem  in  eo  emissam,  repetere  et  revo- 
care  valeat.  Idem  similiter  certis  in  ca- 
sibus ,  iustisque  exigentibus  causis,  e- 
piscopo  competit,  ut  suum  clericum  sae- 
cularem  ordini  regulari  adscriptum  re- 
petere  possit.  Hoc  tradit  clarissimus  ca- 
nonum  doctor  Innoc.  iv.  ad  saepe  cita- 
tum  c.  Licety  de  Regul.  cuius  haec  sunt 
verba:  Clericus  potest  transire  ad  reli- 
gionem,  non  petita  licentia,  etiamsi 
contradicatur;  crederemus  tamen  quod 
posset  eum  repetere,  si  ex  transitu  suo 
prima  ecclesia  gravem  sustineret  ia- 
cturam....  Satisitaque  provisum  est  et- 
iam  episcopo  qui  factum  clerici  sui  ad 
regularia  claustra  se  invito  digressi 
impugnare  velit.  Caeterum,  cum  acci- 
disset  casus  quod  archidiaconus  qui- 
dam  ad  societatem  lesu  transisset,  et 
em.  card.  Quirinus,  conquerens  quod 
se  invito  hoc  fecisset,  integro  libello 
typis  edito  contendebat  ut  papa  decla- 
raret  clericos  non  posse  sine  episcopi 
licenlia  religionem  ingredi;  noster  pon- 
tifex  respondit,  uli  in  simili  casu  d. 
Gregorius  '  cuidam  alii  episcopo  re- 
sponderat,  tales  clericos  nedum  a  suo 
proposito  non  esse  impediendos,  sed 
polius  ad  perseverantiam  hortaados  et 
coutirmandos. 


(1)  Epist.  3S.  1.  ?2. 

('i)  lu  cit.  (j.  18S).  a.  7.  ct  <]   18S.  a.  4. 


STATU  RELIGIOSO  849 

76.  Quaer.  3.  Quibus  casibus  lioeat 
episcopis  ad  religionem  transire.  lam 
supra  dictum  est  ex  d.  Th.2  quod  epi- 
scopi  nequeunt  deserere  ecclesiam  as- 
sumptam  ob  votum  perpetuum  eam 
non  relinquendi,  nisi  auctoritate  papae 
et  ex  iusta  causa,  ut  etiam  exprimitur 
in  d.  c.  Licet.  lustae  autem  causae,  ut 
episcopus  possit  ecclesiae  suae  renun- 
tiire(ut  docet  idem  angelicus,  et  ha- 
betur  in  c.  Nisi  de  Renunt.)  sunt :  4 . 
ob  defectum  proprium,  scilicet  si  sit 
simjniacus,  irregularis,  vel  indoctus, 
senex,  infirmus;  2.  ob  defectum  sub- 
ditorum,  si  in  eis  non  possit  proficere; 
3.  ob  scandalum  aliorum,  non  vero  si 
scandalum  oriatur  ex  malitia  aliquo- 
rum  volentium  iustitiam  conculcare* 
Quapropter  dicendum  quod  episcopi 
sine  aliqua  ex  praedictis  causis  ne- 
queunt  ecclesiis  renuntiare,  etiam  ad 
finemreligionemingrediendi.Etitanec 
etiam  possunt  ecclesias  ])ermutare,  uti 
expresse  habetur  ex  can.  15.  ooncilii 
nicaeni  \.  Et  idem  habetur  in  can.  5. 
concilii  chalced.  et  in  ep.  2.  ad  Anasta- 
sium.  Rationem  affert  s.  Hieronymus  3 
qui  memorans  de  praedicto  can.  15. 
Nicaeni,  ait :  Ne  virginis  pauperculae 
societate  contempta ,  ditioris  adulterae 
quaerat  amplexus.  Merito  igitur  ait  Ca- 
bass.  ^  has  translationes  vetitas  fuisse, 
quia  vitio  cupiditatis  adscribuntur , 
cum  nemo  reperiatur,  qui  a  ditiore  e- 
piscopatu  ad  pauperiorem  transeat.  An 
autem  translatio  episcoporum  vetetur 
de  iure  divino.  Vide  infra  n.  1 04. 

77.  Hic  autem  oportet  ad  trutinam 
adducere  duas  alias  quaestiones  sum- 
raopere  quoad  praxim  scitu  utiles. 

Quaer.  4.  an  peccent  graviter  paren- 
tes  qui  avertunt  filios  a  statu  religioso 
siue  iusta  causa.  Si  avertunt  iniuriose 
per  minas  aut  vim  vel  fraudem,  nul- 
lus  excusat  eos  a  peccato  mortali.  Si 
vero  aversio  fit  tantum  precibus  vei 
promissionibus ,  censet  p.  Suar.  5  hoc 
exgenere  suo  non  esse  peccatum  grave; 
quia  (ut  ait)  ex  una  parle  ibi  non  in- 
tervenit  iniuria,  licet  enira  filius  gravo 

(S)  Epist.  83.  ad  Oceaiiiim.  (4)  Hist.  concil, 

(o)  De  lel.  1.  S.  c.  \>.  u.  W. 


820 


LIB.  IV.  13E  PRAECEPTIS  PARTICULARIBDS 


damnum  patiatur,  non  tamen  patitur 
mvoluntarie ,  sed  libere  consentiens ; 
ex  altera  filius  non  inducitur  ad  ma- 
lum,  sed  tantum  abstrahitur  a  bono  ad 
salutem  non  necessario.  Sed  omnino 
tenendum  cum  communi  dd.  sententia, 
hos  parentes  peccare  graviter  qui  sive 
fraude  aut  vi  sive  precibus,  promis- 
sionibus  aut  alio  modo  filios  a  religio- 
ne  distrahunt.  Ita  Nav.  *  cum  s,  Ant. 
Palud.  Sylvest.  Ang.  Tab.  et  communi; 
ilom  Molin.  i  Cont,  Tourn,  »  Abelly  ^ 
Salm,  5  Anacl.  «  Spor.  '  Elbel  »  Maz.  9 
Conc,  >o  cum  Soto  P.  Nav.  Arag.  Sayr. 
et  Led.  item  apud  Leand.  <•  Trull.  Mi- 
randa  Fagund.  Bord.  et  Dic.  Et  plures 
horum  aa.  damnant  de  mortali,  non  so- 
l*im  parentes,  sed  etiam  extraneos  qui 
alios  avertunt  a  statu  religioso.  Ratio 
quia  hoc  non  potest  esse  sine  gravi  da- 
mno  illius  qui  a  religione  distrahitur, 
ut  fatetur  ipse  Suarez;  unde  sive  id 
fiat  vi  aut  fraude  sive  precibus  aut  a- 
lio  modo,  non  potest  a  peccato  gravi 
excusari.  Et  idem  Suar.  videtur  tan- 
dem  in  nostram  sententiam  descendere, 
dum  <2  sic  concludit:  Licet  verum  sit 
id  non  esse  tam  grave  peccatum^  est  ta- 
men  sine  dubio  peccatum  multum  repu- 
gnans  ordini  caritatis  et  respectui  Dei 
a  cuius  maiori  obsequio  homo  separa- 
tur.  Si  igitur  tale  peccatum  multum 
repugnat  ordini  caritatis ,  quis  dicet 
illud  non  esse  grave?  Haec  autem  ra- 
tio  comprehendit  non  solum  parentes 
sed  etiam  extraneos.  Sed  pareoles  a- 
vertentes  filios  a  religione  puto  duplici 
peccato  gravi  delinqiiere;  nam  praeter 
peccatum  contra  caritatem,  ut  vidimus, 
committunt  alterum  peccatum  contra 
pietatem,  dum  ipsi  ex  officio  eorum 
proprio  educationis  tenentur  sub  gra- 
vi  incumbere  spirituali  profectui  suo- 
rum  filiorum,  ut  bene  advertit  Bon.  i3 
non  tamen  propterea  nego  quod  plu- 
res  parentes  excusari  possunt  a  rnor- 
tali,  saltem  per  aliquod  breve  tempus, 
ratione  ignorantiae  vel  inadvertenliae 

(1)  Man.  c.  14.  n.  44.  (2)  T.  S.  tr.  4.  d.  Sl. 
$.  Secunda  vero.  (5)  De  4.  dec.  praec.  a.  l.sect. 
a.  V.  Gravis  liic.  (4)  P.  344.  (3)  De  4.  pr. 

c.  iiiiic.  p.  2.  II.  29.         (6)  Eod.  tit.  p.  519.  n.  19. 
(7)  T.  1.  p.  291.  u.  21.         (8)  T.  S.  f.  19o.  b.  358. 


quae  de  facilieisinessepotestobvehe- 
mentem  carnis  affectionem  erga  filios. 

78.  Quaer.  5,  An  et  quomodo  ali- 
quis  a  Deo  vocatus  ad  religionem  pec- 
cet  si  vocationem  suam  negligat  adim- 
plere.  Respondemus ,  quod  negligero 
vocationem  religiosara,  per  se  non  est 
peccatum ;  divina  enim  consilia  per 
se  non  obligant  ad  culpam.  Id  tamen 
ratione  periculi  aeternae  salutis,  cui 
vocatus  se  committit,  electionem  sta- 
tus  faciens  non  iuxta  divinum  bene- 
placitum,  non  potest  ab  aliqua  culpa 
excusari.  Et  quidem,  si  quis  crederet 
quod  in  saeculo  manens  damnationem 
incurreret,  tum  ob  suam  fragilitatem 
quam  inter  saeculi  occasiones  expertus 
est,  tum  ob  carentiam  auxiliorum  quae 
iu  religione  haberet ;  non  potest  excu- 
sari  a  peccato  gravi,  cum  in  grave  di- 
scrimen  salutis  suae  se  iniiciat,  Ita 
Less,  ^^  qui  prius  dicit,  eum  qni  non- 
dum  voto  se  obstrinxerit,  uon  peccare, 
si  non  ingrediatur  religionem  ad  quam 
est  vocatus :  sic  tameu  subdit:  Si  con~ 
scientia  dictet  tibi  [quod  saepe  accidit) 
te  desertum  iri  a  Deo,  nisi  divinae  vo- 
cationi  obtemperes:  te  periturum,  si 
manseris  in  saeculo,  etc,  tunc  peccatum 
est  non  sequi  divinam  vocationem. 

Utrum  autem  sit  in  malo  statu  con- 
scientia  eorum  qui  certi  moraliter  iam 
facti  de  vocatione  Dei  ad  religionera, 
nituntur  sibi  suadere,  manendo  in  sae- 
culo,  vel  in  illud  redeundo,  salutem 
suam  aeque  facile  facere  posse.  Non 
videtur  dubitandura  quod  isti  magno 
discrimini  salutis  se  exponunt,  Nam 
Habertis  loquensde  eo  qui  non  susci- 
pit  statum  a  Deo  sibi  destinatum,  sic 
ait:  Non  sine  magnis  difficultatibus  pot- 
erit  saluti  suae  consulere :  manebitque 
in  corpore  ecclesiae  velut  membrum  in 
corpore  humano  suis  sedibus  motum^ 
quod  servire  potest,  sed  aegre  admodum^ 
et  cum  quadam  deformitate.  Deinde  re- 
cte  concludit:  Licet^  absolute  loquendo, 
salvaripossit,  difficile  tamen  ingredietur 

i,9)  T.  1,  p,  485.  (10)  T.  4.  p.  222.  n.  11, 

^ll)  D.  6.  q.  17.  (12)  Loc.  cit. 

^io)  De  4.  pr.  d.  6,  q.  nn.  p.  a.  n.  2. 
(14)  De  slat.  vit.  e!ig.  q.  8.  n.  94. 
(13)  T.  7.  de  sacr.  ord.  p.  5.  c.  1.  £.  2. 


GAP.  I.  DUB.  V.  DE 

viatn  humilitatis  et  poenitentiae ,  qua 
sola  ipsi  patet  ingressus  ad  vitam.  Ideo 
s.  Gregorius  <  scribens  ad  Mauritium 
iraperatof  em ,  qui  per  suum  edictum 
prohibuerat  ne  milites  fierent  reiigiosi, 
scripsit  hanc  legem  esse  iniquam,  cum 
pluribus  coelum  clauderet :  Nam  ple- 
rique  sunt  (en  verba  et  ratio  s.  doct.) 
qui,  nisi  omnia  reliquerint ,  salvari  o- 
pud  Deum  nullatenus  possunt.  Ratio  au- 
tem  huius  periculi  est,  quia  qui  in  sae- 
culo  manet  contra  Dei  vocationem,  non 
habebit  congrua  gratiae  auxilia  quae 
in  religione  Deus  ipsi  praeparavit :  et 
ideo  illis  destitutus,  difficulter  saeculi 
tentationibus  resistet,  et  sic  succum- 
bens  damnationem  incurret.  Praeterea, 
si  alter  qui  vocato  ad  religionem  dis- 
suadet  ingressum,  vel  suadet  egressum, 
etiam  sine  vi  aut  fraude,  peccat  mor- 
taliter,  ut  vidimus  supra  in  quaestio- 
ne  praecedenti  docere  communiter  do- 
ctores,  eo  quod  induceret  vocatum  ad 
subeundum  grave  damnum,  licet  is  o- 
mnino  sponte  illud  patiatur :  si  ergo 
qui  alteri  consulit  ut  damnum  sibi  in- 
ferat,  non  excusatur  a  peccato  mortali; 
nescio  quomodo  poterit  excusari  ille 
ipse  qui  sibi  tale  damnum  infert. 

Caeterum,  nolo  in  hoc  puncto  abso- 
lutum  iudicium  proferre:  sapientibus 
illud  remitto.  Interim  Deum  instanter 
rogemus  ut  ab  hoc  discrimine  per  suam 
misericordiam  nos  prorsus  avertat ; 
cuminnumeris  in  eventibusfunestis  le- 
gamus  in  historiis  tragice  executas  mi- 
nas  quas  proferunt  scripturae  in  huius- 
modi  divinae  vocationis  desertores.  In 
Isaia  enim  habetur :  Vae  filii  desertores, 
ut  faceretis  consilium,  et  non  ex  me;  et 
ordiremini  telam ,  et  non  per  spiritum 
meum  2.  In  lob :  Deus  inultum  abire 
non  patitur:  ipsi  fuerunt  rebelles  lumi- 
m,  nescierunt  vias  eius  3.  In  proverbio- 
rum  autem  libro  id  expressius  legitur  < 
ubi  singula  verba  animadvertenda:  Eri 
proferam  vobis  spiritum  meum  (ecce 
divina  vocatio)...  quia  vocavi  et  renui- 

stis Despexistis  omne  consilium 

meum....  Ego  quoque  in  interitu  vestro 

(1)  Lib.  7.  ep.  11. 

(2)  C.  30.  ».  1. 


STATir  RELIGIOSO  821 

ridebo  et  subsannabo^  cum  vobis  id  quod 
timebatis  advenerit.  Cum  irrueritre- 
pentina  calamitas^  et  interitus  quasi 
tempestas  ingruerit  { tempestas  nempe 
tentationum  et  periculorum  quibus  sae- 
culum  abundat) ;  quando  venerit  super 
vos  tribulatio  et  angustia,  tunc  invoca- 
bunt  me  et  non  exaudiam.  Mane  con- 
surgent  et  non  invenient  me ,  eo  quod 

exosam  habuerint  disciplinam ,  nec 

acquieverint  consilia  meo  ( nota  quod 
loquitur  Deus ,  non  de  praecepto,  sed 
de  disciplina  et  consilio),  et  detraxerint 
universae  correptioni  meae  (hic  impro- 
perantur  qui  parvipendentes  vocatit)- 
nem,  dicunt,in  omhi  statu  se  aeque  se- 
cure  salutem  consequi  posse).  Come- 
dent  igitur  fructus  vitae  suae^  suisque 
consiliis  saturabuntur  ( en  punitio  e- 
ligentium  statum  non  secundum  divi- 
num,  sed  proprium  consilium).  .4t;emo 
parvulorum  interficiet  eos  et  prosperi- 
tas  stultorum  perdet  illos  ( ruent  isti 
ad  quamcumque  levem  saeculi  tenta- 
tionem,  et  ipsa  saeculi  bona  servient 
eisdem  ad  perditionem).  Hinc  s.  Ber- 
nardus  sic  alloquitur  vocatos  ad  reli- 
gionem :  Periclitatur  castitas  in  deli- 
ciis^  humilitas  in  divitiis^  pietas  in  ne- 
gotiis,  veritas  in  multiloquio,  caritas  in 
saeculo  nequam;  fugite  de  medio  Baby- 
lonis,  et  salvate  animas  vestras.  Ex  his 
omnibus  velim  ut  sedulo  perpendant  ii 
qui  vocationem  religiosam  negligunt, 
an  merito  expavescere  debeant,  utrum 
existant  necne  in  malo  statu. 

Sed  dices,  omnesne  igitur  tenentur 
religionem  ingredi  ut  salventur?  Re- 
spoudeo  et  distinguo;  si  loqueris  de 
non  vocatis,  utique  non  tenentur:  quia 
Deus  in  saeculo  praestabit  eis  auxilia 
opportuua  ad  salutem.  Si  vero  loqueris 
de  vocatis,  dico  teueri,  quia  Deus  ne- 
gabit  ipsis  auxilia  quae  in  religione  eis 
parata  habebit,  et  quibus  destituti,  li- 
cet  auxiliis  ordinariis  salvari  possent, 
de  facto  tamen  difficulter  salutem  adi- 
piscentur,  cum  proferat  s.  Cyprianus : 
Ordine  suo,  non  arbitrio  nostro,  virtun 
Spiritus  sancti  ministratur. 


(3)  C.  24.  V.  12. 
l.m  C.  i.  V.  24. 


82-if 


HU.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTICULA.RIEtJS 


DuainM  VL  Ad  qnid  toneantur  rclvsiosi 
Qiecii  et  fug.tifu 

79.  Od  quas  catisas  possint  reliqiost  e  religione 
eonijelli, 

80.  Quae  possint  acquirere  eiecti,  Quae  apo- 
statae. 

81.  Jrl  quid  teneanmr  eiecti. 

82.  Ad  quid  praelati  teneantur  erga  apostatas 
vel  eiectoi'  ~      .    ■ 

79.  «  Suppono  religiosum  iastas  ob 
causas  e  religione  expelli  posse :  1 .  Si 
in  gravi  vel  pernicioso  crimine  exi- 
stens,  notorie  incorrigibilis  appareat; 
in  quo  tamen  casu  mouiales  perpetuo 
potius  carceri  mancipandas,  quam  eii- 
ciendas,putatSanch.i.2.  Si  ob  criminis 
infamiam ,  sine  gravi  ordinis  damno, 
tolerari  nequeat.  3.  Si  in  admissione 
reticuerit  impedimentum,  vel  essen- 
tiale  vel  saltem  admodum  grave,  v.  g. 
Ieprametc.utdocentNav.Sa2  Sanch. '. 
Ratio  est  quia  in  re  admodum  gravi  de- 
cepit,  ita  ut  fraus  dederit  causam  ad- 
missioni:  videDiana*  qui  docet,  quod, 
licet  hactenus  ex  communi  sententia 
Sanch.  Suar.  Azor.  Rodr.  etc.  religiosi 
propter  delictum  aliquod  grave,  etiam 
semel  perpetratum,  potuerint  expelli, 
iam  tamen  propter  declarationem  Ur- 
bani  vin.  editam  anno  1624.  per  nul- 
la  privilegia  possunt  expelli  e  tcligio- 
ne  (excepta  societ.  lesu),  nisi  smt  in- 
corrigibiles :  tales  autem  non  censean- 
tur ,  nisi  unius  anni  ieiunio  et  poeni- 
tentia  in  carcere  sint  probati. 

»  Hoc  supposito ,  resp.  1 .  Professus 
ex  religione  ob  culpam  eiectus  manet 
religiosus,  votisque  adstrictus.  Laym.  5 
tx  communi. 

Vnde  resolvuntur  hi  cusus: 
80.  »  1 .  Eiectus  rerum  quas  acqui- 
rit,  usum  et  administrationem  tantum 
sibi  vindicare  potest,  non  autem  do- 
minium,  neque  illud  acquiritur  mona- 
sterio  ,  cuius  non  est  membrum  am- 
plius,  sed  ecclesiae,  in  qua  beneficium 
habei;  vel  papae,  si  beneficium  non 
luibet,  et  exemptus  est.  Quod  si  non 
£it  exemptus,  episcopo  loci.  Laym.  *  ex 
Mol.  et  Less. 

»  Dixi,  eiectus ;  quia  fugitivos  et  apo- 

(1)  L.  6.  mor.  c.  9.  (2)  V.  Religio,  n.  34. 

P)  6.  moi-.  c.  4.  u.  S6.  (4)  P.  9.  t.  9.  r.  S7. 

(A)  L.  4.  »..  S.  c.  13.         (6)  Loc.  c.         (7)  Loc.  c. 
iW  Loc.  c.        (9)  L.  4.  t.  3.  c.  13.       (10)  N.  40. 


statas ,  iis  exceptis  quae  ex  bencfkic 
ecclesiastico  acceptata  sunt,  monasto- 
rio  acquirere  verius  est,  si  illud  do- 
minii  incommuni  capax  sit;  sin  minus, 
sedi  apostolicae.  Ratio  est  quia  moua- 
sterium,  instar  servorum  ,  eos  vindi- 
care  et  reducere  poterat.  Laym.  '  ex 
Az.  Sylv.  etc. 

81 .  »  2.  Eiectds  per  culpam,  non  o- 
mnino  solutus  cst  voto  obedientiae, 
etsi  eius  executio  magna  ex  parte  ces- 
set :  quia  caret  superiore  a  quo  diri- 
gatur;  debet  tamen  illud  servare  in 
praeparatione  animi  ,  si  recipiatur. 
Laym.  8  ex  Nav.  et  Less. 

»3.  Idem  a  reliquis  monasticis  ob- 
servantiis  et  regulis,  ut  a  ieiuuiis,  vi- 
giliis,  delectu  ciborum  et  similibus  li- 
ber  est.  Laym. '  Sa  ^^  Nav.  et  alii  (Gum 
Bon.  Lez.  Pal.  et  Salm.H:  nec  tenetur 
ad  officium  divinum,  nisi  sit  iu  sacris, 
ut  Salm.i2.Idemdicitur  de  damnatoad 
triremos.  Idem  dicunt  <*  Lez.Bon.Sot. 
etc.  de  perpetuo  degente  cum  licentia , 
extra  monasterium  :  sed  probabilius 
hoc  negant  Pal,  Suar.  Nav.cumSalm.i^) 
contra  Less.  Sanch.  etc.  Ratio  est  quia 
talium  ob^ervatio  non  comitatur  sim- 
pliciterprofessionem  votorum  substan- 
tialium,  sed  statum  regularem  e  quo 
jlle  est  expulsus. 

»  4.  Etsi  non  sit  improbabile,  quod 
docent  Nav.  et  Az.  probatque  Rodr.  e- 
iectum  tuto  manere  extra  suum  ordi- 
nem,  nec  tene»i  receptionem  petere, 
eo  quod  iustae  sententiae  suae  eiectio- 
nis  se  conformare  possit :  contrariura 
tamen  communius  est  et  probabilius. 
Ratio  est  quia,  cum  sit  obligatus  votis, 
tenetur  se  qualificare,  ut  vota  sua  con- 
venienter  professioni  exequi  possit. 
(Ideo  tenetur  se  corrigere.  Salmant.is). 
Quae  ratio  magis  probat,  si  ordo  ipsum 
revocet.  Laym.  *6  ex  Sylv.  Sanchez  et 
Less. 

»  5.  Eiectuspotesttuto  in  saeculo  ma- 
nere,  si  in  monasterio  non  recipiatur , 
nisi  religionem  laxiorem  inire  malit: 
quia  aliam  non  vovit,  neque  peripsum 

(11)  De  stat.  rel.  c.  S.  punct.  4.  §.  2.  n.  94. 

(12)  De  hor.  cau.  c.  2.  punct.  2.  n.  10.  (13)  IbiJ. 
(14)  Loc.  c.  (IS)  I)e  stalu  rel.  c.  S.  punct.  '* 
l.  3.  n.  lOa.         (IG)  Loc.  c.  b.  a. 


CAP.  11.  DUB.  I.  ART.  I 

(ut  suppono)  iam  stat  quomiuus.  io  sua 
recipiatur.  Ita  Rodr.  Laym.  *  etc,  qui 
addit  praelatos  posse  aliquem  sub  con- 
ditioue  eiicere,  ut  vel  aliam  religio- 
nem  intret  vel  ad  suam  revertatur; 
imo  etiam  ordioarii  locorum  eiectos  ad 
hoc  cogere  possunt.  Ratio  est  quod 
tales  non  sine  periculo  et  scandalo  a- 
liorum  in  saeculo  vivant.  Vide  Lay- 
man2. 

82.  »  Respond.  2.  Praelati  ordinum 
fugitivos  et  apostatas  requirere  tenen- 
tur,  si  absque  gravi  ordinis  damno  pos- 
sint,  et  non  omnino  incorregibiles  vi- 
deantur.  Ita  Sanch.  ^.  ftatio  priorispar- 
tis  est  quia  iure  divino  et  naturali  te- 
nentur  praelati  prospicere  eorum  sa- 
luti.  Ratio  posterioris  est  quia  si  ob 
iustam  causam  possint  eiici ,  ob  eam- 
dem  etiam,  postquam  malitiose  exie- 
runt,  poterunt  non  recipi.  Laym.  ^  San- 
chez  etc.  Dixi,  fugitivos  et  apostatas : 
quia  per  sententiam  iustam  eiectos,  et- 
si  se  correxerint ,  necessario  recipien- 
dos  negant  Sanch.  5  et  Az.  6.  Alfirmant 
Nav.  Mol.  '  Less.  *.  Utrique  probabi- 
liter. 

»  Quaeres,  an  professus  in  uno  mona- 
sterio  possit  cogi  ut  se  transferat  ad 
aliud. 

»  Resp.  posse,  si  plura  monasteria  fa- 
ciunt  unum  corpus  sub  uno  capite;  se- 
cus  si  singula  subsint  suis  superioribus 
sub  episcopo  vel  immediate  sub  papa. 
Ratio  est  quia  non  vovit  obedientiam  ni- 
si  in  hoc  conventu^.  Laym.<o.Videet- 
iam  Sanch.  '<.» 

CaP.    II.   De    STaTO    CLERICOaOM 

o^Clerici  generaliter  dicuntur  illi  qui 
sacris  ordinibus,  vel  prima  saltem  ton- 
sura  sunt  initiati.  Ad  quorum  statum 
cum  multa  pertineant,  de  quibus  alibi 
agendum,  hic  agemus  de  beneficiis  ec- 
clesiasticis,  horis  canonicis  et  aliis  pau- 
cis.  » 

DnaiDU  I.  De  benericiis  ecclesiasticis. 
Abt.  I.  Quid  et  qu<ytuplex  beueliciuai  ecciesiasticuia. 
83.  Quid  est  beneficium. 
S''t.  Quoluplex  est. 

(1)  Loc.  c.  (2)  Loc.  c.  B.  8.  et  9.  (5)  Loc.  c. 
(4)  Loc.  c.  n.  7.  (S)  Loc.  c.  (6)  L.  12.  c.  17, 
(7)  T.  1.  d.  140.  (8)  Lib.  2.  c.  41.  d.  iS. 

(9)  De  religiosis  iHgitivis  dicit  s.  Alph.  H«i)i.  Ap.  tr. 


DB  STATC  CLERICORCTM  823 

83.  c  Resp.  \.  Beneficium  ecclesia- 
sticura  est  ius  perpetuum  percipiendi 
fructus  ex  bonis  ecclesiae,  propter  of- 
ficium  aliquod  spirituale,  auctoritata 
ecclesiae  constitutum.  ItaLay.i^^Les.i'. 

»Dicitur  1 .  ius  perpetuum :  ad  exclu- 
dendam  vicariam  et  commendam  tem- 
poralem:  quae  non  sunt  beneficia,  de 
quibus  canones  loquuntur. 

»  Dicitur  2.  ius  perpetuum:  quia  in 
beneficio  duo  iura  a  se  mutuo  sepa- 
rabilia  distinguuntur:  1 .  Est  ius  seu  po- 
testas  exercendi  muneris  spiritualis, 
estque  simpliciter  spirituale.  Alterum 
est  ius  percipiendi  reditus  ecclesiasti- 
cos:  quod  etsi  secundum  se  sit  terapo- 
rale,  quatenus  tamen  fundatur  in  offi- 
cio  spirituali,  eique  annexum  est,  spi- 
ritualitatera  aliquam  participat. 

»  Dicitur  3.  auctoritate  ecclesiae  etc. 
quia  solius  praelati  est  officia  in  eccle- 
sia  instituere,  eisque  proventus  eccle- 
siasticos  annectere:  ipsiusque  est  re- 
spicere,  quot  et  qualibus  ministris  ec- 
clesia  egeat. 

84.  »  Resp.  2.  Beneficium  dividitur 
1 .  in  saeculare,  quod  pro  saecularibus, 
et  regulare,  quod  pro  regularibus  est 
institutum.  Unde  sine  dispensatione 
nec  saeculare  regulari,  nec  contra  con- 
ferri  potest.  Porro  omne  beneficium 
praesumitur  esse  saeculare,  nisi  pro- 
betur  esse  regulare,  vel  ex  prima  sui 
institutione,  vel  per  possessionera  pa- 
cificam  40.  annorum,  per  eam  enim  ex 
saeculari  fit  regulare,  et  contra. 

»  2.  Beneficium  aliud  est  duplex,  a- 
liud  simplex.  Duplex  dicitur,  quod  est 
cum  administratione,  ut  papatus,  epi- 
scopatus,  et  omnia  quae  dicuntur  di- 
gnitates,  hoc  est,  quae  habent  praeemi- 
nentiam,  cum  iurisdictione  in  foro  ex- 
terno,  ut  praepositura,  decanatus,  ar- 
cbidiaconatus,  abbatia  sive  saecularis 
sive  regularis,  prioratus  claustralis.  I- 
tem  personatus,  qui  est  eminentia  in 
ecclesia  sine  iurisdictione,  v.  gr.  locus 
honorificusiQ  choro,  in  processionibus, 

15.  n.  4.  ipjos  tenerl  tam  ad  vota  quam  ad  regulam, 
deferre  hal>ilum,  et  quidquid  acquiruut,  inouabteric 
aequirere.  Eiecli  vero,  ait,  obstricti  lemaDenl  voto 
castitati».  (10)Loc.c.  n.lO.  (H)L.6.  mor.c  42, 
(12)  L.  4.  l.  2.  c.  i.  (15)  L.  2.  c.  54.  d.  1. 


824  IIB.  IV.  DB  PRAECEP 

Suffragiis  ferendis,  ut  cantoria  et  simi- 
les.  Item  beneficia  quae  dicuntur  ofii- 
cia,  habentque  administrationem  re- 
rum  ecclesiasticarum  sine  iurisdictio- 
ne,  ut  custos,  thesaurarius,  primice- 
rius,  archipresbyter.  Denique  duplicia 
dicuntur  beneficia  curata;  haec  enim 
omnia  duplici  onere  et  cura  conslricta 
censentur,  cum  praeter  recitationem 
precum  omnibus  communem,  habeant 
aliquam  administrationem  et  eminen- 
tiam.  Simplicia  dicuntur  quae  tantum 
sunt  instituta  ad  officia  divina  obeun- 
da ,  neque  administrationem  vel  emi- 
nentiam  singularem  habent;  ut  cano- 
nicatus  sive  saeculares  sive  regulares, 
capellaniae.  VideLaym.  *  et  Less.  2.» 

Abt.  II.  Quomodo  acquirantur 
et  conferaatur  beneficia. 

85.  Quibtu  modis  acquirantur  beneficia. 

86.  Quinam  sint  proprii  collatores  benefieio' 
rum. 

87.  Quid  et  quotuplex  sil  iuspatronatus. 

88.  Quando  patronvs  teneatur  praesentare. 

89.  ^n  fmdente  lite  currat  tempus  praesenta- 
tionis. 

90.  Quid  faciendum,  si  multi  praesententur. 

91 .  Jn  peccent  graviter  non  praesentantes  di- 
gniores  ad  beneficia.  Certum  est  de  promo- 
venlibus  ad  cardinalatus  et  episcopatus. 

92.  Id  certum  est  etiam  de  episcopis  non  eli- 
gentibus  digniores  ad  parochias. 

95.  Quid  si  eleclio  fit  ad  beneficia  simplicia. 
Usque  ad  96. 

97.  Anpatroni  non  praesentanies  digniorespec' 
cent  graviter. 

98.  An  ad  idem  teneanlur  resignantes. 

99.  Ferior  sententia. 

100.  An  eligendi  digniores  ad  praelaturas  re- 
gulares, 

101.  Fera  sententia. 

102.  An  electio  digni,  omisso  digniori^  sitva- 
lida. 

105.  Probabilior  sententia. 

104.  An  episcopi  digniores  sint  transferendi  ad 
maiores  ecclesias.  Et  hic,  an  translatio  epi- 
scoporum  vetetur  iure  divino. 

105.  Quid,  si  adsit  imta  causa. 

106.  An  eligentes  minus  dignum  teneantur  ad 
restitutionem.  Et  cui. 

107.  An  sentenlia  negativa  sit  probabilis. 

108.  An  teneantur  ad  restitutionem  id  suaden- 
tes. 

109.  Quid,  si  beneficium  conferatur  per  con- 
cursum. 

110.  An  eo  casu  minus  dignu^  electus  teneatur 
resarcire  damnum  eccletiae^  vel  digniori. 

111.  An  examinatores  teneantur  denuneiare  di- 
gniores. 

85.  «  Resp.  1 .  Beneficia  ecciesiastica 
uno  ex  tribus  modis  communiter  acqui- 

(1)  C.  4.  n.  4     (2)  L.  2.  c.  54.  d  2     (5)  L.  2. 


IS  PARTICULARIBDS 

runtur:  1  .Per  electionem,  v.  gr.  canoni- 
corum;  vel  etiam  postulationem  (quae 
est  electio  eius  qui  non  erat  de  capi- 
tulo,  vel  de  iure  non  erat  capax),  et 
confirmationem  superioris,  si  electura 
vel  postulatum  idoneum  esse  intelligat. 
2.  Per  praesentationem  patroni  prae- 
viam,  et  institutionem  subsecutam  a 
praelato  ecclesiae  factam,  si  praesen- 
tatus  sit  idoneus.  Etsi  vero  patronus 
praesentato  ius  ad  rem  conferat,  ita  ut 
beneficium  alteri  conferri  nequeat,  ius 
tamen  in  re,  et  collatio  beneficii  per  in- 
stitutionem  datur.  S.Per  collationemli- 
beram,  quando  beneficium  s6lo  iiire 
praelati  datur,  nec  patronatus  iuri  sub- 
est.  Unde  etiam  beneficia  ex  modo  con- 
ferendi  dividuntur  in  electiva,  patro- 
nata  et  libera. 

86.  »  Resp.  2.  In  qualibet  dioecesi  e- 

piscopus  est  proprius  coUator  benefi- 

ciorum,  nisi  ex  legitima  praescriptio- 

ne  hoc  ius  alteri  competat:  supremus 

autem  et  universalis  coUator  omniurn 

beneficiorum  non  patronatorum  est  pa- 

pa.  Less. '.  Ratio  prioris  est,  quia  epi- 

scopus  in  sua  dioecesi  est  moderator 

sacrorum:  ergo  ipsius  est  officia  sacra 

conferre.  Ratio  posterioris  est,  quia  pa- 

pa  est  supremus  dispensator  bonorum 

ecclesiasticorum,  et  ordinarius  ordina- 

riorum.  Potest  autem  papa  tribus  mo- 

dis  beneficia  conferre;  1 .  lure  praeven- 

tionis,  2.  lure  concursus.  3.  lure  de- 

volutionis,  de  quibus  vide  Less.  ■*  qui 

notat,  iure  praeventionis  et  concursus 

ad  vitandas  lites  rarius  papam  uti,  imo 

per  concordata  Germaniae  inter  sedem 

apostolicam  et  Friderioum  imperato- 

rem,  per  constitutionem  Nicolai  v.  quae 

incipit,  Ad  sacra  etc,  alterni  tantum 

menses  papae  collationi  reservantur, 

scilicet  ianuarius,  martius  etc;  reliqui 

vero  ordinariis  coUatoribus  relinquun- 

tur.  Imo,  si  per  tres  menses,  a  die  no- 

tae  vacationis,  in  loco  beneficii  nullgi 

dispositio  vel  gratia  papae  appareat, 

ordinarius  conferre  potest.  SimiUter, 

mortuo  papa,  quamdiu  sedes  vacat. 

Less.  5  Laym.  ^.  Quod  si  autem  pontif^ 

fex  et  ordinarius  eodem  die  idem  be» 

c.  54.  d.  10      W)  li.  c.      (S)  L.  e.      (6J  C.  10. 


CAP.  M.  Dtm.  1.  ART.  11 

oeficium  diversis  contulerint,  et  neu- 
trius  collationis  prioritas  appareat, 
praeferendus  est  qui  invenitur  in  pos- 
sessione,  quia  pro  eo  ius  praesumit.  Si 
neuter  est  in  possessione,  praefertur 
provisus  a  pontifice,  ob  dignitatem  pro- 
visoris.  Barb.  et  Bard.  *.  Denique,  si 
ultima  nocte  mensis  episcopalis  bene- 
ficium  coeperit  vacare,  in  dubio  utrum 
ante  an  post  mediam  noctem,  qua  in- 
cipit  mensis  papalis,  si  nemo  sit  in  pos- 
sessione,  nec  ulla  provisio,  praesum- 
ptio  iuris  est  pro  ordinario.  Gonz.  Bar- 
bos.  Bard.  2. 

87.  »  Quaeres  1 .  Quid  et  quotuplex 
sit  ius  patronatus. 

»  Resp.  1 .  Esse  potestatem  praesen- 
tandi  ad  beneficium  ecclesiasticum  va- 
cans.  Resp.  2.  Esse  duplex,  soilicet  ius 
patronatus  ecclesiastici ,  quod  alicui 
competit,  quia  ex  bonis  ecclesiasticis; 
et  ius  patronatus  laici,  quod  alioui  com- 
petit,  quia  ex  bonis  patrimonialibus 
ecclesiam  fundavit  vel  dotavit  vel  ere- 
xit.  Laym. '. 

88.  »  Quaeres  2.  Quando  patronus  te- 
neatur  praesentare,  beneficio  vacante. 
Respond.  Si  patronatus  sit  laicus,  te- 
neri  intra  4.  menses^.Si  ecclesiasticus 
intra  6.  5  (Si  mixtus,  etiam  intra  6.  ut 
Salm.  6)  intra  quos  nisi  fiat  praesenta- 
tio,  beneficium  fit  liberum,  eiusque  dis- 
positio  pro  ea  vice  dev-olvitur  ad  eum, 
cuius  est  instituere  praesentalum.» 

89.  Quaeritur  hic  an,currat  tempus 
praesentationis,  quando  vertitur  lis  su- 
per  iure  patronatus.  Nega,  si  lis  sit  in- 
ter  episcopum  et  patronum,  vel  inter 
ipsos  praesentatos.  Secus,  si  lis  sit  in- 
ter  patronos,  verbi  ^atia  si  non  con- 
veniunt  in  praesentando;  vel  si  conten- 
ditur,  cui  competat  ius  praesentandi. 
Salm.  '  ciim  Azor.  Zer.  etc.  s,  Notant 
tamen  Salm.  ^  cum  Barb.  episcopum 
tempus  desiguatum  posse  per  alios  6. 
menses  prorogare,  sed  non  amplius  «>. 

90.  »  Quaeres  3.  Quid  faciendum,  si 
multi  praesententur. 

(1)  D.  6.  c.  6.  §.  10.  ex  c.Si  a  sede  51.  Ue  praeb. 
106.111.4.1.3.  (2)  D.  6.  c.  6.  $.  11.  (S)h.4. 
U.  2.  c.  15.  u.  2.  ct  4.  (4)  Ex  c.  Si  laicus,  uoic. 
1.  3.  til.  19.  iu  6.  (5)  Ibid.  (6)  Tr.  28.  de  benef. 
uccl.  c.  un.  p.  (JM,  S.  n.  27S.        (7J  Ibid.  n.  277. 


DE  STATD  CLERICORDM  825 

»  Respond.  H.  Si  patronus  qui  antea 
praesentavit  Petrum,praesentet  postea 
Paulum,  velitque  huncpraeferri,  pote- 
rit  praelatus  instituere  utrum  malue- 
rit,  si  patronatus  sit  laicus:  quia  tunc 
praesentatio  secunda  non  facit  irritam 
primam,  nec  contra.  Si  tamen  patro- 
natus  sit  ecclesiasticus,  prior  tempore 
erit  potior  iure  <i.  Resp.  2.  Si  ex  duo- 
bus  patronis,  alter  Petrum,  alter  loan- 
nem  praesentet,  potest  collator  confer- 
re  utri  maluerit.  { Sed  praeferre  debet 
digniorem,  etsi  a  minore  parte  patro- 
norum  praesentatum  12.  v.  alia  inf.  ex 
n.  seq.)  Imo  iuxta  Sylv.  episcopus  tunc 
tertio  conferre  potest,  eo  quod  patroni 
non  conveniant.  Resp.  3.  Si  multi  pa- 
troni  inter  se  sint  discordes,  is  insti- 
tuendus  in  quem  plures  conveniunt. 
Vide  Less.  i^  Laym.  1^.» 

94.  Hic  oportet  plures  quaestiones 
disoutere  scitu  maxime  necessarias  cir- 
oa  collationem  beneflciorum. 

Quaer.  1 .  An  sit  obligatio  eligendi 
digniores  ad  beneficia.  Certum  est  i . 
nullo  modo  excusari  a  peccato  mortali 
eos  qui  promovent  minus  dignos  ad  e- 
piscopatus  et  cardinalatus.  Habetur  hoc 
exTrid.iSubi  declaratur:  Omnes  vero 
et  singulos  qui  ad  promotionem  praefi- 
ciendorum^  quodcumque  ius^  quacum- 
que  rationeasede  apostolica  habent^  aut 

alioquin  operam  suam  praestant in 

primis  meminerint  nihil  se  ad  Dei  glo- 
riam  et  populorum  salutem  utilius  pos- 
se  facere^  quam  si  bonos  pastores  et  ec- 
clesiae  gubernandae  idoneos  promoveri 
studeant;  eosque  alienis  peccatis  commu- 
nicantes  mortaliter  peccare^  nisi  quos 
digniores^  et  ecclesiae  magis  utiles  ipsi 
iudicaverint^  non  quidem  precibus^  vel 
humano  affectu,  aut  ambientium  sugge- 
stionibus,  sed,  eorum  exigentibus  me- 
ritis,  praefici  diligenter  curaverint.  Ex 
quo  patetpeccarequidem  graviter  pon- 
tifices  et  reges,  qui  ad  praefatas  digni- 
tates  non  digniores  promovent.  Ratio 
quiaoumbeneficia  seu  dignitates  prae- 

(8)  Es  c.  Quouiam  3.  de  iure  palrou.         (9)  Ibid. 

(10)  Ex  c.  2.  de  conces.  praeb.  lib.  5.  tit.  8. 

(11)  £x  c.  Cum  autem  24.  de  iure  patrouatus. 

(12)  Exc.QuoniamS.Ueiure  patr.  (15)L.clt.d.8. 
(14)  Loc.  c.  (IS)  Sess.  24.  c.  1.  de  ref. 


826 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTICULAIVIBUS 


dictae  siut  instituta  ad  commune  bonum 


eoclesiae,  multum  ipsi  detrahunt,  qui  |  gnus,  potest  hic  certe  dignus  praeferri 


praetermittunt  eligere  magis  idoneos 
ad  ecclesiarum  regimen.  Connrmatur 
ex  proposit.  47.  damn.  ablnnocent.  xi. 
quae  dicebat:  Cum  dicit  concilium  tri- 
dentinum  alienis  peccatis  communican- 
tes  mortaliter  peccare^  qui  nisi  quos  di- 
gniores^  et  ecclesiae  magis  utiles  iudi- 
caverintj  ad  ecclesias  promovent,  conci- 
lium  vel  primo  videtur  per  hoc  dignio- 
res,  non  aliud  significare  velle^  nisi  di- 
gnitatem  eligendorum,  sumpto  compa- 
rativo  pro  positivo:  vel  secundo  locutio- 
ne  minus  propriaponit  digniores,  ut  ex- 
cludat  indignos,  non  vero  dignos:  vel 
tandem  loquitur  tertio,  quando  fit  con- 
cursus. 

92.  Certum  est  2.  quod  episcopi  ad 
beueficia  curata  pariter  tenentur  di- 
gniores  eligere.  Ratio  est  eadem  quae 
supra  declarata  est,  cum  ad  parochos 
etiam  pertineat  salus  animarum.  Et  hoc 
pariter  constat  exTrid.  *  ubi  dicitur: 
Ex  hisque  episcopus  eum  eligaty  quem 
caeteris  magis  idoneum  iudicaverit.  Ex 
verbis  autem  Tridentini  primo  loco  re- 
latis  quos  ecclesiae  magis  utiles  ipsi  iur 
dicaverint,  recte  inferunt  cum  s.  Th.  2 
Salm.  3  cum  Soto  Gaiet.  etc.  quod  ma- 
ior  dignitas  eligendorum  non  accipien- 
da  est  absolute,  sed  respective  ad  uti- 
litatem  ecclesiae  et  fidelium.  Caeteris 
autem  paribus,  dicunt  Salmant.  ^  cum 
Barb.  Hurt.  etc.  censendum  esse  di- 
gniorem  1.  Qui  est  senior.  2.  Qui  de 
suis  bonis  fundavit  ecclesiam.  3.  Sa- 
cerdos  in  concursu  non  sacerdotis.  4. 
Originarius  respectu  extranei.  5.  Gra- 
duatus  in  aliqua  scientia.  6.  Qui  prae- 
ditusest  maiori  sanctitate  autpruden- 
tia  praeferendus  est  ei  qui  sola  scien- 
tia  praeeminet.  7.  Poteus  et  nobilis,  quia 
haec  solent  non  parum  conducere  ad 
ecclesiae  bonum.  8.  Pauper  praeferen- 
dus  est  diviti.  Ultimo  notant  Passer. 
Leur.  et  Sigism.  apud  Croix  ^  quod  si 
quis  sit  probabiliter  dignior,  sed  dubie 

(1)  C.  18.  sess.  24.  (2)  2.  2.  q.  63.  ait.  2 

(5)  Tr.  28.  de  ben.eccl.  c.  uii.  puiicl.S.  §.  S.n.oO? 
(4)  Loc.  c.  (S)  L.  4.  u.  394.  (6)  L.  2.  de  rest. 
e.  2.  n.  172.  (7)  Vcrl).  Benericium,  u.  42. 

^8)  L.  3.  de  iusl.  q.  6.  a.  2.     (9)  T.  2.  p.  S07  a.  2. 


minus  dignus  altero  qui  est  certe  di- 


93.  Dubitatur  1 .  an  peccent  mortali- 
ter  episcopi  eligentes  minus  dignos  ad 
beneficia  simpUcia  omissisdignioribus. 
Adest  duplex  sententia. 

Primasententia  probabilis  negat,  quia 
cum  beneficia  non  sint  instituta  ( sal- 
tem  primario)  in  bonum  singulorum, 
sed  in  utilitatem  communitatis,  modi- 
cum  ei  damnum  infertur,  si  illa  confe- 
rantur  dignis,  praetermissis  digniori- 
bus,  Ita  tenent  Nav.  i  Sa  '  Sotus  s  El- 
bel  9  Sanch.io  cum  Salon.  Gabr.  Ales. 
et  Abul.  item  Dic.  Hurt.  Vega  et  Diana 
apud  Salmant.ii  et  probabilem  putant 
Salm.^2  et  Card.'^.  Ad  textum  autem 
qui  adducitur  ab  adversariis  in  c.  un. 
Ut  eccles.  beneficii  sine  dim.  conferan- 
tur  lib.  3.  tit.  12.  ubi  dicitur:  Debuisti 
beneficium  in  persona  magis  idonea  di- 
spensare,  respondent  cum  Lugo*^  ibi  re- 
prehendi  a  pontifice  episcopum,  non 
quia  non  dispensavit  digniori,  sed  quia 
dispensavit  non  idoneo,  ut  coUigitur, 
iudicio  Lugonis,  ex  eiusdem  canonis 
initio.  Ad  alios  textus  vero  qui  oppo- 
nuntur  respondent  in  illis  non  haberi 
praeceptum,  sed  tantum  instructionem , 
Non  desunt  qui  asserunt  nuUum  esse 
peccatum  eligere  ad  beneficia  simpli- 
cia  etiam  minus  dignos,  utP.  Nav.  Led. 
Gutt.  Garc.  Nav.  et  Diana  apudCard.is 
qui  adhuc  probabile  putat;  sed  puto 
in  hoc  non  recgdendum  a  comm.  seu- 
teotia  quae  saltem  a  veniali  id  non  ex- 
cusat:  quinimo  recte  Sanch.i^  et  Cont. 
Tournely  ^'^  cum  communi,  damnat  de 
mortali  eligere  minus  dignum  ad  cano- 
nicatus,  quibus  annexum  est  munus 
poenitentiariae ,  vel  concionandi  aut 
docendi. 

Secunda  sententia  tamen  communior 
et  probabilior  docet  sub  gravi  obliga- 
tione  etiam  ad  beneficia  simplicia  eli- 
gendos  esse  diguiores.  Ratio  4 .  quia,  ut 
aii  s.ThJ^,Praelatus  ecclesiasticus  non 
estdominus  (beneficiorum),  ut  eapos- 

(10)  Cous.  I.  2,  c.  1.  dub.  2.  u.  20.  (11)  Loc.  c. 
n.  512.  (12)  Ibid.  n.  324.  (13)  lu  dict.  piop.  47. 
dainn.  ab  iuuoc.  xi.  n.9.  (14)  De  iusl.  d.3S.  ii.  11. 
(IS)  D.  n.  9.  (16)  N.  21.  (17)  Dc  bcuelic.  c.  2. 
a.  1.  sccl.  2.  CIS^  2.  2.  q.  63.  a.  2.  .ul  1. 


CAP.  II.  DUB.  l.  ART.  II 

sit  dare  pro  lihitOy  sed  dispensator,  etc. 
Unde  peccat  qui  aliis  beQeficia  distri- 
bult,  quam  dignioribus,  qui  ad  illa  ius 
fortius  habent ;  si  enim  verum  est  (ut 
dd.  communiter  fatentur),  quod  bene- 
ficia  non  solum  sint  instituta  in  bonum 
commune,  sed  etiam  (licet  minus  prin- 
cipaliter)  in  praemia  meritorum,  patet 
inde  ad  iila  maius  habere  ius  qui  com- 
mune  bonum  magis  promovent;  saltem 
beneficiasuntbonacommunia,  et  utta- 
lia  etiam  debentur  iis  qui  meritis  prae- 
stant.  Ratio  2.  potior  mihi  et  Lugoni 
(qui  praedictae  primae  rationi  minime 
acquiescit)  ea  est,  quia  ipsa  utilitas  ec- 
clesiae,  ob  quam  sunt  beneficia  insti- 
tuta,  postulat  de  se,  ut  digniores  pro- 
moveantur,  alioquin  clerici  parum  in- 
eumberent  ad  digniores  se  reddendos, 
et  sic  valde  deficeret  ecclesiae  utilitas; 
hoc  autem  damnum  non  leve,  sed  sa- 
tis  notabile  videtur.  Ita  Less.  •  Lugo  2 
PaL  3  Holzm.  <  Croix  ^  Viva  6  Ronc.  ^ 
qui,  spectata  ratione,  putat  contrariam 
carere  probabilitate,  item  Salm.  s  cum 
s.  Anton.  Cai.Azor.  FiU.  Garcia,  et  a- 
liis  plurimis. 

94.  Limitant  tamen  dd.  et  dicunt  non 
esse  peccatum  mortale,  \ .  Si  praeter- 
mittatur  dignior  non  passim,  sed  se- 
mel  vel  bis,  ut  Lugo^  Nav.  Az.  et  Fill. 
apud  Croix  10  item  Less.  *'  cum  Ales. 
Soto  Sa  Gabr.  Angel.  P.  Nav.  et  Arag. 
loquendo  de  beneficiis  mere  simplici- 
bus,  ut  capellaniis  et  etiam  canonica- 
tibus,  non  autem  de  iis  quibus  annexa 
est  iurisdictio  vel  functio  magui  mo- 
menti,  ut  supra;  ratio  quia  tunc  parum 
damni  infertur  ecclesiae.  Hoc  tamen 
nuUo  modo  admittendum  in  beneficiis 
curatis,  pro  quibus  damnum  ecclesiae, 
communiter  loquendo,  esset  notabile. 
Imo  Vasq.  Cov.  et  Cai.  tenent  hoc  esse 
mortale  etiam  in  omnibus  beneficiis 
simplicibus,  quia  etiam  violaretur  in 
re  gravi  iustitia  distributiva.  Econver- 

(1)  L.  2.  c.  33.  dub.  14.  (2)  De  iust.  d.  56. 

nuiT..  10.  (3)  Tr.  15.  disp.  2.  p.  11.  ii.  8. 

(4)  T.  1.  p.  432.  n.  419.  (S)  L.  4.  u.  S88. 

(6)  In  prop.  47.  Inn.  xi.  n.  6.  et  9.  (7)  De  benel". 
c.  S.  q.  8.  (8)  De  benef.  eccl.  c.  un.  puDCt.  8. 

§.  S.  n.  314.       (9)  L.  c.  n.  21.         (10)  D.  n.  oB8. 
tl)  Loc.  c.  n.  66.        a^'!  N.  6S.         aSI  N.  64. 


DE  STATU  CLERICORUN  327 

so,  ait  Less.  cum  aliis  '2  quod  dignior 
in  his  beneficiis  non  habet  tale  ius  stri- 
ctum  ut  illud  violare  sit  mortale,  cum 
violatio  iustiliae  distributivae,  ut  as- 
serit  cum  Soto,  non  sit  semper  morta- 
le,  nisi  redundet  etiam  in  violationem 
iustitiae  commutativae 

95.  Limitant  2.  Si  excessus  dignita- 
tis  sit  parvus,  quia  tunc  damnum  leye 
censetur.  Ita  Less.  ^^  Lugo  ^^  qui  vocat 
commune,  Nav.  Sot.  Gers.  Petrus  Nav. 
et  Sylvest.  Sanchez  '^  cum  Arag.  Pal. 
Prado  etc,  et  in  hoc  casu  dicunt  ele- 
ctionem  non  excedere  culpam  venia- 
lem,  etiamsi  electores  praestiterint  iu- 
ramentum  eligendi  digniores,  ut  Salm. 
cum  Soto  Sanch.  Pal.  etLugoi^qui  hoc 
admittit  inhis  duabus  et  sequenti  limi- 
tatione.  Haec  tamen  limitatio  nequa- 
qpiam  admittenda  est  quoad  beneficia 
curata. 

96.  Limitant  3.  Si  beneficia  sini  par- 
vi  momenti,  utLugo*'  communiter  cum 
Nav.  Sylv.  Gers.  Arag.  Salon.  Vivais. 
Item  Less.  Reg.  Reb.  Mald.  ap.  Croixi^. 
Item  Sotus  Valent.  Bann.  Rodr.  apud 
Diana20.  Limitant  4.  Si  ex  lege  funda- 
tionis  debeat  eligi  aliquis  de  aliqua  fa- 
milia,  collegio,  vel  oppido,  ut  Cont. 
Tournely  21  cum  Sylvio.  Limitant  5.  Si 
praevidetur  dignior  brevi  dimissurus 
beueficium,  ut  Holzm.  22  cum  Pichler. 

97.  Dub.  2.  an  patroni  teneantursub 
mortali  praesentare  digniores  ad  bene- 
cia.  Distinguendum  inter  beneficia  cu- 
rata  et  simplicia.  Si  sint  curata,  cer- 
tum  estl.quod  patroni  episcopatuum, 
ut  sunt  reges,  ad  id  tenentur  ex  Tri- 
dent.23  ut  supra,  qui  hoc  declaravit  de 
omnibus  promoventibus,  ut  vidimus^^. 
Certum  est  2.  quod  si  patroni  sunt  ec- 
clesiastici,  tenentur  etiam  digniores 
praesentare,  ut  sancivit  concilium  25. 
Sed  dubium  est  si  patroni  sint  laici. 

Prima  sententia  quam  tenent  Pal.  26 
ac  Garcias  P.  Nav.  et  alii  apud  Salm.27 

(14)  N.  21.  (IS)  D.  dub.  2.  n.  326.  (16)  N  23 
(17)  E:;  D.  21.  (18)  L.  c.  u.  6.  (19)  n.  SBs! 
(20)  P.  S.  tr.  S.  r.  15.  (21)  L.  c.  (22)  P.  432. 
n.  421.  (25)  C.  1.  scss.  24.  de  ref.  (24)  N*  91  "* 
(2S)  C.  18.  dict.  scss.  24.  (26)  Tr.  13.  disp.  2, 
p.  7.  n.  6.  (27)  Dc  beoeliciis  tcolcs.  c    uni.- 

puucl.  8.  «.  2.  n.  281, 


828 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTICCLARlBnS 


negat  teneri  ad  praesentandos  dignio- 
res,  sive  beneficium  sit  simplex  sive 
curatnm.  Probant  ex  Trid.  <  ubi  dici- 
tur:  Quod  si  iurispatronatus  laicorum 
fuerit^  debeat  qui  a  patrono  praesenta- 
tus  erit^  ab  eisdem  deputatis  examinari 
et  non  nisi  idoneus  repertus  fuerit,  ad- 
mitti.  Ergo  concilium,  ait  Pal.  non  a- 
liud  onus  imponit  laico,  quam  idoneum 
praesentare.  Confirmat  ex  can.  Mona- 
sterium  33.  caus.  16.  quaest.  7.  ubidi- 
citur:  Liceat  illi  presbytero  cui  voluerit 
pro  sacro  ofjicio  illius  dioecesis  cum  con- 
sensu  episcopi^  ne  malus  existat^  com- 
mendare.  In  q.uibus  verbis  ne  malus, 
commentat  Glossa:  Sufficit  aliquem  non 
malum  esse;  ut  notat  etiam  Glossa  in 
cap.  Licet,  15.  cas.  8.  q.^A. 

Sed  omnino  tenendum  cum  secunda 

sententia,  quod  in  beneficiis  curatis  te- 

neatur  sub  gravi  palronus  adhuc  lai- 

cus  praesentare  diguiorem.  Hoc  mihi 

certum  videtur,  quia  in  his  beneficiis 

eadem  utique  ratio  currit  quae  in  epi- 

scopatibus,  pro  quibus  iam  declaravit 

Tridentinum,  ut  supra  vidimus  a  qui- 

buscumque  patronis  promovendos  es- 

se  digniores.  Idque  videtur  clare  con- 

firmari  ex  prop.  dam.  47.  ut  supra(ut 

bene  advertit  Croix  2),  quae  intelligen- 

da  est  ex  verbis,  quando  fit  concursus^ 

non  solum  de  episcopatibus,  in  quibus 

non  fit  concursus,  sed  etiam  de  bene- 

ficiis  curatis,  quae  per  concursum  con- 

feruntur.  Si  vero  beneficia  sint  simpli- 

cia,  prout  probabile  est,  episcopos  non 

teneri  sub  gravi  ea  dignioribus  confer- 

re,  ita  probabile  etiam  est  ad  hoc  non 

teneri  patronos;  sed  quia  probabilius 

est,  ut  diximus,  illa  dignioribus  confe- 

renda  esse;  ita  etiam  probabilius  cen- 

semus  patronos  teneri  sub  gravi  di- 

gniores  praesentare.  Ratio  potissima, 

ut  bene  ait  Sanch.  '  quia  alias  eveni- 

rent  eadem  inconvenientia  quae  se- 

quuntur  ex  hoc  quod  electores  noD  e- 

ligant  digniorem,  prout  supra  animad- 

vertimus,  cum  episcopos  non  possit  a- 

(1)  D.  c.  18.  (2)  N.  S85.         (3)  D.  lib.  2. 

c.  1.  dub.  S.  n.  S.         (4)  lioc,  cit.         (8)  N.  B84. 
(6)  Loc.  cit.  q.  4.  (7)  Dict.  dub.  56.  n.  39. 

(8)  Op.  de  bener.  q.  4.  a.  2.  d.  S.  (9)  CodsII. 

1.  2.  G.  1.  dub.  7.  B.  4.       (10)  h.  2.  c.  34.  n.  61. 


lioquin  repellere  praesentatum,  si  sit 
idoueus,  etiamsi  dignior  omittatur.  No- 
stram  sententiam  tenent  Sanc.  *  Croix  s 
Viva  6  et  Salm.  ciim  Molin.  Ban.  Vasq. 
Az.  Less.  et  eamdemtenet  Lugo  '  quam- 
vis  excipiat  capellanias  quas  quis  pro 
libito  in  aliqua  capella  suae  familiae 
instituit,  contra  Molina  Azor.  et  Vasq. 
apud  Viva  8  quia  hoc  concedunt  tantum 
fundatoribus  non  autem  successoribus. 

98.  Dub.  3.  an  resignantes  beneficia 
etiam  debeant  digniorem  quaerere.  In 
hoc  plures  diversae  adsunt  sententiae. 

Prima  negatcum  Sanch.9  Less.io  cum 
Cai.  Pal.<'  item  Az.  Hurt.  Mercad.  Sa- 
lon.  apudSalm.'2etLugoi3  vocatcom- 
munem  cum  Malder.  Sa  et  Diana  et  i- 
pse  Lugo  cum  Vasq.  probabilem  vo- 
cat.  Ratio  quia  resignans  sive  commu- 
tans  beneficium  non  est  dispensator  bo- 
ni  communis,  sed  boni  sui ;  unde  nou 
peccat  contra  iustitiam  distributivam; 
nec  peccat  episcopus  tunc  conferens 
beneficium  resignatario  idoneo  ,  quia 
tunc  non  tenetur  digniorem  quaerere; 
decreta  enim  de  eligendo  digniore  lo- 
quuntur  de  collatione  per  vacationem, 
non  autem  per  resignationem.  Sentit 
tamen  Less.  "  quod  si  oflFeratur  resi- 
gnanti  persona  multo  dignior,  tenebi- 
tur  ex  caritate  erga  commune  bonum 
illum  praeferre. 

Secunda  sententia  omnino  opposita 
absolute  aflSrmat  teneri  resignantem 
quaerere  digniorem.  Hanc  tenent  So- 
tus  15  Viva  <6  Cont.  Tour."  item  Vasq. 
et  Palac.  apud  Salm.  '*.  Ratio  quia  re- 
signans,  licet  non  peccaret  tamquam 
collatorbeneficii,  peccarettamen,  quia 
esset  causa  illicitae  collationis:  cum 
alioquin  collator,  qui  certe  non  tene- 
turacceptarehuiusmodiresignationem, 
non  excusaretur  a  peccato,  si  eam  ac- 
ceptaret  in  aliquem  qui  vix  est  dignus 
dum  aliunde  de  facili  inveniri  posset 
magis  idoneus  cui  beneficium  coufe- 
ratur ;  unde  peccat  etiam  resignans, 
cooperando  peccato  collatoris. 

(11)  Tract.  15.  disp.  2.  p.  11.  g.  2.  n.  11. 

(12)  De  benef.  eccl.  c.  uuic.  p.  8.  S-  6.  n.  550. 
(15)  Dict.  d.  3S.  n.  49.  (14)  Loc.  cit. 
(IS)  De  iust.  1.  5.  q.  6.  a.  2.    (16)  Loc.  c.  n.  15. 
(17)  Ibid.                     (18)  Loc.  cit.  n.  529. 


CAP.  II.  DCB.   I.  ART.  II 

Tertia  sententia,  quam  tenent  Nav.  < 
et  Salm.  2  cum  Vasq.  tum  tantum  ad- 
mittit  posse  resignationem  fieri  non  di- 
gniori,  cum  resignatarius  sit  aeque  di- 
gnus  ac  resignans,  quia  tunc  nuUum 
ecclesiae  damnum  irrogatur. 

99.  Sed  de  his  omnibus  sententiis 
aequior  mihi  videtur  sententia  doctis- 
simi  Lugonis  ,  nempe  quod  tota  ratio 
culpae  in  hoc  puncto  sumenda  est  a 
ratione  damni  quod  ecclesiae  obveni- 
ret.  Ratio  quia ,  cum  finis  intrinsecus 
principalis  institutionis  beneficiorum 
sit  bonum  commune,  ut  compertum  est 
apud  omnes  (iuxta  dicta  n.  93.  et  l.  3. 
n.  492.),  ecclesia  illa  conferendo,  sub 
hoc  onere  conferl,  ut  casu  quo  benefi- 
ciarii  velint  ea  a  se  abdicare,  nonnisi 
in  bonum  commune  resignent-,  tinis  au- 
tem  hic  intrinsecus  non  potest  negligi 
sine  culpa.  Hinc  recte  inferthuiusmodi 
resignationes  praesertim  in  beneficiis 
curatis,  et  praecipue  in  episcopatibus, 
raro  esse  licitas;  tum  quia  raro  fiuot 
sine  gravi  boni  communis  detrimento; 
tum  quia  istae  electiones  non  fiunt  cum 
ea  dihgenti  inquisitione  meritorum , 
qua  conferuntur  beneficia  praefata  per 
vacationem;  item  quia  ut  plurimum 
fiunt  cum  retentione  pensionis  quae  in 
damnum  pauperumvergit;  tandem  quia 
saepe  fiunt  a  senibus  in  adolescentes, 
ex  quo  deinde  provenit  quod  ubi  di- 
gniores  in  beneficiis  post  resignantium 
mortem  electi  fuissent,  sint  tantum  e- 
lecti  minus  digni:  omnia  autem  haec 
utique  vergunt  in  grave  damnum  com- 
mune.  Si  autem  ex  circumstantiis  cen- 
seri  posset  in  aliquo  casu  nullum  aut 
modicum  detrimentum  ecclesiae  in- 
ferri  ob  resignationem  factam  in  ali- 
quem  miaus  dignum  alio  qui  inveniri 
posset;  tunc  bene  ait  Lugo  excusari 
posse  reslgnantem  et  collalorem  a  cul- 
pa,  saltem  gravi.  Et  huic  sententiae 
adhaeret  etiam  Croix  3. 

1 00.  Qaaer.  2.  An  ad  praelaturas  re- 
gulares  eligendi  sint  etiam  digniores. 

Prima  sententia   negat  cum  Hurt. 

(1)  L.  2.  de  lest.  c.  2.  n.  »73.  (2)  Ibid.  n.  331. 
(o)  L.  4.  n.  SS6.  (4)  De  beneiic.  eccles.  c.  un. 

V.  8.  §.  6.  n.  352.  (8)  D.  38.  n.  SC. 

(6)  L.  3.  <j.  6.  a.  2.  couci.  9. 


DE  PTATU  CLElVICORtrM  829 

Rodr.  et  Valer.  apud  Salm.  *  nisi  aga- 
tur  de  generalatu  aut  praelatura  per- 
petua ;  quoad  tamen  praelaturas  amo- 
vibiles ,  dicunt  non  esse  ohligationem 
ehgendi  digniores ;  tum  quia  in  reli- 
gione  iam  adsunt  regulae ,  quapropter 
sufficit  ut  iuxta  eas  subditi  regantur, 
quod  bene  potest  praestare  praelatus 
dignus  quin  dignior  existat;  tum  quia, 
si  hic  damnum  aliquod  afi"erret ,  facile 
amoveri  potest.  Huicque  sententiae  ad- 
haeret  Lugo  5  casu  quo  subditi  essent 
adeo  observantes,  ut  praelatus  non  di- 
gnior,  sed  dignus,  possit  sine  ullo  pe- 
riculo  eis  praefici. 

1 01 .  Sed  omnino  affirmandum  cum 
sententia  communi^  ut  asserit  idem  Lu- 
go,  et  hanctenent  Sotus^  Nav.'  Card.  8 
qui  id  praenotat  ut  certum,  Viva  ^  Ron- 
cag.  10  Sanch.  i*  et  etiam  habent  tam- 
quam  certumCroix<2  Salm.i^cmn  Vasq. 
Peyrin.  Villal.  Fernand.  et  ahis.  Ratio 
quia  eadem  vaiet  ratio  in  praelatis  re- 
gularibus,  quam  in  episcopis,  incum- 
bendi  bono  communitatis  et  subdito- 
rum;  erga  quos  praelati  sunt  quasi  e- 
piscopi.  Nec  penitus  valet  dicere  quod, 
cum  adsintregulae,  sufficietquod  prae- 
latus  attendat  dumtaxat  ad  ipsarum 
observantiam  retinendam;  nam  haec 
observantia  difficillime  vigebit,  si  mi- 
nus  digni  eligantur;  quia  minus  digni 
facile  tepescunt  et  indigni  evadunt,  aut 
saltem  minus  diligenter  observantiae 
incumbunt,  et  deinde  ex  imperfecta 
observantia  facile  ac  cito  regularum 
relaxatio  succedet  cum  damno  irrepa- 
rahili;  nam  experientia  constat  quod 
ubi  in  ahqua  refigione  abusus  aliquis 
vel  semel  intruditur,  difficilHme  post- 
modum  avertitur.  Et  huius  gravissimi 
damni  profecto  sunt  causa  praelati  mi- 
nus  diligentes,  et  ii  qui  tales  praela- 
tos  eligunt.  Utinam  huiusmodi  detri- 
mentum  ex  hoc  capite  derivatum  in 
pluribus  monasteriis  saepe  non  luge- 
retur!  Ideo  numquam  auderem  absol- 
vere  reUgiosum  ,  qui  minus  dignum 
praelatum  efigere  vellet.  Atque  recte 

(7)  L.  2.  c.  9.  n.  1S9.  (8)  L.  cit.  n.  5. 

(9)  In  dlct.  prop.47.  n.  10.         (10)  C.  8.  q.  7. 
(11)  Dub.  2.  n.  27.      (12)  L.  4.  n.  882.  el  389. 
iia)  Ibid.  a.  333. 


330  LIB.  IV.  DE  PRAECKPTIS  PARTICULARIBUS 

Salm.    cum  Anton.  de  Spirit.  sanct.  ;  Erco  (bene  argait  Lugo)  electio  fact» 
lianc  doctrinam  extendunt  ad  electio- 


nem  diflBnitorum,  consiliariorum,  pro- 
curatoris  generalis  et  similium. 

i02.  Quaer.  3.  An  electio  digni  in 
beneficiis,  omisso  digniori,  sit  valida. 
Si  beneiicium  est  simplex,  certum  est 
valere  ex  communi  dd.  Vide  Salm.  '. 
Dubiumest,  si  sit  curatum.  Negautpro- 
babiliter  Pal.  2  Sanch^.  etSalm.  *  cum 
Gonzal.  Arag.  Hurt.  elc.  Ratio,  quia 
in  Trid,  5  circa  beneficia  paroehialia, 
postquam  praecipitur  eligere  digniores 
sic  additur:  Provisiones^  seu  institutio- 
nes,  praeter  supradictas  fprmas  factae^ 
subreptitiae  esse  censeahtur:  inter  au- 
tem  has  formas  (dicunt),  quaenam  ma- 
gis  praecipua  forma  est,  quam  ut  di- 
gnior  eligatur,  prout  expresse  conci- 
lium  iubet?Coufirmantexbulla  s.Pii  v. 
anno  4566.  quae  incipit :  In  conferen- 
diSy  ubi  declarantur  nuUae  omnes  col- 
lationes  factae  praeter  formam  Triden- 
tini,  praesertim  in  examine  ;  et  insu- 
per  conceditur  appellatio  digniori  prae- 
terito.  I 

\  03.  Affirmant  vero  probabilius  col- 
lationem  valere  Lugo  ^  cum  Garcia  U- 
golin.  Fill.  Vasq.  Mol.  Gutt.  Led.  et 
idem  tenent  Holz.  '  cum  Anacl.  et  An- 
geL,  Croix»  cum  Gonz.  Leur.  et  Lott. 
Ratio  quia  forma  revera  non  significat 
nisi  modum  seu  ritum  externum  in 
huiusmodi  collationibus  a  coDfJilio  prae- 
scriptum,  nempe  edictum,  concursum, 
examen  etc.  Quod  autem  alter  dignior 
iudicetur  ab  episcopo,  non  pertinet  ad 
formam,  sed  ad  internum  episcopi  iu- 
dicium,  a  quo  non  debet  pendere  va- 
liditas  collationis;  nam  alias,  si  epi- 
scopus  elegerit  eum  quem  minus  di- 
gnum  iudicaverit,  etiamsi  ille  revera 
sit  dignior,  elf  "tio  erit  nulla.  Praeter- 
ea  s.  Pius  in  sua  HuUa  praescripsit  ap- 
pellationem  interposiiara  non  impedi- 
re,  quominus  electio  pt,  r  ordinarium 
primo  loco  facta  interiii-  executioni 
raandetur,  et  provisus,  causa  ^^•^nden- 
te,  ab  eadem  ecclesia  non  amovtrtur. 

(1)  Be  Leiicf.  eccl.  c.  unic.  p.  8.  §.  7.  n.  542. 
(2)  L.  c.  p.  11.  §.  3.  n.  3.     (5)  t.  1.  c.  1.  dub.  6. 

4)  Il.itl.  n.  54:1.  (S)Cit.  C.18, 

,6)  Disl.  55.  u.  7i.  (7)  P.  452.  n.  422. 


erit  valida  donec  iudex  appellalionis 
eam  revocet ;  alioquin  etiam  appella- 
tione  non  facta,  electio  nulla  dicenda  es- 
set.  Omues  autera  conveniunt  in  dicen- 
do  quod  difficillime  poterit  in  eo  casu 
iudicari  pro  appellante,  cum  maior  di- 
gnitas  electi  non  tantum  pendeat  a 
scientia,  sed  etiam  ab  ahis  requisitis 
prudentiae  ,  integritatis ,  aplitudinis 
etc.  Et  ideo  praesumptio  semper  est 
pro  electione  ordinarii ,  nisi  evidenter 
iniusta  et  dolosa  probetur,  ut  aiunt 
Lugo  9  et  Salm.  lo. 

404.  Quaer.  4.  An  obligatio  eligendi 
digniores  ad  beneficia  curata,  praeser- 
tim  ad  episcopatus ,  ita  urgeat,  ut  de- 
beat  episcopus  dignior  ab  una  ecclesia 
ad  alterara  raaiorem  transferri.  Haec 
quaestio  tota  pendet  ab  alia,  nimirura, 
an  translatio  episcoporum  sit  prohibita 
iure  divino  vel  humano.  Quapropler 
hanc  discutere  oportet. 

Prima  sententia  tenet  translationem 
episcoporum  esse  tantum  vetitara  de 
iure  ecclesiastico,  ut  disponunt  Leo  i." 
Gelasius  *2  etc.  Ratio  quia  alias,  si  es- 
set  vetita  de  iure  divino  non  suffice- 
ret  quaelibet  utilis  et  honesta  causa 
ad  dispensandum;  sed  in  cap.  Nisi  40. 
de  renunt.  pontifex  loquens  de  renun- 
liatione  episcopatus,  expresse  dixit : 
Ut  si  propter  aliquam  causam  utilem  et 
honestam  in  huiusmodi  proposito  perse- 
veres,  de  licentia  nostra  cedas.  Ex  quc 
infertur,  papam  sine  causa  valide  dl- 
spensare,  et  cum  aliqua  causa  etiam 
licite.  Ita  mordicus  tuetur  Suar.13  cum 
Hostiens.  et  Maior.  ac  sequuntur  Bar- 
bos.  etc.  apud  Salm.  •^. 

Secunda  sententia  vero  comrauuior 
et  raihi  longe  probabilior,  docet  epi- 
scopos  teneri  iure  divino  permanere 
in  suis  episcopatibus;  ideo  nec  licite 
nec  valide  posse  papam  cum  eis  di- 
spensare  sine  valde  gravi  causa.  Pro- 
batur  ex  cap.  Inter  corporalia  2.  de 
transl.  Ep.  ubi  expresse  declaravit  In- 
nocentius  iii.  quod  sicut  Deus  dissolu- 

(8)  Lib.  4.  n.  627.  (9)  Loc.  c. 

flO)  De  benef.  eccl.  c.  unic.  p.  8.  S-  7.  n.  547. 
v'<)  Ep.  82.     (12)  Ep.  6.    (13)  De  rel.  1. 1.  e.  iC 
(U^  ''•;<<.  n.  ft  i>.  579.  ct  580. 


CAP.  II.  DUB.  I.  ART.  H 

lionem  carnalis  coniugii  sibi  reserva- 
vit,  sic  etiam  coniugii  spiritualis  inter 
episcopum  et  ecclesiam,  et  addit :  Non 
enim  humana  sed  potius  divina  potesta- 
te  coniugium  spirituale  dissolvitur,  cum 
per  translationem...  auctoritate  romani 
pontificis  [quem  constat  esse  vicarium 
lesu  Christi)  ab  ecclesia  removetur.  Ra- 
tio  autem  huius  naturalis  indissolutio- 
nis  est  quia  alias  innumerabilia  incon- 
venientia  evenirent:  praesertim  quia 
episcopi  multum  deficerent  in  dilectio- 
ne  suarum  ecclesiarum,  et  ipsae  ec- 
clesiae  parum  bene  regerentur,  si  sae- 
pe  mutarentur  episcopi.  Ita  Vasquez  i 
Cai.  2  Sanch.  3  cum  Salon.  et  Sot.  item 
Ban.  Arag.  cum  Salm.  qui  ^  recte  ad- 
dunt  cum  Carthusiano  Soto  Hurtado 
etc.  episcopis  esse  etiam  vetitum  suas 
deserere  ecciesias,  propter  votum  quod 
ipsi  emittunt,  dum  ecclesiis  praeficiun- 
tur,  curam  habendi  ovium  ipsarum  •, 
quod  votum  perpetuum  est  et  in  eo  so- 
lus  papa  dispensare  potest,  ut  docet 
s.  Th.  5  qui  ait:  Presbyteri  autem  cu- 
rati  non  obligantur  voto  perpetuo  et  so~ 
lemni  ad  curam  animarum,  sicut  o6K- 
gantur  episcopi.  Unde  episcopi  praesu-' 
latum  non  possunt  deserere  absque  au- 
ctoritate  romani  pontificis 

405.  Advertendum  hic  vero  quod, 
licet  episcopatus  comparetur  matrimo- 
nio  carnali ,  non  tamen  id  ita  verum 
est,  ut  non  possit  dissolvi  hoc  coniu- 
gium  spirituale  per  dispensationem  pon- 
tificis,  iusta  et  valde  gravi  causa  inter- 
veniente,  ut  omnes  fatentur;  vide  Sal-' 
mant.  «.  Et  ita  respondetur  ad  textum 
oppositum  a  p.  Suarez.  Causae  autem 
iustae  communiter  a  dd.  censentur  esse, 
niminim  magna  utiHtas  ecclesiae  uni- 
versalis  vel  particularis ,  vel  ab  alio 
non  supplebilis ,  vel  necessitas  episco- 
pi,  propter  infirmitatem  aut  aeris  ma- 
litiam :  vel  quia  in  sua  dioecesi  ob  ple- 
bis  iniquitatem,  aut  ob  aliam  causam 
non  potest  bene  suum  munus  exerce- 

(1)  In  3,  p.  5.  d.  241.  (2)  2.  2.  q.  184.  a.  6. 
(5)  Cons.  1. 2.  c.  1.  du!).  Ti,  (4)  Tr.  28.  c.  un.p.  8. 
S.  9.  n.  384.  (8)  2,  2.  q.  18S.  a.  4.  et  ciarins 

q.  189.  3.  7.  (6)  Ibid.  .1  382.  (7)  Ibid.  r.  388. 
(8)  Loc.  c.  (9)  Dict.  rfnl..  3.  n.  2.  (10)  Tr.  28. 
r.  imic.  p.  8.  S  8-  «.  590.     (II)  2.  2.  q.  62.  a.  4. 


DE  STATU  CLERICORULl  834 

re.  Ita  Salm. '  Sanch. »  cum  Soto  et  Va- 
squez.  Hinc  respondetur  ad  quaesitum, 
quod  si  translatio  sit  vetita  tatftum  de 
iure  ecclesiastico,  iuxta  primam  sen- 
tentiam,  minor  sufficit  causa  ad  trans- 
lationem,  etadestobligatioeligendiepi- 
scopum  digniorem,  etiam  ex  iis  qui 
aliis  ecclesiis  praesunt.  Si  vero  trans- 
latio  sit  vetita  de  iure  divino,  iuxta 
nostram  sententiam,  nuUa  erit  obliga- 
tio  eligendi  digniorem  ex  episcopis  qui 
actualem  curam  habent  suarum  eccle- 
siarum,  et  si  episcopus  noUttransferri, 
ad  id  nequit  papa  eum  cogere :  nisi  in- 
terveniat  causa  valde  urgens,  quo  casu 
potestetiam  cogi  episcopus  ut  ad  aliam 
ecclesiam  se  transferat,  ut  dicit  Sanch.^ 
cum  Arag.Et  idem  censentSalm.iOcum 
Hurtado  de  translatione  parochi, 

-106.  Quaeritur  5.  An  qui  eligunt  ad 
beneficia  dignum,  omisso  digniore,  te- 
neantur  restituere  damnum  illatum  i- 
psi  aut  ecclesiae. 

Prima  sententia,  quam  tenent  Cai.i* 
Sylv.  12  Vasq.i3  et  Salm.  '<  cum  Bann. 
Salon.  Aragon.  Tapia  et  Lop.  ait  teneri 
compensare  damnum  digniori  omisso : 
quia,  ut  dicunt ,  sicut  si  aliqua  bona 
essent  a  fundatoribus  relicta,  ut  distri- 
buerentur  magis  benemeritis,  aut  in- 
digentibus  aut  propinquis,  isti  ius  stri- 
ctum  quidem  haberent  ad  illa  bona ; 
ita  ius  habent  digniores  ad  beneficia 
quae  hac  lege  universali  instituuntur, 
utsint  non  solum  stipendia  laborum, 
sed  etiam  praemia  meritorum.  Alii  vero 
ut  Salm.iScum  Ban.  et  Salon.  putant  da- 
mnum  resarciendum  non  solumdignio- 
ri,  sed  etiam  ecclesiae;  quia  hoc  confer- 
tur  electori  ius  eligendi  ab  ecclesia,  ut 
eligat  meliores;  unde  dicunt  teneri  ele- 
ctorem  ex  iustitia  commutati  va  ad  com- 
pensationem  damni  quod  ipsi  ecclesiae 
obveniat  ob  electionem  minus  digni. 

]  07.  Secunda  sententia  vero  non  minus 
probabilis,  quam  tuenturNav.i6Less.i7 
Sanch.»8  Pal.i9  Lugo^o  T0I.21  Croix22  et 

(12)  V.  restit.  S.  q.  ult.         (15)  De  benef.  diib.  17. 
n.  117.      (14)  Ibid.  u.  3o9.     (18)  Ibid.  «.  367. 
(16)  Man.  c.  17.  n.  69.       (17)  L.  2.  c.  54.d!ib.  IS. 
(18)  L.  2.  c.  1.  d.  43.  n.  13.       (19)  Tr.  13.  disn, 
2.  p.  H,  S.  4.  n.  S.  f20)  D.  53.  u.  83. 

(21)  L.  5.  c.  4.  n.  4.  (22)  L.  4.  u.  bM. 


832 


LIB.  IV.  DE  PRAEC^TIS  PARTICULARIBtlS 


Canuscum  Adrian.  Penna  Cov.  etc.  a- 
pud  Salmant.  <  qui  probabilem  vocant, 
docet  etectorem  neque  ecclesiae  neque 
digniori  teneri  aliquid  restituere ;  non 
digniori,  quia  tunc  digniores  haberent 
ius  strictum  ad  beneficia,  quando  prin- 
cipaliter,  ut  supra  diximus,  fundato- 
res  habuissenl  rationem  meritorum; 
non  vero  quando  minus  principaliter, 
ut  est  in  casu  nostro,  cum  beneficia 
primario,  prout  omnes  concedunt,  imo 
etiam  unice,  prout  tenet  Lugo,  sunt 
instituta  in  bonum  commune ,  ut  ec- 
clesiae  inserviatur  a  bonis  ministris ; 
et  licet  secundario  essent  etiam  insti- 
tuta  in  praemia  meritorum,  ex  hac  ta- 
men  iustitia  nullum  ius  rigorosum  ad 
illa  acquirunt  nec  digni  nec  digniores. 
Neque  sub  alio  pacto  seu  lege  intelli- 
,  git  ecclesia  electores  obligare ;  neque 
ipsi  intendunt  se  obligare  sub  onere 
restitutionis  ad  amplius  quam  ad  mi- 
uistros  non  indignos  eligendos.  Unde 
neque  ecclesiae  tenentur  aliquid  resti- 
tuere,  ut  pro  certo  vel  fere  certo  ha- 
bent  Pal.  Mol.  et  Sauch.  2  cum  Soto  et 
Arag.  Secus  vero  si  eligatur  indignus, 
quia  tunc  tam  ab  electo,  quam  ab  ele- 
ctore,  deberetur  ecclesiae  restitutio  da- 
mni.  Utraque  sententia  est  valde  pro- 
babilis;  sed  reddit  mihi  probabiliorem 
secundam  sententiam  id  quod  diximus 
L\.n.  35.  et  l.  3.  n.  927.,  nempequod 
nullus  legitimus  possessor  sui  ad  resti- 
lutionem  tenetur ,  qui  pro  se  proba- 
bilem  habet  opinionem. 

108.  Sic  etiam  resolvitur  illa  alia 
quaestio,  quam  retulimus  l.  3.  n.'  585. 
scil.  an  qui  suadet  episcopo  conferre 
beneficium  simplex  aut*curalum  di- 
gno ,  praetermisso  digniore,  teneatur 
ad  restitutionem  damni.  Affirmant  Sal- 
mant.  3  consequenter  ad  sententiam 
quam  ipsi  tenent,  ut  supra;  sed  nos 
consequenter  ad  secundam  seutentiam 
cui  mox  supra  adhaesimus,  dicimus 
cum  Laym.  Nav.  Sa  Less.  Val.  Fill.  et 
aliisapudSalm.*  qui  probabile  censent, 
eum  qui  episcopo  sine  vi  aut  fraude  sua- 

(1)  Ibid.  n.  5S4.  (2)  N.  10.  (5)  Tr.  de  ben. 
occl.  c.  naic.  p.  8.  §.  8.  n.  571.  (4)  Tr.  de  resl. 
f.  1.  p.  4.  n.  10«.  (S)  D.  p.  11.  S.  4.  D.  6. 

^6^  Dc  bcu.  c.  2.  a.  1.  secl.2.    (7)  P.  452.  n. 419. 


det  beneficium  conferre  minus  digno, 
ad  nullam  restitutionem  teneri.  Secus 
vero  si  vi  vel  fraude  impediret  benefi- 
cium  conferri  digniori;  tunc  enim  cer- 
te  tenetur  damnum  ipsi  illatum  resti- 
tuere,  cum  quisque  ius  habeat,  ne  vi 
vel  fraude  impediatur  a  consecutione 
iusti  boni,  ut  dictum  est  l.  3.  n.  582. 
Secus  etiam,  si  beneficium  conferen- 
dum  esset  per  concursum,  ut  in  se- 
quenti  quaestione  dicetur.  An  autem 
teneatur  ad  restitutionem  is  qui  non 
vi  vel  fraude,  sed  tantum  ex  odio  im- 
pediret  aliquem  dignum  a  consecutio- 
ne  beneficii.  Probabilius  negatur.  Vide 
dicta  l.  3.  n.  584. 

409.  Quaer.  6.  An  quando  beneficia 
cohferuntur  per  concursum,  eligens  di- 
gnum,  omisso  digniore  teneatur  huic 
damnum  restiluere. 

Prima  sententia  communis  affirmat, 
quamtenentPal.  ^  Cont.  Tourn.SHolz. ' 
Sanchez  8  cum  Mol.  et  Metin.  Croix  ^ 
Lugo^Ocum  P.  Nav.  Less,  Cai.  Sylvest, 
Vasq.  etc.  qui  vocavit  verissimam  sen- 
tentiam.  Ratio  quia  eo  ipso  quo  dignior 
admittitur  ad  concursum ,  acquirit  ius 
ad  rem,  cum  in  communi  aestiraatio- 
ne  adsit  tunc  pactum  implicitum  in  e- 
diclo  inter  episcopum  et  oppositores, 
ut  dignior  praeferatur.  Quod  procedit 
in  omni  praemio  quod  promittitur  vo- 
catis  per  concursum  ad  luctam,  ad  ia- 
ctam  etc.  Imo  ait  Lugo  (Juod,  cum  in 
edicto  dicatur,  quod  cuique  servabitur 
ius  suum,  digniores  ex  pacto  explicito 
ad  beneficium  ius  acquirunt.  Tanto 
magis  quia  in  concursu  ad  beneficia 
curatadatur  ex  Tridentino  appellatio 
digniori,  si  praetermittatur ;  ergo  dicit 
Pal.ii  quod  digniores  habent  ius  stri- 
ctum  ad  beneflcia.  Excipiunt  tamen 
Ronc.*2  cum  Garcia  Lugo'3  et  Sanch.i^ 
si  excessus  dignitatis  sit  parvus. 

Secunda  sententia  tamen  negat  obli- 
gationem  restitutionis,  ut  tenent  Sot.'^ 
Navarr.<6  item  Led.  Henr.  et  alii  apud 
Sanch.i7qui  probabilem  censent.  Ra- 
tio  istorum  ,  quia  praedictura  pactura 

(8)L.2.c.l.dub.46.     (9)L.4.  u.628.     (10)D.53 
(11)  Loc.  c.         (12)  C.  B.  q.  2.         (15)  N.  21. 
(14)  N.  S.  (IS)  L.  4.  de  iust.  q.  6.  a.  5 

(16;  C.  17.  ia  suram.  a.  74.         (17)  L.  c.  u.  i. 


CAP.  II.  DUB     I.   ARTt  II 

qiiod  «;i]pponilar,  vel  habetur  in  efliclo 
non  estpaclura  rigorosum  obligansiu- 
xta  leges  iustitiae  commutativae,  sed 
est  tantum  promissio  obligans  dumta- 
xat  ex  fidelitate;  imo  potius  estexpli- 
catio  obligationis  quam  per  se  habet 
episcopus  ex  iustitia  distributiva  quae 
non  obligat  ad  restitutionera.  Procul- 
dubio  sub  gravi  debentur ,  ut  aiunt, 
praemia  promissa  concurrentibus  ad 
luctam  etc.  ut  supra,  quia  illa  princi- 
paliter  sunt  instituta  ut  praemia  meri- 
torum ;  sed  idem  non  currit  de  benefi- 
ciis  quae  unice  vel  principaliter  insti- 
tuuntur  in  bonum  commune.  His  non 
obstantibus,  non  audeo  recedere  a  pri- 
ma  sententia  communi  et  multo  pro- 
babiliori.  Sed  hanc  secundam  nec  et- 
iam  audeo  dicere  improbabilem,  quia 
revera  non  videtur  constare  quod  in- 
ter  episcopum  et  oppositores  interce- 
dat  pactum  illud  obligans  rigorose  ex 
iustitia  commutattva  ;  et  non  conslan- 
do  de  tali  pacto  non  videtur  constare 
de  tali  obligatione. 

110.  Quaer.  7.  an  dignus  se  oppo- 
nens  per  concursum  digniori  peccet 
mortaliter,  et  teneatur  ad  restituen- 
dum  illi  damnum,  si  beneficium  obti- 
neat.  Nulli  dubiura  quod  si  concurrat 
indignus  cum  digno,  peccet  concur- 
rendo,  et  acceptando  beneficium  tene- 
tur  resarcire  damnum  ecclesiae,  illud- 
que  resignare;  vide  Sanch.  <  et  Salm.  2. 
Si  vero  concurrat  dignuscum  digniore, 
duo  dubia  occurrunt. 

Dubium  1 .  est,  an  iste  concurrendo 
peccet  graviter. 

Prima  sententia  negat,  et  banc  te- 
nent  Less.  3  Cai.  ^  Azor.  5  Salm.  6  cum 
Soto  Bann.  Led.  etc.  item  Vasq.  et  Cov. 
apud  Lugo  '.  Ratio,  tum  quia  non  per- 
linet  ad  ipsum  merita  discutere,  sed 
ad  electores ;  ideo  si  ipse  beneficium 
petit,  petit  sub  conditione,  si  dignior 
videatur ;  tnm  quia  hoc  est  secundura 
mentem  ecclesiae,  ut  omnes  digni  con- 
currant;  alias,  si  non  liceret  dignis  se 

(1)  Cons.  l.  2.  c.  1.  aul).  4.  u.  9.  (2)  Dc  lieiief. 
eccl.  c.  iinic.  j>.  8.  J.  8.  n.  575.  (5)  L.  2.  c.  55. 
11.  70  (4)  2.  2.  q.  l«o.a.  5.  (S)  2.  p.  lib.  6. 
c.  13.  q.  I-l.  (6)  Iljid.  II.  574.  (7)  D.  5S.  11.88. 
18)  C.  1.  <l.  ''.».  11.  4.      (0)  D,  2.  p.  II.  S,  5.  u.  1. 

MJtt.   U 


.•ftB-^TA3lB4n.ERICOBUM  S33 

opponere  dignioribus,  pauci  concur- 
rerent,  et  forte  digniores  a  scrupulo 
territi  se  retraherent,  idque  in  grave 
damnum  ecclesiae  utique  vergeret. 

Secunda  sententia  vero  quam  tenent 
Sanch.  8  Pal.  9  Nav.  lo  ac  Lugo  i*  cum 
Turr.,  dicitquod  si  talisconcurrat  gra- 
tia  honoris,  ut  ad  alios  concursus  gra- 
dum  sibi  faoiat,  etpostea  desistat  petere 
ut  eligatur,  certe  non  peccat.  Secus  si 
praetendat  electionem  ,  aperte  cogno- 
scens  alterum  esse  digniorem.  Ratio 
quia,  licet  episcopusnon  peccet  ipsura 
eligendo  ex  errore  inculpabili,  peccat 
taraen  ille  cooperando  ad  talem  electio- . 
nem,  saltem  materialiter  iniustam,  ma- 
xime  quia  iniuslitia  illa  vergeret  in 
damnum  dignioris  qui  ius  habet  ad  sui 
electionem.  Haec  sententia,  speculati- 
ve  loquendo,  apparet  probabilior ;  at- 
taraen  in  praxi  nuraquara  videtur  lo- 
cura  habere  posse;  nullo  enim  casu  is 
qui  est  dignus,  poteritesse  certus  quod 
episcopus  bona  fide  eum  eligendo,  non 
habeat  aliquod  rationabile  raotivum, 
ipsi  concurrenli  occultum,  excludendi 
alterum  quem  ille  putat  digniorem.  Hoc 
innuit  ipse  Lugo  '2. 

Dubium  2.  est  an  hic  dignus,  mani- 
feste  cognoscens  alterumsedigniorem, 
peccet  acceptando  beneficium  et  tenea- 
tur  damnura  illi  resarcire. 

Prima  sententia  affirmat,  quam  te- 
nent  Nav.ispal.i-s  item  Sylvius  et  Tan- 
ner  apud  Salm.<5.  Ratio  quia  ipse  ac- 
ceptando  beneficiura  concurrit  ad  in- 
iustaraelectioneraindaranum  alterius. 

Seeunda  sententia  tamen  quam  te- 
nent  Sanch.ie  Sol.i^  Dianais  cum  Tur. 
etc.  ac  Salm.  P  dicit  eum  nec  peccare 
nec  teneri  ad  restitutionera.  Ratio  cur 
non  peccet,  quia  ex  una  parte,  ut  ait 
d.  Th,20  loquens  de  assuraptione  ad  e- 
piscopatum ,  ille  qui  debet  assuraere 
tenetur  assumere  meliorem  quoad  regi- 
men  ecclesiae;  pro  eo  vero  qui  assumi- 
tur,  dicit  quod  7ion  requiritur  ut  repu- 

(tO)  De  oral.  misc.  4S.  n.  89.  cl  97.  (H)  D.  3S 
n.  91.  (12)  N.  89.  (15)  h.  2.  do  rcsl.  c.  2.  n.  173 
(14)  D.  §.  S.  n.  1.  (IS)  Ti.  28.  c.  nnic.  |>.  8.  i'.  8. 
n.  373.  (IG)  C.  1.  diili.  15.  n.  2.  (17)  Dc  iii,t. 
I.  5.  (i.  6.  a.  2.  (18)  T.  2.  li.  S.  inisc.  r.  UO. 

(19)  L.  c.  n.  574.       (20)  2,  2.  «j.  IB.j.  a.  5. 

^3 


834 


tlB.   !V.  OE  PEA£t;EPTIS  PAKiiuyi-AnKJLS 


tet  se  aliis  meliorem ,  sed  sufficit  quod 
nihil  in  se  inveniat.  per  quod  illicitum 
ei  reddatur  assumere  praelationis  ofp.- 
cium.  Ex  alia  parte  non  peccatcoope- 
perando  peccato  collatoris,  cum  per 
ipsam  coUationem  iam  episcopus  pec- 
catum  consummaverit,  et  per  accidens 
se  habet  quod  ipse  acceptet  vel  non  ; 
iuxta  dicta  in  simili  casu  l.  Z.n.  492. 
quaer.  8.  v.  sed  admissa.  Pront  enim 
(ait  Sanch.),  si  pater  et  extraneus  sint 
in  extrema  necessitate,  extraneus  re- 
cipiendo  panem  a  filio,  licet  filius  pec- 
cet pane;a  ei praebendo, ipse  tamen  non 
peccat  acceptando;  ita  iu  casu  nostro. 
Ratio  autem  cur  iste  neque  tenetur  ad 
restitutionem,  est,  quia  cum  benefi- 
cium  iam  est  ei  collatum,  alter  dignior 
nullum  ius  amplius  ad  illud  habet,  eo 
quod  desinit  tunc  beneficiumesse  inter 
bona  communia;  prout,  si  res  duobus 
vendita  tradatur  secundo  emptori,  uon 
tenetur  iste  rem  emptam  primo  empto- 
ri  restituere,  cum  per  traditionem  ade- 
ptus  sit  illius  dominium,  et  extinctum 
sit  ius  ad  rem  primi  emptoris.  Licet 
autem  in  nostro  casu  concedatur  di- 
gniori  appellatio,  collatio  tamen  in  u- 
troque  foro  valida  est,  et  electus  non 
potest  a  beneficio  acquisito  amoveri, 
nisi  per  sententiam  iudicis  collatio  in- 
validetur,  ut  diximus  n.  i  02.  Et  haec 
sententia  mihi  probabilior  videtur;  tan- 
to  magis  quia  sicut  dignus  electus  pot- 
est  licite  beneficium  petere,  iuxta  di- 
cta  in  praecedenti  dubio;  sic  etiara  po- 
test  acceptare;  eo  quod  numquam  pot- 
est  esse  certus  collationem  fuisse  iniu- 
stam.  Hinc  ait  probabiliter  Lessius  * 
quod  si  certe  existimes  opiscopum  non 
iudicio,  sed  favore  te  praetulisse,  hoc 
tibi  non  imputabitur,  si  beneficium 
libi  non  soliicitanti  fueritoblatum,  vel 
si  bona  fide  sollicitasti;  videtur  enim 
ecclesia  ratas  habere  has  collaliones 
in  favorem  concurrentiura,  ne  ipsi  de- 
inde  perpetuo  scrupulis  anganlur,  ut 
eruilur  ex  Trid.  2  ubi  praecipitur  be- 
neficia  conferre  dignis,  aliter  facta  col- 

(1)  D.  D.  70.  (2)  Sess.  7  c.  3.  ilc  lef.  (5)  Loc. 
c.  0.  5.  (4)  D.  5S.  11.  6G.  (i>)  L.  c.  §.  4.  ii.  9. 
^)  L.  4.  D.  626.       (7)  Da  beuel   eccl   e.  «a.  p.  3. 


lalio  omnino  irritetur.  Ergo  collationes 
dignis  factas  pro  assumptis  iam  ratas 
habet.  Caeterum  bene  ait  Sanch.  3  quod 
communiter  oppositores  excusantur  a 
peccato,  quia  nullus  se  reputat  minus 
dignum,  et  bona  fide  existimare  valet, 
quod  si  alius  excedit  in  uno,  ipse  ex- 
cedat  in  alio- 

411.  Quaer.  8.  An  examinalores  te- 
neantur  episcopo  denuntiare  digniores. 

Prima  sententia  negat  cum  Lugo* 
Pal.  5  Croix^  et  Barb.  Garc.  etc.  apud 
Salm. '.  Et  probant  ex  Trid.  s  ubi  di- 
citur:  Peracto  deinde  examine^  renun- 
tientur  quotcumque  ab  his  idonei  iudi- 
cati  fuerint,  aetate^  moribus,  doctrina 
etc;  ex  hisque  episcopus  eum  eligat, 
quem  caeteris  magis  idoneum  iudicave- 
rit.  Ergo,  ut  dicunt,  ex  verbis  concilii 
colligitur  quod  solum  ad  examinatores 
pertinetdenuntiareidoneos,  ita  ut  epi- 
scopus  invalide  eligeret  eum  quera  i- 
psi  reprobarent;  sed  contra  ad  episco- 
pura  unice  pertinet  iudicare  quis  eo- 
rum  sit  dignior.  Hoc  confirmat  Lugo 
ex  declaratione  s.  c.  concilii  quara  re- 
fert,  ubi  dicitur:  S.  congregatio  decla- 
ravit  non  pertinere  ad  examinatores  sed 
solum  ad  episcopum  iudicare,  quis  ex 
concurrentibus  ad  parochialem  vacan- 
tem  sit  magis  idoneus.  Et  in  conc.  tri- 
dent.9  tantum  habetur,  ut  examinato- 
res  peracto  examine  renuntient  episco- 
po  quotcumque  ab  his  idonei  iudicati 
fuerint!  Haec  sententia  est  quidem  pro- 
babilis,  sed  probabilior  mihi  est 

Secunda  sententia  opposita  quam  te- 
nent  communiusNav.^ORonc.*^  et  Sal- 
mant.  12  cum  Az.  Led.  Med.  Viil.  Lop. 
Dian.  Tap.  etc.  Ratio  quia  ideo  et  prae- 
cipue  concilium  praescripsit  concur- 
sum  et  exarainatores,  ut  episcopus  fa- 
cilius  et  tutius  digniorem  agnoscere  ac 
eligere  valeret;  unde  quaravis  ex  ver- 
bis  concilii  non  inferatur  obligatio  exa- 
minatorum  denuntiandi  digniorera,  in- 
fertur  tamen  ex  raente  concilii.  Nec  ob- 
stat  declaratso  ailala  s.  c.  ut  supra , 
quia  ibi  nil  aliud  decernitur  nisi  quod 

t  7.  u.  o57.  el  538.  (8)  Cit.  c.  18.  ««".s.  "il. 

•9)  Loc.  cil.  (10)  Lil).  2.  a»  rest.  c.  2.  o.  ll^*. 

(11)  C.  o.  q.  9   r.  1.       (42)  C»l.  c.  uaic.  a.  559- 


«AP.  II.  DUB.  I.  ART.  111 

ad  episcopum  pertinet  iudicare  de  ma- 
iori  digoitate  oppositorum,  et  hoc  est 
certum;  sed  ibi  non  excluduntur  exa- 
minatores  teneri  ad  exponendum  epi- 
scopo,  quem  ipsi  censeant  magis  ido- 
neum,  ut  mens  concilii  servetur.  De- 
mum  hic  notandum  quod  examinato- 
res  debent  praestare  iuramentum  de 
fidelitate  in  eorum  officio,  ut  praeci- 
pitur  in  Trid.  *  alioquin  concursus  est 
nullus,  ut  declaravit  sacr.  congr,  conc. 
die  2.  decembris  4628. 

Abt.  III.  Quae  iDtentio  et  qaalitates  requirantur 

ad  beDeGcium  accipieudnm. 
<  12.  Quaenam  qmlitas   requiratur  in  eo,'cui 

beneficium  confertur. 
^lo.  An  requiratur  in  eo  voluntas  clerieandi. 

Quomodo  peccet  reeipiens  beneficium  sim- 

plex  cum  animo  ducendi  postea  uxorem. 
\\U.  An  peccet  graviter  recipiens   beneficium 

curatum  cum  animo  dubio  suscipiendi  sa- 

cerdotium  intra  annum. 

412.  «  Resp.  4.Ut  beneficium  ali- 
quod  valide  et  licite  obtineatur,  requi- 
ritur  ut  sit  persona  capax  et  habilis, 
hoc  est  ut  sit  clericus,  non  illegitimus 
(cum  quo  tamen  episcopus  dispensare 
potest  ad  ordines  minores  et  benefi- 
cium  simplex  cui  ordo  maior  non  est 
annexus),  non  irregularis,  non  excom- 
municatus,  non  improbus  aut  facino- 
rosus,  ut  habeat  scientiam  competen- 
tem  ad  munus  beneficio  annexum ,  et 
aetatem  legitimam,  nisi  dispensetur, 
scil.  pro  beneficio  simplici  annosli. 
(sufficere  tamen  44.  inchoatum,  docet 
Dian.2  ex  Azor.  et  aliis  5.)  (Cum  Gonz. 
Pal.  Fill.  Barb.  et  Salm.  3  communiter.) 
Pro  eo  quod  subdiaconatum  requirit, 
vigesimum  primum.  Pro  eo  quod  dia- 
conatum,vigesimum  secundum.  Pro  eo 
quod  sacerdotium,  vigesimum  quartum 
inchoatum  ^.  (Ut  probabiliter  Less.  et 
Azor.  apud  Salm.5.  Quae  aetas  sufficit, 
si  ordinem  suscipiat  intra  annum,  iu- 
xtaTrid.6.Notaquod,aetatedeficionte, 
etiam  quoad  unam  horam,  provisio  be- 
neficii  est  nulla:  est  communecum  Sanc. 
Pal.  Az.  et  Salm.7)ColligiturexTrid.  s. 
In  his  tamen  et  similibus  casibus  mul- 

(1)  Sess.  24.  c.  18.  de  ref.     (2)  P.  5.  ir.  6.  r.  64. 
(5)  De  beuef.  eccl.  c.  uuic.  p.  7.  $.  1.  n.  160. 
(4)  Pro  beneficio  curato  habeat  annos  23.  inccptos.... 
pro  episcopatu  dcniquc  requiiitur  aetas  50. auuorum 
«ompletorum.  Hom.  Ao.  Ir.  18.  n.  42. 


DE  STATU  CLERICOBITM  835 

ti  excusantur  vel  quia  illud  ius  ubiqua 
non  est  receptum,  vel  quia  bona  fide 
tres  annos  fuerunt  in  possessione,  quae 
veluti  usucapionem  et  dominium  parit. 
Less.  9. 

443.  »  Resp.  2.  Qui  recipit  benefi- 
cium  quodcumque  habens  annexum  or- 
dinem  sacrum,  tenetur  habere  volunta- 
tem  saltemconditionatam  clericandi,  et 
sacrum  ordinem  accipiendi  intra  tem- 
pus  a  iure  requisitum.Laym.^o  Less.i*. 
Ratio  est,  quia  suscipiens  officium  cui 
obligatio  est  annexa, omni  modo  se  ha- 
bilitare  tenetur.  Imo ,  si  curatum  seu 
parochiale  est,  habetque  intentionem 
sacerdotium  intra  annum  non  susci- 
piendi,  sed  parochiam  dimittendi,  uon 
tantum  mortaliter  peccat,  sed  etiam  i- 
pso  iure  est  privatus,  et  ad  fructuum 
restitutionem  tenetur,  ut  patet  ex  cap. 
Commissa  35.  de  elect.in  6.  Quod  si  ta- 
men,  mutata  voluntate,antefiuem  anni 
sacerdos  fiat,  fructusretinere  potest;  (I- 
dem  docent  Nav.  Less.  Sanch.  etc.  cuin 
Salm.  12.  Et  sic  tenendum  contra  Soto 
et  Tol.  ut  probatur  ex  dict.  cap.  Com^ 
missa^  ubi  dicitur  quod  recipiens  bene^ 
ficium  curatum  animo  non  suscipiendi 
sacerdotium,  tenetur  fruetus  restituere, 
nisi  voluntate  mutata  promotus  fuerit. 
Vide  omnia  verba  textus  citati  infra  n. 
444.)  Imo  etepiscopus  dispensare  pot- 
est,  ut,  vicario  substituto,  studiis  per 
septennium  vacet. 

'  »  Dixi  4 .  habens  annexum  ordinem  sa- 
crum:  quia,  si  is  non  sit  annexus,  et 
beneficium  sit  simplex,  licet  illud  ac- 
ceptetanimo  fructus  lucrandi,etdein- 
de  uxorem  ducendi,  noo  nisi  veniali- 
ter  peccat,  si  alias  officio  suo  satisfa- 
ciat,  ut  docent  Laym.<3  Sanch.i^.  Ratio 
est  quia  illa  perversio  ordinis  non  vi- 
detur  gravis,  nec  uUo  iure  vetatur,  i- 
deoque  ad  nuUam  fructuum  restitutio- 
nem  tenetur.  Unde  Garcias  '*  talem  ab 
oinni  culpa  excusat. 

»  Dixi  2.  voluntatem  saltem  conditio- 
natam:  quia,  si  ex  iusta  causa  postmo- 

(3)  Ibid.  n,  iS7,     >      (6)  Sess.  23.  c.  12.  de  rol. 
(7)  Ibid.  n.  162.  (8)  Sess.  22.  do  ref.  c.  4 

(9)Dub.20.  (10)C.  14.  (ll)L.  2.  c.Sl.dist.UC. 
(12)  De  bonef.  eccl.  p.  7.  §.  5.  ii.  190.  (15)  C.  ii. 
(14)  h.  1.  do  raalr.  disl.  43.     (13)  P.  3.  c.  4.  n.  4'i, 


aaB 


tlB.  IV.  DK  PUAECLVTIS  PARTICULAR1BU9 


dum  status  clericalis  minus  illi  conve- 
nire  videatur,  potest  animum  mutare, 
etiamsi  beneficiumsitcuratum,  v.  gr., 
si  primogenitus  familiae,  aut  frater  u- 
nicus  siue  liberis  decedat;  si  optimum 
matrimonium  ad  conservationem  fami- 
liae  nobilis  vel  ad  lites  graves  sopien- 
das  necessarium  offeratur.  Ratio  est, 
quia  non  est  mens  ecclesiae,  ita  ad  ec- 
clesiasticum  statum  obligare,  ut  haec 
et  similia  bona  impediantur.  Laym.  <. 
Quaer.  hic  4.  Quomodo  peccet  qui 
recipit  beneficium  simplex,animo  dein- 
de  uxorem  ducendi,  beneficio  dimisso. 
Certum  est  peccare  graviter  si  i)enefi- 
ciumhabeat  annexum  ordinem  sacrum, 
ut  communiter  docent  Bus.  ut  supra, 
et  Sanch.2  Pal.3  Salm.<  cum  Soto  Tol. 
etc.  Si  vero  ordinem  sacrum  annexum 
non  habeat,  tres  sunt  sententiae. 

Prtma,  quam  tenent  Less.  &  ToL  6  et 
Salm.  '  cum  Sot.  et  Gutt.,  dicit  adhuc 
peccare  morlaliter,  quia  similis  inten- 
tio  est  perversio  ordinis  naturalis  et 
divini,  statuentis  beneficia  recipienda 
esse  tantum  ad  obsequium  Deo  prae- 
standum. 

Secunda  sententia,  quam  sequuntur 
Pal.  8  et  Garc.  ap.  Bus.  supra,  censet 
talem  ne  leviter  quidem  peccare,  quia 
nullum  apparet  praeceptum  hoc  prohi- 

Tertia  sententia  media,  quam  tuen- 

tur  cum  Bus.  Sanch.  9  et  Laym.*»  cum 

Nav.  et  Vasq.  tenet  hunc  quidem  non 

excusari  ab  aliqua  culpa,  cum  talis  a- 

nimus  aliquam  involvat  inordinatio- 

nem ,  sed  non  peccare  graviter,  cum 

huiusmodi  inordinatio  non  sit  tanta  ut 

damnari  debeal  de  mortali;  nuUo  enim 

iure  constat  ipsam  esse  gravem.  Nul- 

lum  autem  praeceptum  (ut  recte  do- 

cent  s.  Antonio.  et  p.  Concin.  quorum 

verba  retulimus  l.  3.  n.  547.  v.  Caete- 

rum )  est  hominibus  sub  gravi  impo- 

nendum,  nisi  evidens  ratio  id  suadeat. 

Et  ex  hoc  principio,  tradito  prius  et- 

iam  a  d.Th."  praefata  tertia  sententia 

probabilior  raihi  redditur. 

f  n  T.nc  c  (21  L.  7.  de  malrim.  d.  43.  ix.  14. 
(5  i.^  15.  aul..  IV  7.  n.  14.  (4)  Loc  c  „.  200. 
V.  L.2.c.54.n.l52.     (6)L.i5.c.S.      C')  Il>^"-lJJ- 


4U.  Quaer.  2.  An  peccel  graviter  el 
teneatur  restituere  fructus,  qui  recipii 
beneficium  curatum  cum  animo  dubio 
vel  condilionato  suscipiendi  sacerdo- 
tiumintraannum.  Alfirmant  Concin.12 
Sotus  et  Azor.  apud  Salm.  i»,  quia  lex 
exigit  veram  intentionem  suscipiendi, 
etc.  Sic  enim  habetur  in  cap.  Commis- 
sa  de  elect.  m 6.:  Caeterum^  si  promoveri 
ad  sacerdotium  non  intendens.,  parochia- 
lem  receperis  ecclesiam,  ut  fructus  ex 
ea  per  annum  recipias,  ipsam  postea  di- 
missurus  {nisi  voluntate  mutata  promo- 
tus  fueris),  teneris  ad  restitutionem  frur- 
ctuum  eorumdem^   cum  eos  receperis 
fraudulenter.  Negant  vero  Nav.  Barb. 
Garc.Graff.<«  apud  Salm.<5  quia  textus 
loquitur  de  eo  qui  accipit  fraudulenter 
beneficium;  non  autem  dicunt  accipe- 
re  fraudulenter,  qui  cum  animo  dubio 
aut  conditionali  accipit.  Verumtamen 
alii  opinantur,  utBus.  Less.isSanch." 
Pal.  18  et  Salm.  i^  qui  citant  Lop.  Man. 
Bard.  etc.,accipientem  cum  dubio  pec- 
care  mortaliter  et  teneri  ad  fructus 
perceptos  restituendos,  quia  dubitans 
revera  nonhabet  intentiooem;  non  ve- 
ro  accipientem  sub  conditione,  quia  hic 
veram  habetintentionem,quamvis  con- 
ditionatam.  Sed  prima  sententia  est 
mihi  probabilior,  quia  intentio,  ut  non 
sit  fraudulenta,  debetessedeterminata 
absolute  ab  ordinem  suscipiendum. 

Akt.  IV.  Aa  liceal  habere  plura  beneficia. 
Et  quinam  beneficiaril  teneantur  ad  residenliam. 
H3,  Jn  et  quando  Uceat  habere  plura  bene- 
1        ficia.  Fide  alia  apud  Busemb. 

H6.  Quotuplicia  sint  beneficia.  Et  quaesint  in- 

'        compatibilia.  Et  an,  obtento  secundo  bene- 

ficio  quomodocumque  incompatibiU ,   vacel 

primum.  „       ,,,     ,^ 

UT;  An  pluralitas  beneficiorum  sit  vetUa  de 

iure  divino  vel  positivo. 
f|8.  Quae  causae  cohoneslent  pluralUalem  be- 
neficiorum.  , 

119.  De  obligatione  residcnliae.  Fide  quae  na- 
bentur  apud  Busemb. 

120.  Quinam  beneficiarii  ad  residentiam  obit- 
genlur.  ^     ,     j  r 

121.  />e  residentia  pastorum.  Qu.  i.  An  cwali 
teneantur  residere  de  iure  divino. 

122.  Qiudnolandam  circa  residenliam  episco- 
porum. 

(11)  Quodl.  9.  a.  IS.  ^12)  T  10.  M^2.  (15)  D;. 
bonei:  cccl.  c.  unic.  p.  7.  §.  3.  ];•  !»-•  [''*  '  l!'.' 
MS^  N  1»6.  (16)  L.  2.  e.  oi.  u.  lol.  cl  i."  - 

[l7)  D.  c  4S.  u.  10.  ^  (18)  N.  S.     (19)  Ib.  "•  l'-' 


CAP.  II.  DUB.  I.  ART     IV 

|?o  Qidd  ctfca  risidentiam  parochorum,  Dub. 
4 .  An  parochi  indigeant  licentia  in  scriptls. 
2.  An  parochi  habentes  iustam  causam  pos- 
sint  abesse  per  duos  menses  sir.e  licentia. 
Quid  st  urgeat  aliqua  necessitas.  Quid  si 
absint  per  modicum  tempus. 
124.  Qu.  2.  Quo  in  loco  beneficiarii  teneantur 
residere.  Et  praesertim  ubi  episcopi.  Et  ubi 
parochi. 
\2o.  Qu.  5.  Quaenam  causae  excusent  pasCo- 
res  a  residentia.  Et  i.  De  causa  caritatu.  2. 
Z)e  causa  Decessitatis.  5.  De  eausaoheiienliae. 
4.  De  causa  utilitatis. 
I2C.  Qu.  4.  Quando  et  quomodo  pastores  non 
residentes  teneantur  restituere  fruclus  6e- 
neficiorum. 

<27.  Dub.  i.  Quid,  si  absint  cum  iusta  causa, 
sed  sine  licentia.  2.  Quid.  si  eorum  absen- 
tia  sit  sine  culpa.  3.  Quidf  si  resideant  inu- 
tiliter.  Et  an  parochi  teneantur  per  se  exer- 
cere  munia  principaliora.  Dub.  4.  An  non 
residentes  teneantur  inlegros  fructus  resli- 
tuere. 

428.  Quibus  debent  restitui  fructus  a  non  re- 
sidentibus. 

■129.  Plura  hic  de  residentia  canonicorum. 

-loO.  Quaenam  causae  excu^entcanonicos  ab  as- 
sistentia  chori.  Et  -I.  De  causa  iDfirmitatis. 
Dub.\.Anper  se  excusentur septuagenarii. 
Dub.  2.  An  caeci  et  surdi.  2.  De  catisa  ne- 
cessitatis.  Quid,  si  quis  abest  a  choro  ob  ex- 
communicalionem  incursam.  Quid,  si  eecle- 
sia  sit  interdicta.  Quid,  si  polluta.  An  ca- 
nonici  irregulares  amiltant  dislributiones  et 
fructus  praebendae.  3.  De  cavsa  utilitatis. 

■jol.  Quid  de  canonico  poenitentiario.  Quid  de 
theologo,  de  examinatoribus,  visitatoribus  etc. 

432.  Quid  de.  canonivis  docentibus.  An  paro- 
chi  docentes  gaudeanteodem pririlegio.Quid 
de  canonicis  et  parochis  stwdentibus. 

115. «  Resp.  Plura  beneficia  posside- 
re  non  est  res  simpliciter  intrinsece 
mala  nec  omnino  indifierens,  sed  spe- 
ciem  mali  prae  se  ferens,  imo  ordina- 
rie  illicita  et  naturali  iuri  repugnans 
(si  talia  sint,  quorum  unum  ad  hone- 
stam  sustentationem  suiEciat],  nisi  iu- 
sta  causa  ex  circumstantia  cohoneste- 
tur.  Ita  fere  Laym.  '  ex  s.  Th.  Less. 
Azor.  etc.  comm.  Quia,  ut  docet  Tri- 
dent.  2  pluralitas  huiusmodi  magnam 
inordinationem  involvit,  dum  minui- 
tur  cultus  divinus,  ecciesia  operariis, 
fundator  pia  intentione,  pauperes  uti- 
lioresecclesiae  futurisustentatione  pri- 
vantur.Hinc  beneficia  distinguuntur  in 
incompatibilia  primi  generis,  ia  qui- 
bus,  accepta  pacifica  possessione  se- 
cundi,  vacat  prius,  qualia  sunt  plura 
beneficia  curata;  item  plures  dignita- 

(1)  L.  4.  l.  2.  c.  8.  II.  1. 

(2)  ScM.  21.  ap  ref.  c.  t7. 


.  DE  3TATU  CLERICORUM  837 

tes  personatus,  duo  beneflcia  unifor- 
mia  sub  eodem  tecto:  et  in  incompati- 
bilia  secundi  generis,  quae  etsi  sine 
peccato  citra  dispensationem  obtiueri 
nequeant,  primum  tamen  altero  obten- 
to,  non  vaCat:  qualia  sunt  beneficia  re- 
liqua  residentiam  postulantia;  v.  g.  ca- 
nonicatus  duo  diversarum  ecclesiarum, 
in  quibus  recepta  est  constitutio  Tri- 
dent.  3  ut  non  liceat  ultra  tres  menses 
canonicis  ab  ecclesia  abesse.  UndeLay- 
man  *  docet  canonicatus  in  cathedrali- 
bus  eccIesiisGermaniae,  qui  ex  imme- 
morabili  consuetudine  requirunt  tan- 
tum  residentiam  medii  anni  vel  S.men- 
sium,  inter  compatibilia  beneficia  nu- 
merandos.  (F.  n.  116.  v.  Notandum). 

»  Dixi,  nisi  iusta  causa  cohonestetur; 
quia  qui  per  dispensationem  plura  be- 
neficia  obtinuit,  nisi  iusta  causa  sub- 
sit,  in  conscientia  non  erit  tutus,  sed 
tenebitur  alterum  resignare,  ut  docet 
Less.  5. 

»  Porro  iusta  causa  dispensandi  erit 
evidens  necessitas  et  utilitas  ecclesiae, 
et  quandoque  etiam  praerogativae  et 
merita  personae,  v.  gr.  insignis  nobi- 
litas,  dignitas,  scientia,  auctoritas,  vir- 
tus  etc.  modo  caveatur  ne  beneficio- 
rum  coacervatio,  facta  etiam  ob  prae- 
rogativam  personae,  ad  privatum  tan- 
tum  et  non  ad  commune  bonum  refe- 
ratur.  Imo  sine  dispensatione  plura  be- 
neficia  sequentibus  casibus  haberi  pos- 
sunt: 

»  1 .  Si  utrumque  adeo  sit  tenue,  ut 
neutrum  sufficiat  ad  sustentationem, 
modo  ulrumque  sit  simplex  nec  resi- 
dentiam  requirat  ( Secus  igitur  si  be- 
neficia  residentiam  requirant,  licet  sint 
tenuia.  Croix  ^  cum  communi). 

»  %.  Quando  parochia  est  annexa  ca- 
nonicatui  eique  accessoria ;  tunc  enim 
utrumque  per  modum  unius  posside- 
tur,  ita  tamen  ut  teneatur  vicariura  per- 
petuum  in  ecclesia  alere. 

»  3.  Quando  beneficia  legitime  sun^ 
unita. 

»  4.  Quando  alius  idoneus  et  dignus 
Don  reperitur. 


(3)  Ibia.  c.  12. 
(S)  h.  2.  c.  S4. 


ISl. 


(4)  C.  8.  h.  6. 
(0)  L.  4.  H.  »18. 


838 


LIB.  IV.  DE  FRAECEPTIS  PARTIGULARIBUS 


»  5.  Quando  uBum  beneficium  ha- 
betur  in  titulum,  alterum  in  commen- 
dam  non  perpetuam,  sed  ad  aliquot 
nienses,  donec  de  idoneo  provideatur. 
Ita  Regin.  ex  Sylv. 

446.  Beneficia  alia  sunt  simpUcia^ 
prout  sunt  ea  quae  instituuntur  tan- 
tum  ad  preces  Deo  persolvendas,  et  ad 
altaris  eervitium,  nimirum  canonica- 
tus,  capellaniae  auctoritate  pontificia 
vel  episcopali   erectae,  praestimonia 
quae  dantur  clericis  ad  studia  prose- 
quenda  et  similia.  Alia  sunt  duplicia, 
scilicet  quae  habent  aliquam  iurisdi- 
ctionem,  praeeminentiam,  vel  admini- 
atrationem,  ut  sunt  dignitales  etc.  ut 
infra.  Item  alia  beneficia  sunt  compa- 
tibilia,  alia  incompatibilia.  Et  horum 
alia  sunt  incompatibilia  primi  generis^ 
prout  sunt  beneficia  curata  vel  unifor- 
mia  sub  eodem  tecto,  nempe  quae  ad 
easdem  fuuctione»  concurrunt  eodem 
loco  et  tempore;  item  dignitates,  per- 
«onatus  et  olBcia.  Dignitates  sunt  qui- 
bus  est  annexa  aliqua  iurisdictio  supra 
clerum  aut  populum,  ut  sunt  episcopa- 
tus,  abbatiae,  decanatus,  praepositu- 
rae,  archipresbyteratus,  archidiacona- 
tus.  Personatus  autem  sunt  qui  habent 
praeeminentiam  aliquam  supra  clerum, 
sed  sine  iurisdictione,  ut  sunt  munera 
primicerii,  praecentoris  sive  cantoris 
et  sacristae  primarii.  Officia  demum 
suntmunera  thesaurarii,  praeceptoris, 
custodis  seu  sacristae  inferioris,  oeco- 
nomi  etc,  quorum  aliquibus  est  anue- 
xa  quaedam  administratio,  sine  tamen 
iurisdictione  aut  praeeminentia.  Alia 
vero  sunt  incompatibilia  secundi  gene- 
ris^  ut  sunt  canonicatus,  et  omnia  quae 
residentiam  requirunt. 

Notandum  autem  quod  si  quis  obti- 
net  duo  beneficia  incompatibiiia,  ob- 
tenlo  secundo,  vacatipso  iureprimum; 
et  si  ille  utrumque  retinere  praesumat, 
ipso  pariter  iure  utroque  beneficio  pri- 
valur.  Haiec  certa  sunt  quoad  beneficia 
incompatibilia  primi  generis,  ex  Trid. 
sess.  7.  c.  2.  et  sess.  24.  c  47.  de  ref., 

(1)  T.  5.  do  fiUlu  cleric.  p.  76.  n.  48.  ad  a,  9. 

(2)  Tr.  28.  d«  bcn.  ocel.  e^  uu.  p.  16.  §.  S.  ■.  604. 

(3)  Id  c.  S»  BiiilU  do  iJraskand. 

(4)T.  f  ,y.  «l.  ».  «S. 


item  ex  c.  De  multa  28.  tit.  3.  de  praeb. 
Extrav.  Execrabilis^  de  praeb.  et  di- 
gnit.  cap.  9.Litteras^  de  concess.  praeb.^ 
ac  Clement.  cap.  wma,  eodem  tit.  Sed  du- 
bium  fit,an  idem  procedat  in  beneficiis 
incompatibilibus  secundi  generis,  nem- 
pe  quod,  obtento  secundo,  vacet  pri- 
mum.  Affirmant  Cont.  Sporerii  i  Salm.2 
cum  Gonz.  Az.  et  Grarcia,  acFagn.3  ex 
declarat.  s.  c. ;  idemque  dicunt  Salm. 
probari  ex  locis  citatis  Tridentini.  Sed 
negat  Bus.  ut  supra  n.  anteced.  445.  ac 
Holz.  *  cum  aliis;  et  idem  sentit  Nav.  5 
dicens  quod  si  constaret  s.  c.  declaras- 
se  quod  Tridentinum  ita  sit  intelligen- 
dum,  talis  declaratio  a  pontifice  fuis- 
set  confirmata,  et  tunc  sic  foret  tenen- 
dum:  sed  quia  id  non  constat  et  alias 
ex  verbis  concilii  id  non  videtur  effi- 
caciter  probari,  non  est  quod  ad  pri- 
mam  sententiam  nos  adstringat.  Re- 
vera  enim  concilium  iu  priori  loco  ci- 
tato,  nempeses*.  7.C.  2.,  loquitur  qui- 
dem  de  praesumentibus  retinere  duo 
beneficia  quomodocumque  incompati- 
bilia,  scil.  quae  residentiam  requirunt, 
et  eos  dicit  ipso  iure  privari  ulroque 
beneficio,  sed  nullum  facit  verbum  de 
vacatione  primi  ob  consecutionem  se- 
cundi.  In  posteriori  autem  loco,  nem- 
pe  sess.  24.  c.  47.,  ubi  praescribit  va- 
care  primum  beneficium,  obtento  se- 
cundo,  loquitur  tantum  de  beneficiis 
curatis,  nimirum  episcopalibus  et  pa- 
rochialibus,  Hoc  tamen  non  obstante 
propter  praelaudatam  declarat.  s.  c. 
cum  ipsa  a  pluribus  referatur,  et  prae- 
sertim  a  Fagnano,  qui  huiusmodi  de- 
clarationum  fuit  diligens  inquisitor, 
placet  nobis  potius  primae  sententiae 
adhaerere,  sed  secundam  non  impro- 
bamus.  Notat  Laym.6  quod  habens  per- 
3onatumcumcuraineccIesia,benepot- 
est  etiam  habere  ibidein  canonicatum, 
cui  parochialis  ecclesia  annexa  est,  et 
quampervicariumadministraredebet'^. 
Praeterea  notaudum  cum  Salm.  s  et 
Abell.  9  quod  in  aliquo  casu  evidentis 
necessitatis,  sive  utilitatis  ecclesiae  pos- 

(3)  Lib.  5.  cons.  24.  de  praeb. 

(G)  L.  4.  t.  2.  c.  8.  n.  4.         (7)  Ex  c.  Super  co  G 

»  6.  («)  Ibid.  n.  6«»;. 

Ulu  c!cr.  p.  448,  u.  2. ' 


Ue  pracbcnd.  iii  6. 

(U)  Apf. 


de 


CAP.  II.  DUB.  (.  ART,  IV 

sel  papa  dispensare  ut  aliquis  obtineat 
plura  huiusmodi  beneficia  incompati- 
bilia,  etiam  curata,prout  GregoriusM. 
fertur  praefecisse  Martinum,  Paulinum 
ct  alios  duobus  episcopatibus.  Idque  pa- 
tet  ex  Trid.  '.  Diximus  casu  evidentis 
necessitatis  vel  utilitatis^  nam  alias  ha- 
bens  plura  huiusmodi  beneficia,  etiam 
cum  dispensatione  pontificis,  non  erit 
tutus  in  conscientia,  ut  recte  dicunt 
Salm.2cum  Bellarm.  Panorm.  Wig.  et 
Tolet. 

ilT.Hic  autem  magna  vertitur  quae- 
stio  an  pluralitas  beneficioriim  sit  ve- 
tita  non  solum  de  iure  canonico,  sed 
etiam  naturali. 

Prima  sententia  negat  cum  Innoc.  3, 
item  Filliuc.  Lugo  apud  Salm.-*  et  Val. 
Led.  Tusch.  Rebuflf.  etc.  apud  Croix  *. 
Quia,  ut  dicunt,  si  hoc  esset  contra  ius 
naturae,  papa  non  dispensaret  ita  fre- 
quenter  in  hac  pluralitate,  ut  videmus 
esse  in  consuetudine. 

Secunda  sententia  vero,  quam  tenent 
Cont.  Tourn.6  et  Azor.  Panorm.  ac  Ho- 
stiens.  apud  Salm.  '  absolute  affirmat 
tam  de  beneficiis  duplicibus,  quam  sim- 
plicibus.  Ratio  tum  quia  nequit  unus 
duabus  ecclesiis  satis  bene  deservire, 
tum  quia  intentio  fundatorum  talis  est 
ut  plures  sint  qui  ecclesiis  inserviant-, 
et  ideo  pluralitatem  beneficiorum  di- 
cunt  fuisse-expresse  damnatam  ex  Tri- 
dent.  8  ubi  sic  sancitum  fuit:  Cum  ec- 
clesiasticus  ordo  pervertatur^  quando  u~ 
nus  plurium  (yfficia  occupat  clericorum^ 
sancte  sacris  canonibus  cautum  fuit,  ne- 
minem  oportere  in  duabus  ecclesiis  ad- 
icribi.  Verum  quoniam  multi  improbae 
cupiditatis  affectu  seipsos,  non  Deum  de- 
cipientes^  ea  quae  bene  constituta  sunt, 
variis  artibus  illudere^  et  plura  simul 
beneficia  obtinere  non  erubescunt,  san~ 
cta  synodus  debitam  regendis  ecclesiis 
disciplinam  restituere  cupiens^  praesm- 
ti  decreto,  quod  in  quibuscumque  perso- 
nis  quocumque  titulo^  etiamsi  cardina- 

(1)  Sess,  1.  c.  S.  (2)  Loc.  c.  (5)  In  c.  FiDali, 
Aa  clei'.  Doa  res:d.  n.  i.  et  in  c.  Cum  iam  dudum  18. 
<lo  pjaeb.  (4)  De  beuef.  eccl.  c.  unic.  p.  16.  §.  S. 
n.  6S6,  et  637  (S)  h.  4.  n.  iK)2.  (6)  De  benef. 
c.  4.  a.  2.  (7)  Ibid.  u.  6SS.  (8)  Scss.  24.  de  ref. 
c    17  (9)  Extiav.  Execrabilis,  de  piarb.  et  dign. 


.  DE  STATU  CLEUICOKUM  839 

latus  honore  fulgeant,  mandat  observa- 
ri,  statuit  ut  in  posierum  unum  tantum 
beneficium  ecclesiasticum  singulis  con~ 
feratur.  Quod  quidem^  si  ad  vitam  eius 
cui  confertur,  honeste  sustentandam  non 
sufficiat,  liceat  nihilominus  aliud  sim- 
plex  sufficiens,  dummodo  utrumque  per- 
sonalem  residentiam  non  requirat,  eidem 
conferri.  Haecque  non  modo  ad  cathe- 
drales  ecclesias^  sed  etiam  aJ  alia  omnia 
beneficia,  tam  saecularia  quam  regula- 
ria  quaecumque,  etiam  commendata  per~ 
tineant,  cuiuscumque  tituli  ac  qualita- 
tis  existant. 

Tertia  sententia  autem  communis  et 
tenenda  (etsi  olim  primam  probabilem 
censui )  docet  pluralitatem  beneficio- 
rum  sive  duplicium  sive  simplicium, 
modo  unum  sufficiat  ad  congruam  su- 
stentationepi,  secundum  se  esse  con- 
tra  ius  naturale  ob  rationes  mox  alla- 
tas,  et  alia  plura  inconvenientia  quae 
oriuntur  a  pluralitate  beneficiorum,  e- 
numerata  a  loann.  xxii.  9,  ita  utplura 
beneficia  nec  etiam  cum  dispensatione 
pontificis  valeant  retiueri  sine  peccato 
mortali;  sed  non  taliter  quod  id  nou 
possit  ex  aliquibus  circumstantiis  coho- 
nestari.  Ita  s.  Th.  lo  quem  sequuntur 
Less.  U  Laym.  «  Pal.  «  Azor.  «^  Abel.is 
Holzm.16  Salm.  <'  qui  nostram  senten- 
tiam  ut  certam  habent  cum  aliis  com- 
rauniter,  item  Bellarm.  ap.  Cont.  Tour- 
nely  <8  qui  ait  dispensationem  pontifi- 
cis  neminem  tutum  reddere,  nisi  adsit 
urgentissima  causa  et  ecclesiae  neces- 
saria, 

MS.  Causae  autem  cohonestantes 
pluralitatem  beneficiorum,  ex  commu- 
ni  dd,  sententia,  sunt  1,  Necessitas  ec- 
clesiae  ,  nempe  si  desint  alii  ministri 
idonei,  ita  Conc.  i9  Anacl.  20  et  Salm.  21 
et  alii  ex  d.Th.  quidocet22  tunc  posse 
alicui  conferri  plura  benefici^ ,  si  sit 
necessitas  in  pluribus  ecclesiis  eius  ob- 
sequio,  et  ipse  possit  plus  deservire  ec- 

(10)  Quodlib.  9.  a.  IS,  (H^  L,  2.  c.  34.  n.  157. 
(12)  L.4.tr.2.c.8.n.2,  (13)Tr.l5.d.6.p.4.u.26. 
(14)  2.  p.  I.  6.  c.  12.  q.  7.  (IS)  App.  de  slatu 

cler.  a.  5.  q.  4.  n.  4.       (16)  T,  1.  p.  451.  n.  417. 

(17)  De  beu.  eccl.  c.  un.  p,16.  §.  S.  n.  638.  et  639. 

(18)  L.  c.  (19)  T.  10.  p.  171.  n.  7.  (20)  P,417. 
n.  16.         (21)  Ibid.  n.  GG;.  22)  Cit.  a.  IS. 


8i0 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTlCULARlBnS 


clesiae,  vel  tantundem  absens,  quam  a- 
lius  praesens,  verba  s.  doctoris,  2.  Uti~ 
litas  ecclesiae^  nempe  si  unus  solus,  li- 
cet  absens,  magis  censetur  profuturus 
sua  auctoritate,  doctrina  et  prudentia, 
quam  alter  sua  praesentla.  Ita  Holz.  i 
Conc.  2  et  Anacl.  3  cum  Pirhing.  Hinc 
aiunt  Holzm.  et  Anacl.  hac  de  causa 
couferri  aliquando  filiis  principum  plu- 
res  episcopatus,  etiam  ante  aetatem, 
nt  ecclesiae  contra  haereticos  poten- 
tius  defendantur,  Z.Evidens  meritorum 
praerogativa ,  scilicet  si  aliquis  prae- 
staret  doctrina,  consilio,  instructione, 
aut  scriptione.  Ita  Laym.  ■*  Anaclet,  5 
et  Holzm,  6  ex  c.  fin.  De  multa,  depraeb. 
ubi  dicitur:  Nullus  plures  dignitates 
aut  personatus  habere  praesumat,  et- 
iamsi  curam  non  habeant  animarum; 
circa  sublimes  tamen  et  litteratas  per- 
sonas,  quae  maioribus  sunt  beneficiis 
honorandae,  cum  ratio  postulaverit,  per 
sedem  apostolicam  poterit  dispensari.Et 
Jjoc  est  conforme  doctrinae  apostoli  7 
qui  ait:  Qui  bene  praesunt  presbyteri, 
duplici  honore  (id  est  munerum  largi- 
tione,  ut  explicat  s.  Hieronym.  c.  45. 
Matth.)  digni  habeantur;  maxime  qui 
laborant  in  verbo  et  doctrina. 

Quaeritur  autemcirca  beneficiasim- 
pMcia,  an  si  quis  habens  unum  benefi-  ; 
ciam,  iamsufficiensadsuamcongruam 
sustentationem,  accipiat  secundum  si-  ] 
ne  causa  cohonestante,  primum  ipso 
iure  vacet.  Negant  Holzm.  s  item  Gon- 
zales  et  Flaminius  apud  Salm.9  dicen- 
tes  hunc  beneficio  non  privari,  sed  es- 
se  cogendum  per  sententiam  iudicis, 
ut  alterum  dimittat.  Sed  melius  et  com- 
munius  affirmant  Barb.  ^o  Fagnan.  '<  et 
Salm.i2  cum  Garcia  ex  quadam  declar. 
s.  c.  quani  iidem  Fagn.  et  Garcias  re- 
ferunt,  hoc  enim  conformius  videtur 
verbis  aut  saltem  menti  Tridentini. 

'119.  «  Quaeres  au  et  quomodo  cle- 
rici  teneantur  ad  residentiara, 

)■>  Uesp,  1 .  Episcopos,  parochos,  eos- 
qiie  qui  curatum  beneficiura  habent, 

(I)  T.  1.  p.  451.  11.  418.     (2)  L.  c.     (5)  N.  17. 
{r.  h.  4.  Ir.  2.  c.  3.  n,  2.         (S)  Loc.  cit.  u.  18. 
{C)  D.  11.  418.         (7)  1.  Tim.  3.  17.         (8)  T.  i. 
|..  431.  11.  4lo.       fi))Tr.l*R.  c.  1111.11. 16.  §.S.ii.(jaS). 
I  lO;  Do  i.ol.  ppisc.  ;ill.  G2.  n.  5.  (11)  la  '■•  De 


iure  divino  teneri.  Nec  sufficit  si  per 
alios  administrent,  nisi  maius  bonuni 
urgeat,  quia  contra  rationem  est,  ut 
hic  officium  et  fructus,  alter  onus  ha- 
beat,  Bon.  '^. 

»  Resp.  2.  Ita  teneri  ad  residentiam, 
ut  si  episcopiintraannumultra  tres,et 
parochi  ultra  duos  menses  absque  le- 
gitima  causa  per  episcopum  cognita 
et  approbata,  absint,  mortaliter  pec- 
cent,  et  fructus  non  faciant  suos,  Ita 
Trident,!'',  Vide  Bonac,i5.  Notat  autem 
Diana  16  ex  Bard,  supradicta  etiam  ha- 
bere  locum  in  superioribus,  sive  prae- 
latis  regularibus ;  ideoque  eos  teneri 
tempore  pestisetiam  cum  periculo  suis 
assistere. 

»  Resp.  3.  Qui  in  ecclesiis  cathedra- 
libus  vel  collegiatis  obtinent  dignita- 
tes,  canonicatus,  praebendas,  vel  por- 
tiones.  (Item  omnes  mansionarii,  et 
caeteri  qui  habent  in  collegiatis  bene- 
ficium  perpetuum  cum  servitio  annexo 
in  choro,  ut  dicunt  Salm.i'  contra  Az. 
qui  eos  excusant,  si  alii  sint  qui  eccle- 
siae  inserviant)  si  intraannumultra3. 
menses  absint,  primo  anno  media  par- 
te  fructuum,  secundo  vero  anno  orani- 
bus  fructibus  quos  illo  anno  iucrati 
sunt,  privandos.  Quae  tamen  poena  est 
sententiae  ferendae  non  latae :  ut  con- 
stat  ex  Trident.  is. 

»  Resp.  4.  Gausas  a  residentia  excu- 
santes  esse,  1,  Lectionem  theologiae 
vel  iuris  canonici;  neque  ad  hoc  iicen- 
tiam  praelati,  autepiscopi  requiri;  re- 
quiri  autemad  lectiones  litterarum  hu- 
manarum  et  philosophiae,  nisi  contra- 
rium  habeat  consuetudo.  2.  Studium 
theologiae  vel  iuris  canonici ;  id  eniin 
per  5,  annos  etiam  excusat,  3,  Obse- 
quiura  papae  vel  episcopi,  ad  eccle- 
siae  utilitatem,  4,  Licentiam  legilimain 
ex  quavis  alia  iusta  causa.  5.  Uone- 
stam  consuetudinem  ,  ubi  disposilio 
concilii  non  est  recepta.  Vide  Bon.  «9. 
»  Resp.  5,  Qui  absque  iusta  causa  ab- 
est,  peccat  mortaliter,  non  tainen  fcene- 

mulla  28.  dc  praeb.     (12)  Cit.  n.  669.    (13)  Tr.  1. 
il.  3.  (le  obl.  ben.  p.  i.      (14)  Scss.  23.  deief.  c.  i, 
(l3)Loc.  c,     (16)  P.  9.  t.  7.  r.  S3.      (l7)Ti'.  28. 
c.  iiiiic.  p.  6.  5.  6.  n.  142.  cx  dcclar.  s.  c. 
(IQ)  Sess.  24.  c.  12.  de  ref.  (19)  Loc.  c. 


CAP.  II.  DtB.  I.  AnT.  IV. 

tur  ad  restitutionem  fructuum,  siofHcio 
salisfecerit,  nisi  ad  eam  condemnetur, 
vel  nisi  id  aliquo  iure  sit  expressum. 
»  Resp.  6.  Eos  qui  ex  legitima  causa 
absunt,  non  lucrari  distributiones,  iu- 
xta  Trid.  nisi  tamen  absintad  curanda 
negotia  ecclesiae,  ex  commissione  ca- 
pituli ,  vel  omnino  involuntarie ,  ob 
morbum  ,  captivitatem  ,  iniustam  ex- 
communicationem  etc.  Vide  Less.i.» 

420.  Plura  hic  scitu  et  ad  praxim 
necessaria  sunt  ad  trutinam  vocanda 
circa  hanc  materiam  residentiae,  cuius 
nomine  intelligitur  commoratio  in  loco 
beneficii,  ad  obsequia  ecclesiastica  per- 
sonaliter  reddenda.  Unde  bene  infert 
Sylvester  quod  ii  qui  in  loco  beneficii 
degunt,  sed  debita  officia  nonpraestant, 
non  reputantur  residere,  ut  infra  me- 
lius  explicatur.  Ut  certum  autemscien- 
dum  quod  oiim  de  iure  communi  o- 
mnia  beneficia  simplicia  residentiam 
exigebant2.  Sed  hodie  ex  generali  to- 
tius  ecclestae  consuetudine  ipsa  talem 
residentiam  non  requirunt,  cum  suffi- 
ciat  per  vicarium  servitium  praestare, 
nisi  fundatores  aliud  expresserint.  Ita 
communiter  Cont.  Tourn.  3  Holzm.  ^ 
Barb.  s  cum  Sanch.  Azor.  Reg.  et  Spo- 
rer  ^  qui  de  hoc  refert  decretum  s.  c. 
Tantum  hodie  ad  residentiam  obligan- 
tur  omnes  pastores  curam  animarum 
habentes,  et  omnes  canonici  sive  prae- 
bendatietc.  cathedralium  sive  collegia- 
tarum,  de  quibus  infra  postea  agemus. 

421.  Quaeritur  4.  An  omnes  curam 
animarum  habentes  teneantur  ad  resi- 
dentiam  de  iure  divino.  Negant  Am- 
brosius  Catharinus,  Valerius  etc.  a- 
pud  Salmant.  '  qui  dicunt  teneri  tan- 
tum  de  iure  positivo.  Sed  omnino  te- 
nendum  ad  id  obligari  de  iure  divino, 
ut  communiter  cum  Busemb.  docent 
Less. «  Cont.  Tourn.9  Petrocor.  ^o  Ana- 
clet.  n  Roncaglia  *2  Spor.  <3  cum  Nav. 
Fagn.  Garc.Barb.etSalm.  <<  cum  aliis 
innumeris.  Et  probatur  ex  concii.  tri- 

(l)'Lib.  2.C.  54.  dubo  29.     (2)  Ex  can.  Clericus, 
dist.  91.  et  cap.  Ex  parte  8.  de  cler.  dod  resid.  . 
(5)  De  beneiJciis  c.  4.  a.  1.  v.  Sed  contraria. 
(4)  Dk  praec.  parlic.  p.  435.  n.  423.      (3)  In  Trid. 
Bcss.  24.  c.  17.  u.  18.         (6)  T.  3.  de  siatu  cleric. 
p.  75.  n.  22.  ^7)  Tr.  28.  de  benef.  eccl.  c.  bq. 


DE  STATU  CLERICOUUM  841 

dent.  '5  ubi,  licet  hoc  non  fuerit  ex-» 
presse  definitum,  fuit  vero  tanquam 
certum  suppositum,  his  verbis :  Cum 
praecepto  divino  mandatum  sit  omnibus 
quibus  anim%rum  cura  commissa  est, 
oves  suas  agnoscere^pro  his  sacrificium 
offerre  ,  verbique  divini  praedicatione, 
sacramentorum  administratione,  ac  bo- 
norum  omnium  operum  exemplo  pasce- 
re,  pauperum,  aliarumque  miserabilium 
personarum  curam  paternam  gerere,  et 
in  caetera  pastoralia  munia  incumbere\ 
quae  omnia  ab  iis  nequaquam  praestari 
et  impleri  possunt,  qui  gregi  suo  non 
invigilant  neque  assistunt,  sed  merce- 
nariorum  more  deserunt,  etc;  declarat 
s.  synodus,  omnes  cathedralibus  eccle- 
siis....  praefectos,  etiamsi  s.  rom.  ec- 
clesiae  cardinales  sint,  obligari  ad  per- 
sonalem  in  sua  ecclesia  vel  dioecesi  re- 
sidentiam,  ubi  iniuncto  sibi  officio  de- 
fungi  teneantur,  etc.  Si  ergo  de  iure 
divino  est  ut  pastores  oves  agnoscant 
etpascant  exemplo,  de  iure  etiam  di- 
vino  est  consequenter  ut  resideant  ubi 
oves  morantur;  alias  ea  nequaquam  ab 
iis  praestari  et  impleri  possunt,  qui 
gregi  suo  non  invigilant,  neque  assi- 
stunt,  sed  mercenariorum  more  deserunt. 
Idque  clare  declaravit  Benedictus  xtv. 
in  sua  bulla,  Ubi  primum  edita  3.  dec. 
1740.:postquam  enim  dixit  ibi  teneri 
pastores  de  iure  divino  suis  ovibus  as- 
sistere,  ut  eas  pascant  verbo  et  exem* 
plo,  mox  subdit :  Itaque  in  statione  ve- 
stra,  maneatis  oportet,  et  personalem  in 
ecclesia  vestra  vel  dioecesi,  servetis  re~ 
sidentiam,  ad  quam  ex  vi  muneris  vestri 
{nota)  obligatiestis.  Hincbeneaiunt  Con- 
tin.  Tourn.i6  et  Croix  17  cum  Lugo,  non 
posse  pontificem  in  hoc  dispensare,  sed 
tantum  posse  aliquo  casu  declarare, 
quod  ius  divinum  non  obliget,  iustis 
intervenientibus  causis,  de  quibus  vide 
infra  n.  425. 

422.  Hinc  autem  notandum  4 .  ab  eo- 
dem  concilio  •*  concessum  esse  episco- 

p.  6.  S.  1.  n.91.     (8)L.  2.  0.54.  n.  133.     (9)  L.  c. 

V.  Dico  2.         (10)  T.  4.  p.  305.         (11)  De  beuef. 
pag.  414.  B.  68.         (12)  Eod.  til.  c.  2.  q.  5.  r.  2. 
(13)  L.  c.  p.  75.  n.  25.         (14)  L.  c.  n.  92.  ei  94. 
(13)  Sess.  25.  c.  1.  de  ref.     (IG)  Ilnd.  obi.  2. 
(17)  L.  4.  n.  803.  (18)  Dicl.  c.  1. 


842 


HB.  IV,  DE  PP.AEGEPTI3  PARTICnLARIBUS 


pis  per  duos  vel  tres  menses  abesse  a 
suis  ecclesiis,  his  verbis:  Quoniam  qui 
aliqmntisper  tantum  absunt ,  ex  vete- 
rum  canonum  sententid  non  videntur  ab- 
esse,  quia  statim  reversuri  sunt :  sacrO' 
sancta  synodus  vult  illud  absentiae  spa- 
tium  singulis  annis,  sive  continuum  si- 
ve  interruptum,  extra  praedictas  cau- 
sas,  nullo  pacto  debere  duos  aut  ad  sum- 
mum  tres  menses  excedere.  Unde  opi- 
nantur  Roncag.  *  Elbel  2  et  Anaclet.  3 
cum  Barbos.  et  Sot.  et  aliis,  sufficere 
pro  tali  absentia  excusanda  causam  et- 
iam  relaxandi  animum,  vel  consangui- 
neos  aut  amicos  invisendi.  AttamenPa- 
laus  ^  Vasq.  &  et  Mazzott.  6  cum  aliis, 
dicunt  praefatas  causas  non  sufficere, 
njsi  forte  ad  mensem,  qui  revera  bene 
satis  est  ad  animum  relaxandum;  dum 
e  converso  concilium  iudicium  pro  suf- 
ficientia  causae  aequae  (id  est  propor- 
tionatae  ad  talem  absentiam)  remittit 
conscientiisepiscoporura,  etsedulomo- 
net  ne  salutis  periculo  ob  hoc  se  com- 
mittant :  sic  enim  iramediate  ad  relata 
verba  subditur :  Et  haberi  rationem  ut 
id  aequa  ex  causa  fiat  et  absque  ullo 
gregis  detrimento:  quod  an  ita  sit,  ab- 
scedentium  conscientiae  relinquitj  quam 
sperat  religiosam  et  timoratam  fore^ 
cum  Deo  corda  pateant^  cuius  opus  non 
fraudulenter  agere^  suo  periculo  tenen^ 
tur.  Notandum  autem  quod  conciliura  ' 
monet  episcopos ,  ne  absint  a  suis  ec- 
clesiis  cathedralibus  tempore  adventus, 
quadragesimae ,  nativitatis,  ac  resur- 
rectionis  Domini,  necnon  pentecostes, 
et  festi  corporis  Chrisli.  An  vero  cau- 
sae  supra  allatae  sufficiaut  ad  excusan-^ 
dam  absentiara  episcoporum  pro  tribus 
mensibus  a  Tridentino  concessis,  vel 
causae  maiores  his  requirantur.  Per- 
pende  id  quod  in  duplici  loco  de  hoc 
punctodixit  noster  ss.  p.  Benedict.  xiv. 
Nam  In  uno  videtur  causam  absolute 
gravem  requirere  ad  excusandum;  in 
altero  vero  solas  causas  futiies  exclu- 
dit.  En  verba  pontificis  in  bulla  quae 
incipit  Grave  etc.  edita  die  15.  aug. 
Mi\ .:  scribens  ibi  ad  episcopos  hiber- 


(l^  C.  2.  q.  3.  r.  2. 

(5)  P.  418,  ».  75. 


(2)  P.  326.  n.  560. 
(4)  D.  S.  i».  4.  n.  I. 


nos,  et  conquerens  qiiod  aliqui  ipsorum 
vix  per  mensem  in  suis  dioecesibus 
residebant,  deinde  sic  ait:  Episcopi 
sane  residendi  debito  satis  nequaquam 
faciuntj  quiper  alium  a  se  substitutum 
seu  vicarium  ecclesiam  regunt,  nisi  fo- 
ret  ad  breve  tempus,  et  gravi  de  causa 
id  fieret.  In  alia  autem  bulla  quae  in- 
cipit:  Aduniversae^  editadieS.  septem- 
bris  4746.  declarans  qualis  sit  causa 
aequa  requisita  a  Tridentino,  pro  tri- 
mestri  absentia  episcoporum,  dicit: 
Animi  levitas.,  oblectationum  cupiditas^ 
aliaeque  futiles  causae  penitus  exclu- 
duntur. 

losuper  quoad  hanc  episcoporum  re- 
sidenliara  plura  alia  hic  sedulo  opor- 
tet  adnotare  quae  habentur  in  BuIIa 
Ad  universae,  mox  supra  citata.  In  ea 
ante  omnia  confirmantur  et.praeci- 
piuntur  servari  in  virtute  sanctae  obe- 
dienliae  decreta  hac  de  re  edita  per 
Piura  IV.  et  Gregoriura  xiii.  Clemen- 
tera  vui.  et  praesertim  innovantur  de- 
creta  Urbani  viii.  ubi  praescriptum 
fuerat:  4 .  Quod  in  curia  possunt  epi- 
scopi  manere  Romae  per  mensem  (qui 
tamen  ex  concessione  Benedieti  xiii. 
prorogari  potest  per  alios  40.  dies  a  vi- 
cario  pontificis).  2.  Quod  episcopi  acce- 
dentes  ad  limina  apostolorum  iuxta 
tempora  statuta  abesse  possunt  per 
quatuor  menses,  et  per  septem,  si  i- 
psorum  ecclesiae  sint  ultra  mai-e  vel 
montes  positae.  3.  Quod  si  episcopi 
occupari  debeant  in  conciliis  provin- 
cialibus  aut  congregationibus  ecclesia- 
sticorura,  vel  in  officiis  reipublicae 
quae  ipsorum  episcopatibus  sint  adiun- 
cta,  possunt  abesse  pro  tempore  ad  ea 
necessario.  4.  Quod  episcopi  non  pos- 
sunt  trimestrem  absentiam  a  Triden- 
tino  concessam  coniungere  cum  eo  tem- 
pore  quo  ipsi  commorari  debent ;  sive 
cura  eo  quod  ipsis  conceditur  ad  sa- 
cra  limina  visitanda;  sive  cum  eo  quo 
propter  aeris  insalubritatem  ipsis  ex- 
Ira  dioecesim  degere  permittitur;  neo 
possunt  trimestre  unius  anni  coniun- 
gere  cum  trimestri  anni  sequentis. 

(3)  Oj..  cle  benef.  c.  4.  §.  2.  n.  147. 

[ii)  T.  4.  d.  2.<i.  i.  c.  2.  i.  1.  (7j  iliid. 


CAP.  I.  DUB.  H.  ART.  IV 

Deinde  idem  Benedict.  xiv.  in  prae- 
ata  bulla  renovat  poenas  episcopis  non 
'esidentibus  impositas  a  Tridentino  <. 
Item  innovat  poenam  amissionis  fa- 
cultatis  testandi  et  disponendi,  si  quae 
transgressoribus  eiusmodi  competat,  a 
Pio  iv.impositam;  necnon  poenam  in- 
habilitatis  ad  maiores  dignitates  et  ec- 
clesias  obtinendas  indictarn  a  Clemen- 
te  VIII. ;  quibus  addit  privationem  o- 
mnium  privilegiorum,  quae  transgres- 
soribus  tanquam  pontificio  solio  assi- 
stentibus  concessa  faeriut.  Praeterea 
declarat  quinam  comprehendantur  no- 
mine  transgressorum,  his  verbis :  jDe- 
cernentes,  sub  transgressorum  nomine 
comprehendi  non  solum  eos  qui  praeter 
tres  menses  a  concilio  toleratos^  absque 
legitima  causa  et  expressa  romani  pon- 
tificis  licentia  extra  proprias  dioeceses 
commorantur;  sed  eos  etiam  qui  huius-^ 
modi  licentiam  falsis  simulatisve  cau- 
sis  dolose  extorquere  non  dubitaverint, 
vel,  easemelrite  rectequeobtenta,prae- 
scriptos  in  eadem  limites  ac  praefini-' 
tum  tempus  praetergressi  fuerint.  Vide 
alia  infra,  quae  in  hac  buUa  sanciuntur. 
123.  Notandum  2.  quod  sic  pariter 
non  excusantur  a  gravi  culpa  et  a  re- 
stitutione  fructuum  parochi  non  resi- 
dentes,  ut  declaravit  idem  Tridenti- 
num  2.  Et  hi  tenentur  residere,  quan- 
tumcumque modicum  sitbeneficium,  ut 
dicuntSalmant.  3  cum  Barbos.  et  Reg/. 
Statuit  autem  idem  Tridentin.  5  paro- 
chos  non  posse  discedere  a  suis  eccle- 
siis  ultra  bimestre,  nisi  ex  gravi  causa 
et  cum  licentia  episcopi  in  scriptis,  nec 
infra  bimestre,  nisi  idem  ipsorum  epi- 
scopuscausam  et  vicarium  substitutum 
approbaverit.  Verba  concilii :  Eadem  o- 
mnino,  etiam  quoad  culpam,  amissionem 
fructuum,  et  poenas  de  curatis  inferio- 
ribus ...  Sacrosancta  synodus  declarat 
et  decernit :  ita  tamen  ut  quandocum- 
que  eosy  causa  prius  per  episcopum  co- 
gnita  et  probata ,  abesse  contigerit^  vi- 


(i)  Sess.  6.  c.  1.  et  sess.  23.  c.  1.  (2)  Dict. 

sess.  23.  c.  1,  (5)Tr.  28.C.  un.  p.6.  §,5. 11.109. 
(4)  Ex  c.  Conquercnte,  de  cler.  non  res.  (S)  Ii.  c. 
{&)  h.  2.  c.34.n.l58.  (7)Deben.d.  S.p.  S.n.i7. 
(^l!)  Dcc.  l.  6.  c.  16.  n.  31.  (9)  Tr.  13.  d.  5.  n.  8. 
[10]  U  c  (11)  Op.  5.  q.  3.  a.  5.  n.  7.     ^12)  L.  3. 


.  DE  STATU  CLERIOORUM  813 

carium  idoneum,  ab  ipso  ordinario  ap" 
probandum,  cum  debita  mercedis  assi- 
gnatione  relinquant.  Discedendi  autem 
licentiam^  in  scriptis  gratisque  conce- 
dendam,  ultra  bimestre  tempus,  nisi  ex 
gravi  causa,  non  obtineant. 

Hic  autem  dubitaturl.  an  praefata 
licentia  in  scriptis  omnino  requiratur, 
ita  ut  non  valeat,  si  oretenus  habeatur. 
Negant  Less.  ^  et  alii  apud  Bonac. '  di- 
centes  scripturam  requiri  tantum  pro 
foro  externo,  non  autem  ad  valorera 
concessionis :  affirmant  vero  Sanch.  » 
Palaus  9  et  Nav.  apud  Bonac.io;  nam 
esto  de  iure  naturae  scriptura  non  sit 
necessaria  ad  valorem  concessionis  , 
hic  tamen  est  necessaria ,  cum  a  Tri- 
dent.  licentia  io  scriptis  pro  forma  ex- 
postuletur.  At  cum  hoc  non  constet,  noa 
puto  improbabilem  opinionem  Lessii, 
quam  tenet  etiam  Viva  <*  et  probabi- 
lem  censet  Croix  12,  imo  Coninchius  et 
Reg.  13  dicunt  sufficere  licentiam  taci- 
tam,  saltem  si  talia  concurrant  signa 
ut  constet  episcopum  actu  consentire. 
Dicit  autem  Mazzotta  sufficere  etiam 
licentiam  praesumptam:  sed  ait  Croixi* 
hanc  licentiam  praesumptam  sive  inter- 
pretativam  a  nullo  admitti.  Vide  dicta 
n.  1 8.  v.  Secunda.  Imo  s.  c.  conc.  (ut  no- 
tat  p.  Zacharia  apud  Croix  ^s  declara- 
vit  talem  licentiam  oportere  esse  ex- 
pressam. 

Dubitatur  2.  an  parochus  habens  iu- 
stam  discedendi  causam,  possit  per  di- 
ctos  duos  menses  abesse  sine  licentia 
episcopi. 

Prima  sententia  affirmat,  eamque  te- 
nent  Nav.  le  Cabass.  i7  item  Bon.  Rodr. 
Lop.  etc  apud  Salm.  <s  probabilemque 
putant  Less.»9  Croix^o  Azor.21  et  Pal,22 
cum  Sa  Zerol.  etc.  Ratio,  quia  (ut  di- 
cunt)  hoc  iam  permissum  erat  ante 
concilium,  ut  patet  ex  cap.Praesentium, 
quaest.  1 .  ubi  sacerdos  qui  causa  infir- 
mitatis  aberat  a  sua  ecclesia  per  bime- 
stre,  ultra  tamen  tempus  ei  ab  episco- 


p.  1.  n,  739.  (13)  Loc.  cit, .  (14)  D.  n,  73i 
(13)  Ib.  (IS)  D.  n.  739.  (16)  Man.  c.  2S.  u,  i- 
(17)  Th.  T.  i.  6.  c.  1.  n.  4.  (18)  Tr.  28.  c.  n 

p.  6.  §.  S.  n.  116,  (19)  L.  2.  c.  54,  n.  ii>9 

(20)  L.  3.  p,  1.  n.  142.     (21)  P,  2. 1.7,  c,4.u.  1,^ 
'  '22)  Tr.  13.  (1.  3.  n.  3. 


844  LIB.  rV.  DE  PRAECEPTIS  PARTICULARIBUS 

po  praefixum,  el  ideo  fuerat  a  suoepi-    vi  fiat  reditus.  Elbel  cum  Garcia  Spo 


scopo  remotus,  praecipitur  a  pontifice 
in  locum  suum  restitui.  Ad  absentiam 
autemduorum  mensium  quaelibet  cau- 
sa  honesta  sufficit,  ut  patet  ex  verbis 
Tridentini  supra  reiatis;  ergo  licentia 
et  approbatio  episcopi  non  requiritur 
pro  tali  absentia,  sed  tantum  pro  ab- 
sentia  ultra  bimestre,  pro  qua  episco- 
pus  debet  causae  gravitatem  appro- 
bare. 

Secunda  sententia  tamen  quam  sequi- 
mur ,  negat,  eamque  teoent  Barbos.  ^ 
Elbel  2  qui  oppositam  vocat  vix  pro- 
babilem,  Roncag.  3  Holzm.  *  et  Salm.  5 
cum  Vasquez  Garc.  Gom.  Fill.  etc.  ex 
quadam  declaratione  s.  c.  apud  Gar- 
ciam.  Ratio  quia,  licet  ex  concilionon 
exigatur  gravis  causa  ad  discedendum 
per  bimestre,  absolute  tamen  requiri- 
tur  ut  causa  ab  episcopo  agnoscatur  et 
probetur  ex  illis  verbis,  qmndocumque 
eos  abesse  contigerit^  causaprius  per  e- 
piscopum  cognita  etprobata.  Tanto  ma- 
gis  quod  parochus  a  concilio  prohibe- 
tur  discedere,  nisi  prius  ab  episcopo 
approbetur  vicarius  qui  relinquitur. 
Dicit  tamen  Anacl.  ^  in  hoc  servandum 
esse  usum  dioecesum ;  et  an  rigor  iste 
sit  usu  receptus,  ait  Less. '  credo  tamen 
non  esse  usu  receptum.  Si  autemepi- 
scopus  iam  causam  et  vicarium  appro- 
baverit,  nulla  alia  licentia  requiritur 
ad  discedendum,  ut  patet  ex  verbis 
concilii  supra  relatis  n.  423. 

Caeterumlicite  poterit  parochusab- 
esse  per  breve  tempus  sine  licentia,  si 
aliqua  occurrat  necessitas  quae  morara 
Qon  patiatur  episcopum  adeuQdi,modo 
idoneum  vicarium  relinquat,  ut  recte 
aiunt  Spor.  «  Elbel  ^  cum  communi  et 
Anacl.  10  qui  hoc  ul  certum  habet;  et 
approbavit  s.  c.  concil.  ut  notat  p.  Za- 
char.  apud  Croixii.Debet  vero  episco- 
pum  certiorare  de  suo  discessu  et  cau- 
sa,  ut  ille  causam  agnoscat,  et  licen- 
tiam  saltem  postea  praebeat,  nisi  bre- 

(1)  De  pol.  episc.  alleg.  S3.  n.  96.  (2)  T.  2. 
}.ag.  S27.  n,  362.  (3)  De  benef.  c.  2.  q.  4.  r.  2. 
(4)  T.  1.  p.  433.  n.  427.  (S)  Loc.  oit.  n.  117. 

(6)  Pag.  416.  n.  77.  (7)  D.  n.  169.  (8)  T.  3. 
p.  74.  n.30.  (9)  P. 534. n. 379.  (10)  P. 416.^.7;!. 
ijl)  Lil).  3.  p.  1.  ad  D.  740.  (12)  locc.  co. 


rer'2cum  Fag.  Abb.  Anacl.  etc. 

Item  ex  parvitate  materiae  poterit 
parochus  excusari  saltem  a  mortali  si 
discedat  per  modicum  tempus,  ut  com- 
muniter  dicunt  dd.,  modo  non  relin- 
quat  infirmos  in  articulo  mortis.  Quan- 
tum  autem  sit  hoc  modicum  tempus. 
S.  c.  concilii  apud  Garciam,  ut  refe- 
runtSalm.  i3  sic  declaravit:  Parochum 
non  posse  abesse  absque  licentia  per  heb- 
domadam^  etiam^licto  vicario  idoneo 
ab  ordinario  approbato.  Verumtamen 
communiter  admittunt  Holzm.  i*  Ron- 
cagl.  15  et  Spor.  i^  cum  Barh.  et  Anacl. 
non  peccare  graviter  parochum  qui  ab- 
sitsine  licentia  per  sexvel  septem  dies, 
relicto  tamen  vicario  idoneo;  immo 
Cont.  Tour."  Cabas.i»  Sanch.i»  et  Reg. 
Valer.  ap.  Salm.20  jd  extendunt  usque 
ad  15.  et  30.  dies.  Verum  per  synodum 
romanam  sub  Benedict.  xin.21  vetitum 
fuit  parochis  discedere  a  cura  ultra  bi- 
duum  sine  episcopi  vel  vicarii  genera- 
lis  licentia  in  scriptis:  sed  per  aliquos 
viros  probos  tamquam  certum  mihi  fuit 
affirmatum,  praefatam  synodum  non 
fuisse  in  nostro  regno  receptam.  Cae- 
terum  non  acquiesco   opinioni  quam 
tenet  La  Croix  22  qui  ait  non  peccare 
graviter  parochum,  si  absit  per  bime- 
stre  sine  licentia,  sed  cum  causa  et  si- 
ne  gravi  damno  ovium:  quia  (ut  ait)  id 
non  est  per  se  malum,  alioquin  conci- 
lium  numquam  admisisset  absentiam 
per  bimestre  etiam  praevia  licentia: 
quod  autem  non  petatur  eo  casu  licen- 
tia,  censet  non  esse  materiam  gravem. 
Imo  afifert  23  Nav.  Garc.  Bonac.  Barbos. 
et  alios,  qui  excusant  parochum  a  mor- 
tali,  etiamsi  abesset  sine  causa,  quia 
talis  absentia  per  se  censetur  modica; 
unde  Nav.  Azor.  Castrop.  Bon.  et  alii 
apud  Croix  24  eum  tali  casu  non  obli- 
gant  ad  restitutionem  fructuum.  Quid- 
quid  tamen  sit  de  his,  bene  poterit  e- 
piscopus  prohibere  ne  parochi  omnioo 

(13)  Tr.18.  c.  un.  p.  6.  §.  5.  n.113.  (14)  P.  433. 
n.  427.  (IS)  Q.  3.  r.  2.  (16)  N.  31.  p.  74. 
(17)  De  benef.c.  4.  a.  1.  (18)  h.  S.  c.  1.  n.  4. 
(19)  De  malr.  1.  7.  d.  71.  n.  11.  (20)  Ib.  n.  ll."; 
(21)  Tit.  15.  c.  6.  (22)  L.  3.  p.  1.  n.  741. 

'•-)  Iliid  (24)  N.  743. 


CAP.  II.  nPB.  T.  ART.  rv 
difccedant  a  suis  ecclesiis,  esto  nequeat 
eos  obstringere  per  excommunicatio- 
nem,  ne  per  biduum  quidem  absint,  ut 
dicunt  Salm.  *  Ronc.  2  Bon.  3,  decreto 
s.  c.  apud  Garc.  et  Barbos, 

124.  Quaeritur  2.  Quo  in  loco  bene- 
ficiarii  teneantur  residere.  Papa  tene- 
tur  residere  Romae,  prout  etiam  car- 
dinales;  ita  Ronc.  ■*  Salm.  5.  Episcopos 
autemalii  dicunt  teneri  ad  residendum 
in  sua  cathedrali,  nec  satis  esse  si  re- 
sideant  in  dioecesi,  ut  Salm.  6  Fagnan.' 
Ronc.  8  cum  Barb.  et  Spor.  9  ex  c.  Pla- 
cuit,  ut  nemini,  caus.  7.  quaest.  1 .  ubi 
ex  concilio  carthag.^o  sic  statutum  fuit: 
Placuit  ut  nemini  sit  facuUas,  relicta 
pnncipali  cathedra,  ad  aliquam  eccle- 
siam  in  dioecesi  constitutam  se  confer- 
re,  vel  in  re  propria  diutius  quam  opor- 
teat  constitutum.)  curam  vel  frequenta- 
tionem  propriae  cathedrae  negligere.  Si 
vero  episcopus  habeat  duas  catbedra- 
les,  potest  ubi  mavult  residere,  ut  Sal- 
mant.*'.  ex  bulla  Urbani  viii.  Alii  ta- 
men  verius,  ut  Holzm.^2  Cabass.'^  eis- 
que  adhaeret  Bonac.i^dicunt  posse  re- 
sidere  episcopum  in  quocumque  loco 
suae  dioecesis;  et  de  hoc  videtur  non 
posse  dubitari,  cum  in  Tridentino  ex- 
presse  dicantur  episcopi  obligari  ad 
personalem  in  sua  ecclesia  vel  dioecesi 
residentiam.  Idemque  declaravit  n.  p. 
in  bulla  quae  incipit,  Ubi  primum,  edi- 
ta  3.  decemb.  1740.  dicens:  Personalem 
inecclesia  vestra  vel  dioecesi  servetis  re- 
sidentiam. 

Parochi  autem  debent  habitare  in  do- 
mo  suae  ecclesiae,  si  ibi  adest;  si  vero 
non  adest,  debent  residere  in  alia  do- 
mo  quae  sit  intra  limites  parochiae, 
saltem  moraliter,  nempe  quae  sit  ita 
propinqua  ecclesiae  parochiaIi,ut  c&m- 
mode  possit  ei  inservire,  et  quo  paro- 
chiani  facile  queant  ad  ipsum  recur- 
rere  pro  sacramentis  suscipiendis ;  ita 
Palaus<5  Bon.i6  et  Salm.*'  cum  Navar. 

(1)  Tr.  28.  c.  un.  p.6.  §.5.n.liS.  (2)Q.4.r.2. 
(3)  D.  8.  p.  3.  n.  8.  (-1)  De  Ijenef.  c.  2.  q.  5.  r.  2. 
(S)  Ib.  S.  i.  n, 96.  el  97.  (6)  Ib.  n.  98.  (7)  In  c. 
54.  de  eler.  non  re»id.  (8)  L.  c.  (9)  P.73.  n.  23. 
(10)  Can.  S.  (11)  Cit.  n.  98.  (12)  T.  i.  p.  453. 
n.  426.  (15)  Th.  1.  I.  S.  c.  1.  n.  2.  (14)  T.  1. 
a.  S.  p.  3.  a.  S.        (iS)  Tract.  13,  d>  tt.  p.  2.  n.  1. 


.  DE  STATtJ  CLERICORUM    •  845 

Bard.  Hurt.  et  Garcia;  hinc  recte  di- 
cunt  Bon.  et  Salm.is  nequaquam  resi- 
dentem  censeri  parochum  qui  habita- 
ret  procul  a  sua  ecclesia  per  tria  aut 
quatuor  milliaria;  irao  etiam  per  duo, 
ut  non  irrationabiliter  sentit  Croix  i^ 
Imo20additcum  Luca,Leurenio,  Lotte- 
rio  etc.  non  satis  residere  parochum, 
etiamsi  habitet  intra  fines  parpchiae, 
si  oves  non  facile  ad  eum  accederepos- 
sint.  Parochus  vero  qui  haberet  duas 
parochias  perpetuo  unitas,quarum  nul- 
la  sit  dignior  aut  frequentior,  aut  exi- 
stens  in  civitate,  hic  poterit  habitare 
in  ea  qua  velit:  ut  Salm.2<  cumNavar. 
Pal.  Hurt.  Bard.  et  Garcia,  qui  refert 
haec  fuisse  decisa  ex  variis  declaratio- 
nibus  s.  c. 

125.  Quaer.  3.  Quae  suntcausae  ex- 
cusantes  episcopos  et  parochos  a  resi- 
dentia.  Quatuor  ex  Trideut.22  assignan- 
tur  causae,  nempe  christiana  caritas, 
urgens  necessitas^  debita  obedientia,  et 
evidens  ecclesiae  aut  reip.  utilitas:  Has 
tamen  causasdecernitconcilium,  quoad 
episcopos  excusandos  pertinet,  appro- 
bandas  esse  in  scriptis  vel  a  pontiiice, 
vel  a  metropolitano,  vel  eo  absente  a 
suffraganeo  episcopo  antiquiore  re- 
sidente,  qui  metropolitani  absentiam 
probare  debebit.  Sed  nuuc  semper  ad 
papam  recurrendum,  ut  n.  122.  in  fine. 
Quoad  parochos  vero,  causae  appro- 
bari  debent  a  suis  ordinariis,  ut  iam 
supra  diximus.  Sed  de  praefatis  cau- 
sis  sigillatim  agendum. 

Etl .  Ratione  christianae  caritatis  ex- 
cusantur  pastores  animarum,  si  abesse 
debeant  ad  componendas  inimicitias, 
praesertim  persdnarum  potentium ;  ut 
Rouc.23  Barb.2«  Holzm.25  Elbel^e  Cont. 
Tourn.27  Salm.2s  cum  Soto  Vasq.  etc. 
Vel  ad  opilulandum  alteri  ecclesiae 
quae  indigeat  eorum  praedicatione,  ut 
liberetur  ab  haeresi  vel  aliis  gravibus 
flagitiis.Pal.29,  itemRonc.  Holz.  etElb.so 

(16)  De  benef.  d.  S.  p.  1.  n.4.  (17)  Tr.  28.  c.iin. 
p.  6.  S-  5.  n.  110.  (18)  Locc.  cc.       (19)  L.  3. 

c.l.  n.74S.  (20)H)id.  (21)  Ibid.  (22)Sess.2o. 
p.  1.  de  ref.  (25)  C.  2.  q.  4.  (24)  All.  S.\ 

(2S)  P.  454.  .1.  428.  (26)  T.  1.  p.  S27.  n.  5(ktw 
(27)  Loc.  c.  n.  I.  (28)  Ti-.  28.  c.  unic.  p.  «5.  v  2. 
n.iOl.    (29)  Tr.  15. d.  S.  p.  4. n.  4.     (3!)) Lmo, cc 


846 


IIB.  IV.  t)E  PRAECEPTIS  PARTICULARIBUS 


modo,  adverUtPal.  cum  Tol.  et  Barb., 
non  fiat  cum  notabili  detrimento  pro- 
priae  ecclesiae. 

2.  Ratione  urgentis  necessitatis  excu- 
santur  pastores,  quando  eis  imminet 
periculum  extrinsecum  mortis  ab  ini- 
inicis  ( vel  gravis  damni  in  bonis,  ut 
aitPetrocor.i)dummodo  praesentia  pa- 
storis  non  sit  necessaria  ad  salutem 
subditorura",  nempe  ad  confirmandos 
eos  in  fide,  vel  ad  sacramenta  eis  mi- 
nistranda,  et  alias  sufflcieuter  ipsis  per 
vicarios  provideatur,  ut  docent  com- 
muniterdd.  cum  s.  Thom.^cuius  ver- 
baretulimus  l.  3.  n.  360.  v.  Dubitatur 
3.  Dicit  autem  Ronc.  ^  cum  Fagnan.  ^ 
ex  decr.  s.  c.  quod  si  aliquis  parochus 
gravem  haberet  inimicitiam,  posset  di- 
scedere  per  sex  menses,  constituto  i- 
doneo  vicario  et  licentia  obtenta;  quae 
posset  prorogari,  si  inimicitia  perdura- 
ret;  sed  transacto  anno  debet  parochus 
induci  omnino  ad  resignandam  vel  per- 
mutandam  ecclesiam.  Insuper  animad- 
vertendumquod  talis  absentia  tum  tan- 
tum  permittitur,  cum  periculum  est 
particulare  ipsius  pastoris,  non  vero 
quando  est  commune  totius  populi, 
prout  accidit  tempore  pestis,  utdocent 
communiter  Fagn.  5  Cont.  Tournely  ^ 
Ronc, '  Spor.  8  et  Elbel^et  sic  referunt 
Fagn.  et  Sporer  declarasse  s.  c.  anno 
4576.  die  H.octobris,  instante  s.  Ca- 
rolo  Borromaeo.  Et  idem  dicendum  ait 
Spor.  de  tempore  incursionis  hostium. 

Sic  pariter  excusantur  pastores  a  re- 
sidentia  ob  periculum  intrinsecum  in- 
firmitatis,  puta  si  eis  oporteat  abesse 
a  suis  ecclesiis  propter  insalubritatem 
aeris,  ut  communiter  docent  Cai.**^  Pe- 
troc.ii  Cont.  Tourn."  Holz."  Salm.i^  et 
Lay.^s  modo  tamen,  ut  bene  advertunt 
Cont.  Tour.  et  Salra.i6cuni  Bell.  Vasq. 
Hurlado,  infirmitas  non  sit  perpetua, 
et  absentia  non  sit  ovibus  graviter  no- 
cilura,  nam  tunc  deberet  pastor  vel  re- 
sidere  vel  curam  resignare.  Hic  autem 
advertendae  sunt  regulae  quas  super 
hac  causa  infirmitatis  praescripsit  Be- 

(1)  L.  c.     (2)  2.  2.  q.  18S.  a.  S.     (5)  C.  2.  q.  4. 
(-1)  C.  Cleiicos,  t\e  cler.  noii  rcsid.  n.  2!j.  ct  26. 
(.^>)  L.  c.  n.  5«.      (6)  Ibid.  n.  2.      (7)  C.  2.  qii.  -5. 
(»)  r.  74.  n.  32.  (9)  T.  1.  p.  829.  n.  170. 


nedict.xiv.  inbuUa,  Ad  universae,  su- 
pra  relata;  et  quas  mandavitservari  ab 
iis  ad  quos  spectat;  in  ea  sic  loquitur: 
Qui  vero  licentiam  abessendi  petierint 
ratione  infirmitatis  extra  dioecesim  con- 
tractae,  dum  vacatione  a  concilio  induU 
ta  uterentur.,  asserentes  ea  de  causa  re- 
gressum  ad  propriam  dioecesim  sibi 
prohiberi,  exponere  debebunt  contractae 
infirmitatis  qualitatem,  et  super  ea  te- 
stimonium  medici  iuramento  firmatum 
exhibere.  Atque  ubi  petita  licentia  ipsis 
indulgeatur ,  ea  semper  ad  certum  ac  de- 
finitum  tempus  concedi  debebit,  adiecta 
quoque  clausula,  si  tamdiu  infirmitas 
duraverit. 

Ab  iis  autem  qui  huiusmodi  licentiam 
postulaverint^  eo  quod  aeris  mutatione 
opussibiesse  dicant  ad  convalescendum 
ex  morbis  quos  in  suis  ecolesiis  residenr 
do  contraxerunt,  exprimendum  erit  in 
precibus^  quo  morbi  genere  et  quam  gra- 
viter  laborent,  ac  proferendum  testimo- 
nium  mediciy  qui  iureiurando  testetur, 
utile  ac  necessarium  oratori  esse  ut  in 
aliam  regionem  atque  aerem  per  aliquod 
tempus  se  transferat.  Nec  illud  silentio 
praetereundum,  an  scilicet  orator^  ante- 
quam  morbo  corriperetur,  trimestri  li- 
centia  a  concilio  permissa  usus  fuerit: 
si  enim  id  nondum  fecerit,  et  tempus  a 
concilio  indultum  sufficiens  ipsi  non  re- 
putetur^  poterit  eidem  concedi  ut  per 
quatuor  menses  in  quibus  tamen  conci- 
liares  menses  comprehendantur,  a  resi- 
dentia  absens  permaneat:  at  si  praedi- 
ctos  conciliares  menses^remoto  omni  do- 
lo  et  fraude,  iam  extra  dioecesim  trans- 
egerit  tantum  temporis  ipsi  indulgeatury 
quantum  ad  confirmandam  ipsius  vale- 
tudinem  vere  necessarium  esse  pruden- 
ter  iudicabitur. 

Qui  tandem  licentiam  commorandi  ex- 
tra  dioecesim  postulabit  propter  mali- 
gnitatem  aeris  quem  in  sua  dioecesi  a- 
liquo  anni  tempore  insalubrem  esse  af- 
firmet\  is  videat  etiam  atque  etiam  quid 
agat:  et  quidem  pro  veritaie  exponat 

(10)  2.  2.  q.  183.  a.  S.  (H)  De  hcn.  t.  4.  p.  SOS. 
(12)  lioc.  supra  cit.  (15)  P.  435.  n.  428. 

(14)  Tr.  !i8.  c.  un.  p.  6.  §.  2.  n.  102.  {16)  L.  2 
tr.  2.  c.  6.  a.  S.  cx  c.  Prausculium  7.  n.  1.  ct  c.  \ 
audienliam,  dc  clcr.  aou  rcs  (16)  Iiocc.  cc 


CAP.  11.  nUB.  I.  AB?.  IV 

^uibus  anni  mensibus  permcwsus  sit  re-  i 
gionis  aer:  item  an  eadem  coeli  tempe- 
ries  totam  comprehendat  dioeccsim^  ita 
ut  nullus  intra  eius  tractum  locus  exi- 
stat  in  quo  suspectum  illud  tempus  abs- 
que  salutis  detrimento  transigere  valeat; 
postremo,  an  conciliaribus  mensibus  xi- 
sus  fuerit.  Etenim  si  nondum  eos  sibi 
sumpserit,  non  aegre  obtinebit  indultum 
abessendi  per  quatuor  menses  [quatenus 
periculum  ab  aere  tamdiu  durare  cen- 
seatur),  in  quibus  tamen  tres  illi  a  con- 
cilio  permissi  numerandi  erunt:  si  au- 
tem  huiusmodi  concilii  indulgentia  iam 
usus  fuerit^  frustra  novum  indultum 
praedicta  de  causa  ab  apostolica  sede  po~ 
stutabit:  sibique  imputare  debebit^  quod^ 
cum  sciret  certo  anni  tempore  in  sua 
dioecesi  aerem  insalubrem  fore,  conces- 
sos  vacationis  menses  in  tempus  illud 
non  reservaverit.  In  omnibus  autem  ab- 
sentiae  indultis  quae  ratione  aeris  in- 
salubris  inposterum  concedentur ,  hanc 
clausulam  adiici  volumus:  dummodo  in- 
tra  dioecesim  aliquis  locus  non  adsit  in 
quo  aer  salubris  sit,  et  in  quo  episcopus 
commorari  possit. 

3.  Ratione  debitae  obedientiae  excu- 
saotur  episcopi.vel  parochi,  si  absunt 
ut  obediant  pontifici,  vel  suis  ordina- 
riis  ob  bonum  ecclesiae  vel  reipubli- 
cae,  ut  dicunt  Elbel »  Salm.2  et  Holz.  3 
vel  obquamcumque  aliam  gravem  cau- 
sam,  ut  ait  Cont.  Tourn.  ^  dummodo 
absentia  sit  ad  breve  tempus;  nam  a- 
lias  requiritur  absoluta  necessitasboni 
communis,  ut  Salm.  5  cum  Cai.  Gonz. 
Soto  Vasq.  etc. 

An  autem  episcopus  possit  retinere 
parocbum,  ut  sit  suus  vicarius,  visita- 
tor,  aut  secretarius.  Affirmant  Navarr. 
Sylv.  Oxeda  et  alii  apud  Salm.  ^.  Sed 
melius  id  negant  Bon.'  Cont.  Tourn.  s 
Ronc.  9  Salm.  <o  cum  Gonz.  Garcia  elc. 
ac  Viva"  qui  refert  s.  congregationem 
sic  Aec\axas?>Q:Episcopus  non  potest  uti 
opera  parochi  in  visitatione  vel  in  alio 
servitio  suae  dioecesis,  nisi  pro  tempore 
illi  permisso  duorum  mensium.  Excipit 

(l)  P.  527.  11.  563.  (2)  Tr.  28.  c,  uuic.  p.  6. 
§.  2.  n.  105.  (3)  P.  433. 11.  428.  (4)  De  hener. 
t.  4.  a.  1.  n.  3.  (S)  ll)id.  (6)  De  beue''  eccl. 
c.  UD.  p.  6.  $.  4.  D.  121. 


rg  ffATU  CLERIOORDM  Slf 

Pal.'2  cum  Vasq.  Azor.  et  Barb.  si  ta- 
lis  sit  indigentia,  ut  non  sit  alius  qui 
huiusmodi  legitime  praestare  possit. 

i.Ratione  evidentis  ecclesiae  aut  reip. 
utilitatis  excusantur  pastores,  si  ab- 
sunt  causa  assistendi  synodis  provrn- 
cialibus  vel  dioecesanis;  vel  ut  defen- 
dant  se  vel  suos,  aut  ecclesiam  apud 
curiam  regiam  in  gravi  negotio,  ut  di- 
cunt  Salm.i^cum  Soto  etVasq.  Ronc.i-J 
et  Bonac.^s  (contra  Nav.)  cum  quadara 
decisione  rotae  rom.  ex  c.  Ex  parte  \  3. 
de  cler.  non  res.,  ubi  dicitur:  Quod  si, 
non  absentando  in  fraudem,  praeposi- 
turae  tuae  iura  fideliter  prosequeris,  ex 
hoc  censeri  debeas  residens.  Hoc  tamen 
intelligendum  (bene  advertit  Ronc.  ^^), 
modo  non  sit  alius ,  qui  aeque  utiliter 
id  implere  possit.  Insuper  praescribit 
Benedict.  xiv.  in  bulla  supra  cit.  quod 
in  huiusmodi  litibus  pro  ecclesia  vel 
clero  tuendo  episcopus  exponere  debe- 
bit  gravitatem  litis  et  causas  per  quas 
necessaria  creditur  eius  assistentia;  et 
an  mensibus  conciliaribus  usus  fuerit: 
nam  si  nondum  usus  sit,  rescribi  de- 
bebit,  ut  iis  ad  hunc  effectum  utatur : 
si  vero  usus  fuerit,  concedatur  illi  li- 
centia,  ut  absit  non  usque  ad  exitum 
causae,  sed  quamdiu  necesse  erit  ad 
advocatos  etiudices  instruendos.  Siau- 
tem  lis  pertineat  ad  suam  familiam,  a- 
lia  liceotia  ipsi  non  concedetur,  nisi 
pro  mensibus  conciliaribus. 

Nullo  autem  modo  poterunt  abesse, 
etiam  cum  licentia  pontificis,  ad  fun- 
gendum  oflScio  proregis,  consiliarii  etc. 
nisi  id  exigat  bonum  commune ,  ut 
dicunt  Az.  Sotus  Bardi  Diana  etc.  ap. 
Salm.  17.  Sed  melius  id  iotelligendum, 
ut  docent  Vasq.  Barb.  Garcia  et  Molf. 
apud  Bon.*8  si  non  sint  alii  qui  aeque 
utiliter  et  fideliter  talia  officia  exerce- 
re  valeant. 

126.  Quaeritur  4.  Quando  et  quomo- 
do  episcopi  ac  parochi  teneantur  ad  re- 
stilutionem  fructuum  suorum  benefi- 
ciorum.  Ante  omnia  advertere  oportet 

(8)  Loc.  cit.  (9)  C.  2.  q.  4.  (10)  Ibid.  n.  122. 
(11)  Op.  S.  q.  5.  a.  2.  n.  8.  (12)  D.  S.  p.  4.  n.  ft 
(13)  Ibid.  S.  2.  n.  lOS.  (14)  C.  2.  q.  4. 

(IS)  D.  S.  p.  i>.  u.  12  (IG)  Loc.  c. 

"^  Cit  e.  iiJij,  clSj  D.  8.  d.  8.  n.  9. 


LIB;  IV.  DE  PRAF.CEPTIS  PARTICULARIBUS 


fiuae  super  hoc  puncto  statuit  Triden- 
tinum,  nam  <  sic  praescripsit :  Si  quis 
a  patriarchali,  metropolitana,  aut  ca~ 
thedrali  sibi  quocumque  titulo  commis- 

sa rationalibus  causis  cessantibus, 

sex  m.ensibus  continuis  extra  suam  dioe- 
cesim  morando  abfuerit,  quartae  par- 
tis  fructuum  unius  anni  fabricae  ec- 
clesiae^  et  pauperibus  loci  per  superio- 
rem  ecclesiasticum  applicandorum  poe- 
nam  ipso  iure  incurrat.  Quod  si  per  a- 
lios  sex  menses  in  huiusmodi  absentia 
perseveraverit;  aliam  quartam  partem 
fructuum  similiter  applicandam  eo  ipso 
amittat.  Deinde  2  declaravit,  episcopum 
jiltra  tres  menses  et  sine  iusta  causa 
absentem  a  sua  ecclesia,  Praeter  alias 
poenas  adversus  non  residentes  sub  Pao- 
lo  III.  impositas  et  innovatas^ac  peccati 
mortalis  reatum,  eum  pro  rata  temforis 
absentiae  non  facere  fructus  suos,  alia 
etiam  declaratione  non  secuta,  sed  tene- 
ri  per  superiorem  ecclesiasticum  illos  fa- 
bricae  ecclesiarum^  vel  pauperibus  loci 
erogare,  prohibita  quacumque  composi- 
tione.  Deinde  respectu  parochor  um  haec 
subdit:  Eademomnino^etiam  quoad  cul- 
pam^  amissionem  fructuum  etpoenas,  de 
curatis  inferioribus^etc.sacrosancta  sy- 
nodus  declarat  et  decernit. 

427.  Sed  dubitatur  \.  an  pastores  a- 
nimarum  teneantur  ad  restitutionem 
fructuum  si  absint  siue  licentia,  sed 
cum  iusta  causa,  Negat  Viva  3  et  dicit 
quod  si  causa  absentiae  sit  evidenter 
iusta,  non  tenentur  restituere  fructus, 
nisi  post  sententiam  iudicis,  modo  per 
alios  suis  ovibus  sufficienter  provide- 
rint.  Ratio  quia  talis  restitutio  non  de- 
betur,  nisi  quaudo  violatur  ius  natu- 
rale  contractus,  quod  hic  non  violatur; 
non  vero  quando  laeditur  solum  ius 
positivum;  tunc  enim  requiritur  sen- 
lentia  ut  poena  iucurratur.  Sed  quoad 
episcopos  aliter  hodie  dicehdum  ex  bul- 
la  supra  relata  n.  ss.  p.  Benedict.  xiv. 
Ad  universae,  ubi  sancitur  quod  si  epi- 
scopus  ultra  menses  conciliares  absit 
sine  licentia  expressa  romani  pontificis, 
habetur  ut  transgressor,  et  fructus  non 

(1)  Scss.  6.  c.  1.  (le  r.;!.         (2)  Sess,  23.  c.  1. 
(5)  Oj).  3.  n.  3.  a.  3.  n.  7. 


facit  suos,  et  alias  incurrit  poeuas  in 
transgressores  impositas.  Vide  n.  122. 
Dubitatur  2.  an  restituendi  sint  fru- 
ctus,  si  absentia  sit  inculpabilis,  quia 
scilicet  facta  fuit  bona  fide,  et  cum  exi- 
stimalione  causae  excusantis  a  residen- 
tia.  Negant  Viva''  et  Garcia  apud  Bo- 
nac.5.  Ratio,  quia  obligatio  restitutionis 
vel  est  de  iure  positivo  tamquam  poe- 
na,  et  haec  non  debetur  nisi  post  sen- 
tentiam;  vel  est  de  iure  naturali,  et  ex 
benignilate  ecclesiae  praesumitur  nolle 
ipsam  damnare  ad  talem  restitutionem 
beneficiarium ,  qui  inculpabiliter  suae 
oWigalioni  non  satisfacit;  prout  bene- 
ficiarius  inculpabiliter  omittens  recita- 
tionem  officii  probabilius  non  tenetur 
restituere  fructus  beneficii,  ut  commu- 
nissime  docent  dd,  {vide  dicta  libro  3. 
n.665.) estophiresauctores  sentiantbe- 
neficiarios  de  iure  naturali  ad  oflBcium 
teneri;  sed  huic  opinioni  minime  acquie- 
sco;  nam  ut  certum  habendum  puto  , 
quod  haec  obHgatio  non  est  de  iure  po- 
sitivo ,  sed  de  iure  naturali  et  divino, 
cum  de  iure  naturali  divino  teneantur 
pastores  residere,utexTridentino  pro- 
bavimussupran.  421  .Positoigitur  quod 
pastores  teneantur  de  iure  naturali  ad 
residentiam,  ad  eam  quidem  non  aha 
ratione  tenentur,  quam  contractus  initi 
inter  ipsos  et  ecclesiam,  ex  quo  dantur 
eis  fructus  beneficiorum  sub  conditio- 
ne  residentiae;  qua  non  impleta,  etiam 
sine  culpa,  nullo  modo  pastores  tales 
fructus  acquirunl.  Praesumptio  autem 
illa  quod  ecclesia  fructusremittatilHs, 
qui  sine  culpa  non  resident,  valde  du- 
bia  est;  imo  potius  praesumitur  eccle- 
sia  oppositum  velle  ne  pateat  via  ad  e- 
ludendamhancresidentiamtamrigoro- 
se  ab  ipsa  ecclesia  requisitam :  tanto 
magis  quod  n.  p.  Benedict.  xiv.  in  ci- 
tata  bulla  Ad  universae^  expresse  de- 
claravit  haberi  tamquam  transgresso- 
res,  et  fructus  non  facere  suos,  episco- 
pos  qui  sine  legitima  causa  a  suis  ec- 
clesiis  absunt.  Nec  obstat  paritas  alla- 
ta  beneficiariorum  inculpabiliter  omit- 
tentium  ofiicium,  nam  (ut  diximus  {.  3 

(4)  Dict.  art.  5.  n.  9. 
(!S)  D.  S.  p.  4.  a.  10. 


CAP.  II.  DUB.  I.  ART.  IV 

.$.  n.  6G5.  ct  dicemus  infra  n.  145.  Q. 
4,.)  communiter  dd.  docent,  prout  fate- 
\\iv  Covarruvias  contrariae  senlentiae 
i^utor  quod  beneficiarii  non  iam  te- 
nentur  ad  restitutionem  fructuum  de 
iure  nalurali.,  sed  positivo  ex  concilio 
lateranensi  V.  etexbulla  s.  Pii  v.  ubi  ta- 
lis  reslitutlo  omittentibus  praecipitur. 

Dubitatur  3.  an  teneantur  restituere 
^ructus  pastores  qui  inuliliter  in  suis 
ecclesiis  resident.  Negant  Garc,  et  Led. 
apud  Viva  *  quia  (ut  dicunt)  absentia 
est  rigorose  explicanda,  unde  semper 
ac  non  absunt,  possunt  fructus  lucra- 
ri,  satisfaciendo  per  alios  suis  obliga- 
tionibus.  Sed  veriusalBrmatVivaStum 
quia  restitutio  fructuum  revera,  ut  di- 
ximus,  ab  bis  non  tantum  debetur  de 
iurepositivo  ratione  poenae,  sed  etiam 
de  iure  naturali  ratione  contractus,  si- 
ve  conditionis  residentiae  in  contractu 
appositae  non  impletae,  quae  conditio 
quidem  non  potest  intelligi  de  sola  re- 
eidentia  corporali :  tum  quia ,  etiaaisi 
restitutio  fructuum  non  deberetur  de 
iure  naturali,  sed  ex  sola  lege  poenali 
Tridentini,adhucpastoresinutiliterre- 
sidentes  lenerentur  fructus  restitue- 
ve;  dum  concilium^  postquam  decla- 
ravit  ipsos  obligari  ad  personalem  re- 
sidentiam,  addit:  Vbi  iniuncto  sibi  of- 
ficio  defungi  teneantur.  Atque  in  bulla 
Grave  Benedicti  xiv.  declaratur  resi- 
deutia  nonessevera,  nisi  sit  formalis. 

Hinc  communiter  dicunt  dd.  ut  Sal- 
mant. ''  cumVasq.  Barbos.  et  Garc.  ex 
declarat.  s.  c.  quod  parochus  non  re- 
putatur  residere,  si  per  se  ipsum  non 
exerceat  principaliora  munera,  nempe 
administrationem  verbi  divini,  sacra- 
mentorum  etc.  Et  quoad  episcopos,  ait 
SiK)rer  5  quod  licet  ipsi  regulariter,  iu- 
xla  consuetudinem,  non  teneantur  per 
se  praedicare  et  sacramenta  ministra- 
re,  debent  tamen  personaliter  invigi- 
lare  ut  per  alios  id  praestent,  et  insu- 
per  gregem  bono  exemplo  instruere , 
ai!  pauperibus  subvenire.  Dictum  est 
r<  ijulariter,  nam  puto  saltem  aliquan- 

(1)  Cit.  opusc.  3.  qu.  5.  a.  3.  ii.  8.  (2)  Loc.  c. 
(5)  Cit.  scss.  25.  c.  1.  (4)  Tr.  2».  c.  unic. 

]<.  C.  §.  3.  II.  144.  (8)  T.  3.  !•.  73.  n.27. 

^<j)  U.  c.  i.  scss.  23.         (7)  Se»s.  ;>.  c.  2.  do  jcf. 

MOU.  1. 


DE  STATU  CLERICOUUM,  849^ 

do  episcopos  teneri  ad  conclonandum, 
dum  ipsi  (  ut  declarat  Tridentinum^); 
de  iuredivino  tenentur  oves  suas  ver- 
bi  divini  praedicatione  pascere.  Hoc- 
que  per  idem  concilium '  declaratur : 
Orrmes  episcopos  et  praelatos  teneri  per 
seipsos.)  si  legitime  impediti  non  fuerint 
ad  praedicandum....  Si  quis  autem  hoo 
adimplere  contempserit.,  districtae  subr- 
iaceatultioni.  Circa  autemobligationem 
parochorum,  concionandi  et  sacramen- 
ta  ministrandi,  vide  dicta.  l.  3.  n.  269. 
V.  Hic  obiter,  et  n.  358. 

Sentit  autem  Hurtadus  '  contra  San- 
cium ,  non  esse  tutuni  in  conscientia 
parochum,quidegens  in  parochia,  per 
duos  menses  sacramenta  per  seipsum. 
non  ministraret,  nisi  in  beneficio  conr 
stitutus  esset  alius  vicarius  perpetuus^ 
ut  dicunt  Salm.9  cum  Gonzal.  Barbos.i 
et  Garc.Censet  tamen  Vivai"  cum  San- 
cio  esse  valde  probabile  quod  episco-r 
pus  velparochus  absens  cum  iusta  cau- 
sa,  et  tanto  magis  inutiliter  residens  ia 
sua  ecclesia  per  tres  menses  vel  duos, 
ipsis  respective  a  Trident.  concessos , 
nou  teneatur  ad  restitutionem  fru- 
ctuum.  Idque  non  omnino  improbabi- 
le  videtur,  cum  ex  concilioiipraefatuni 
spatium  non  reputetur  gravis  materia; 
nam  pro  tri.mestri  episcoporum  absen- 
tia  utitur  verbo  illo  aliquantisper  ^  et 
pro  bimestri  parochorum  gravem  nou 
requirit  causam.  Dicunt  vero  Bon.  et 
Barb.  ap.  Croixi2  quod  parochi  qui  tan- 
tum  habitu  sunt  curati,  possunt  totam 
curam  sacellaniscommittere.Curati  au-> 
tem  etiam  actu  peccant  mortaliter,  si 
semper  per  alios  ministrent,  cum  ipsi. 
commode  possint;  secus,  sialiquando 
ministrent  per  se,  praesertim  sacra- 
mentum  poenitentiae;  et  alias  per  sa- 
cellanos. 

Dubitatur  4.  an  episcopus  vel  paro-. 
chus  non  residens  teneatur  ad  inte- 
gram  restitutionem  fructuum  tempori, 
absentiae  respondentium.  Affirmat  Na- 
var.  apud  Bonac.i^  quia  (ut  ait)  Triden' 
tinumiudefiniteabsentesprivateos  fru- 

(8)  Lib.  3.  de  rusid.  paiocli.  rcsp.  9.  ■ 

(9)  Cit.  uum.  114.  (10)  Cit.  a.  3.  n  9. 
(11)  Dict.  c.  1.  ri2j  L.  3.  p.  1.  u.  7;;3. 
(15)  Dc  lK?nef.  d.  B.  p.  4.  u.  S. 


850 


LIB.  IV.  DH  PRAECEPTIS  PARTtCOLABroi/S 


cUbus',  propositio  eoiia  indefinita  ae- 
quivalet  univcrsali.  Negant  vero  pro- 
babiliter  Bon.  <  Barbos.  2  Croix  3  et  Vi- 
va<  cumVasq.  et  communi,  ut  asseril; 
idemque  aitViva  de  omnibus  aliis  be- 
neficiariisad  residentiam  obstrictis.  Ac 
eiusdem  sententiae,  ait  Bonac.  debcre 
esse  omnes  dd.  qui  excusant  ab  inte- 
gra  restitutione  fructuum  beneficiatos 
omiltentes  recitalionem  horarum ,  ut 
retclimus  l.  S.  n.  673.  v.  Qmeriiur\Q. 
llatio  quia  fructus  con  solum  dantur 
pastoribus  pro  oneribus  residentiae, 
sed  etiam  pro  recitatione  divini  officii 
etaliis  muneribus,  unde  concilium  tri- 
dentinum,  cum  oppositum  non  expres- 
serit,  benigne  interpretandum  velle 
quod  praefati  pastores  teneantur  resti- 
tuere  fructus  tantum  residentiae  re- 
spondentes,  iuxta  rationem  naturalem, 
quae  dictat  quod  si  quis  duplici  onere 
gravatur,  non  est  privandus  integra 
mercede,  cum  unum  adimplet. 

428.  Quaeritur  5.  Quibus  restitui 
debent  fructus  a  non  residcntibus.  Hic 
notauda  est  differenlia  inter  restitutio- 
nem  faciendara  a  beneficiario  ob  omis- 
sionem  horarum  et  ob  omissionem  re- 
sidentiae.  Illa  enim  potest  fieri  cjuibus- 
que  pauperibus  et  in  fabricam  domus 
beneficii ;  sive  in  emendis  aut  raelio- 
randis  agris  beneficii;  quia  omniahaec 
veniunt  uomine  fabricae  beneficii,  ut  di- 
citur  in  bulja  s.  Pii  v.  Vide  dictalib.  3. 
n.  672.  Ob  omissionem  autem  residen- 
tiae  restitutiodebet  omnino  erogari  vel 
in  fabricam  ecclesiae,  vel  in  paupe- 
res  illius  loci,  ut  sancitur  inTrid.  5  Vi- 
de  Bon.  6  et  Viva  '.  Nec  satisfacit  pa- 
stor  non  residens,  applicando  reslitu- 
lionem  in  missis  vel  aliis  suffragiis  pro 
animabus  purgatorii  illius  loci,  quia 
revera  animae  defunclorum  non  pos- 
sunt  amplius  dici  pauperes  loci  illius. 

Dicit  aulem  VivaS  cum  Less.  et  com- 
muni,  ut  asserit,  quod  bene  posset  be- 
neficiarius  sibi  restitutionem  applica- 
re,  cAsu  quo  ipse  vere  esset  pauper, 
cum  non  debeat  inferioris  esse  condi- 

(I)  L.  c.  (2)  Dft  pol.  ep.  p.  5.  al.  -43.  n.  10. 
f.~)  L.  o.  i>.  I.  n.  757.  (4)  Op.  5.  q.  3.  a.  3.  n.  5. 
U  4.       (3)  Scss.  23.  c.  1.  do  ref.       (6J  Q.  5.  p.  i. 


tionisquam  alii  pauperes;  modo  id  non 
faciat  in  fraudem,  nempe  si  non  resi- 
deat  eo  animo,  utpostea  applicet  dein- 
desibifructusralionepaupertatis;frau3 
enim  nulli  debet  patrocinari ,  ut  dixi- 
mus  lib.  3.  n.672.  et  sic  dicit  Viva'  qui 
tamen  excipit,  si  forte  beneficiarius  in 
gravem  necessitatem  poslea  iocideret, 
ct  poenitentia  ductus  proponeret  se  e- 
mendare  in  fulurum.InsuperViva^^^et 
Bon.  <i  cum  Suar.  Nav.  Az.  Mcn.  etc. 
communiter  docent  quod  si  pauperes 
donarentbeneficiariofructusrestituen- 
dos  post  ipsorum  traditionem,  tunc  be- 
ne  posset  ille  retinere  ;  secus  vero  si 
donarent  ante  traditionem ,  quia  lunc 
donatio  est  nulla:  pauperes  enim  nul- 
lum  ius  certum  et  firmum  habent  ad 
illos  fructus,  sed  tautum  vagum  et  in- 
certum,  cum  sit  in  potestate  beneficia- 
rii  eligere  paupt^res  quos  velit. 
'  429.  Hinc  ultimo  plura  adnotare  o- 
portet  circa  residentiam  canonicorum 
in  loco  beneficii.  Ante  omnia  animad- 
vertenda  sunt  verba  Tridentini  quae 
circa  id  halpentur*^:  Praeierea  obtinen- 
tibus  in  eisdem  cathedralibus  aut  col- 
legiatis  dignitates,  canonicatus,....  non 
liceat  vigore  cuiuslibet  statuti  aut  con~ 
suetudinis  ultra  tres  menses  quolibet 
anno  abesse^  salvis  nihilominus  earum 
ecclesiarum  constitutionibus  quae  lon- 
gius  servitii  tempusrequirunt.  Alioquin 
primo  anno  privetur  unusquisque  dimi- 
dia  parte  fructuum,  quos  ratione  etiam 
praebendae  ac  residentiae  fecit  suos. 
Quod  si  iterum  eadem  fuerit  usus  nc- 
gligentia,  privetur  omnibus  fructibus 
quos  eodem  anno  lucratus  fuerit.  Cre- 
scente  vero  com  nmacia,  contra  eos,  iu- 
xta  sacrorum  canonum  constitutiones  ^ 
procedatur.  Insuper  ex  diplomate  n.  ss. 
p.  Benedicti  xiv.  (quod  retulimus  l.  3 
num.  675.  vers.  Dubitatur  3.)  habetur 
quod  canonici  choro  non  interessentes, 
sive  non  canentes  psallentesve,  non  so- 
lumamittuntdistributiones,  ut  iam  sta- 
tutum  erat  ineod.  concilioi^  (cuius  ver- 
ba  retuliraus  eod.  l.  c),  sed  etiam  fru- 

(7)  Op.  5.  q.  5.  a.  4.  n.  i.      f8)  L.  c.      (9)  N.  4. 
(10)  N.  5.     (1 1)  De  hor.  can.  d,  1.  q.  S.  p.  4.  n.  10. 

12i  Scss,  24.  c,  42,  de  ref.         (15)  Can.  12. 


CAP.  11.  mTB.  I.  ART.  IV 

clus  omncs  praebendarum  ,  cum  non 
faciant  suos.  Si  ergo  non  faciunt  fru- 
ctus  suos  non  canenles ,  tanto  magis 
non  faciunt  non  residentes.  Praeter- 
quam  quod  id  clare  eruitur  ex  eodem 
Trid.  *  (quidquid  dicat  Bon.2),dum  ibi 
dicitur  quod  canonicus  non  residens 
ultra  tres  menses,  privetur  dimidia  par- 
te  fructuum ,  quos  ratione  etiam  prae- 
hendae  ac  residentiae  ( nota )  fecit  suos. 
Ergo  si  canonicus  ratione  residentiae 
facit  fructus  suos,  non  residendo  suos 
non  facit.  Dicit  autem  Bonacina  (et  hoc 
valde  probabile  est^cum  Macigno),  ex 
quadam  declar.  s. c.  canonicos  non  pri- 
vari  fructibus ,   si  tantum  per  paucos 
dies  ultra  tres  menses  absint,  huius- 
niodi  enim  transgressio  non  videtur  ta- 
lis  ut  praedictam  gravem  poenam  pri- 
vationismedietatisfructuummereatur. 
Canonici  autem  tribus  mensibus  in 
quibus  absunt,  non  lucrantur  distri- 
butiones ,  sed  bene  iucrantur  fructus 
praebendae:  ntodo  (ut  bene  ait  Couci- 
na''  cum  Garcia)  reliquo  tempore  anni 
resederint,etchorum  frequentaverint, 
contra  Palaum^  et  Bon.  6  quidicunt  ca- 
nonicos  absentes  maiori  anni  parte  non 
ideo  carere  privilegio  trium  mensium 
ipsis  concesso ,  quia  privilegium  non 
datum  est  residentibus,  sed  obligatisad 
residendum-,  aliascanonici  non  possent 
eo  priviiegio  frui,  nisi  priusper  novem 
menses  iam  resedissent,quod  certenon 
?ssetiuxtausumreceptum,duminqua- 
libet  anni  parte  tres  menses  priviiegii 
accipere  solent.  Sed  huic  opinioni  nou 
acquiesco,  quia  concilium  praebenda- 
tos  ullra  tres  menses  absenles,  abso- 
lute  illos  privat  fructibus  praebendae: 
atque  etiam  eos  damnat  ad  restituen- 
dam  medietatem  fructuum  quos  ratio- 
ne  residentiae  fecerant  suos;  quapro- 
pter  ipsi  ex  concilio  post  absenliam 
Irium  mensium  privantur  omnino  prae- 
fato  privilegio.  An  autem  canonicus  qui 
inutiliter  prodigit  tres  menses  aTrid. 
concessos,  teneatur  restiluere  fructus 
beneficii;  aifirmant  Palud.  et  Nav.  apud 

(1)  Loco  mox  siipra  cilalo.  (2)  T.  1.  d.  S.  de 
oii.  re  l)cuer,  ad  resid.  p.  4.  n.  16.  (3)  Loc.  cit. 
(4)  T.  2.  p.  SoS.  u.  52.  (S)  Tt.  7.  d.  3.  i..  9.  n.  10. 
(G)  Dc  Lor.  cauoD.  d,  2=  «.  S.  n.  4  •«.  *«.  ct  2a. 


.  DK  STATU  CLEaiC0RU.U  85,1 

Conc'  sed  probabilius  neganl  s  Sanch. 
Pelliz.  et  Leand.  Ratio  quia  conciliuni 
absoluto  concedit  canonicis  per  tres 
menses  abesse,  nuUa  speciali  causa  re- 
quisita.  Bene  autem  possunt  oanonici 
coniungere  tempus  trimestre  conces- 
sum  cum  trimestri  anni  sequentis  ut 
dicuntPeII.etLeand.nisi(excipit  Con- 
cina^)  scandalum  obvoniat,  aut  cuUus 
divinus  minuatur.  Praeterea  refert  lo 
Concina,  sacramc.apud  Leand.docla- 
rasse,  quod  non  possint  confici  praefad 
tres  menses  ex  horis  quibus  canonici 
residentes  absunt  a  choro;  iteni  decla- 
rasse  non  posse  canonicos  computaro 
punctaturas  pro  tribus  mensibus  ipsis 
concessis,  ita  ut  nihil  teneantur  resti- 
tuere,  si  omnes  punctaturae  anni  noa 
excederent  quartam  partem  integraa 
residentiae.  Caeterum,  regulariter  ab- 
sentes  a  choro  ex  iusta  causa  lucran- 

turetfructusetdistributiones;itacom- 
muniter  Bonac.  "  Salm.  12  Conc.  »3  etc. 
Quidquid  sit,  ut  alii  negant,  de  distri- 
butionibus  quae  ex  absentia  reliquo- 
rumcanonicorum  ipsisdeberentur.  Ad- 
vertatur  hic  quod  ex  decr.  s.  c.  conc. 
apud  lordanum  Pax  1* ,  canonici  ne- 
queunt  in  mensibus  conciliariisabesse 
dioecesi,  nisi  de  licentia  episcopi. 

ISO.Causae  autem  excusantes  cano- 
nicos  ab  assistentia  chori  tres  sunt,  ufc 
constituit  Bonifacius  viii.  in  cap,  unic. 
de  cleric.  non  resid.  in  6.,  nempe  infir- 
mitas ,  rationabilis  corporis  necessitas 
et  evidens  ecclesiae  utilitas.  Et  hic  ex- 
pedifc  praenotare  quod  ille  qui  non  re- 
sidet  propter  has  tres  causas  iu  prae- 
fato  textu  expressas,  non  privatur  ne- 
que  fructibus  praebendae,  neque  di- 
slributionibus,  ut  patefc  ex  eodem  cap. 
citato.  Quibus  addenda  esfc  quarta  cau- 
sa  (ut  ceuset  Piclileris)  ^  nempe  con- 
suetudo  introducta  posfc  Tridenlinum, 
nam  conciiium  antegressas  abolevit. 
Qui  autem  nou  residet  propter  cau- 
sas  diversas  a  tribus  praedictis,  sed 
etiam  iustas,  pula  ob  studium,  visi- 

(7)  P.  S5o.  n.  32.  (8)  Ibid.  (9)  P,  -Joo.  n.  35. 
(10)  Ibid.  (II)  DisU  2.  .].  7.  p,  1.  (12)  Tr.  10 
c.  4.  p.  2.  u.  41.  (15)  T.  S.  n.  B2^  n.  2. 

(14)  Elucubr.  lib,  10.  t.  40.  n.  75. 

(15)  Ih  Caadit.  abicv.  I.  3.  t,  4,  u,  8, 


852 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PAnTICUlAt(t»OTS 


tationem  et  alias  de  quibus  infra  fiet 
sermo  (ubi  semper  requiritur  licen- 
tia  episcopi  vel  praelati ) ,  is  lucratur 
quidem  fruclus ,  sed  non  distributio- 
nes,  ut  Anacl.  <  ac  Holzm.  cum  aliis 
communiter.  4 .  Igitur  excusat  injirmi- 
ias^  non  quidem  levis,  sed  tantum 
gravis,  vel  quae  gravis  fieri  potest  per 
accessum  ad  ecclesiam ,  ut  communi- 
ler  dicunt  Palaus^  ,  Bon.3  Concina*  et 
Salm.6  cum  Peli.  etc.  Excusantur  au- 
tem  etiam  ii  qui  propria  culpa  infir- 
mitalem  contraxerint,  ut  pariter  cum 
communi  docent  Pal.e  Bon.'  Concina  8 
cum  Nav.  Sanch.  et  Salm.»  cum  Garc. 
Covarr.  et  Pell.  quia  ius  indistincte  ex- 
cusatinfirmos.Etboc,  etiamsiquisdata 
opera  iu  morbum  se  coniecerit,  ut  ab- 
sit  a  cho^o,  prout  probabililer  dicunt 
Palaus,  Salmant.io  et  probabilem  pu- 
tat  ConcinaM  cumBon.  Ratio  quia  lex 
ad  infirmilalem ,  non  autem  ad  inten- 
lionem  respicit;  et  hoc  eliamsi  iste  an- 
te  infirmitatem  consueverat  abesse  a 
choro,  ut  probabile  putant  Nav.i2  item 
Conc.i3  et  Salm.i^  cum  P.  Nav.  et  Pal. 
qui  id  vQcat  satis  probabile  ( contra 
Bon.i5  cum  Covar.  Az.  etc),  et  merito, 
quia  infirmitas  hic  et  nunc  de  se  ex- 
cusat.  Nec  officit  quod  ille  nec  vellet 
assistere,  si  esset  sanus;  nam  leges  non 
puniunt  nisi  culpabilem  absentiam.  Se- 
cus  vero  aiunt  Sanch.i^  Pal.i'  Salm.<8 
et  Concina  "9  cum  communi,  ut  asserit, 
si  canonicus  sine  legilima  causa  absit, 
ct  infirmetur,  quia  tunc  pro  toto  tem- 
pore  absentiae  reputatur  culpabiliter 
absens.  Contra  hanc  sententiam,  quam 
audio  vocari  communem,  nolo  iudicium 
ferre;  sed  durum  mihi  videtur ,  ut  si 
quis,  licet  sine  causa ,  alio  accedat,  et 
ibi  contrahat  perpeluum  morbum,  per- 
petuo  debeat  distributionibus  el  fructi- 
bus  praebendae  privari. 

Dubitatur  \ .  an  excusentur  absolute 
septuagenarii  ab  assistentia  chori.  Af- 

(1)  L.  3.  tit.  4.  D.  134.  et  163.  (2)  D.  5. 

p.  9.  S.  1.  n.  2.         (3)  Q.  8.  p.  1.    n.  13. 
(4)  T.  2.  p.  B22.  n.  2.  (S)  Ibid.  p.  3.  §,  1. 

11.  IS.       (6)  N.  3.    (7)  N.  7.      (8)  N.  3,    (9)  De 
fioris  can.  c.  4.  p.3.  §.  1.  n.  16.      (10)  Locc.  cu. 
(11)  Num.  4.         (12)  L.  2.  de  rest.  c.  11.  n.  258. 
(13)  L.  c.  n.  S.     (14)  Ib.  n.  17.     (IS)  P.  1.  n.  10. 
(JO)  CoB*.  J.  2.  c.  2.  dab.  90.  n.  8.         (17)  N.  G. 


firmant  Leander  et  alii;  sed  verius  ne- 
gat  p.  Conc.20  si  ipsi  robusti  sint  et  ad 
alia  peragenda  negotia  ordinarie  egre- 
diuntur.Secus  si  sint  debiles,  et  minus 
apti  ad  longum  iter  faciendum ,  ita  ut 
commode  interesse  nequeant,  ut  ait 
Bon.  21  cuni  Azor.  Men.  et  aliis,  Unde 
probabiliter  dicunt  SalraT  22  quod  hu- 
iusmodi  senes  regulariter  non  tenen- 
tur  ad  chorum,  noii  autem  quod  num- 
quam. 

Dubitatur  2.  an  excusentur  caeci  et 
surdi,  et  lucrentur  dislributionessi  ab- 
sunt  a  choro.  Affirmant  Barb.  Pelliz. 
Dianaelc.apud  Salm.23.Idque  inferunt 
exl.  1.  c.  Qui  morb.  etc.  ubi  dicitur: 
Qui  utriusque  oculi  aciem  amisit^  leva- 
men  sentit  munerum  personalium.  Sed 
melius  negant  Sanch.24  et  Salm.25  cum 
Suar.  P.  Nav.  et  Cov.  quia  chorus  istis 
non  nocet,  et  ipsi  assistendo  saltem  au- 
ctoritatem  praebent.  Excusarem  autern 
caecum  qui  sine  notabili  incommodo 
non  posset  ad  ecclesiam  accedere. 

2.  Excusat  rationabilis  corporis  neces- 
sitas^suh  quaintelligitur  tiraor  cuius- 
cumque  gravis  damni  in  vita ,  honoro 
autbonis.Undenon  privantur  distribu^ 
tionibus,  qui  domi  morantur  ad  medi- 
cinam  sumendam,  ad  venam  scinden- 
dam,  vel  proficiscuntur  ad  balnea,  aut 
locum  salubrioris  aeris :  item  qui  ah 
hostibus  capiuntur,  aut  qui  patiuntur 
iniustura  exilium,  aut  detinentur  per 
vim  aut  ob  timorem  gravis  nocumenti 
abinimicis;itaBon.26Salm.27etConc.28 
cum  commun.  Idem  probabilius  dicen- 
dum  de  absente  ob  metum  belli ,  vel 
pestis  grassantis  in  loco  beneficii,  ut  te- 
nent  Bon.29Pal.30  etSalm.3i  cum  Vasq. 
Pell.  Covarr.  Garc.  elc.  contra  Conc.32 
Barb.  etc.  qui  concedunt  posse  quidem 
talem  percipere  fructus  praebendae , 
non  vero  distributiones. 

Cum  autem  quis  abest  a  choro  ob 
excommunicationem,  amittit  distribu- 

(18)  Ibid.  n.  18.         (19)  P.  S26.  n.  6. 

(20)  T.  2.  p.  826.  n.  8.        (21)  P.  2.  n.  0. 

(22)  Ib.§.  1.  n.  91.         (23)  Cit.  n.  18. 

(24)  Cons.  1.  2.  c.  2.  dub.  90.         (28)  Loc.  c. 

(20)  Q.  8.  p.  2.  ex  n.  7.      (27)  Tr.  16.  c.  4.  p.  3, 

§.  2.  n.  19.  (28)  T.  2.  p.  S26.  n.  9. 

(29)  N.  7.  et  8.  (50)  Tr.  7.  d.  5.  f .  9.  J  '2. 

u.  2.         (31)  Ibid.         (32)  Loc.  c. 


CAP.  II.  DUB.  I.  AUT.  IV. 

tloties,  sl  iuste  sit  excommunicatus ; 
secus  si  iniuste ,  et  curet  ab  excom- 
oaunicatione  absolvi.  Concina  *  et  Sal- 
mant.2.  Idem  de  canonico  suspenso  pro- 
babilius  esse  censet  Concina  ^.  Sl  vero 
quis  sit  iuste  excomraunicatus ,  et- 
iamsi  choro  assistat  putat  p.  Concina* 
cum  Abb.  Palud.  Innoc.  NaV.  Suar.  To- 
let.  Fill.  Sylv.  et  commuui,  ut  asserit, 
hunc  amitteretam  distributiones,  quam 
fructus  bendficii ;  sed  probabiliter  id 
negant  Sanch.  5  Bon.  ^  Pal. '  cum  Co- 
ninck  Vasq.  et  GIos.  8  ac  Salm.  »  cum 
P.  Nav.  Pelliz.  etc.  et  dicunt  quod  li- 
cet  iste  peccaret  assistendo,  et  merito 
deberet  privari  a  iudice  distributioni- 
bus  et  fructibus ;  nuUibi  tamen  constat 
hanc  privationem  ipso  iure  impositam 
esse.  Qui  autem  esset  iuste  excommu- 
nicatus,  et  resipiscens  absolutionem 
peteret,  non  amitteret  distributiones, 
si  iniuste  absolutio  ei  negaretur,  cum 
tunc  per  ipsum  non  fiat  quominus  as- 
sistat.  Ita  Palau^  lo  cum  Suar.  Vasquez 
Sylvest.  Armil.  Sa  Henr.  Sayr.  Lop. 
etc.  communiter. 

Quando  autem  ecclesia  est  interdicta, 
canonici  non  assistentes  non  ideo  amit- 
tunt  distributiones,  dummodo  non  de- 
derintcausam  interdicto.  Conc.ii.  Se- 
cus  est  in  cessatione  divinorum  offi- 
ciorum,  tunc  enim  etiam  non  dantes 
causam  cessa-tioni  privantur  distribu- 
tionibus,  ut  Conc.12  Pal.i3  et  Bou.i^  cum 
Suar.  et  Sayr.  ex  c.  Si  canonici  v.  Sci- 
turij  de  Off.  Ordin.  in  6.  ubi  statuitur 
quod  ii  qui  causam  dederunt  cessationi, 
debent  restituere  canonicis  omne  inter- 
esse  quod  ipsi  amittunt  ex  omissa  as- 
Bistenlia  divinis  officiis.  Sic  pariter 
quando  ecclesia  est  polluta ,  non  pri- 
vantur  distributionibus  illi,  qui  cau- 
sam  pollutioni  non  dederunt.  Ita  Pa- 
laus  15  Conc.  ^6  cum  Suar.  Bon.  Sayr. 
TruU.  Henr.  et  communi. 

Quaeritur  autem  hic  an  canonici  ir- 

(1)  P.  827.  n.  10.     (2)  Ibid.  n.  21.     (5)  N.  12. 
|4)  N.  11.  (S)  De  matiim.  lib.  3.  d.  Bi.  n.  12. 

(U)  P.  2.  S.  2.  (7)  P.  9.  S.  2.  n.  4.  (8)  In  c. 
Pastorali,  §.  Veium,  Je  appell.  (9)  Cit.  n.  21. 

(10)  P.  9.  S.  2.^.-1.  (11)L.  c.n.  12.  (12)  L.  c. 
l.i5)N.  11.  (14)P.1.§.S.  (lS)P.9.§.2.n.lO. 
( IG)  D.  n.  12.     (17)  T.  2.  p.  S27,  n.  12.     f  lU)  De 


DE  STATO  CLEniCORUM  853 

regulares  assistentes  amittant  distri- 
butiones  et  fructus  praebeUdae.  Si  ir- 
regularitas  est  iucursa  post  CoIIatio- 
nem  beneficii,  certum  est  et  commune 
quod  neutrum  amittunt :  ita  Conc.  ". 
Sed  dubium  fit,  quando  irregularitas 
incursa  Cst  ante  collationem .  Haec  quae- 
stio  omnino  pendet  ab  alia ,  an  coUa- 
tio  praebendae  facta  clerico  irregulari 
sit  per  se  invalida.  Negant  Palaus  ^s  EI- 
bel  <9  Rdnc.2o  et  Salm.21  cum  Sylvest. 
Felin.  Leand.  Laym.  Less.  Suar.  Conc. 
Hurt.  etc.  hanc  sententiam  probabilem 
putant.  Hi  dicunt  collationem  istam  il^ 
licitam  quidem  esse  et  nuUam  in  foro 
externo,  sed  validam  in  conscientia. 
Ratio  quia  cum  nulla  irregularitas  in- 
curratur  nisi  in  iure  sit  expressa,  tanto 
minus  incurritur  eius  effectus,  qualis 
est  inhabilitas  ad  beneficia  obtinenda; 
hic  autem  eQ"ectus  nullibi  in  iurerepe- 
riturexpressus.Affirmantveroprobabi- 
lius  Conc.22 Cont. Tour.23 Holz.24 Bon.25 
cum  aliis:  et  hanc  sententiam  ipsi  Sal- 
inant.  fatentur  esse  communem.  Pro- 
batur  \.  ex  c.  2.  de  cler.pugn.  in  dueU 
lo^  ubi  dicitur  dispensari  posse  cum 
clerico  irregulari,  ut  beneficium  pos- 
sideat;  ergo  sine  dispensatione  ipse  est 
inhabilis  ad  recipienda  beneficia.  Pro- 
batur  2.  et  fortius  ex  Trid.26  ubi  con- 
cilium  loquens  de  praebendatis ,  sio 
ait :  Ne  aliis  in  posterum  fiat  provisio, 
nisi  iis  qui  iam  aetatem  et  caeteras  ha^ 
bilitates   integre   habere  dignoscantur , 
aliter  irrita  sit  provisio.  Respondent 
Salm.27  et  Ronc.  ad  praefatum  textum 
(quem  ipsi  Salm.  23  fatentur  difficilem 
esse  solutione)  et  dicunt  t6  caeteras  ha- 
bilitates  intelligi   de  habilitatibus  ex 
iure  naturali,  non  autempositivo:  sed 
haec  responsio  non  satisfacit;  naai  con- 
cilium,  cum  iudistincte  et  integre  ha- 
bilitates  requirat,  sane  intelligendum 
esl  de  omnibus  habilitaSbus,  tam  de 
iure  naturali,  quam  positivo  necessa- 

cens.  tr.  29.  d.  6.  p.  S.  n.  1.  (19)  T.  2.  p.  4S7, 
n.  1S8.  (20)  De  ceus.  c.l.  q.S.r.l.  (21)  Tr.lO. 
c.  7.  punct.  2.  n.  54,  (22) L.  c.  (23)  Do  iiiegul. 
p.  1.  c.  3.  V,  Gravis  hic.  (24)  T.l.  p.  411.  n.  520, 
(2S)  De  irreg,  d.  S.  p.  4.  n,  6.  (26)  Sess.  22.  c.  4. 
de  rcrorm.  (27)  Tr.  |0.  c.  7.  p.  2.  a.  40. 

(28)  Ibid.  n.  SD. 


854 


LIB.  IV.  DE  PftAECEPTIS  PARTICULAHIBnS 


riis;  idque  videtur  expresse  ibidem  de- 
clarari^  cuin  dicatur,  qui  iam  aetatem 
etc.  id  est  aetatem  requisitam  ad  or- 
dines  recipiendos,  ut  concilium  prae- 
ceperat,  quae  quidem  habilitas  certe 
est  de  iure  positivo.  Hinc  probabilius 
p.  Concina  *  sentit  clericos  qui  post 
irregularitatem  praebendas  recipiunt, 
privari  ipso  iure  etiam  in  conscientia 
distributionibus  et  fructibus  beneficii. 

3.  Excusat  ecolesiae  utilitas^  modo 
utilitas  sit  gravis  iudicio  episcopi  vel 
capituli,  et  sit  ecclesiae  propriae  vel 
universalis,  aut  totius  dioecesis,  non 
vero  alte-rius  ecclesiae  vel  particularis, 
ut  Conc.  2  et  Salm.  3.  An  autem  qni 
propter  utilitatem  ecclesiae  abest  a  lo- 
co  beneficii ,  lucretur  distributiones  : 
negant  aliqui  ex  cap.  Cum  non  deceat, 
de  elect.  in  6.  ubi  clerici  ad  sedem  apo- 
stolicam  accedentes  ob  negotium  sua- 
Tiim  ecclesiarum  dislributionibus  pri- 
t.rantur.  Sed  probabilius  affirmant  Sal- 
mant.  <  cum  Pal.  Pelliz.  etc.  idque  sa- 
tis  probabile  putat  Concina  5  ex  c.  u- 
nic.  de  Cler.  non  resid.  in  6.  ubi  abso- 
lute  conceditur  privilegium  absenti- 
Lus  in  ulilitatem  evidentem  ecclesiae. 
Alter  autem  textus  intelligitur  de  solo 
casu  quo  praebendalus  accedit  ad  se- 
dem  apostolicam  ob  instructionem  e- 
lectionis. 

Item  ex  hac  ratione  excusatur  cano- 
nicus  qui  mittitur  (nam  unus  tantum 
mitti  potest)  ab  episcopo  ad  visitauda 
limina  apostolorum,  ut  communiter  o- 
lunes  cum  Concina^.  Idem  dicitur  de 
canonico  comitante  suum  episcopum 
ad  eadem  limina,  ex  decreto  Sixti  v. 
apud  Concina,  qui  '  ait  episcopum  li- 
mina  visitantem  posse  etiam  duos  ca- 
nonicos  secum  ducere.  Idem  dicitur 
de  canonico  misso  ad  concilium  pro- 
vinciale  tamquam  theologo,  canonista, 
aut  procuratore ,  ut  probabilius  sen- 
tiunt  Concina  »  et  Salm.  »  cum  Pal. 
Pell.  etc.  Idem  si  mittatur  canonicus 
a  capitulo  ad  pontificem  autprincipem 

(l)  L.  c.  (2)  T.  2.  p.  828.  n.  i\.  (3)  Tr.  16. 
c.  4.  p.  5.  §.  5.  n.  23.  (4)  L.  c.  n.  24.  (S)  N.  IS. 
(6)  N.  16.  (7)  lliid.  (8)  Pag.  S29.  n.  17. 

(9)  De  lior.  can.  c.  4.  p.  3.  §.  3.  n.  2S.     (10)  IbiJ. 
(ll)  P.  9.  %.  7.  u.  2.  (12)  \\ik.  p.  4.  u.  54. 


tanquam  legatus  pro  agendis  negotiis 
ecclesiae.  Concina  i".  Idem  si  eligatur 
vicarius  capitularis  sede  vacante,  ut 
communiter  doceht  dd.  quia  hic  in- 
cumbit  totius  dioecesis  utilitati.  Secug 
si  eligatur  vicarius  episcopi,  quia  tunc 
episcopo,  non  ecclesiae  inservit.  Is  e- 
nira  hicratur  quidem  fructus  praeben- 
dae,  sed  non  distributiones.  Pai."  Sal- 
mant.  ^2  Conc.  ^3. 

\  31 .  Minime  autem  privatur  distribu- 
tionibus  canonicus  poenitentiarius,  qui 
temporeofficii  confessiones  excipit,  ex 
Trid.i*  ubi  dicitur:  Poenitentiarius  ali-' 
quis  cum  unionepraebendaeproxime  va- 
caturae  ab  episcopo  instituatur,  qui  ma" 
gister  sit  vel  doctor  aut  licentiatus  in 
theologia  vel  iure  canonico,  et  annorum 
40.;  seu  alius  qui  aptior  pro  loci  qua- 
litate  reperiatur;  qxd  dum  confessiones 
in  ecclesia  audiet,  interim  praesens  in 
choro  censeatur.  Sed  hic  dubitatur  an 
lucretur  distributiones  poeniteniiarius 
qui  tempore  officii  matiet  in  confessio- 
nario  expectans  poenitentes  accessu- 
ros.  NegatBarbosais  cum  Garc.  Ugolin. 
Sal.  et  Moneta,  qui  referunt  decisum, 
non  habendum  esse  pro  praesente  ia 
choro  poenitentiarium  qui  residet  in 
confessionario  pro  tempore  quo  non 
audit  confessiones,  etiam  ut  opportu- 
nius  confessiones  audiat.  Sed  verius 
Salm.'6  cum  Barb.  Bonac.  Pell.  Ronc.J' 
et  Conc.  cum  Pal.  et  Leand.  affirmant,  si 
poenitentes  soleant  accedere,  et  poeni- 
tentiarius  eo  a  nimo  se  de  tineat  ut  prom  - 
ptiorem  illis  se  exhibeat,  ex  decl.  s.  c. 
relata  a  Barb.  i^  pro  ecclesia  abulensi, 
ubi  mandatur  poenitentiario  assistere 
in  confessionario,  ne  poenitentes  per- 
quirere  eum  cogantuc,  et  ob  verecun- 
diam  eius  inquisitionis  confessiones  o- 
mittant.  Et  idem  dicitur  de  canonico 
subrogato  poenitentiario,  modo  subro- 
gatio  non  fiat  in  fraudem ;  et  de  aliis 
qui  poenitentiarium  adiuvant  de  man- 
dato  superioris  in  magno  concursu: 
Conc.  19  et  Castropal.  20.  Praeterea  ad- 

(15)  P.  B29.  n.  18.  ct  24.  (14)  Sess.  24.  c.  8.  da 
reform.  (IS)  De  potcst.  episc.  alleg.  63.  n.  50. 

(16)  IbiJ.  n.  31.  (17)  Tr.  3.  c.  2.  (].  6.  r.  1. 
(18)  lu  coBC.  Trid.  sess.  24.  c.  8.  (19)  IbiJ. 
(20)  Loe-  «4l.  u.  5.  c.  4. 


CAP.  II.  DUB.  I.  AUT.  IV. 

dunt  Barbosa'  Castr.2  et  Bonac.3  cum 
Sal.  et  Garcia  ex  alia  declarat.  s.  c.  in 
una  Giencn.  i.  sept.  1591.  poenitentia- 
rium  censeri  praesentem  etiam  proces- 
sionibus,  orationibus  ct  exequiis  de- 
functorum  quae  fiunt  tempore  quo  ipse 
confessiones  audit,  Quod  autem  dicunt 
de  poenitentiario,  dicunt  etiam  de  ca- 
nonico  curato,  qui  tempore  officii  ope- 
ra  sui  muneris  exercet.  Pal.  *  Salm.  5 
cum  Barbos.  Garc.  Gutt.  et  Concina  6 
qui  sentit  idem  procedere,  etiamsi  ec- 
clesia  de  qua  is  curam  habet,  sit  di- 
versa  ab  ecclesia  ubi  est  canonicus ; 
dummodo  illa  sit  intra  propriam  dioe- 
cesim;  sed  huic  contradicit  Bonac.  '. 
Non  amittit  autem  distributionea  is  qui 
abest  ad  tuenda  iura  sui  beneficii :  se- 
cus  vero  si  defendat  ius  suum  ad  be- 
ceficium  adversus  alterum.  Concina  ^. 

Sic  pariter  lucratur  distributiones 
canonicus  theologus  qui  tempore  oflicii 
legit  aut  concionatur,  ut  communiter 
docent  omnes;  et  etiamsi  in  aliis  lioris 
ipsius  diei  (non  vero  praecedentis)  se 
pararet  ad  legendum  vel  concionan- 
dum,  ut  Roncag.  9  cum  comrauni,  ex 
concessione  Greg.  xiii.  et  Goncina  '" 
cum  communiori  ex  decl.  s.  c.  apud 
Garciam  qui  contradicit. 

Sentiunt  autem  Conc.'^  Pal.12 Ronc.i'* 
et  Salm.  ><  cum  Garcia  Pell.  etc.  contra 
Barb.  etZechium  apud  Pal.  quod  cano- 
nici  examinatoreSjdum  absuntachoro 
(nisi  alia  sit  alicubi  consuetudo)  non 
lucrentur  distributiones.  Idem  aiunt  de 
canonicis  destinatis  ab  episcopo  ad  vi- 
sitanda  hospitalia  et  ecclesias  dioece- 
sis,  quia  hi  non  occupantur  in  servi- 
tium  propriae  ecclesiae.  Episcopus  au- 
^m  potest  duos  canonicos  in  suo  ser- 
vitio  occupare<5  qui  lucrantur  fructus 
praebendae,  sed  non  distributiones;  ut 
Ronc.  *6  et  Salm.  *'  ex  decl.  s.  c.  Dicit 
tamen  p.  Conc.  ^s  quod  canonici  assi- 
stentes  episcopo  solemniter  ceiebranti 

(1)  Iii  Tikl.  sess.  24.  c.  8.  n.  29.  (2)  N.  2. 

(3)  T.  1.  de  lior.  caii.  il.  2.  {|.  S.  p.  S.  §.  S.  n.  3. 

(4)  P.9.  S.  5.  n.  8.  (o)  Xr.16.  c.4.p.5.§.3.n.2G. 
(0)  P.  S52.  II.  22.  (7)  D.  1.  q.  S.  p.  3.  ^.  G.  n.  S. 
Ifi)  lliic;.  (0)  C.  2.  .1.  G.  r.  2.  (10)  P.  S51.  n.  21. 
(11)  P.  S52.  n.  22.  (l2)P.9.§.7,n.l.  (13)  R,  3, 
(14)  Ibiil.  |).  4.  II.  54.         (IS)  C.  De  caclcro  et  c. 

AJ  auilieuiium,  ilo  clur.  non  res.         (16)  Loc.  cit. 


DE  STATU  CLEBICO&UM  855 

lucrantur  etiam  distributiones.  Cano- 
nici  autem  absentes  a  choro  temporo 
officii,  ut  capitula  celebrent,  amittunt 
tam  distributioues  quam  fructus  prae- 
bendae,  quia  tempore  officii  vel  mis- 
sae  choralis  ipsis  vetitum  est  capitula 
celebrare,  nisi  urgeat  grave  negotiura, 
quod  moram  non  patiatur.  Couc.  ^^. 

132.  Ultimo  notandum  quod  prae- 
bendati  docentes  in  scholis  publicis 
(non  autem  privatis)  sacram  scriptu- 
ram,licet  non  lucrenturdistributiones^ 
acquirunt  tamen  fructus  suorum  bene- 
ficiorum,  ex  Trid.  20.  Jdem  dicitur  iri 
cap.  fin.  de  Magistris ,  de  docenlibua 
theologiam.  Idque  communiter  exten- 
dunt  dd.  ad  docentes  ius  canonicum, 
ut  Palaus  21  Roncag.  22  Conc.  23  et  Sal- 
mant.24  cum  Sanch.  Fill.  Garcia  qui  dj 
hoc  aflfert  declarationem  s.  c.  Idem  di- 
cunt  de  docentibus  grammaticamPaI.2' 
Conc.26  Ronc.27,  etSalm.^s  necnon  Sal- 
mant.29idera  sentiunt  dedocentibus  lo- 
gicam  et  philosophiam,  quia  (ut  aiunl) 
omuia  haec  sunt  necessario  praemit- 
tenda  ad  theologiam  addiscendam. 

An  autem  parochi  docentes  sacram 
scripturam,  theologiam,  aut  ius  cano- 
nicum  eodem  privilegio  gaudeant.  Ne- 
gat  p.  ConcioaSOquia  in  Tridenlino  pa- 
rochus  absolute  vetatur  abesse  ultru 
duos  menses.  Sed  probabiliter  admit- 
tunt  Palaus3i  Salm.  32  et  Ronc.  33  cum 
Gonz.  Barb.  etc.  Ratio  quiain  cit.  cap. 
fin.  de  Magistris  indistincte  omnibus 
facultatem  theologicam  docentibus  con- 
ceditur  privilegium  sive  exemptio  a 
residentia:  hocque  privilegium  non  ha- 
betur  in  Tridentino,  quod  ibi  clare  (ut 
oportebat)  sit  revocatum:  verba  auteni 
textus  praefati  haec  sunt:  Docentes  ve- 
ro  in  theologica  facultate^  dum  in  scho- 
lis  docuerinty  et  studentes  in  ipsa  inte^ 
gre  per  annos  quinque^  percipiant  de  li- 
centia  (nempe  generali^  concessa  aucto^ 
ritate  huius  constitutionis,  ut  explicat 

(17)  De  benef.  eccl,  c.  unic,  p.  6.  §.  4.  n.  12S, 

(18)  N.  23.  (19)  Ibid.  (20)  Sess.  S.  c.  1.  de  rer. 
(21)  P,  9.  §.  9.  n.  1.  (22)  De  ben.  c.  2.  cj.  6.  r..j, 
(25)  T.  2,  p,  S53.  n.  24,  (24)  Ib,  n.  129.  ct  130. 
(23)  N.  3,  (2G)  N.  2G.  (27)  L.  c,  (28)  Tr.  IG. 
c.  4.  p.  4.  n.  37.  (29)  Ibid.  (30)  N.  2S. 
(31)  N.  4.  (32)  Dict.  n.  37.  cl  tr.  28.  c.  uui» 
p.  G.  §.  4.  n.  130.                 (35)  Loc.  c. 


856 


rin.  rv.  de  pR\eeEPns  PARTiciTLARiBtrs 


ibi  Glossa)  sedis  apostolicae  proventus 
'praebendarum  et  beneficiorum  suorum, 
non  obstante  aliqua  contraria  consuetu- 
dine  aut  statuto ;  cum  denario  fraudari 
non  debeant  in  vinea  Domini  operantes. 
Ratio  quia  id  redundat  in  bonum  to- 
tius  dioecesis,  immo  universalis  ec- 
clesiae. 

Idem  privilegium  sane  conceditur 
praebendatis  studentibus  in  universi- 
tate  ex  Trid. «  et  ex  cit.  c.  fin.  de  Ma- 
gist.  et  cap.  M.  de  Privil.  in  6.  ac  cap. 
Tuae,  de  Cler.  non  resid.  modo  ipsi  stu* 
diis  operam  dent  saltem  per  maiorem 
anni  partem,  ut  ait  Conc.  2  et  Pal.  3 
cum  Bonac.  Barbos.  etc.  et  modo  ha- 
beant  de  hoc  licentiam  (quae  vero  non 
requirilur  pro  docenlibus),  ut  dicunt 
Palaus  4  Ronc.  5  Conc.  ^  ex  Salm. '  cum 
Barb.  et  Garc.  ex  bulla  Pii  iv.  Ad  au- 
ras,  edita  24.  novemb.  4564.  Haec  au- 
tem  licentia  illis  suffragatur  pro  quin- 
quennio  si  audiant  sacros  canones;  pro 
septennio  vero  si  audiant  sacram  scri- 
pturam  seu  theologiam.  Salm.  s  cum 
Garc.  et  Barb.  An  autem  parochi  stu- 
dentes  theologiae  excusentur  a  resi- 
dentia  post  duos  menses  ipsis  a  Trid. 
concessos.  Affirmant  Nav.  Tolet.  Less. 
etc.  apud  Palaum^idqueprobabilepu- 
tant  Pal.  10  et  Salm.  i^  quia  in  cit.  cap. 
fn.  de  Magistris  eodem  privilegio  gau- 
dent  docentes,  quo  studentes.  Sed  pro- 
babilius  negant  Conc.  12  Ronc.  13  Pal.  14 
Salm.i^cum  Gonzal.  Barbos.  Garcia  etc. 
Batio,  tum  quia  Tridentinum  declara- 
vit  non  posseparcchosultra  duos  men- 
ses  abesse  nisi  ex  gravi  causa ;  et  s.  c. 
apud  Garc.  declaravit  huiusmodi  cau- 
sara  studiorum  nequaquam  esse  gra- 
vem;  tum  quia  privilegium  praefatum 
concessum  est  tantum  addiscentibus, 
unde  non  concedendum  parochis  qui 
iam  edocti  supponuntur.  Dicunt  vero 
Salm.  16  ex  decl.  s.  c.  quod  si  a  papa 
delur  alicui  licentia  ut  absit  causa  stu- 
diorum,  haec  non  valet  nisi  consensus 
ordinarii  accedat.  Et  sic  pariter  refe- 

(1)  Loc.  cit.  (2)  N.  27.  (3)  N.  S. 

(4)  P.  9.  S.  9.  n.  1.  (S)  Q.  6.  r.  5.  <6)  N.  28. 
(7)  Tr,  28.  c.  iin.  p.  C.  §.  4.  n.  130.  (8)  Loc.  c. 
('.»)  K.  9.  (10)  Il.id.  (11)  Tr.  IG.  c.  4.  p.  4.  n.  39. 
{^Vi.)  P.  B34.  B.  29.      (13)  Q.  6.  r.  3,      (14)  N,  9. 


runt  declarasse  Pium  iv.  de  his  qul 
sludiis  in  curia  romana  assislunt.  Hic 
autem  obiter  notandum  quod  in  c.  fin. 
de  Cler.  vel  Mon.  prohibentur  archi^ 
diaconi,  decani,  plebani,  praepositi,  can- 
tores  et  alii  clerici  personatus  habentes, 
necnon  presbyteri  studere  iuri  civili 
vel  medicinae  sub  poena  excommuni- 
calionis  latae  sententiae,  si  infra  duo3 
menses  a  tali  studio  non  destiterint. 
(Dicit  tamen  Bonac.  ^'  cum  communi, 
hoc  non  intelligi  de  studio  privato;  neo 
si  audiatur  lector  domi,  ut  probabilo 
putat  cum  Tol.  Calderin.  elc.  neque 
intelligi  de  docentibus,  ut  sentiunt 
Sanch.  '^  et  idem  Bon.  cum  Tab.  et  a- 
liis).  JQnde  tales  studentes  privantur 
fructibus  suarum  praebendarum,  ut  di- 
cunt  Palaus  i^  Salm.  20  cum  Bonac.  et 
Barbosa. 

Diximus  autem  praefatos  magistros 
aut  scholares  excusatos,  lucrari  qui- 
dem  fructus  beneficiorum,  non  vero 
distributiones  :  si  tamen  beneficiuni 
constaret  ex  solis  distributionibus,  has 
etiam  lucrari  dicit  Conc.  21  cum  com- 
muniex  decl.  s.  c.  apud  Garciam  (con- 
tra  Bon.),  quia  tunc  distributiones  suc- 
cedunt  loco  fructuum.  Et  idem  ait  Con- 
ciua  22  de  dispensatis  a  choro,  quando 
beneficium  tantum  ex  distributiooibus 
conflatur.  Excipit  tamcn  Conc.  contra 
alios,  si  sint  disiributiones  minutae  pro 
anniversariis,  quia  testatores  nolunt 
has  dari  nisi  assistentibus. 

Art.  V.  Quibus  modis  beaeticia  amrttuntur.  [ 
■133.  Quibus  inodts  amiUuntur  beneficia.  \ 

-154.  Quid  et  quotuplex  sit  resignatio. 
ioo.  Quid  requiritur^  ut  valeat  resignatio  con- 

ditionata. 
-lo6.  Quid  de  permulatione  beneficiorujn. 

433.  «Resp.  I.Beneficia  quatuormo- 
dis  amittuntur :  \ .  Per  mortem  bene- 
ficiati.  2.  Ex  dispositione  iuris;  idque 
vel  propler  alterius  beneficii  incom- 
possibilis  consecutionem,  vel  per  pro- 
fessionem  religiosam,  vel  per  contra- 
ctum  matrimonii,  vel  per  commissio- 
nem  criminis  (v.  gr.  haeresis,  scliisma- 

(IS)  L.  c.       (16)  Tr.  28.  c.  un.  p.  8.  J.  4.  n.  128. 

(17)  De  censur.  d.  2.  qu.  4.  p.  6.  u.  4. 

(18)  L.  6.  c.  8.  n.  9.        (19)  Loc.  c.  p.  9.  n.  6. 
(20)  Tr.  16.  c.  4.  p.  4.  u.  58.     (21)  P.  335.  u,27 
(22)  P.  556.  u.  5o. 


CAP.  ir.  DITB.  I.  ART.  V 

tis,  sodomlae  saepius  exercitae),  cui 
amraissio  beneficii  ipso  facto  est  an- 
nexa,  ut  vide  apud  Less.  *.  3.  Per  sen- 
tentiam  iudicis.  4.  Per  liberam  resi- 
gnationem  de  qua 

134.  »  ResJD,  2.  Resignatio  est  spon- 
tanea  proprii  beneficii  diraissio,  facta 
coram  legitimo  superiore  id  acceptan- 
ie.  Estque  duplex,  scilicet  tacita,  quae 
fit  ex  iuris  dispositione  ;  ut  dum  quis 
religionem  profitetur;  et  expressa,  quae 
rursus  est  duplex,  scilicet  pura  ,  quae 
fit  sine  conditione  et  pacto  apposito, 
corara  ordinario  qui  beueficium  cuili- 
bet  alteri  conferre  potest:  et  conditio- 
nataseu  in  favorem :  eaquevel  est  sim- 
plex  in  favorem,  ut  quando  fit  absque 
reservatione ;  vel  est  qualificata,  quan- 
do  scilicet  fit  reservato  sibi  iure  re- 
gressus,  vel  pensione  vel  fructibus  a- 
liquibus,  quae  ob  simoniam  iuris  hu- 
mani  noanisi  in  pontificismanibus  fieri 
potest.  Et  quamvis  verius  sit,  etiara 
resignationem  simplicem  in  pontificis 
manibus  faciendam,  cura  alioqui  peri- 
culum  sit  ne  beneficiorum  resignatio- 
nes  speciem  quamdam  haereditariae 
successionis  acquirant;  quod  iura  ca- 
nonica  detestaotur:  probabile  tamen 
est  in  manu  ordinarii  fieri  posse,  eo 
quod  permutatio  in  eius  maaibus  fieri 
possit  (Sed  omnino  contradicunt  Sal- 
mant.  2  cum  communi.  Vide  clicta  de 
simon.  l.  3.  n.  81.)  Idque  a  fortiori  ve- 
rum  est  si  fiat  sine  modo  obligatorio, 
quamvis  addita  deprecatione,  ut  per- 
sonae  certae  conferatur.  Idque  obser- 
vari  potest  ubi  non  est  recepta  bulla 
Pii  V..  quamlibet  personae  successurae 
designalionem  prohibens,  quam  citat 
Layra.  3. 

135.  «Porro  ut  resignalio  ccnditiona- 
tavalida  sit  requiriturl'.  Ut  beneficium 
sit  resignantis,  cum  resignatio  sit  iuris 
sui  dimissio.  2.  Ut  fiat  libere.  3.  Ut  fiat 
in  manibus  eius  qui  potest  admittere, 
scilicet  pontificis,  ordinarii,  collatoris, 
vel  institutoris,  iuxta  dicta.  4.  Ut  ac- 
ceptetur  a  praelato  in  cuius  manibus 
fit,  quia  sine  acceptatione  ius  suura  re- 

"  (1)  L.  2.  c.  oi.  d.  54.  (2)  Dc  simoii.  c.  3. 

l).  4.  u.  aS.        (5)  I,.  -S.  t.  2.  c.  17.        (4)  O.  17. 


DE  STATtr  CLERICORtTM  857 

sJgnans  non  perdit.  5,  Ut  conferatur 
illi,  in  cuius  fayorem,  cum  clausula 
consueta,  non  aliteVj  nec  alias^  est  re- 
signatura.  6.  Ut  is  cui  confertur,  ac- 
ceptei;  alias  enim  resignans  non  per- 
dit  beneficium,  propter  clausulam  non 
aliter.  7.  Requiritur  consensus  patroni 
vel  electorum,prout  beneficium  est  pa- 
tronatum  vel  electivum.  8.  Si  resignans 
sit  infirmus,  ut  a  resignatione  super- 
vlvat  20.  dies,  alias  enim  per  obituni 
vacare  censebitur.  9.  Ut  si  resignatio 
fiatin  curiaromana,  intra  6.  menses  a 
supplicatione  oblata  computandosin  lo- 
co  beneficii  publicetur:  sin  autem  ex- 
tra  curiam  iutra  mensem:  alioqui,  si 
contingat  resignantem  mori  antequam 
resignatarius  ceperit  possessionem,  be- 
neficium  vacare  censebitur.  Lessius  et 
Laym.  ■*. 

136.  »  Resp.  3.  Permutatio  beneficio- 
rum  quae  est  quaedara  species  condi- 
tionalis  resignationis,  fit  cura  duo  be- 
neficiati  unura  vel  plura  sua  beueficia 
pontifici  non  reservata,  in  manus  or- 
dinarii  alteriusve  episCopali  auctorita- 
te  praediti  resignant,  cura  conditione 
ut  postea  vicissim  alteri  alterius  bene- 
ficiura  confcrat.  Quod  quandoque  epi- 
scopus  instituere  potest,  si  necessitas 
ita  exigat ;  vocatis  tamen  iis  quorum 
interest,  scilicet  patrono  et  collatore 
inferiore.  Ad  hanc  autera  omnia  requi- 
runtur  quae  ad  resigaationem  in  favo- 
rem.  Vide  Less.  5  Laym.  6  Bon.  '  {Vide 
l.  3.  n.  72.). 

»  Quaeres  1 .  An  licitae  sint  permu- 
tationes  coram  ordinariis,  in  mensibus 
reservatis  per  concordata  Germaniae. 
Rcsp.  afflrmative,  quia  per  reserva- 
tionem  concordatorum  non  censetur 
pontifex  voluisse  conditionera  ordina- 
riorum  Germaniae  deteriorem  facere, 
quam  episcoporura  extra  Germaniam, 
coram  quibus  id  simpliciter  licet. 

»  Quaeres  2.  Au  licitum  sit  permu- 
tare  beneficia,  corapensata  fructuum 
aequalitate. 

»  Resp.  1 .  non  licere,  si  beneficium 
copiosius,  non  separatis  proventibus  a 


(o)  C.  51.  (].  3o.  et  38. 

^7)  Dc  siin.  d,  1.  q.  4.  £.  12. 


(6)  C.  17. 


b58 


LIB.  IV.  DK  PRAECEPTIS  PARTICCLARIBUS 


tilulo,perinutetnr  cum  tenui.  Ratio  est 
quia  excessus  ille,  eo  ipso  quo  manet 
annexus  titulo,  estdebitus  titulo,ideo- 
que  pro  eo  nihil  exigi  potest,  quin  et- 
iam  exigatur  pro  titulo. 

»  Resp.  2.  posse  peti  compensationem 
ob  huiusmodi  permutationem  a  pon- 
tifice  pro  incommodo  temporali  quod 
alter  subit,  spoliando  se  proventibus 
sui  beneficii,  ideoque  telis  compensa- 
tio  non  est  prelium  benefidi  aut  pro- 
ventuum  annexorum,  sed  conditio,  ut 
se  indemnem  servet,  sine  qua  condi- 
tione  nollet  se  spoliare. 

»Resp.  S.Iuraprovenluumposse  se- 
parari  a  titulis,  et  primo  nudos  titulos, 
deinde  alio  contractuiuraproventuum, 
utpotetemporalia,  permutari,compen- 
sato  excessu  opulentioris;  idque  aucto- 
ritate  solius  papae.  VideLessiumi  Bo- 
nac.  2  {Vide  l.  3.  n.  75.  et  76.). 

»  Quaeres  3.  An  licite  permutetur 
beneficium  hac  lege,  ut  expensae  litis 
velbuUarum  refundantur  per  recipien- 
tem.  Resp.  Videri  permutationem  si- 
moniacam,  si  impensae  sint  causa  im- 
pulsiva  permutationis,  sine  qua  actus 
iion  fuerit  futurus.  Idem  de  simili  re- 
signatioue  affirmarem.  Less.  3  Bon.  ^. » 

Aai.  M.  Quid  el  quotuplex  sit  peasio. 
•<  57.  Quid  et  quotuplex  pensio. 
438.  A  quo  et  quanla  possil  pensio  designari. 
459.  An  pensionarius  possil  de  Hla  libere  diS' 
ponere. 

437.«  Resp.  Peusio  est  ius  percipien- 
di  fructus  ex  alieno  beneficio.  Estque 
triplex:  1 .  Temporalis  quae  datur  pro- 
pter  ministerium  temporale,  v.  gr.  can- 
lori,  aedituo,  patrono  et  defensori  ec- 
clesiae.  2.  Spiritualis  quae  fundatur  in 
titulo  mere  spirituali,  ut  qua«  datur 
concionatori,  coadiutori  episcopi,  pa- 
rocho  etc.  3.  Aledia  quae  fundatur  in 
slatu  spirituali,  non  tamen  ofiicio  spi- 
rituali:  ut  quae  datur  clerico  pauperi 
vel  parocho  seni  ad  sustentationem,veI 
quae  datur  causa  resignationis  et  litis 
componendae.Duae  posteriores  dicun- 
lur  c.ericales,  quia  clericis;  prima  lai- 
talis,  quia  laicis  tantum  datur. 

(1)  L.  c.        (2)  L.  cit.  §.  12.  n.  H.        (3)  L.  c. 
v4)  Loc.  cit.  n.  6.  (b)  C.  18.  (6)  C.  SS. 

,7)  D,>  liouef.  c.  unic.  p.  -4.  §.  i.  u.  -4G. 
\\i)  l'oid.  $.  3.  u.  04. 


138.  »  Porro  circa  pensiones  Laym.  -. 
et  Less.  ^  docent  haec :  l^  Etsi  eam  de- 
signare  proprium  sit  papae,  id  tamen 
etiam  episcopum  posse  in  causis  spe- 
cialibus  et  uecessariis:  v.  gr.  propter 
paupertatem  et  senium  resignantis,  vel 
litis  compositionem,  vel  propter  adae- 
quandos  fructus,  in  permutatione  be- 
neficiorum.  {Vide  l.  3.  n.73.).2.  Debe- 
re  esse  moderatam,  ita  ut  beneficialo 
relinquatur  sufficiens  sustentatio;  talis 
autem  plerumque  censetur  tertia  pars 
fructuum  (Cum  Salm. ' )  3.  Ad  pensio- 
nem  non  requiri  consensum  patroni, 
ut  quidam  volunt,  quia  id  nullo  iuro 
statutum  est,  neque  ullum  fit  praeiu- 
dicium  per  impositionem  pensionis , 
cum  is  fructus  non  percipiat  ex  bene- 
ficio,  sed  tantum  habeat  ius  instituen- 
di  et  praesentandi,  quod  ei  non  adi- 
mitur.  4.  Pensionarius  post  constitu- 
tionemPii  v.  ubi  ea  est  recepta,  tene- 
*tur  recitare  olficium  b.  V.  nec  facit  fru- 
ctus  suos  si  omiltat.  ( Intelligitur  de 
pensione  quam  quis  ut  clericus  perci- 
pit.  V.  Salm.  s.  Item  ad  tale  onus  non 
obligantur  qui  dicunt  officium  maius, 
vel  qui  fiunt  equiles  ordinis  militaris. 
cum  satisfaciant  recitando  preces  a  re- 
ligione  praeceptas.  Ita  Azor.  Pal.  Bon,. 
I  Led.  cum  Salm.  9 ).  5.  Pensionem  ex- 
I  tingui  morle  pensionarii,  sicut  usus- 
fructus  morte  usufructuarii.  Posset  ta- 
men  papa  facere  perpetuam,  ex  pleni- 
tudiue  potestatis.  De  venditione  et  re- 
demptione  peosionis  vide  Layman  'o  el 
Less.  i^  Bon.  12.» 

439.  Quaeritur  an  pensionarius  pos- 
sitdereditibus  pensionis  prolibito.dis- 
ponere.  Alfirmant  Vasq.  Azor.  Covarr. 
etc.  apud  Salm.  ^3  qQJa  pensio,  ut  di- 
cunt,  est  portio  iam  extracta  ex  fru- 
ctibus  beueficii;  Et  pro  hac  sententia 
adest  decisio  rotae  romanae,  quam  af- 
fert  Azor.i^  in  qua  definitum  fuit:  Pen- 
siones  decursas  et  non  solutas  non  com- 
putari  inter  spolia  (sicut  computantur 
fructus  beneficiorum ),  sed  iransire  ad 
haeredes;  (ptiapensio  non  est  bene/ioium 

(9)  Cit.  11.  64.  ct  dc  lior.  can.  c.  2.p.  5.  j.l.n.'-t}. 

(10)  C.  18.  (11)  L.  2.  c.  2a.  d.  2'2. 
(12)  Loc.  c.  §.  13.        (15)  De  benef.  eccl.  c.  unic. 
p.  4.  §.  3.  u.  G3.  (ii)  P.  ?.  1.  7.  c.  9.  ^.  12. 


CAP.  n.  DUB.  11.  AIIT.  I 

sed  consisht  in  mera  temporalitate.  Ne- 
gant  vero  Nav.  Mol.  Garcia,  quia  pen- 
sio  eisdem  regulis  beneficiorum  meti- 
ri  debet,  cum  illis  aequiparetur.  Ve- 
rum  Salm.  *  distinguunt ,  et  aflirmant 
de  pensione  laicali,  negant  de  ecclesia- 
stica.  Hae  tres  sententiae  omnes  sunt 
probabiles.  Vide  l.  3.  n.  491 .  qu.  6. 

DuBinu  II.  De  horis  canonicU. 
AaT.  I.  Qui  obligentur  ad  horas.' 

440.  Quinmn  clerici  teneantur  ad  ofp.ciwm.  Qtia- 
lem  parlem  offtcii  teneantur  dicere  mbdia- 
coni  ea  die  qua  ordinantur.  Et  an  subdia- 
conus ,  qui  oflicium  recitavit  anle  ordina- 
tionem^  teneatur  repeteve. 

441.  yin  leneantur  ad  horas  eanonieas  omnes 
rclifjiosi  et  moniales. 

442.  Jn  religiosi  non  consliluti  in  sacris^  et 
moniales  non  dicentes  officium  in  choro,  te- 
neantur  recitare  privatim.  Dub.  \.  An  te- 
neantur  ad  officium  religiosi  eiecti.  2.  An 
profugi.  3-  An  ad  triremes  damnati.  An  de- 
gentes  extra  claustra. 

445.  Not.  4.  An  et  quando  religiosi  teneantur 
recitare  in  choro.  Quid  si  sint  occupati.  2. 
An  pecceni  graviier  praelati  negligentes  of- 
ficium  recitare  in  choro.  An  teneantur  epi- 
scopi  recitare  in  choro.  3.  An  teneantur sup- 
plere  omissa,  qui  plura  non  percipiunt,  ut 
choro  inserviunt.  An  ad  peccandum  gravi- 
ter  inchoro  sufficiat  omissio  minoris  par- 
tis,  quam  in  ofpcio  privato. 

44'<.  De  obligatlone  beneficiariorum  circa  of- 
ficium.  An  beneficiarius  ordinatus  per  me- 
tum  gravem  teneatur  ad  officium.  Fide  a- 
lia  ap.  Bus. 

145.  Qu.  1.  Quot  peccata  commitlat  sacerdos 
beneficialus  officium  omittens.  2.  An  boiefl- 
ciarius  graviter  peccet  omiltendo  officium^ 
si  velit  fruclus  restituere. 

140;  «  Resp.  Clerici  maiorum  ordi- 
num  etiam  suspensi,  excommunicati, 
degradati,  tenentur  tum  iure  eccle&ia- 
stico,  tum  generali  consuetudine  ec- 
clesiae. 

»  Dixi  maiorum  ordinum;  quia  mino- 
rum  non  tantum  non  ad  horas,  sed  ne- 
que  ad  psalmum  Miserere  tenentur, 
quem,  vel  simile  quid,  cum  episcopus 
primam  tonsuram  conferens  iniungit, 
non  videlur  obligare,  nisi  ut  vel  lan- 
tum  fiat  aliquoties  vel  per  raodum  con- 
gilii.  Less.  2. 

Unde  resolvunlur  hi  casus: 

»  1 .  Tenetur  ad  horas  qui  cum  di- 
spensatione  papae  duxit  uxorem-,  nisi 

(1)  Ibid.  (2)  L.  2.  c.  S7.  d.  9.  n.  47. 

(5)  L.  10.  c.  S.         (4)  Tr.  «Se  lioii»  (|.  1.  imncl.  S. 
(U)  Lib.  4.  u.  1187.  (G)  T   2.  p.  597.  ».  S. 


DE  PTATtJ  CLERIGORUM  859 

in  hoc  ipso  sit  dispensatus:  quia  di- 
spensatio,  utpote  odiosa,  stricte  est  ex- 
plicanda,  et  ipse  caracterem  retinet. 
Bon.  et  Azor.  3  contra  alios. 

»  2.  Clericus  incipit  obligari  a  pun- 
cto  subdiaconatus  suscepti:  et  quidem 
ad  horas  respondenles  horae,  qua  or- 
dinatur.  Bon.  *  ex  communi.» 

Hinc  dicit  Croix  ^  cum  Azor.  et  Stoz 
teneri  subdiaconum  die  quo  ordinatur 
ad  horam  quae  tunc  dicenda  esset  in 
choro.  Unde,  si  ordinatur  hora  unde- 
cima,  ait  Croix  cum  Bonart.  probabile 
esse  teneri  tantum  ad  vesperas,  cum 
eo  tempore  regulariter  aliae  horae  iam 
persolutae  sint  in  choro.  Sed  huic  opi- 
nioni  non  acquiesco,  quia  verius  or- 
dinatus  tenetur  ad  horam  quae  respon- 
det  ad  horam  in  qua  contrahit  obliga- 
tionem;quapropter  regulariter  tenetur 
recitare  ab  hora  sexta,  ut  recte  ait  p. 
Conc.  6  cui  adhaerent  Pal.  et  Gobatus. 
An  autem  subdiaconus  qui  recitaverit 
partem  illam  ante  ordinationem,  suae 
obligationi  satisfecerit.  Negaut  Conti- 
nuat.  Tourn.  '  et  Croix  8  cum  Bonac. 
Pal.  etc.  tum  quia  debito  nequit  satis- 
fieri  antequam  contrahatur,  tum  quia 
ecclesia  exigit  officium  a  subdiaconis, 
ut  nomine  eius  illud  persolvant;  at  qui 
nou  est  adhuc  subdiaconus  nequit  no- 
mine  ecclesiae  officium  recitare.  Affir- 
mant  vero  Tambur.9  et  Lugo  Trull.  et 
Gob.  apud  Dian.io  et  probabile  putant 
Croixpi  et  Viva  12  quia  bene  potest  de- 
bitum  illud  anticipate  solvi  quod  certo 
moraliter  est  contrahendum. 

Prima  sententia  videtur  probabilior, 
quia  ecclesia  exigit  officium  a  subdia- 
cono,  ut  nomine  eius  illud  persolvat; 
at  qui  non  est  subdiaconus,  neque  ab 
ecclesia  ut  publicus  minister  destina- 
tus,  non  potest  nomine  ecclesiae  reci- 
lare,  neque  orationem  publicam  effice- 
re.  Sed  huic  posset  responderi  quod  sa- 
cerdos  excommunicatus  nec  etiam  pot- 
est  orare  nomine  ecclesiae,  neque  ora- 
tionem  publicam  facere,  et  hic  utiqua 
tenetur  officium  recitare,  et  recitandc 

(7)  Dc  virt.  rclig.  c.  o.  de  hor.  can.  a.  1.  concl.  1. 

(8)  L.  4.  n.  1187.  (9)  Dec.  I.  !i.  c.  B.  u.  9. 
(10iP.6.li.G...58.    (ll)L.e.    (12)Q.5.a.  l.u.8. 


860 


LIB.  IV.  DE  PRABCEPTIS  PARTICULARIBU? 


bene  satisfacit;  ergo  ad  satisfaciendum 
non  est  opus  ut  recitans  nomine  eccle- 
siae  oret:  unde  adhuc  probabilem  puto 
secundam  sententiam. 

H1.  «  Resp.  2.  Omnes  religiosi  pro- 
fessi  ad  chorum  destinati,  utriusque 
sexus,  obligantur  ad  horas:  Idque  ex 
antiqua  et  recepta  consuetudine;  quam 
tamen  quidam,  ut  Aragon.  putant  non 
obligare  tam  stricte,  ut  peccent  rnor- 
taliter  si  bis  terve  omittant.  Et  de  mo- 
nialibus  dubitant  Cai.  Med.  Arm.  Dia- 
na  *.  Imo  eas  (atque  adeo  omnes  reli- 
giosos  sacris  non  initiatos)  non  teneri 
sub  onere  peccati  absolute,  sed  nimis 
laxe,  docet  Petrus  March.  apud  Dian,  2 
contra  aliorum  communem  et  veram 
sententiam,  quae  docet,  teneri  secun- 
dum  suas  regulas  et  consuetudines. 
Bon.  3  ex  Azor.  Less.  Malder. 

Unde  resolvcs: 

i>  1 .  Non  tenentur  ad  horas  \ .  novi- 
tii ,  2.  conversi,  3.  religiosi  societatis 
lesu,  4.  militantes,  hospitalarii  et  cae- 
teri  choro  non  destinati.  Trull.  *. 

»  2.  Is  qui  ex  una  religione  transit 
in  aliam  in  qua  non  est  haec  consue- 
tudo,  non  tenetur,  quia  consuetudo  non 
obligat  ubi  non  est  recepta.  Ita  Suarez 
et  Laym.  Idem  dic  de  religioso  eiecto, 
vel  qui  dispensationem  obtinuit  perpe- 
tuo  vivendi  extra  monasterium,  quia 
etsi  maneat  religiosus,  non  tamen  re- 
gularis.  Ita  probabiliter  Sotus  Sanchez 
Bon.  5  etc.  contra  Suar.» 

Hicconfert  aliqua  praenotare  de  in- 
stitutione  divini  officii.  Horae  canoni- 
cae,  ut  fertur,  saltem  quoad  substan- 
tiam,  institutae  fuerunt  tempore  apo- 
stolorum,  ut  indicatur  Actor.  c.  2.  v. 
42.ubi  narratur  quod  fideles  eTantper- 
severantes  in  fractione  panis  et  oratio- 
nibus\  id  est  m  psalmis,  hymnis  et  can- 
ticis  spiritualibus  cantantes  et  psallen- 
tes^  iuxta  Apost.  ad  Eph.  ^.  Idque  cla- 
rius  significavit  Clemens  papa  1.  l.  8. 
Constit.  apost.  can.  34.  ubi  suis  cle- 

(1)  Tr.  12.  re».  17.  (2)  P.  9.  tr.  6.  res.  7. 

(5)  Q.  2.  p.  2.n.B.  (4)  L.  1.  c.  7.  d.  12.  §.1.  n.S. 
(S)  D.  1.  q.  2."  p.  3.  n.  4.  (6)  C.  6.  v.  19. 

(7)  Disc.  eccl.  p.  4.  1.  1.  c.  40.  (»)  Cons.  r.  30. 
(9)  V.  Horae.  (10)  Eod.  verb.  n.  1.  (11)  Tr.  IG. 
di!  hof>'Cauou.  c.  2.  puuct,  2.  d.  lo.  et  »eqr[. 


ricis  sic  praecepit:  Predationes  facite 
mane^  hora  tertia,  sexta  et  nona  et  ve~ 
spere  atque  ad  galli  cantum.  Gelasius 
autem  i.  ut  ferunt  Azor.  et  Fill.  publi- 
cam  legeni  constituit  qua  clericii  septies 
in  die  preces  canonicas  persolvere  co^ 
gerentur.  QUod  vero  pertineit  ad  bre- 
viarii  formam,  refert  Radulphus  ineun- 
te  saeculo  xiii.  in  aede  pontificia  illud 
breviatum  fuisse,  et  ideo  Breviarium 
appellari.  Vide  alia  apud  Thomassin.''. 

442.  Primoloco  oportethic  plura  ad- 
notare  de  obligatione  religiosorum  re- 
citandi  oflficium  et  deinde  de  recitatio- 
ne  in  choro.  Ante  omnia  illa  magn;i 
quaestio  occurrit,  an  religiosi  non  con- 
stituti  in  sacris  et  moniales  teneantur 
sub  gravi  recitare  quotidie  officium, 
saltem  private. 

Prima  sententia  negat,  et  hanc  te- 
nent  Bordon.s  Arm.  9  Sa  ">,  item  Mar- 
chant  Martin.  a  s.  los.  Castrop.  Anton. 
a  Spirit.  s.  lo.  Med.  ap.  Salm."  et  pro- 
babilem  putat  Less.12  d.  Tliom.13.  Ra- 
tio  quia  licet  in  hoc  adsit  consuetudo, 
non  tameu  constat,  ut  dicunt  Cai.  Led. 
Palac.  etc.  ap.  Sanch.i*  eam  fuisse  in- 
troductam  a  religiosis  cum  animo  gra* 
viter  se  obligandi. 

Secunda  sententia  censet  non  pecca- 
re  graviter  religiosos  et  moniales,  quae 
aliquoties  tantum  et  non  frequenter  of- 
ficium  omittunt. 

Tertia  sententia  vero  communisquara 
sequimur,  et  lenent  Less.isSanch.i^A- 
nacl.i^  Salm.^s  et  p.  Conc.i^cum  s.  An- 
ton.  Gonet.  Pal.  Tamb.  Diana  Vasq.  ac 
aliis,  item  Laym.20  qui  contrariam  reii- 
cit;  et  Reg.  apud  Tamb.21  vocat  terae- 
rariam  acDiana  prorsusimprobandam, 
refertque  Cont.Tour.22p.  Mutium  Vitel- 
leschi  praepositura  generalem  societa- 
tis  lesu  anno  1625.  prohibuisse  ne  quis 
suorumopinionem  illam  doceret  ut  pro- 
babilem;  et  eamdem  reprobatam  fuis- 
se  ab  universitatibus  hispalensi,  co- 
nimbricensi  etc.  necnon  iussu  pontifi- 

(12)  Res.  cas.  post.  p.  2.  (13)  V.  Horae,  cas.  14, 
(14)  Cons.T.c.  2.  d.  3.  n.4,.  (IS)  L.2.  c.37.n.47. 
(1«)  Cons.  1.  7.  c.  2.  dub.  3.  (17)  P.  190.  n.  18. 
(18)  Loc.  c.  n.  19.  (19)  T.  2.  p.  399.  ex  n.  5. 

(20)  Tr.  1.  c.  4.  u.  i.  ct  2.  (21)  L.  2.  c.  8.  dcc. 
i.  1.  u.  13.  (22)  Loc.  c.  concl.  3. 


i 


€AP.  II.  DTTB.  n.  ART.  I. 

cis  ipsaoa  crasam  fuisse  a  libro  Emma- 
nuelis  Sa.  Nostra  aulem  sententia  do- 
cet  quod  ipsi  tenentur  sub  gravi  offi- 
cium  quotidie  recitare,  ex  consuetu- 
dine  iam  praescripta.  Nec  valet  dicere 
quod  noo  constet  ipsam  introductam 
fuisse  a  religiosis  animo  se  obligandi 
sub  gravi;  namexregula  generali,  pro 
eo  stal  possessjo  pro  quo  stat  prae- 
sumptio:  cum  autem  consuetudo  haec 
universe  a  religiosis  et  monialibus  cum 
magno  incommodo  constanter  obser- 
vata  fuerit,  et  praelati  graviter  sem- 
per  reprehenderint  eam  nou  servaotes; 
id  sufficientem  praebet  praesumptio- 
nem,  quod  ipsi  recitantes  talem  con- 
suetudinem  vere  introduxerint  animo 
ee  obligandi:  si  igitur  praesumptio  stat 
pro  obligatione,  pro  ea  stat  quidem  et- 
jam  possessio.  Vide  dicta  in  simili  casu 
de  absiinentia  a  lacticiniis  l.  3.  n.  1009. 
V.  Dubitatur  S.Coucedxint  autem  com- 
muniter  dd.  4  .quod  praelati,  etiam  in- 
feriores,  possint  ex  causa,  puta  sludio- 
rum  et  simili,  dispeosare  sicut  in  aliis 
observantiis  cum  suis  subditis,  ut  non 
recitentofficium.  Ita  Salm.  i  cum  Less. 
Garc.  Vill.  Tamb.  Goncedunt  2.  quod 
si  in  aliqua  religione  constaret  non  es- 
se  talem  consuetudinem,  talis  obliga- 
tio  in  illa  non  esset.  Salm.  2  cum  Bon. 
Cai.  Sanch.  etc.  De  privilegiis  autem 
religiosorum  circa  divinum  officium, 
vide  dicta  n.  63. 

Dubitatur  \.  an  religiosi  eiecti  per 
sententiam,  teneantur  ad  officium.  Af- 
firmant  Cabass.  3  Conc.  *  Anacl.  5  cum 
Azor.  et  Nav. ,  quia  ipsi  retinent  sta- 
tum,  etadhucreligiosireputantur.  Sed 
non  improbabiliter  negant  cum  Bus. 
Sauch.  6  Less. '  cum  Soto  et  Laym.  8 
qui  hanc  tutam  vocat  sententiam.  Ra- 
tio  quia  in  eis  iam  extinta  est  essen- 
tia  status  religfosi,  cum  non  amplius 
teneantur  ad  vota,  ut  Eupponit  San- 
chez  tauquam  certum ;  nec  sit  in  po- 

(1)  Tr.  16.  c.  2.  p.  2.  n.  20.  (2)  Ibid.  in  fin. 
(5)  Th.  1.  1.  l.c,21.  n.l8.  (4)  T.2.  p.403.n.l6. 
(S)  P.  191.  n.  23.  (6)  De  matr.  I.  8.  d.  8.  n  11. 
(7)  L.  2.  c.  37.  n.  80,  (8)  L,  4,  tr,  1,  c.  4.  n.  2. 
(9)  De  hor.  can.  d,  1,  q,  11.  p.  2,  n.  6,  (10)  L,c. 
(11)  L.  2.  c,  57,  n.  BO.  (12)  P.  405,  n,  18. 

(1.-)  C,  4.  n.  2.  (14)  Lib,  1,  c,  21.  n.  18. 

iji6)  V.  60.  u.  9.  (16)  Lib.  S.  c.  S7.  u.  i&. 


DE  STATU  ClEniCOnUM  SJvl 

testate  eorum  ad  religionem  redire. 

Dubitatur  2.  an  religiosi  profugi  ob- 
ligentur  ad  officium,  Negat  Bon.  »  et 
probabile  putat  Tamb,  <o  quia  ( ut  di- 
cunt)  isti  constituuntur  in  statu  cui 
non  convenit  recitatio  horarum.  Sed 
melius  Less.^^  et  Conc.*2docent  teneri, 
Ratio  quia  sicut  ipsi  oon  amittunt  sta- 
tum  religiosum,  ita  ab  illius  oneribus 
non  eximuntur. 

Dubitatur  3.  an  religiosi  ad  trire- 
mes  damnati  teneantur  horas  recitare. 
Alfirmat  Laym.i'  cum  Nav.  Rodr.  Suar. 
Azor.  saltem  pro  diebus  quibus  non  re- 
migant;  quia  hi  manent  religiosi.  Sed 
communius  negat  Cabass.**  qui  tamen 
ait  teneri  clericos  constitutos  in  sacris, 
sed  de  utrisque  negant  Spor.^s  Less.i^ 
Sot.i'  Sanch.«8  Conc.i»  et  Salm.20  cam 
Pelliz.  Diana  etc.  Ratio,  tuin  quia  talis 
recitatio  videretur  cedere  in  dedecus 
ordinis  religiosi,  si  in  illa  damnatorum 
turba  statum  suum  ostenderent,  tum 
quia  in  eo  tam  miserabili  statu  non  vi- 
dentur  ipsi  hoc  onere  gravandi.  Reli- 
giosi  autem  ex  licentia  degentes  extra 
claustra,  ad  officium  tenentur,  ut  Con- 
cina2J  cum  Suar.  (contra  Bonac.22  etc. 
ap.  Busemb.)  sicut  etiam  in  carcere  de- 
tenti,  ut  Sporer  23. 

443.  Hic  autem  plura  opus  est  adii- 
cerequae  pertinent  ad  recitationem  re- 
ligiosorum  in  choro.  Notandum  1 .  quod 
nullus  religiosus  aut  monialis  io  par- 
ticulari  tenetur  sub  gravi  horas  dicere 
iu  choro;  ut  communiter  docent  Conc.2'S 
Anacl.  25  Viva26  et  Salm.  27  cum  Suar. 
Pal.  Bonac.  Pell.  Tamb.  etc.  modo  ta- 
men  chorus  non  tollatur,  ut  bene  ad- 
vertuntViva  etalii.  Paucitas  autem  re- 
ligiosorum  excusat  totam  communita- 
tem  a  choro.  Ideo  nisi  adsint  ad  minus 
quatuor  expediti,  non  est  obligatio  cho- 
ri,  ut  dicunt  Wigan.28  Tamb.29  Holz.so 
Ronc.3*  Salm.32  cum  Pell.  Bordon.  etc. 

(17)L.19.  q.  8.  a.3.  (18)Dematr,  1.8.d,8.n.ll. 
(19)  T.  2.  p.  403.  n.  17.  (20)  Ibid.  p,  1.  n.  4. 

(21)  P,  403,  n,  18,  (22)  P.  2.  n.  4.  (23)  L.  o. 
(24)  T.  2.  p.  377,  n,  4,  (28)  P,  191.  n,  21, 

(26)  De  1,  pr,  q,  5,  a,  1,  n,  6,  (27)  Tr,  16.  c.  1, 
p^l,  n,8.  (28)  De  hor.  can.  tr.lO,  es.  8.  n.84.r,2. 
(29)  Dec  1.  2.  c.  8.  S-  *•  "•  *2.  (30)  T.  1,  p, 

448.  n.  471.         (31)  De  hor.  cau.  p.  144.  q.  1. 
(32)  Ibsd.  n.  6. 


862 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTICULARlBrS 


Diximus  expediti ,  nam  si  sint  infirmi 
vel  legitime  occupati,  nec  etiam  si  qua- 
{.uoT  sint  ad  chorum  obligantur.  Pro- 
babiliter  autem  putaut  Viva  *  Salm.  2 
cumPell.  et  Anton.  aSp.  s.  (contra  Wi- 
£;andt)  sufficeread  satisfaciendum  cho- 
ro,  ut  soli  novitii  intersint ,  quia  ipsi 
in  favorabilibus  reputantur  ut  religio- 
si.Hic  obiter  nota  cum  Conc.'  quod  ex 
iusta  causa  licet  religiosis  aliquando 
recitare  horas  in  sacristia  ''. 

Notandum  2.  quod  graviter  peccant 
praelati  qui  ex  negligentia  permittunt 
ut  omittatur  recitari  pars  notabilis  in 
choro,  uti  communiter  docent  Suar.  s 
Concina^  Salm.'  cum  Pal.  Pelliz.  etc. 
contra  Bordon.  et  alios,  quorum  sen- 
tentia  non  videtur  mihi  probabilis;  quia 
si  non  dubitatur  de  praecepto  dicendi 
horas  in  choro,  nec  dubitari  debetvJo- 
lari  praeceptum  si  pars  notabilis  offi- 
cii  omittatur.  Episcopi  tenentur  invi- 
gilare  ut  officium  a  canonicis  in  choro 
persolvatur  et  rite.  Caeterum ,  per  se 
loquendo,  nou  tenentur  episcopi  choro 
interesse  ne  festis  quidem  diebus;  tum 
quia  haec  est  consuetudo,  tum  quia  i- 
psi  gravioribusnegotiis  vacaredebent. 
Ita  Viva  8  cum  Val.  Fill.  et  Bon.  ex  d. 
Th.  qui^  sic  docet:  Praelatinon  debent 
cantibus  insistere  ne  per  hoc  a  maioTi-^ 
bus  retrahantur. 

Notandum  3.  quod  in  choro  non  te- 
nentur  omissa  supplere  ii  qui,  dum  a- 
lii  cantant,  parant  aut  transferuut  li- 
bros,  perquiruntpsalmos,  pulsant  or- 
gana  aut  campanas,  vel  alia  choro  ne- 
cessaria  peragunt;  tunc  enim  per  so- 
cios  suppletur,  quod  ipsi  forte  non  sa- 
tispercipiunt.ItacomraunitercumBus. 
infra  n.  455.  Azor.  10  Salm.n  Anacl.>2 
Laym.  i3  cum  Sot.  Sylvest.  et  Henr.  ac 
Croixi*  cum  Valent,  Reg.  Escob.etGo- 
liat.  contra  Pal.  15  Bonac.  ^^  cum  Nav. 
Vasq.  Sa  Fill.  etc.  qui  dicunt  hos  sa- 
lisfacerequidem  assistentiaechori  quo- 

(1)  D.  n.  6.  (2)  Ibid.  (3)  P.  537.  n.  S. 

(■4)  An  dcvote  audicntcs  horag  dum  musici  cantant 
salisraciant.  Aflirmant  aliqui  apud  Pelliz.c.8.  n.  42.; 
aed  omnino  negsudum  cum  Croix  l.  4.  n.  1299.  et 
Mazzotla  tr.  2.  disp.  1.  q,  2.  c.  1.  Id  nolalur  liic  , 
luia  omissum  erat  in  corporc.  S.  Alphonsns  in  in- 
tiice  rcrtim.  (S)  Dc  relig.  lib.  4.  c.  10.  n.  3. 

{d)  T.  2.  j).  58S.  n.  19.   -,     (7)  Ibid.  j).  5.  n.  li. 


ad  distributiones  lucrandas,  sed  lene- 
ri  ad  supplendum,  si  non  atlenderint 
ad  ea  quae  interim  sunt  recitata;  et  i<i 
dem  sentit  Holzm."  qui  tamen  excusat 
si  modica  sit  materia,  puta  quae  ad  in^ 
tegrum  psalmum  non  pertingat.Sed  sa^ 
tis  probabilis  est  prima  sententia,  eo 
quod,  durn  aliquis  occupatur  in  rebug 
ad  ofiBcii  celebritatem  pertinentibus-, 
totus  chorus  pro  eo  supplet;  prout  qul 
missae  inservit,  ceusetur  eam  audire, 
dum  in  re  necessaria  paranda  attendit, 
ut  dicunt  Tolet.  et  Rodr.  apud  Laym.'8 
qui  notat  idem  docere  Sotum  Nav.  A- 
rag.  et  Rodr.  de  eo  qui  choro  alterna- 
tim  respondet  organum  pulsando,  quiq 
versiculum  suae  partis  proferat:  sed 
huic  non  acquiesco,  cura  recte  doceat 
Bon.i^cum  Molf.  offlcium  tunc  intesjre 
non  recitari,  quia  organum  verba  non 
profert.Probabiliterverosatisfacitqui, 
dum  alii  recitant,  tussit  vel  excreat,  et- 
iamsi  integer  psalmus  interimdicaturj 
ut  ait  Croix20  cum  Sanch.  et  Gob.  Item 
probabiIiter2*  Sanch.  Escob.  et  Diana 
excusanteum  qui  in  choro  perlegit  le- 
ctionem,  ne  erret,  alioquin  erraturus; 
haec  enim  causa  satis  excusat  ab  ill^ 
levi  oraissione. 

Sentiunt  autem  Salm.  22  cum  Suar. 
Pelliz.  etc.  iu  omissione  recitationis  iu 
choro  minorem  officii  partem  suffiej- 
re  ad  peccandum  graviter,  quam  in  re- 
citatione  privata.  Sed  probabiliter  id 
negant  Bon.23  et  Holzm.24  cum  Tamb. 
et  Babenst.  qui  dicunt  illam  tantum 
esse  omissiouem  gravemin  choro,  quae 
gravis  est  iu  officio  privato. 

Notandum  4.  quod  ex  bulla  s.  Pii  v. 
A  nobis ,  omnes  qui  utuntur  breviario 
roraano  deobligantur  recitare  in  cho- 
ro  officium  b.  v.  Mariae,  defunctorum 
et  psalmos  poenitentiales;  praecipitur 
vero  ibidem  servari  consuetudinem 
haec  officia  recitandi  in  locis  ubi  vi- 
get.  Haec  autem  obligatio  extra  chorum 

(8)  De  rest.  q.  7.  a.  9.  n.  14.  vcrs,  Dico  tcitio. 

(9)  2.  2,  q.  91.  a.  2.  ad  3.  (10)  L.  10.  c.  13.  q.  2. 
(11)  Tr.  16.  c.  1.  p.  5.  n.  19.  (12)  P.  197.  n.  «2. 
(13)C.  5.  n.  7.  a4)L.4.n.lS00.  (13)P.4.n.7, 
(16)  P.  2.  S-  1.  n.'l3.  (17)  P.  448.  n.  471. 
(18)  Loc.  c.  (19)  Loc.  c.  (20)  D.  u.  1300. 
(21)  Ibid.  (22)  Ibid.  n.  17,  (23)P.  1.  n.  5 
(24)  P,  448.  n.  471. 


CAP.  11.  DUB.  II.  ART.  I 

non  afficit  singulos  privatos ,  sed  tan- 
tiim  communitatem  ;  ut  recte  aiunt 
Conc.  *  et  Holzra.  2  cum  aliis. 

444.  «  Resp.  3.  Beoeficiati,  quotquot 
habent  ius  in  re  et  plenum  dominium 
beneficii,  si  fructus  percipiant  vel  per- 
cepturi  sint,  tenentur  ad  horas,  Less. 
et  Laym.3  ex  communl,  et  conciliola- 
ter.  sub  Leone  x.  Ratio  est  quia  bene- 
ficium  daturpropter  officium. 
Unde  resolves: 

»  \.  Non  tenentur  ahte  acceplam 
possessionem ,  nec  si  sine  sua  culpa 
fructus  nullos  percipiant ,  nec  perce- 
pturi  sint, Laym.'',  quia  non  habent  be- 
neficiura  secundum  omnem  eO^ectum. 
(  Hoc  certura  est.  Vide  dicta  de  rest.  l. 
3.  n.  664.)  Videntur  tamen  pro  ratione 
fructuum  teneri  ad  aliquoties  legen- 
dum.  TruU.  ^. 

»  2.  Tenetur  is  qui  etsi  (sivesine  si- 
ve  cura  sua  culpa)  non  recipiat  omnes 
suos  fructus,recipit  tamen  tantam  par- 
tem  quae  sufficit  ad  sustentationem. 
Bon.  6. 

»  Tenentur  ii  qui  primo  aut  etiam 
secundo  anno  non  percipiunt  fructus, 
eo  quod  assigneutur  fabricae  vel  prae- 
decessori  mortuo*.  quia  etiam  ipsi  raor- 
tui  fruentur  eodem  privilegio ,  et  sic 
pro  tota  vita  satisfaciunt  fabricae.  Bon  .7 
Laym.8  Suar.  Regin.  etc.  Contraria  ta- 
men  sententia  non  est  improbabilis.  (Et 
probabilem  vocant  Sahn.  9  cura  Fill. 
Bon.  ViIlaI.)Et  negatLess.cum.  Cai.  se 
talem  damnaturum,  eo  quod  vel  resi- 
gnare,  vel  mori  ante  possit,  et  sicnon 
frui  anno  gratiae.Laym.iopal.TrulI.ii. 

»  4.  Tenentur  et  ii  qui  habent  bene- 
ficium  tenue,  octov.  gr.  vel  decem  au- 
reorum;  qiaia  iura  omnibus  indistincte 
obligationem  horarum  imponunt,  sicut 
iis  qui  sunt  in  maioribus  ordinibus.  Ita 
probabiliterSylv.  Az.  Suar.  Pal.  Bon.>2 
ct  communis  contraSot.  Less.Rodr.  et 
Dian.i3Mald.  qui  dicunt,  si  habet  be- 
neticium  tam  tenne,  ut  tertiam  partem 

(1)  P,  383.  n.  21.  (2j  P.  4S0.  n.474.  (3)L.4. 
ti-.2.  c.  4.  11.  1.  (4)L.  4.  tr.  2.  c.  S.  n.3.et4. 

(S)  Loc.  c.  (6)  D.  1.  q.  6.  p.  3.  (7)  P.  4.  n.  22. 
(8)  C.  S.  (9)  De  hor.  caii.  c.  2.  p.  5.  $.  4.  n.  43. 
(lO)  Loc.  cit.  (11)  Diili.  13.  §.  3.  (12)  D.  1. 
q.  2.  p.  4.  11.  17,  (loj  R.  9.  (14)  Loc.  c»t. 


.  DE  STATn  CLEniCORUM  863 

mediocris  sustentatiouis  alicuius  cle- 
rici  non  adaequet ,  non  teneri.  Vide 
Dian.  i<  Escob.  is  quorum  sententiara 
non  damno.  (  Vide  dicta  l.  3.  n.  674. ) 
Vide  Trull.16  qui  notat,  eura  qui  habet 
plura  beneficia  tenuia,  ex  quibus  com- 
petentiara  habeat,  teneri  ad  horas. 

»  5.  Non  excusatur  qui  prirais  annis 
parum  recipit,  eo  quod  fructus  expen- 
dat  in  substitutum  ;  quia  horarura  o- 
nus  beneficio  annexura  est  et  persona- 
le,  cum  quo  sponte  acceptatur.  Bon." 
ex  Az.  Vasq.  Fill.  etc. 

»  6.  Si  filius  a  patre  coactus  ad  sta- 
tum  ecclesiasticum,  percipiat  ipse  fru- 
ctus,  tenetur  ad  horas:  secus  si  perci- 
piat  pater;  hic  vero  ad  restitutioneo» 
obligatur.  Layra.  is  ex  Less.  i».» 

Idem  tenent  Cont.  Tour.  20et  Conc.2i 
modo  metus  sit  gravis  ;  quo  cessanto 
(ait  Tourn.)  tenelur  iste  clericus  quam- 
primura  beneficium  renunciare. 

Quaeritur  autem  hic  an  qui  per  ine- 
tuminiusteincussum  ordinem  sacrum 
suscepit ,  teneatur  officiura  recitarc. 
Affirraant  Conc.22cum  s.  Anton.  Sylv. 
Ledes.  Comit.  ct  aliis,  quia  metus  noa 
tollit  voluntarium.  Sed  probabilius  ne- 
gantCont.Tourn.23cumSuar.  et  Henr. 
a  s.  Ign.  Sanch.2^PaI.25  cum  Nav.  et  Sa 
Salm.2s  cum  Bon.  Azor.  Dic.  etc.  Ratio 
quialicetmetusnontollatvoluntarium, 
ecclesia  taraen  rationabiliter  non  cen- 
setur  velle  obligare  ad  onus  officii,  nisi 
eos  qui  omnino  sponte  ordinem  susci- 
piunt.  Et  ideo  tales  per  metura  gravem 
ordinati  nec  etiam  ad  castitatem  tenen- 
tur,  ut  dicunt  Salm.27  cum  aa.  cit.  ut- 
que  diximusde  voto  lib.  3.  n.  \dT.vers. 
Sed  quaestio,  et  dicemus  L  6.  n.  811. 
«  7.  Probabile  est  eum  qui  non  re- 
sidet  ex  legilima  licentia  vel  dispensa- 
tione,  ideoque  fructusnonrecipit,  non 
teneri  ad  horas;  quia  obligatio  hacc  est 
propter  sustentationem  datam.TrulI.2* 
ex  Sanch.  etc. 

(13)  Tr.  S.  e.  6.  c.  13.  (16)L.l.c.7.  dist.  12.S..T. 
(17)  L.  c.  (18;  C.  3.  n.  2.  (19)  L.2.  c.5^i.il.3I, 
(20)  Du  hor.  can.  a,  1.  q.  7.  (21)  T.  2.  p.  440. 
(22)  P.  397.  n.  4.  (23)  Ibid.  (24)  D^:  nialr. 
I.  7.  d.  29.  n.  7.  (23)  Tr.7.  d.  2.  p.  1.  5.  1.  n.  1, 
(28)  Tr.  8.  c.  6.  p.  1.  n.  30.  (27)  Cil.  .1.  iU 

(28^  L.  1.  c.  7.  d.  13.  §.  3. 


964 


tlB.  IV.  DE  PRAEGEPTtS  PARTIC0L.\tVIBn9 


»  8.  Non  tenentur  qui  habent  prae- 
«timonia  quae  solent  dari  adolescenti- 
bus  in  subsidium  studiorum,  eo  quod 
non  sint  proprie  dictabeneficia.Ita  Med. 
Garc.  et  Less.  contra  Nav.  Sot.  et  Ro- 
dr.  Tamen  recte  mouet  Laym.  *  consi- 
derandam  ralionem  praestimoniorum: 
si  enim  dentur  in  titulum  perpetuum, 
Ct  habeant  annexum  aliquod  obsequium 
spirituale,quod  perlaicum  expedirioe- 
quit,  esse  beneficia  ecclesiaslica,proin- 
deque  obligare  ad  horas;  secus  si  con- 
sistant  in  solo  temporali  obsequio.  Si- 
militer  non  tenentur  pensionarii,  cum 
pensiones  non  sint  proprie  dicta  bene- 
ficia,  ntdub.  praec.  videri  potest.  Quod 
limitat  Escob.  2  ex  Palao ,  si  fruantur 
pensione  ob  saecularia  obsequia:  secus 
si  titulo  clericaU  {Vide  num.  438.).  De- 
nique  neque  tenetur  coadiutor,  si  non 
administrat;  qiiia  obligatio  tenet  pro- 
prietarium.  Pal.  Escob.3.  Vide  Laym.'» 
(Est  commune  cum  Salm.  ^). 

»  9.Etsi  habens  plurabeneficiasatis- 
faciat  unica  recitatione  horarum,  tene- 
tur  tamen  tot  facere  commemorationes 
quot  sunt  beneficia  seu  patroni  benefi- 
ciorum;  quia  par  est  omninoratio,Bon. 
Trull.  6.,) 

445.  Quaeritur  4.  An  qui  tenetur  ad 

recitationem  officii  titulo  beneficii  et 

titulo  ordinis  sacri,  omittendo  illud , 

committat  duo  peccata.  Tria  hic  ut  cer- 

ta  supponenda:  Certum  est  4  .quod  iste 

peccat  utique  contra  religionem  ratio- 

ne  ordinis  sacri ,  propter  quem  eccle- 

€ia  eum  obligat  ex  motivo  religionis  ad 

horas  recitandas.  Certum  est  2.  quod 

beneficiarius  omittens  ofTicium  seraper 

peccat  contra  religionem,  etiamsi  non 

habeat  ordinemsacrum,  et  etiamsive- 

lit  fructus  restituere,  ut  dicemus  mox 

infra  in  quaest.  seq.  Certum  estS.  quod 

talis  beneficiarius  si  omittat  ofBcium 

et  noUt  restituere  fructus,  peccabit  non 

solu  m  contra  religionem ,  sed  etiam  con- 

tra  iustitiam,  quia  officium  negligendo 

nou  potuitfructusacquirere,  utdicunt 

(1)  C.  S.  n.  6.  (2)  T.  8.  c.  6.  c.  4.  (3)  L.  c. 
'4)  C.  5.  D.  9.  (S)  Tr.  IG.  c.  2.  p.  5.  §.  1.  n.  20. 
6)  li.  c.  n.  27.  (7)  Tr.  16.  c.  2.  p.  3.  ^.  1.  n.  32. 
8)  li.  4.  n.  121G.  (0)  Ibid.  (10)  h.  4.  tr.  1. 
'.  4.  tt.  's>.  (li)  i>c  uialiiui.  1.  0.  «i.  li>.  u.  G. 


Salm.  '  iuxta  sententiam,  quam  teneaV 
ut  veram  Sotus  Suarez  Azor.  etc.  ac 
Croix^  (quidquid  dicant  alii^).  Id  e- 
nim  patet  ex  concilio  lateran.  relalo 
lib.  3.  n.  6.63.  ubi  dicitur;  Qui  officium 
non  dixerit  fructus  suos  non  faciat.  Sed 
difficuUas  est,  an  beueficiarius  volens 
fructus  restituere,  peccet  coatra  iusti- 
tiam,  etiamsi  officium  omittat  animo, 
restituendi  fructus. 

Prima  sententia  affirmat,  et  hanc  te- 
nent  Laym.«>Sanch."  Bon.*2  et  Less.'3 
Ratio  quia  licet  benefici.um  principali- 
ter  detur  pro  sustentatione  beneficia- 
rii,  attamen  datur  cum  pacto  recitandi 
officium;  morale  enim  axioma  est,  be- 
neficium  propter  officium,  conferri;  uur 
debeneficiarius  omittendo  officiumpec- 
cat  contra  iustitiam,  quia  pactum  non 
servat. 

Secunda  sententia  vere  probabilior  , 

quam  teneut  Pal.*'*  cum  Henr.  et  Garc. 

Anacl.*^  Holzm.i''  Dianai^  cum  Salas  et 

Homobon.  Salm.  i*  cum  Sal.  Anton.  a 

Spir.  s.  etTruII.  tenet  peccare  quidem 

beneficiarium  contra  religionem ,  cum 

ecclesia ,  imponendp  illi  ouus  officii  , 

j  imponit  ex  motivo  religionis,  uon  au- 

tem  contra  iustitiam,  nam  ut  posset  di- 

ci  beneficiarium  peccare  contra  iusti- 

tiam  ,  probandum  esset  pactum  inter 

beneficiatum  et  fundatorem,  vel  eccle- 

siam.  Sed  hoc  pactum  neque  habetur 

respectu  fundatorum  ,  ut  recte  dicuut 

Filliuc.i9et  Holzm.20  alias  (ut  ait  idem 

Holzm.2i  cum  Less.22)  non  potuisset  ec- 

clesia  eximere  beneficiarios  non  reci- 

tantesprimo  semestri  ab  obligationere- 

stitutionis;  neque  habetur  pactum  re- 

spectu  ecclesiae,  cum  illud  nuUo  iure 

aut  ratione  probetur.  D.ouec  igitur  da 

hoc  pacto  non  constet,  nequit  dici  be- 

neficiarium  omittentem  officium  cum 

intentione  restitueudi  fructus  peccare 

contraiustitiam.Necobstat,beneficium 

dari  propter  officium;  nam  benerespou- 

det  Palaus,quodbeneficium  nou  datur 


(12)  D.  1.  q.  S.  p.  i.  n.  4.  (13)  L.  2.  c.  57.  u.  S2. 
(14)  D.  2.  p.  S.  n.  3.  ,  (13)  Pag.  192.  a.  50. 
(16j  Pag.  441.  u.  4S7.  (17)  P.  2.  Ir.  12.  r.  22. 
(liJ)  Tr.  cit.  n.  32.  (19)  Tr.  25.  u.  iS7. 

(20)  L.  c.  (21)  P,  443.  «.  ^G2   v.  i- —'.... 

(22)  L.  2.  c.  34   I.    i^-' 


CAP.  n.  DUB.  II.  ART.  11.  DE  STATU  CLERICORUM 


865 


ab  ecclesia  sub  obligatione  iustitiae,  sed 
religionis,  cum  obligatio  officii  non  o- 
riaiur  ex  beneficio ,  sed  ex  praeeepto 
ecclesiae  ratione  beneficii  imposito  ex 
Jiiotivo  religionis. 

Sed  dices:  si  nuUum  intercedit  pa- 
ctum  cum  beneficiario,  qua  ratione  i- 
pse  peccabit  contra  iustitiam  ,  si  fru- 
ctus  non  restituet ,  uti  supra  tanquam 
certum  suppositum  est?  Respondetur: 
Peccabit  contra  iustitiam  non  ratione 
pacti  initi,  sed  ratione  conditionis  uon 
impletae:  teneenim  potuit  ecclesia  be- 
neficiariis  imponere  pensuu  officii  ob 
motivum  religionis,  vel  sub  condilione 
non  faciendi  fructus  suos,  si  non  reci- 
taverinl,  vel  sub  poena  nei^tiva  non 
acquirendi  fructus .  si  officium  omise- 
rint,  iuxta  dicta  l.  3.  n.  665.  et  ut  te- 
nentVivai  et  Lugo^  Holzm.3  quod  val- 
de  probabile  putat  Azor.  ^  Ideo  enim 
(ait  Holzmann)  beneficiarii  non  recitan- 
tes  ante  sententiam  tenentur  ad  fru- 
ctuum  restitutionem,  quia  haec  ,  licet 
sit  poena,  non  est  tamen  poena  positi- 
va  aut  privativa,  scil.  quae  privet  fru- 
ctibus  acquisitis,  et  ad  quam  sententia 
requiratur ,  sed  est  poena  negativa , 
nempe  quae  negat  posse  acquiri  fru- 
ctus  a  non  recitantibus,  prout  si  eccle- 
sia  dicat,  non  concedo  tibi  fructus  nisi 
officium  recitaveris  (hoc  tamen  intel- 
ligitur,  si  culpabihter  officium  omitta- 
tur;  secusvero,  si  sine  culpa  gravi,  do- 
cet  Lugo  5  utque  diximus  i.  3.  n.  665. 
cum  Less.  Sanch.  Concina  et  commu- 
niori).  Unde  concluditur,  respondendo 
ad  quaesitum,  quod  si  sacerdos  bene- 
ficiarius  omittit  officium  nolens  fructus 
restituere,  peccat  contra  religionem  et 
contra  iustitiam,  cum  retineat  al-ienum, 
quod  acquirere  non  poterat  omittendo 
officium:  si  vero  omittit  volens  fructus 
restituere ,  tunc  peccat  tantum  conlra 
religionem,  non  vero  contra  iustitiam, 
quia  tunc  aiienum  non  retinet. 

Quaeritur  2.  An  beneficiarius  omit- 
lens  officium  peccet  graviter,  si  alias 
habeat  animum  restituendi  fructus  be- 
iieficii.  Affirmandum  utique  cum  Lug.  6. 

I)  IbiJ.  (2)  Resp.  mcr.  I.  ii.  >lub.  C.  n.  6. 

L,  D.  i>.  443.  n.  4Gli.     (4)  P.  2.  1.  10,  c.  14.  fj.  7. 

UUtU   I. 


Ratio  quia  datur  duplex  praeceptum, 
unum  antiquum  quo  obligantur  bene- 
ficiati  ad  officium ;  hic  enim  fuit  finis 
primarius  ecclesiae  in  institutione  be- 
neficiorum,  scilicet  servitium  ecclesiae 
praestandum;  aliud  novum,  ut  omit- 
tens  officium,  fructus  restituat.  Bene- 
flciatus  igitur,  etsi  fructusrestituat  non 
liberatur  obligatione  recitationis;  quare 
qui  officium  omittit  sex  primis  mensi- 
bus  a  receptione  beneficii,  non  tenetur 
fructus  restituere,  sed  utique  graviter 
peccat,  ut  declaravit  s.  Pius  v.  in  bul- 
la  relata  lib.  3.  n.  663. 

Art.  II.  Quanta  sit  haec  obligatio. 

^46.  Qme  culpa  sit  omiitere  officium^  velpar- 

tem  eius  notabilem. 
\  47.  Quae  sitparva  maleria  in  omissioneofficii. 
\  48.  An  omissio  horarum  sit  unum  vel  plura 

peccaia. 
iiO.   Quot  peccala  committit  qui  officium  in 

mare  proiiciens  redditur  impolens  ad  reci- 

tandum. 
130.  Utrum  duhitans  an  aliquid  omiserit,  te- 

neaiur  id  recitare. 
io\.  Quando  beneftciarii  ofpcium  omittentes  te- 

neantur  restituere  fructus. 
-152.  Quibus  sit  applicandafructuum  restitutio. 
-153.  Quando  possit  beneficiarius  a  restitutione 

excusari  titulo  pecuniae  expensae. 

446.  «  Resp.  \.  Est  tanta  ut  peccet 
mortaliter  quisquis  habens  hoc  onus, 
horas,  vel  uotabilem  earum  partem  o- 
mittit.  Ita  communiter  omnes,  conlra 
Angelum  '  et  Richardum :  qui  dicunt 
non  esse  mortale,  nisi  quis  habeat  coa- 
suetudinem  omittendi :  quam  senten- 
liam  Lessius  non  audet  dicere  proba- 
biiem  quod  sit  contra  torrentem  docto- 
rum.  Ratio  est  quia  violat  praeceptum 
in  re  gravi  pertinente  ad  virtutem  re- 
ligionis.  (Et  haec  est  omnino  tenenda 
cum  communi:  vide  Salm.  s.  Verius 
autem  est,  hanc  obligationem  magis 
provenire  ex  recepta  consuetudine  , 
quam  ex  iure  positivo.  Ita  Salmant.  ^* 
cum  Less.  Pal.  Suar.  etc). 

Ex  dictis  resolvuntur  hi  casus: 

»  4 .  Non  est  mortale  omittere  ununi 
psalmum,  lectionem,  vel  quid  simile. 
ut  habet  communis  contra  Nav.  ncc 
tertiam  partem  parvae  horae,  contra 
Azor.  et  Mald..  quia  non  censetur  par- 

(S)L.c.    (6)Resp.nior.  l.S.il.6.n.2.    (7)V.Horac, 
(tij  Df  lior,  can.  c,  2.  o.  i,  u,  5,  (9)  L.  c. 

55 


866 


LIB.   IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTIGULARIBUS 


notabilis.  Talem  autem  dicit  Palaus  * 
esse  in  matutino,  quod  est  aequale  uni 
parvae  horae.  Sanch.  2  dicit  tres  le- 
ctiones  cum  responsoriis  in  feriali  of- 
ficio  esse  materiam  parvam.  In  parvis 
horis  dicunt  Fern.  Fill.  et  Laym.  di- 
midium  esse  notahilem  quantitatem. 
Vide  Escob.  '  qui  docet  unam  parvam 
horam  non  esse  partem  notabilem,  re- 
spectu  totius  officii,  quod  per  modum 
unius  est  praeceptum.  Verum  hoc  me- 
rito  reiicitur  ab  aliis. 

»  2.Est  mortale  si  omittas  vel  unam 
integram  ex  horis,  quae  suntseptem: 
matutinum  cum  laudibus,  prima,  ter- 
tia,  sexta,  nona,  vesperae  et  comple- 
torium :  vel  dimidiam  etiam  ex  brevio- 
ribus,  docent  Fern.  Regiu.  Suar.  Lay- 
man  contra  Bon.  et  Less.:  vel  ex  matu- 
tino  9.  lectiones  cum  responsoriis,  ut 
Sanch.<:  aut  partem  aequivalentem  ho- 
rae  uni  minimae,  ut  Suar.  ^  et  Gavan- 
tus:  vel,  ut  alii,  unum  nocturnum.  Vi- 
de  Bon.  ^  Dian. '.» 

447.  Quaeritur  4.  quaenam  sit  par- 
va  materia  in  omissione  officii.  Azor. 
Nav.Vill.  etc.  apudConc.^  tenentpec- 
eare  mortaliter  qui  omittit  dimidiam, 
vel,  ut  alii  dicunt,  tertiam  partem  ho- 
rae  etiam  parvae  ,  quia  talis  pars  re- 
spectu  illius  horae  iam  est  notabilis 
materia.  Sed  probabilius  id  uegant  Les- 
sius^  Bon.w  Cont.  Tourn.n  cum  Suar. 
Pontas  Van  Roy,  item  Pal.  Garc.  Trul. 
Pell.  Led.  etc.  ap.  Conc.^^.Ratio  quia, 
licet  illa  pars  sit  notabilis  respectu  ho- 
rae  parvae,  est  tamen  levis  in  se,  et  re- 
spectu  totius  officii ;  unde  circa  ^avi- 
tatem  materiae,  totius  officii  quantitas 
respicienda  est;  non  autem  cuiuslibet 
horae.  Verius  enim  est  praeceptum  of- 
ficii  non  esse  septuplex  ex  septem  horis 
dicendis,  sed  unum  praecipiens  uni- 
cum  officium  constans  septem  partibus, 
ut  patet  ex  c.  Dolentes  9.  de  celebr. 
miss.  ubi  praecipitur  sob  «no  praece- 

(i)  L.  1.  p.  6.  (2)  Op.  mor.  lib.  1.  c.  4.  n.  18. 
(5)  L.  cit.  c  15.  u.  107.  (4)  1.  mor.  c.  4.  d.  8. 
(3)  De  rel.  1.  5.  c.  2S.  (6)  D.  1.  q.  1.  p.  1. 

(7)  P.  2.  t.  12.  r.  26.  et  41.  {S\  T.  2.  p.  447.  n.  4. 
(9)  L.  2.  c.  57.  D.  S2.  (10)  D.  1.  q.  S.  p.  1.  n.  2. 
(II)  De  hor.  can.  c.  5.  a.  8.  Dico  2.  (12)  L.  c. 

(t-,)  D.  2-  p.  8.  D.  1.  (14)  D.  1.  q.  S.  p.  1.  u.  6. 
ili>)  Q.  S.  ,.  2.  (16)  T.  %.  p.  73.  n.  94. 


pto  officium  recitari  his  verbis ;  PraS' 
cipientes  in  virtute  obedientiae,  ut  divi- 
num  ofjlcium  ,  nocturnum  pariter  et 
diurnum,  quantum  eis  Deus  dederit , 
studiose  celebrent  pariter  et  devote.  Pro- 
pter  quod  Pal.i^  Bon.i''  Ronc.is  Spor.i^ 
Tamb.17  Elbeli»  Holzm.i^.Salm.  20  cum 
Trul.  pell.  Leand.  etc.  Croix2>  cum  Lay. 
et  Fill.  probabiliter  dicunt  esse  levem 
materiam  omittere  minus  quam  inte- 
gramhoram  parvam.  SicetiamBib.22  et 
Croix23cumMarch.  Pell.  Tamb.  et  aliis, 
ratione  parvitatis  materiae,  probabili- 
ter  dicunt  non  peccare  graviter  qui  0- 
mitteret  totas  vesperas  sabbati  sancti. 
Caeterum,  utrecte  aiunt  Bus.  ut  supra 
et  Mazzotta  (contra  Sot.  Escob.  Phil. 
etc.  apud  Salm.  2<)  improbabilis  est  o- 
pinio  quod  una  parva  hora,  prout  ter- 
tia,  sexta  etc.  sit  levis  materia. 

Ita  etiam  tenendum  peccare  graviter 
qui  omittit  unum  nocturnum  integrum, 
ut  bene  censent  Wig.  25  Holzm.  26  ei_ 
bel  27  Croix  28  et  Conc.  29  cum  com- 
muni;  contra  Leand.  Vercell.  etc.  apud 
Conc.  qui  putat  etiam  esse  gravem  ma- 
teriam  omittere  tres  lectiones  cum  re- 
sponsoriis,  sed  probabiliter  huic  con- 
tradicunt  Sanch.30  et  Diana^i.  Intellige, 
si  lectiones  cum  responsoriis  sint  tales, 
ut  parvam  horam  non  adaequent.  Unde 
bene  concludunt  Sanch.32  Pal.33  Less.s* 
Bon.35  et  Salm.36  cum  TruU.  Pell.  etc. 
illam  universe  censeri  parvam  mate- 
riam  quae  non  pertina^t  ad  quantita- 
tem  unius  integrae  horae.  Imo  Salm.37 
admittunt  in  officio  longiori,  puta  do- 
minicae,  adhuc  maiorem  materiam  pos- 
se  esse  levem;  sed  huic  noa  acquiesco: 
nam  sic  etiam  omissio  horae  parvae 
respectu  totius  officii  dominicalis  pos- 
set  dici  parva  materia,  quod  minime 
est  admittendum,  cum  hora  etiam  par- 
va  ex  communi  dd.  sensu  videatur  ma- 
teria  absolute  gravis  respectu  cuius- 

(17)  C.  8.  S.  2.  n.  11,  (18)  T.  2.  p.  S37.  n.  397, 
(19)T.l.p.441.D.4SS.  (20)Tr.l6,c.3.p,4.  n.23. 
(21)  L.  4,  n.  1220.  (22)  Loc.  cit.  (25)  N.  1204. 
(24)  Cil,  n,  25.  (28)  P.  425.  (26)  P,  441.  n.  4SS. 
(27)  P,  659,  n.  397.  (28)  L.  4.  n.  1202. 

(29)  P.  408.  n.  S.  (50)  L.  1.  dec.  c.  19.  n.  7, 

(31)  P.  2.  Ir.  12.  r.  41.         (52)  Dub.  11.  n,  2. 

(35)  P,  S,  u.  2.     (54)  C.  57.  u.  87.     (3S)  P.  1.  u.  '.i  ■ 

(36)  D.  D.  23,  (37)  Ibid, 


(1)  L.  c.  n.  9.         (2)  Tr.  16.  e.  S.  p.  4.  n.  22. 
(5;  C,  37.  n.  85.  (4)  C.  2.  dub.  12.  n.  2. 

(5)  D.  2.  p.  S.  n.  1.  (6)  Q.  S.  p.  1.  n.8. 

(7)  P.  1S4.  q.  b.  r.  5.     (8)  De  hoi-.  can.  c.  3.  a.  4 
(,ttj  Pag.  ■183.  n.  18.  (10)  Pag.  S40.  d.  398. 

(11)  3.  !>.  lit.  13.  c.  4.       (12)  L.  0.       (13)  Tr.  2. 
c  3.  n.  5.  (15)  T.  1.  1.  4  c.  5.  qu.  4.  p.  4 


CAP.  II.  DCB.  ir.  ART.  11 

cumque  oiDQicii.  Necnon  bene  addunt 
Holz.  et  Croix  ceuseri  gravem  omissio- 
nem,  si  de  hora  parva  aliquid  nimis 
modicum  diceretur. 

448.  «  3.  Sive  omissio horarum  (abs- 
trahendo  a  multiplicatione  actuum  vo- 
luntatis)  sit  unum  numero  peccatum, 
ut  vult  Bon.,  sive  sint  plura  formali- 
ter,  ut  docet  Less. ,  sive  unum  multi- 
plex,  ut  Suarez,  sive  unum  pluribus 
aequivalens,  ut  Fill.  loquitur :  proba- 
bile  tamen  est  in  confessione  explican- 
dum  quot  horae  sint  omissae,  eo  quod 
slt  circumstantia  tenens  se  ex  parte 
obiecti,  et  constituens  actura  in  ratio- 
ne  sua  individuali.  Bonac.  >  Less.  Sua- 
rez  FiU.  » 

Hic  igitur  quaeritur  \ .  Quot  peccata 
committat  qui  totum  omittit  officium. 
Alii  dicunt  committere  septem  peccata; 
quia  pro  singulis  horis  diversum  adest 
praeceptum ;  haucque  opinionem  pro- 
babilem  putant  Salm.2.  Sed  verius  di- 
cendum  unum  tantum  peccatum  com- 
mittere.  Ita  communiter  Less.  ^  San- 
chez  4  Pal.  5  Bon.  6  Ronc.  '  Cont.  Tour- 
nelys  Conc.9  Elb.«>.  Idemque  expresse 
docet  s.  Ant.  "  qui  de  hoc  veram  ra- 
tionem  assignat  dicens :  Qui  omittit  o- 
mnes  horas  unius  diei ,  non  propterea 
committere  septem  peccata  mortalia,  sed 
unum,  et  tanto  grovius  quanto  plus  de 
officio  omittit ;  quia  totum  officium  u- 
nius  diei  cadit  sub  uno  praecepto.  Bene 
tamen  advertit  Elbel  «2  quod  si  quis 
omitteretplures  horas  ex  intentionibus 
moraliter  interruptis,  tunc  plura  com- 
mitteret  peccata. 

449.  Quaeritur  2.  Quot  committat 
peccata  qui  officium  in  mare  proiiciens 
redditurimpotens  ad  recitandum.  Haec 
quidem  quaestio  pendet  ab  alia,  an  o- 
missio  volita  in  causa  sit  in  sese  pec- 
catum. 

Prima  sententia  in  ea  quaestione  ne- 
Sat,  eamque  tenent  Laym.  13  Azor.  <'S 


.  DE  STATD  CLEKlcOaUM  367 

item  apud  Salm.  i*  s.  Bonav.  Pal.  Va- 
squez  Fill.  Cov.  Sayr.  Gran.  etc.  Ratio 
quia  talis  omissio  dum  accidit  non  est 
voluntaria  in  se,  sed  in  causa,  ideo 
tantum  in  causa  erit  peccatum.  Unde 
iuxta  hanc  sententiam  talis  committit 
unum  peccatum  tantum,  nempe  cum 
proiicit  breviarium. 

Secunda  sententia  lamen  verior  affir- 

mat,  et  hanc  tenet  s.  Th.  i6  qui  ait:  Si 

autem  actus  praecedens  fuit  culpabilis, 

sic  non  totaliter  aliquis  excusatur  a  peo' 

cato  sequenti,  quod  scil.  redditur  volun- 

tarium  ex  voluntate  praecedentis  actus 

inquantum  scil.  aliquis  dans  operam 

rei  illicitae  incidit  in  sequens  peccatum. 

Et  eum  sequuntur  Caiet.i^Nav  is  gan- 

chezi9  Pal.30  et  Salm.2Jcum  Abul.  Sot 

Med.  Lop.  Vill.  etaliis.  Ratio  quia  licet 

ad  omissionem  peccaminosam  requi- 

ratur  ut  adsit  voluntarium,  sufficit  ta- 

men  voluntarium  in  causa,  ut  patet  ex 

GIoss.  in  c.  Mulieres,  de  sent.  excomm. 

ubi  dicitur  quod  si  quis  voluntarie  se 

inebriat  praevidens  occisurum  cleri- 

cum,  incurrit  excommunicationem  se- 

cuta  occisione.  Ergo  occisio  illa  est  ve- 

re  peccatura,  alias  sine  peccato  exter- 

no  non  posset  occisor  excoramunica- 

tionem  contrahere.  Propterea  quoad 

casum  nostrumrespondetur,  proiicien- 

tera  officium  tot  peccata  committere 

quot  sunt  omissiones  quas  praevidet' 

nisi  poeniteat primi  peccati,  nam  alio' 

quin  perseverat  voluntarium  positum 

in  causa.  Ita  Sanch.  22  Cont.  Tourn.  21 

et  EIbeI24  cum  communissima.  Vide  di^ 

cenda  l.  5.  n.  49. 

150.  Quaeritur  3.  Utrum,  si  quisdu- 
bitat  an  aliquid  omiserit  de  officio,  te- 
neatur  id  recitare.  Resp.  Scrupulosi 
non  sunt  obligandi  ad  repetendum,  quia 
in  his  ut  plurimum  dubia  non  sunt 
vera  dubia,  sed  inanes  apprehensio- 
nes.  Quoad  alios  vero  distinguendum  : 
Si  dubium  est  mere  negativum  utique 


(15)  Tr.  20.  de  princ.  mor.  c.  10.  p.  3.  §.  2.  n    2 ' 

(16)  1.  2,  q.  76.  a.  3.  ad  3.  et  q.  77.  a.  7  et  2'^- 

?;m'^'  "•  *•       (*')  ^^'^-      (*8)  Mau.  c.  16.  n.'  a 
(19)  De  matr.  1.  9.  d.  43.  n.  27.     (20)  Tr   2  d    I 

•"•  o'  '}•  ?■ ..    ^***^  ^^'"^-  "•  -^-         (22)  Con»;  1.'  V 
c.  2.  dub.  Sl.  (23)  D>  Uor.  cauon.  v  3   a.  2 

(24)  Pag.  SS6.  u.  42.  •■   •»   a.  x 


868  LIB. IV.  DE  PRAECEPT 

tenentur,  quia  io  dubio  possessio  stat 
pro  praecepto,  ita  Pal.  *  Salm.  2  et  alii 
coramuuiter.  Si  vero  dubium  est  posi- 
tivum  ,  ita  ut  probabiliter  iudices  di- 
xisse,  non  teneris  repetere,  prout  do~ 
cent  commuaissime  Palaus  3  Sanchez  ^ 
Cont.  Tourn.  5  et  Salm.  6  cum  Pelliz. 
Trull.  Diana  etc.  Item  Laym.  LugoRon- 
cag.  et  Viva,  quos  adduximus  l.  1 .  n. 
29.  Item  dicit  Croix'  cum  SanchezS 
Laym.  et  Illsung.  male  facere  qui  ha- 
bens  coniecturam  quod  aliquam  par- 
tem  dixerit,  eam  repetit,  quia  viam 
scrupulis  aperit;  et  docet  Nav.  (apud 
Concin.  9  sic  dicens:  Non  solum  non 
tenetur  repetere  id  quod  probabiliter  cre- 
dit  se  dixisse,  verum  etiam  male  ageret 
id  faciendo^  eo  quod  habitum  concipien- 
di  scrupulos  superfluos  sibi  quaereret. 
Unde  docent  Sanch.  i*  cum  Nav.  Mai. 
et  Angles,  Croix  '•  cum  Az.  Suar.  Fill. 
Bon.  Tamb.,acSalm.*2cum  Ang.  Trull. 
et  Pell.quod  bene  excusaris  a  repeten- 
do,  si  non  memineris  dixisse  aliquid, 
et  habens  iustam  coniecturam  creden- 
di  quod  dixeris  ;  puta  (ut  aiunt  Sanch. 
cum  aliis  citatis  et  Salm.  13  cum  Nav. 
Suarez  Bardi  etc.)  si  recordaris  te  in- 
coepisse  psalmum,  lectionem,  vel  ho- 
ram,  et  postea  non  data  opera  distra- 
ctus,  vel  non  iuterruptas  te  invenias 
in  fine  horae ,  legendo  vel  memoriter 
recitando  ea  in  quibus  ordinarie  non 
soles  errare ;  et  hoc  locum  habere  di- 
cunt  Gobat.  et  Tamb.  apud  Croix  i-*  et- 
iamsi  habeas  rationem  probabilem  o- 
missiouis,  quia  praesumptio  quod  so- 
leas  perficere  quod  incoepisti,  efficit 
ut  nihil  tenearis  repetere,  nisi  sis  mo- 
raliter  certus  quod  non  dixeris.  Si  ve- 
ro  dubiles  au  totam  horam  dixeris  vel 
non,  censent  Salm.  '!•  quod  si  saepius 
tali  dubio  labores  aon  teneris  repetere, 
quia  tunc  facile  praesumitur  tale  du- 
bium  oriri  a  scrupulis ;  secus  si  raro. 
Caeterum  bene  ait  Croix  i^  cum  Nav. 
Az.  Suar.  Boa.  etc.  quod  si  ordioarie 
oon  soleas  dicere  horam  posteriorem 

(1)  D.  2..p.  6.  n.  1.  (a)  De  hor.  caa.  c.  3.  p.  3. 
h.  12.  (3)  L.  c.   (4)  Coo».  I.  7.  c.2.dub.  U.  d.  S. 

(5)  De  lioris  caaon.  sect.  6.  v.  Sed  quid. 

(6)  Dict.  11.  18.         (71  L.  «.  n.  t2(«. 
(8)  Luc  cil.  'l^)  T.  2,  j;.  305,  a.  1». 


IS  FARTIGOLARIBUS 

nisi  post  priorem ,  prudenter    potea 
credere  te  nihil  omisisse. 

151.  «  Resp.  2.  Tanta  est  obligatio, 
ut  inducat  ei  onus  restitutionis  fru- 
ctuum,  pro  rata  omissionis  officii,  qui 
titulo  beneficii  ad  horas  tenetur,  si  e- 
lapsis  sex  mensibus  post  adeptam  pos- 
sessionem  (is  enim,  etsi  graviter  pec- 
cet  omittendo,  non  tamen  tenetur  ad 
restitutionem)culpabiIiterofficiumnon 
recitaverit.  Patet  ex  concil.  lateranen- 
si  sub  Leone  x.  Sed  quia  dubium  fuit 
utrum  hoc  concilium  esset  receptum, 
Pius  V.  buUam  edidit  quae  est  apud 
Navarr.  *'  qua  hoc  decretum  confirmat, 
ac  declarat  sic,  ut  qui  uno  die  totum 
officium  omiserit,  teneatur  restituere 
omnes  fructus  illi  diei  respondentes : 
V.  gr.,  qui  accipit  annue365.  florenos, 
teneatur  pro  uno  die  restituere  unum 
florenum  ;  quiautem  omiserit  matuti- 
num  tantum,  mediam  partemfructuum 
unius  diei ;  qui  reliquas  horas,  etiam 
mediam  partem;  qui  vero  unam  ex 
illis,  sextam  partem :  eaque  restitutio 
facienda  est  vel  fabricae,  vel  pauperi- 
bus,  Laym.Fill.Bon.iSetc.contradeia 
Crux  etLop.apudDian.  i^  quidicunt,  si 
beneficiatus  intra  anaum  per  8.  vel  1 0. 
dies  tantum  omittat,  aoa  teaeri  ad  re- 
stitutiouem,  eo  quod  sit  servus  libera- 
lissimi  Domini,  qui  multo  minus^  quam 
domini  temporales,  ad  pauca  attendat. 
[Vide  dicta  l.  3.  n.  663.). 
Unde  resolves: 

»  1 .  Clerici  maiorum  ordinum ,  qui 
solo  titulo  ordinis,  et  quotquot  alio  ti- 
tulo  quam  beneficii,  ad  horas  tenentur, 
non  obligantur  ad  dictam  restitutionem , 
quia  nullos  percipiunt  fructus  propter 
onus  recitandi  officium.  Bon.  20. 

»  2.  Nec  ii  obligaotur  qui  ex  oatu- 
rali  obliviooe,  iusto  impedimeoto,  bo- 
na  fide,  invincibili  ignorantia,  aut  ali- 
ter  absque  culpa  omiserunt.  Ratio  est 
quia  io  coascieotia  ooo  debetur  poena 
ubi  nonestculpa.  Less.Suar.  Bon.21  (Ita 
etiam  Viva  cum  Sanch.  V.  l,  3.  n.  665.). 

(10)  Loc.  cit.      (11)  D.  1).  mi.       (12)  Loc.  cit. 
(15)  Tr.  20.  c.  7.  p.  1.  d.  7.     (14)  ».  1233. 
(18)  mn.  n.  7.       ri6)  Dlct.  c.  tSSS.    (17)  C.2S. 
(18)  D.  1.  q.  5.  j..  2.         (19;  y.  2.  i.  12.  les.  34. 
OO^  L.  cit  u.  S.  u.  5.  kialj  M.  4. 


CAP.  II.  DUB.  11.  ART.  II 

»  3.  Valde  probabile  est  quod  qui 
alia  onera  habent  quam  precum;  v.  gr. 
pastores,  episcopi  etc.  omitteutes  ho- 
ras,  possint  retinere  raaiorem  partera 
fructuum  istius  diei,  ratione  dictorum 
onerum ;  sufficiatque  dare  tertiam  par- 
lem  vel  quartam  fructuum;  eo  quod 
tantumobligentur  ad  restitutionem  fru- 
ctuum  respondentium  oneri  divini  of- 
ficii.  Nav.  Fill.  Bon.  <  Diana^  citansa- 
lios  multos.  (Ita  etiam  probabiliter  te- 
iiet  Croix  3  cum  Sanch.  et  Gob.  Vide 
dicta  l  3.  n.  673.). 

»  4.  Si  talis  pastor  habeat  tenues  re- 
ditus  ad  sustentationem ,  videtur  ad 
nihil  obligandus;  cum  ob  alia  onera 
illi  debeatur  sustentatio.  Laym.  4.  Imo 
Dian.  ^  Mald.  ^  dicunt  eum  qui  habet 
beneficium  valde  tenue,  v.  gr.  cuius 
reditus  tertiam  partem  mediocris  su- 
stentationis  non  adaequent,  non  teneri 
ob  horas  aliquoties  neglectas,  ad  resti- 
tutionem.  ( Et  est  probabile  cum  Less. 
Sanch.  Peli.  Led.  Rodr.  V.  l.  3.  n.  674.). 

152.  »  5.  Restitutio  haec  fieri  potest 
vel  pauperibus  amicis,  vel  aliis,  vel 
ipsi  etiam  beneficiato ,  si  pauper  est. 
Item  impendi  potest  in  fabricamdo- 
mus  vel  meliorandos  agros  beneficii; 
quia  haec  nomine  fabricae  etiam  intel- 
liguntur  apud  Suar.  etBonac.  {Vide  di- 
cta  l.  3.n.672.).Denique  aliquando  com- 
pensari  potest,  offerendo  suffragia  pro 
defunclis,  aliisque  precibus,  ut  vide 
Bon. '.  (Idem  dicuut  Salm.  s.  Sed  vide 
dicta  l.  3.  n.  667.  et  672.  ubi  huic  non 
acquifivimus)  etsicetidim  peralium,  seu 
perofficium,  aut  preces  ab  alio  ad  tuam 
iotentionem  recitatas,  et  a  te  defunctis 
applicatas,  satisfieri  posse,  docet  Quia- 
tan.  9.  Nec  continuo  damnandum,  qui 
ordinarie  recitare  solitus,  semel,  v.  g. 
vel  bis  in  anno  omisil,  etsi  nihil  re- 
stituat,  docent  Sot.  Med.  Fill.  <o.  (ged 
hoc  non  videtur  posse  sustineri,  ut 
merito  dicunt  Salm.  •'  cum  s.  Pius  in 
sua  bulla  dicat:  Ut  qui  omnes  horas 
uno  vel  pluribus  diebus  intermiserit). 

(1)  P.  3.  (2)  P.  2. 1. 12.  r.  8.  (3)  L.  4.  n.  1214. 
(4)  L.  4.  tr,  2.  c.  8.  (S)  Pag.  2.  tr.  12.  resp.  9. 
(6)  Tr.  10.  c.  2.  dub.  3.  (7)  Loc.  cil.  p.  4. 

(8)  Tr.  16.  c.  2.  n.  60.  (9)  T.  8.  secl.  6. 

(10)  C.  10.  n.  516.  et  517.        (11)  D.  c,  2.  n,  SS, 


DE  STATU  CLERICOaUM  869 

»  6.  Qui  pecuniam  quam  ob  neglc' 
ctashoras  teneturrestituere  sive  eroga- 
re  in  usus  pios,  impendit  in  ah"os  quam 
vel  in  pauperes  vel  fabricam  benefi- 
cii,  non  satisfacit  (secundum  ius  com- 
raune,  ubi  coucilium  laleranense,  vel 
bulla  Pii  V.  est  recepta)  obligationi  suae; 
nisi  aliud  ferat  consuetudo vel  statutum 
alicubi  receptum;  quia  diserte  praeci- 
pitur  restitui  pauperibus  vel  fabricae 
beneficii.  Vide  Bon.i2.(F.  l.  3.  n.  672.). 

153.  »  7.  Posse  aliquando  beneficia- 
tum  excusari  a  restitutione  ob  horas 
neglectas,  titulo  pecuniaeexpensae;  in- 
tellige  post  omissionem  horarum  (Nara 
si  ante  omissionem ,  non  excusatur , 
cum  damnata  sit  propos.  33.  ab  Alex. 
VII.  dicens:  Restitutio  fructuum  ob  o- 
missionem  horarum  suppleri  potest  per 
quascumque  eleemosynas,  quas  antea  be- 
neficiarius  de  fructibus  sui  beneficii  fe- 
cerit);  etsi  nbn  isto  intuitu,  in  paupe- , 
res  vel  alios  usus  pios,  censet  Dian.  ^^ 
ex  Laym.  <^  esse  probabile,  tum  quod 
quidam  auctores  ita  sentiant;  tum  quod 
videatur  esse  virtualis  intentio  omniura 
dantiura  eleemosynas,  satisfacere  per 
illas  omnibus  obligationibus  quas  suis 
peccatis  contr,axerunt:  tum  quod  leges 
ecclesiasticae  benigne  debent  explica- 
ri  (Et  probabile  est  iuxta  sententiam 
quam  tenent  Sanch.is  Lugo  16  Laym.i'' 
Salmant.18  cum  Pelliz.  et  Croixi^  cum 
Suar.  Gob.  et  aliis.  Vide  diota  l.  3.  n. 
700.  V.  Limitant).  Addnnt  lo.  de  Salas^o 
et  Vasq.:  si  canonicus  grossam,  seucor- 
pus  sui  canonicatus  vere  et  absolute  lu- 
cretur,  prius  quam  omittat  officium, 
non  teneri  ad  restitutionem  propter  o- 
missiouem  sequentem,  eo  quod  poena 
non  sit  ut  fructus  iam  suos  factos  re- 
stituat,  sed  ut  fructus  non  faciat  suos. 
Sic  illi  apud  Diau.  2t. 

»  8.  Ubi  buUa  Pii  v.  non  est  recepta, 
potest  videri  probabile,  beneficiatum 
ad  dictam  restitutionem  non  obligari, 
ut  habet  Sylv.  22. 

(12)  Qu.  2.  p.  2,  et  4.  (13)  P.  3,  r.  S7- 

(14)  L.  3.  t.  2.  c.  12.  n.  9.  (13)  Cons.  1. 2.  c.  5. 
diib.121.  (16)D.4.n.46.  (17)L.2.tr.2.c.l2.n.9. 
(18)  Tr.  16.  c.  2.  p.  4.  n,  63.     (19)  L.  4,  n.  121S, 

(20)  De  leg.  d.  IS.  sess.  2,  n.  27. 

(21)  P.  2,  t.  12.  r.  8.  (22)  V.  Clencus. 


870 

Am.  IU    QiM^  «xcusent  a  recitationo  horarum. 

IS-t.  Quomodo  excuset  inGrmitas.  Not.  I .  An  ex- 
cuJiet  gravis  molestia.  2.  Jn  excuset  con- 
valescentia.  3.  Quid  in  dubio,  an  infirmi- 
tas  sufficiat  ad  excusandum.A.  Quid  si  du- 
bites  an  possis  recitare  partem. 

4SS.  ^n  excusentur  laborantes  febri  tertiana 
vel  quartana. 

156.  Quomodo  excuset  iustum  impedimentnm.E< 
an  ideo  excusentur  cmcionatores,  confessa- 
rii,  peragentes  necessaria  in  choro.  (  Fide 
de  hoc  dicta  n.  143.  v.  Not.  3.). 

^57.  Quomodo  excuset  caecitas  et  carentiabre- 
viarii. 

<58.  An  impotens  recitare  totum  ofpcium  te- 
neatur  ad  partem.  Quid,  si  non  habeas  of- 
ficium  proprium.  An  tenearis  recitare  cum 
socio,  si  nequis  solus.  An  heneficiarius  te- 
neatur  conducere  socium,  si  non  possit  so- 
lus  recitare. 

V69.  Quomodo  excusel  dispensatio. 

154.  »  Resp.  Haec  sequentia:  1.  In- 
firmitas  gravis,  v.  gr.  dolor  notabilis 
capitis,  ita  ut  sine  incommodo  vel  in- 
cremento  morbi  legi  non  possit:  dixi 
gravis,  quia  levis,  v.  gr.  dolor  stoma- 
chi  aut  pectoris,  vel  etiam  aliquando 
febris  tertiana  aut  quartana  non  excu- 
sat,  cum  toto  die  non  affligat,  (Vel  ma- 
iore  diei  parte,  ut  Sanchez  Trull.  Tam- 
bur.  Pell.  etc.  cum  Salm.  <).  Ita  Nav. 
Fill.  Laym.  Bon.  2.  Porro  totaliterex- 
cusatus  non  tenetur,  ut  quidam  volunt, 
audirealium  legentem,  nec  alium  sub- 
stituere.  (Nec  alias  preces;  est  commu- 
ne  apud  Salm.3)  ut  liabent  Fill.  et  Sa  "*. 
Si  tamen  commode  potest  et  solet  le- 
gere  cum  socio,tenetur,  ut  habent  Les. 
etBoH.  Vide  Dian.  ^  (Ita  verius  tenen- 
dum  cum  Sanch.  Spor.  Croix  etc.  con- 
tra  alios.  Vide  inf.  n.  158.  vers.  Item).» 

Plura  hic  sunt  notanda  scitu  neces- 
saria.  Notandum  \ .  ratione  infirmita- 
tis  excusari  ab  officio  non  solum  qui 
gravi  laborant  morbo,  sed  etiam  qui 
non  possunt  recitare  nisi  cum  gravi 
incommodo,  aut  probabili  talis  incom- 
modi  periculo.  Unde  satis  excusantur 
qui  prudenter  credunt  vel  timent  ob 
officii  recitationem  eis  fore  proventu- 
ram  notabilem  gravedinem  capitis,  vel 
cruditatem  stomachi  aut  virium  lassi- 

(1)  De  horis  canon.  c.  5.  p.  6.  §.  1.  n.  3S. 
(2)  D.  1.  q.  6.  p.  1.     (5)  Ib.  u.  S3.     (4)  V.  Hoiae. 
(S)  P.  2.  t.  12.  r.  45.  (6)  C.  2.  dub   4S.  n.  4. 

(7)  T.  1.  p.  480.  n.  477.  (8)  De  hor.  can.  n.  77, 
(0)  T.  2.  p.  S07.  n.  23.  (10)  De  hor.  can.  c.  5. 
p,  C.  S.l.  i.,53.    (11)  L.  4.  n.  1224.    (12)  L.  c.  fi.4. 


tudinem,  vel  si  credant  rebrim  tardius 
esse  remittendam.  Tta  Sanch.  6  Holz. ' 
AnacL  8  Conc.9  et  Salm.  «>  cum  TrulL 
et  Pelliz.  ex  c.  Clericus  3.  dist.  91 .  ubi 
dicitur,  quod  excusat  ab  officio  inae- 
qualitas  corporis.,  quod  non  significat 
morbum  gravem ,  ut  bene  advertit 
Croix  'L  Et  hoc  probabiliter  admitti- 
tur,  etiamsi  infirmus  per  magnam  diei 
partem  aliquem  legeret  librum  ad  ani- 
mum  solandum,  ut  dicunt  Sanchez '2 
Holzm.<3  Spor."'*  Elb.is  et  Salm.ie  cum 
TruU,  PelL  Diana  etc,  Ratio  quia  licet 
iste  posset  legere  librum  recreationis, 
non  tamen  sequitur  quod  possit  et  te- 
neatur  officium  recitare.,  ad  quod  alla 
quidem  maior  attentio  requiritur,  quae 
maiorem  afiert  difficultatem. 

Notandum  2.  non  solum  actu  aegro- 
tanles,  sed  etiamconvalescentes  exgra- 
vi  morbo  excusari  ab  officio  per  ali- 
quot  dies  ad  arbitrium  prudentis,  do- 
nec  vires  reficiantur.  Ita  communiter 
Cont.  Tour."  Conc.is  Elbel  '9  et  alii  aa. 
supra  cit.  Et  hoc  adraittendum,  etiam- 
si  isti  missam  celebrarent,  ut  Salm.  20 
cum  aliis. 

Notandum  3.  quod  in  dubio  an  ia- 
firmitas  sufficiat  vel  ne  ad  excusan- 
dum,  potest  se  committere  iudicio  me- 
dici2>  autiudicio  superioris  acquiesce- 
re,  qui  in  tali  dubio  etiam  dispensare 
potest-,  vel  denique  potest  se  remittere 
iudicio  probabili  viri  prudentis.  Ita  So- 
tus  Sylv.  Sanch,  Tamb,  etc.  cum  Sal- 
mant.  22,  Et  etiam  stare  potest  iudicio 
proprio,  si  tale  iudiciura  ipseraet  pru- 
denter  ferre  possit,  ut  probabiliter  ait 
Gobat.  apud  Croix  23. 

Sed  quid,  si  his  praemissis,  adhuc 
dubium  perseveret?  Respond,,  si  du- 
bium  sit  quod  recitatio  graviter  laede- 
ret,  tunc  certe  non  tenetur,  immo  ne- 
quit  recitare,  quia  praeferendum  est  ius 
naturale  servandae  valetudinis  praece- 
pto  ecclesiae,  ut  dicunt  Viva  24  et  Sal- 
mant.25  cum  aliis;  nisi  id  faceret  amo- 

(15)P.4oO.  n.477.  (14)N.1S8.  (lS)P.S64.n.462. 
(16)  L.  c.  (17)  De  hor.  can.  c.  5.  a.  6.v.  Quaer  1 
(18)P.497.n.S.  (19)P.S64.n.S61.  (20)D.u.3S;! 
(21)  Ex  c.  Fraleniitatis  6.  dc  frlg.  et  mal. 
(22)Del)or.  can.c.  3.p.  6.  ^.l.u.  56.  (23)  N.122Sw 
(24)  De  1,  pracc.  q.  3.  a.  6.  a.3.     (23)Cit.n.36. 


cAP.  n.  DUB.  11.  Ai\T.  nr. 
re  virtutis,  secluso  periculo  mortis,  iu- 
xta  dicta  l.  3.  n.  371.  cum  Lugo  Salra. 
Vill.  etc.  Si  vero  dubium  tantum  sit 
an  indispositio  pertingat  ad  excusan- 
dum,  ut  supra;  tunc,  cum  lex  recitatio- 
nis  possideat  et  dubium  sit  de  exem- 
ptione,  utique  lex  est  implenda.  Hoc 
tamen  currit  quando  sit  purum  du- 
Liura;  secus  si  sit  probabile  iudicium: 
ita  Cont.  Tourn.  <  Roncagl.  2  Elbeia  A- 
jiacl.  ^  Holzm.  5  Viva  ^  et  Salm.  '  cum 
Sanch.  Pell.  Trull.  et  Diana. 

Notandum  4.  quod  si  quis  ob  suam 
infirmitatem  certus  est  non  posse  to- 
tum  officium  recitare,  et  dubitat  an 
possit  partem,  probabiliter  ad  nihil  te- 
netur,  ut  docent  Laym.  8  Sanch.  9  cum 
Nav.  Viva*ORonc.ii  item  Suar.  Sanch. 
Card.  et  alii  apud  Croix  12,  nam  ratio- 
nabiliter  iste  a  toto  oflScio  excusatur, 
ne  valde  scrupulis  angatur,  nesciens 
quousque  possit  et  leneatur  recitare; 
haec  enim  anxietas  magnum  illi  in- 
commodum  afferret;  maxirae  si  ex  re- 
citatione  verisimiliter  crederet  con- 
trahere  capitis  gravedinem,  virium  las- 
situdinem ,  aut  tardiorem  febris  re- 
raissionem. 

455.  Quaer.  hic  an  excusentur  ab  of- 
ficio  laborautes  febri  tertiana  vel  quar- 
tana.  Absolute  excusat  Leand.;  sed  ve- 
rius  dicunt  Spor.<3  et  Conc.i*  cum  Na- 
varr.  Azor.  Bon.  et  Trull.  in  hoc  spe- 
ctandas  esse  circumstantias;  quando  e- 
nim  infirmus  posset  recitare  sine  gra- 
vi  incoramodo  diebus  quibus  est  im- 
munis  ab  iufirmitate,  non  apparet  cau- 
sa  cur  excusetur.  An  autem  talis  infir- 
mus  teneatur  horas  anticipare  vel  post- 
ponere.  Negant  Canus^Satque  Henr.  et 
alfi  apud  Salm.  I6  et  probabile  id  pu- 
tant  Sanchez  i'  Less.  «s  et  Viva  19.  Ra- 
tio,  tum  quia  quaelibet  hora  suo  cor- 
respondet  tempori,  extra  quod  non  cur- 
rit  obligatio;  tum  quia  anticipatio  vel 
postpositio  est  privilegium  favoris,  quo 

(1)  h.  c.  (2)  C.  6.  q.2.  (3)  T.  2.  p.  SS6.  n.  443. 
(4)  N.77.  (8)  P.  461.  n.  480.  (6)  L.  c.  (7)L.c. 
(8)  L.  4.  tr.  1.  c.  6.  n.  2.  (9)  C.  2.  dub.  47.  n.  4. 
(10)  In  propos.  S4.  Innoc.  ix.  (11)  C.  6.  q.  2. 

(12)  N.  1225.  (15)T.5.p.84.n.39o.  (14)  T.  2. 
p.  496.  n.  2.  el  4.  (IS)  In  prael.  ilo  poenit.  p.  S. 
iliil..  51.      (IG)  De  hor.  cau  c.  3.  p.  6.  §.2.  ii.4». 


DE  STATU  CLEniCORtTM  R71 

nemo  tenetur.  Sed  melius  afiirraanl 
Conc.20  Cont.  Tourn.21  Less.22  Croix^J 
Ronc.24  et  Salm.25  cum  TruII.  Sanchez 
Azor.  Vill.  et  Pell.  Ratio  quia  oCBcium 
praecipitur  recitari  intra  latitudinem 
totius  diei,  unde  cum  praeceptum  iam 
urgeat,  tenetur  infirmus  illud  implere 
tempore  quo  potest:  sicut  si  in  die  fe- 
sto  non  potes  circa  meridiem  missam 
audire,  teneris  anticipare,  ut  ait  Conc, 
recte  enim regulam assignatBus. l.i\.n. 
157.  quod,  cum  quis  manente  vi  prae- 
ceptiest  impediendustenetur  praeveni- 
re.  Hinc  merito  Salm.26contrariam  opi- 
nionem  laxam  vocant.Verumtamen  val- 
de  probabile  est  cum  Holzm.27  Spor.28 
et  Elbel  29  quod  ille  qui  non  potest  re- 
citare  matutinum  die  sequenti,  non  te- 
netur  in  praecedenti  anticipare ;  tunc 
enim  est  obligatio  anticipandi  oflficium, 
quando  obligatio  praecepti  iam  est  in- 
coepta  ;  quod  autem  matutinum  possit 
dici  praecedenti  die,  non  est  ex  prae- 
cepto,  sed  ex  privilegio  a  consuetudi- 
ne  introducta;  quo  nemo  tenetur  uti. 

156.  «  2.  lustum  impedimentum ,  v. 
gr,  metus  proditionis  inter  haereticos. 
iiem  gravis  vel  repentina  occupatio, 
vel  opera  caritatis  maioris  momenti 
quam  horae,  quae  sine  scandalo  vel 
gravi  incoramodo  tuo  vel  alterius  o- 
mitti  non  possint.  Quo  modo,  etsi  con- 
cionatores  vel  confessarii  aliquando  ex- 
cusari  possint,  idque  ex  benigna  ec- 
clesiae  intentione,  ut  docent  Sylvest. 
Suar.  et  Laym.  etc,  tenentur  tamen  an- 
fcjcipare  si  possint,  v.  gr.  si  mane  prae- 
videas  te  tota  die  confessionibus  occu- 
pandum  quae  diflferri  non  possint.  Ita 
ex  Suar.  etAzor.  Bonac.^Oetc.  commu- 
niter. 

Excusantur  ab  horis,  qui  occupan- 
tur  tota  die  in  officiis  religionis  aut  ca 
ritatis,  quae  sine  scandalo  aut  magno 
detrimento  proprio  vel  alieno  omitti 
noit  possunt,  ita  communissime  Sal- 

(17)  Dub.  SS.  n.  6.  (18)  C.  37.  n.  43.  (19)  Q.  3. 
a.  6.  n.  4.  (20)  P.  S02.  u.  10.  (21)  De  hor. 
canon.  sect.  7.  v.  Quaei.  2.  (22)  Loc.  cil 

(251  L.  4.  n.  1226.  (24)  P.  1S7.  q.S.v.  Caeterum 
(2o)  I!  id.  n.  SO.  (26)  Loc.  c.  (27)  P.  4B1. 
n.  478.  V.  Coufirmatur.  (28)  T.  5.  p.  86.  n.  i7& 
(29)  P.  4S7.  n.  444.       (30)  L.  c,  p.  2.  u.  1 .  ct  2- 


872 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTICULARIBOS 


mant.  i  Ronc.  2  Elbel  3  Wig.  ''  Holzm.  s 
et  Sporer  ^  cum  Sylv.  Nav.  Tolet.  etc. 
Hinc  excusantur  concionatores,  si  ne- 
queunt  omittere  concionem  sine  scan- 
dalo,  aut  nota,  ut  dicunt  Laym.  '  Sal- 
mant.  *  Viva  ^  et  Wig.  '".  Item  excu- 
santur  confessarii  qui  per  totum  dlem 
confessiones  excipiunt  quas  differre  non 
possint,  ut  Conc.  ^*  Laym.  Wigandt  et 
Salm.i2  Item  qui  occupantur  in  sedan- 
disiurgiis  autassistendis  infirmis.  San- 
chez  13  Ronc.**.  Item  qui  ex  officio  at- 
tendere  debent  publicis  thesibus.  San- 
chez  Salm.  etRonc.  Item  habentes  pu- 
blicam  lectionem  ad  cathedram  autlau- 
ream  acquirendam,  si  occupatio  esset 
totius  diei,  nec  possit  differri  sine  da- 
mno  proprio,  aut  aliorum.  Wigandt  ^^ 
Conc.16  cum  Suar.  Item  scholares  qui 
rlebeant  in  aliquo  die  actum  defendere. 
Sanch."  Super  autem  hac  materia  ad- 
vertenda  est  propos.  21.  damnata  ab 
Alexand.  vii.  quaedicebat:  Habens  ca-  \ 
pellaniam  collativam^  vel  quodvis  aliud 
beneficium  ecclesiasticum ,  si  studio  lit- 
terarum  vacet,  satisfacit  suae  obligatio- 
m,  si  officium  per  alium  recitet.  Rene 
autem  advertuntLaym.i»  Ronc.  et  Wi- 
gandt*9  quod  si  omnes  isti  sine  magna 
difficultate  possint  recitationem  anti- 
cipare  vel  postponere,  ad  id  utique  te- 
nentur,  unde  bene  concludit  p.  Wig., 
quod  rarissime  accidit  casus  quod  taies 
officium  sine  culpa  omittere  poterunt. 
«  Ex  hoc  capite  dicunt  etiam  aliqui, 
non  teneri  te  repetere  quod  neglexisti 
(nec  recitando  nec  audiendo);  dum  thu- 
rificando  ad  magnificat  vel  benedictus, 
vel  libros  necessarios  circumferendo, 
vel  lectionem  mox  cantandam  praevi- 
dendo,  vel  alia  in  choro  necessaria  per- 
agendo  occupatus  fuisti,  quia  chorus 
totus  pro  eo  qui  in  re  ad  officii  cele- 
britatem  pertinente  occupatur,  videtur 
Bupplere  et  non  tantum  suo,  sed  etiam 
aliorum  ministrantium  nomine  recita- 

(1)  Tr.  16.  c.  3.  p.  6.  $.  1.  d.  37.     (2\C.6.q.3. 
[3)  T.  2.  p.  S57.  n.  AU.  (4)  Pag.  432.  n.  96. 

[S)  T.  1.  p.  4S0.  n.  477.  (6)  T.  5.  p.  So.  n.  161. 
[7)  L.  4.  tr.  1.  c.  6.  n.  i.  (8)  Cit.  n.57.  (9)  Q.  3. 
s.  6.  n.  6.  (10)  L.  c.  (11)  T.  2.  p.  SOO.  n.  S. 
'12)  Ibid.  (15)  Diib.  S2.  (14)  Tr.  S.  q.  2. 

iS)  L.  c.  (16)  P.  498.  n.  2.  (17)  D.  dub.  o2. 
I8J  C.  6.  n.  1.      a9)  Locc.  ccr     (20)  L.  4.  tr.  1. 


re,  aut  canere.  Ita  Laym.20Henr.Sylv. 
Azor.  Sot.  Molf.  Nald.  Arag.  Regin.  ci- 
tati  a  Diana2«.  Idem  de  eo  qui  choro, 
organis  musicis,  alternis  versibus  re- 
spondet,  dicunt  Nav.  Sanch.  Arag.  et 
Rodr.  apud  Laym.  22  scilicet  eum  non 
esse  obligatum  ut  etiam  voce  proferat; 
sed  negat  Escob.23.  Vide  Trull.24  [Vide 
dicta  de  his  n.  M^.vers.  Notandum  3.). 

157.  »  3.  Caecitas  Ronac.25  etc.  com- 
muniter. 

»  4.  Carentia  breviarii  inculpata. 
Quod  si  tamen  memoriter  possis  dice- 
re,  vel  totum  offickim  vel  unam  ho- 
ram,  teneris.  Si  *ro  tantum  scias  psal- 
mos  vel  lectiones  vel  capilula,  dicunt 
Fill.26Nav.  et  Suar.,  item  Esc.27  proba- 
bile  esse,  non  teneri:  quia  psalmi,  ut 
sic,  non  sunt  hora  canonica  ad  quam 
tenetur  clericus.  Idem  dicunt  Garc.^s 
Mald.29el  lo.  Sanciusso  citati  a  Diana, 
eo  quod  lectiones  et  capitula  sint  pars, 
licet  minor,  maxime  principalis,  ita  ut 
absque  illis  non  sit  officium  canonicum. 
Idem  concedit  Sanch.3i  iu  matutino  fe- 
sti  duplicis  vel  semiduplicis.  Vide  Ro- 
nac.32Dian.33.  Verumhaec  prcbare  non 
ausim;  sed  potius,  quod  docet  Ronac.34 
impeditum  ex  aliqua  dictarum  causa- 
rum,  si  possit  dicere  partem  uotabi- 
lem,  ad  id  teneri,  alias  ad  nihil.  Deni- 
que  si  quis  careret  breviario  quo  uti 
solet,  V.  gr.  romano,  tenetur  legere  a- 
liud  quod  habere  potest,  quia  per  u- 
trumvis  impletur  substantia  praecepti. 
Cresp.  Escob.Diana  35.» 

158.  Hinc  primo  adverteuda  est  pro- 
pos.  54 .  damnata  ab  Innocentio  xi.  quae 
dicebat:  Qui  non  potest  recitare  matu- 
tinum  et  laudes,  potest  autem  reliquas 
horas,  ad  nihil  tenetur,  quia  maiorpars 
trahit  ad  se  minorem.  Hinc  certum  est 
quod  is  qui  caret  breviario,  et  nihil  a- 
liud  scit  memoriter  quam  laudes  aut 
completorium,  illud  sub  gravi  tenetur 
recitare,  ut  coutra  aliquos  docent  com- 

c.  6.  n.  7.  (21)  P.  2.  t.  12.  res.  3.  (22)  L.  c. 
(23)  T.  o.  e.  6.  (24)  D  16.  (2S)  P.  2.  n.  4. 
(26)  T.  2.  tr.  23.  c.  9.  n.  178.  (27)  E.  6.  a.  149. 
(28)  D«  benef.  1.  1.  p.  2.  c.  1.  n.  221.  (29)  In  2. 
2.  t.  10.  c.  2.  d.  S.  (50)  lo  solect.  d.  lo.  n.  1. 
(31)  L.  1.  c.  19.  ■  (52)  P.  2.  n.  6.  (55)  P.  2. 
Ir.  12.  r.  50.  et  45.  (.34)  D.  1.  a.  6.  p.  2. 

(5S)  P.  9.  l.  9.  r.  2o 


rAP.  II.  DUB.  II.  ART.  III.  DE  STATU  CLERICORUMi 


873 


rauniter  Sporer  •  Pal.  2  cum  Nav.  Suar. 
Valent.  etc.  Wigandts  et  Croix  *  cum 
Sanch.  Bon.  et  Carden.  Unde  secus  te- 
netur  recitare  partem,  quam  scit  rae- 
moriter,  non  vero  tenetur  memoriae 
mandare  quod  nescit.  Conc.  ^.  Dicunt 
autem  Palaus  ^  cum  Torre  et  Sanctio 
ac  Filliuc.  Garcia  Tamburin.  etc.  apud 
Sporer  '  quod  si  haberes  psalmos,  sed 
non  lectiones  matutini,  nihil  teneris 
dicere,  quia  tunc  deficit  forma  prae- 
scripta  a  s.  Pio  v.  At  merito  Busemb. 
ut  supra,  id  non  approbat,  et  Sporer  8 
ait  omnino  in  praxi  amplectendam  sen- 
tentiam  contrariam  quamtenent  Croix^ 
et  Bon.  Gob.  ac  Leand.  ap.  ipsum  Spo- 
rer.  Ratio  quia  cum  possis  notabilem 
partem  officii  recitare,  non  est  cur  ab 
ea  excusaris.  Unde  Busemb.  cum  Bon. 
Holz.io  cum  Ills.  et  Croixi'  cum  Laym. 
ac  Fili.  recte  hanc  regulam  assignant, 
quod  si  potes  recitare  quantum  est  par- 
va  hora,  teneris  sub  gravi  eam  dicere, 
si  vero  minus,  ne  sub  veniali  quidem 
aliquid  recitare  obligaris,  quia  talis 
modica  pars,  seorsim  sumpta,  non  cen- 
setur  aestimabiUs  ad  fiuem  a  lege  in-  | 
tentum. 

Praeterea,  si  haberes  officium  com-  ^ 
mune  et  non  proprium  illius  diei,  te- 
neris  ex  communi  horas  recitare,  ut 
verius  sentit  Croixi2  cum  Spor.  et  Gob. 
contra  aliquos.  Idem  tenent  Conc.13  et 
Wigan.  i^  si  careres  breviario  romano, 
et  haberes  aliud,  puta  benedictinuni 
aut  simile,  teneris  ex  illo  recitare.  Ra- 
tio  quia  duplex  est  praeceptum  officii, 
unum  universale  de  horis  persolveu- 
dis,  aliud  de  servanda  formula  cuius- 
cumque  diei;  unde  si  nou  potes  serva- 
re  unum,  teneris  ad  aliud.  Huic  vero 
contradicunt  Salm.  ^^  dicentes  non  te- 
neri,  quia  (ut  aiunt),  praeceptum  offi- 
cii  est  indivisibile,  id  est  illud  recitan- 
di  el  recitandi  sub  una  formula;  idque  j 
inferunt  ex  verbis  buUae  s.  Pii  v.  ubi 

(1)  T.  5.  p.  87.  n.  177.  (2)  P.  6.  n.  11. 

(3)  P.  451.  n.  90.  (4)  h.  4,  n.  1250.  (S)  P.  494. 
11.  6.  (6)  D.  6.  n.  7-  (7).  h.  e.  (8)  D.  n.  177. 
(9)  N.  1220.  (10)  P.  431.  n.  4S9.  (11)  L.  c. 
(12)  h.  4.  n.  1221.     (15)  P. 89.n.5.     (14)  Tr.  10. 

•X.  S.  n.  88.       (13)  De  hor.  can.  c.  1.  p.  4.  n.  28. 

1«)  r.  392.  n.  9.     (17)  C.  2.  dub.  48.     (181  C.  6. 


dicitur:  nisi  hac  sola  forma  satisfacer^ 
posse.  Hoc  tamen  non  obstante,  prima 
opinio  ut  magis  pia  et  rationabilis  mihf 
sequenda  videtur.  Certum  est  autem 
quod  religiosus  factus  episcopus  bene 
potest  uti  breviario  suae  dioecesis.  Con- 
cina  '6. 

Item  qui  non  potest  solus  recitare, 
tenetur  adhibere  socium  gratuitum  si 
potest  sine  magno  incommodo,  ut  ve- 
rius  censent  cum  Bus.  ut  supra  n.  154. 
Sanch."Ronc.isHolz.>9  Spor.20  Croix2» 
cum  Bon.  et  Suar.  Salm.22  Conc.23  cum 
Navar.  Azor.  Less.  Pal.  Laym.  Vatent. 
etc.  (contra  Leand.  lo.Sanch.  Diana 
etc.  apud  eumdem  Conc.)  Ratio  quia 
quodcumque  praeceptum  impleri  de- 
bet,  quod  mediisordinariis  impleripot- 
est.  Diximus  gratuitum,  quia  non  te- 
netur  socium  adhibere  stipendio  solu- 
to,  ut  dicunt  Salm.  24  et  Bon.  25  cum 
Suar.  Nav.  Vill.  etc. 
."  An  autem  beneficiarius  teneatur  so- 
cium  conducere  ex  fructibus  beneficii. 
Affirmant  Bonac.  26  cum  Suar.  Layman 
Molf.  etc.  Cont.  Tourn.  27  HoIz.  28  Pa- 
laus  20  et  consentit  Sporer^o  si  benefi- 
cium  sit  pingue.  Ratio  quia  fructus  be- 
neficii  dantur  propter  officium;  unde 
beneficiarius  debet  illos  erogare  ut  of- 
ficium  persolvat.  Sed  contradicunt  Go- 
bat.  Tamb.  Diana  etc.  apud  eumdeni 
Sporer  qui  merito  id  probabile  putat. 
Ratio  quia  (utdiximus  /.  3.  w.  665. cum 
Less.  Innoc.  Panorm.  Sylv.  Pal.  etc.) 
obligatio  horarum  probabilius  non  est 
de  iure  naturali  seu  ex  iustitia,  sed  de 
iure  positivo  ecclesiae  iilam  praecipien- 
tis  ex  motivo  religionis  (ut  diximus  su- 
pra  n.  M6.vers.  Quaer.  1.),  fructusquo 
beneficii  non  dantur  pro  mercede  re- 
citationis,  sed  pro  sustentatione  bene- 
ficiarii.  Quapropter  ipse  non  tenetur 
officium  persolvere  medio  extraordina- 
rio,  quale  esset  conductio  socii,  tanto 
magis  quia  concilium  laler.  (ut  vidoro 

q.  4.  (19)  P.  4S1.  n.  478.  (20)  Num.  181. 
(21)  L.  4.  n.  1231.  (22)  Tr,  16.  c.  3.  p.  6.  ti.  2.  n.  44. 
(25)  T.  2.  p.  493.  n.  o.    '  (24)  C.  3."^.  42 

(2o)  P.  2.  n.  8.  (26)  D.  1.  q.  6.  p.  2.  n.  7. 

(27)  De  hor.  can,  sect.  7.  v.  Hic  quaedam. 

(28)  P.  4S1.  n.  478.  (29)  P.  6.  u.  14 
(50)  T.  3.  p.  88.  u.  183. 


874 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTI8  PABTICrLARIBrS 


potes  d.  l.  3.  n,  665.)  absolute  excusat 
ab  onere  officii  legitime  impeditos.  U- 
Iraque  sententia  est  probabilis;  hinc 
dico  quod  si  talis  beneficiarius  omisit 
officium,  eo  quod  non  adhibuit  socium, 
et  in  bona  fide  fructus  perceperit,  pot- 
est  eos  retinere,  quia  melior  est  condi- 
tio  possidentis.Secus,si  ille  non  adhuc 
perceperit,  sed  innixus  probabilitati 
huius  secundae  sententiae  velit  perci- 
pere:  quia  non  potest  inchoari  posses- 
sio  cuiQScnmque  rei,  nisi  cum  certitu- 
dine  iuris,  utpluries  diximus.  Vide  l.  3. 
n.  669.  et  761.  v.  Quaer.  2.  Propterea 
dico  quod  sihicvelitpercipere  fructus 
tenetur  socium  adhibere. 

459.  «  5.  Dispensatio  quam  sine  cau- 
sa  solus  papa  dat  vaUde,  cum  causa  e- 
piscopi.  Et  sic  subdiaconum  qui  ex  di- 
spensationepontificiaducituxorem,hoc 
ipso  liberari  ab  onere  horarum ,  con- 
tra  Bon.  et  Az.  docent  Sanch.^  Dian.2.» 

Papa  potest  dispensare  in  officio,  et- 
iam  cum  beneficiario,  utrecte  aitCroix' 
asserensesse  commune.  Probabilius  e- 
nim,  ut  diximus  mox  supra  cum  Sylv.' 
Less.  Panorm.,  onus  officii  non  est  de 
iure  naturali,  sed  de  praecepto  eccle- 
siae ',  et  ideo  potfist  papa  adhuc  sine 
causa  valide  dispensare.  Episcopus  au- 
tem  non  potest  dispensare  nisi  cum  cau- 
sa,  et  cum  aliquo  particulari ,  necnon 
ad  breve  tempus,  ut  dicunt  Wigandt^ 
Holz.5  Conc.6  et  Croix'  qui  Cum  Tamb. 
inquit  sic  esse  usu  receptum.  Causa  au- 
tem  dispensandi  est,  si  dubitatur  de 
morali  impotentia  clerici ,  ut  Croix  s 
ex  d.  Thom.  9  Dicit  autem  Gobatus  a- 
pud  Croix,  idem  posse  vicarium  gene- 
ralem;  sed  hoc  intelligendum  si  habeat 
speciale  mandatum  ab  episcopo,  iuxta 
dicta  l.  3.»  4032. 

Art  rv.  Quomodo  recitandae  siBt  herae. 

^  CO.  Requiritur  i .,  ut  reeilentur  iuxta  praescri- 
ptum  breviarii  romani. 

\ij\.  Qu.  \.  An  sil  obligatio  recitandi  litanias. 
Qu.  2.  .471  ofj^cium  defurictorum.  Qu.  5.  An 
liceat  officium  in  brevius  permulare.  Qu.  4. 
An  possis  ie  conformure  cum  clerico  pri- 
vilegiato.  Qu.  5.  An  errans  in  officio  te- 
nealur  repetere. 

IC2.  Hequirilur  2.  Pronuniialio  vocalis. 

(1)  Dk  matrim.  1.  8.  (2)  P,  8.  ir,  3.  r,  54. 

:3)  Lib.  4.  D.  1233.  d)  Tr.  10.  ex  S.  n.  94. 


165  Qu,  \.  An  satisfaciat  legens ,  si  ae  non 
audiat.  An  aulem  satisfaciat  submisse  reci- 
tans  in  choro.  {Remissive  ad  l.  3.  n.  673.  v, 
Dub.  4.).  Qu.  2.  An  si  recites  of}icium  in 
choro,  vel  cum  socio,  tenearis  repelere  quae 
non  percipis.  Qu.  5.  An  satisfaciat  surdus, 
vel  surdaster,  recitans  in  choro, 

164.  Requiritur  3.  Pronuutiatio  iotegra, 

1 65.  Quomodo  peccet  mutilans  verba.  Quid,  si 
recites  cum  socio  mutilante. 

166.  Requiritur  4,  Pronuntiatio  continuata. 

167.  An  matutinum  possit  separari  a  laudibus, 
Et  an  tunc  sit  obligatio  terminare  horas  et 
matutinum  cum  Pater  et  oratione  ofjicii  cur- 
reniis.  Et  an  noctumi  possint  invicem  se- 
parari. 

168.  An  sit  repetenda  hora  si  magna  interce- 
dat  interruptio.  Quae  sint  causae  iu^tae  in- 
terrumpendi. 

169.  Requiritur  5.  iVe  invertatur  ordo. 

170.  Causae  invertendi  ordinem, 

i7\.  An  inchoro  sit  gravis  obligatio  recitandi 
horas  ordine  debito,  et  statis  horis. 

172.  RequiriturG,  Ut  dicantur  horae  teraporesuo. 

\  73.  Quae  sint  causae  iustae  anticipandi  vel  post- 
ponendi,  Quo  tempore  dicendae  sint  horae. 

•174.  Qu,  \.  Quandopossit  dici  matutinum.  Qu. 
2.  An  malutinum  defunclorum  pessit  pri- 
die  recitari.  Qu.  B.An  in  vespera  diei  an- 
tecedentis  possint  recitari  litaniae, 

175.  Requiritur  7,  Ul  horae  recitentur  attente 
-   et  devote, 

176.  Quaenam  intentio  requiratur.  Et  quaenam 
attentio.  Et  \.  de  attentione  extema.  2.  de 
attentione  interna. 

177.  An  attentio  interna  sit  necessaria  ad  sa- 
tisfaciendum.  Et  an  beneftciarius  recitans  si- 
ne  attentione  intema  teneatur  ad  restitutio- 
nem,  Remissive  ad  lib.  3,  n,  669.  Regula  ad 
scrupulos  abiiciendos. 

\li.  An  et  quomodo  peccet  recitans  officium 

existens  in  peccato  mortali. 
179,  An  liceat  officium  dicere  in  loco  indecenti. 

An  extra  chorum  situs  recitandi  sit  deprae- 

cepto, 

460.  «  Resp.  In  recitatione  horarum 
sequentes  circumstantiae  sunt  servan- 
dae:  4 .  utrecitentur  iuxtapraescriptum 
breviarii  romani,,  iussu  Pii  v.  editi,  sal- 
tem  publice.  Excipe  religiosos  qui  ha- 
bent  peculiare  breviarium  ordinis  ,  et 
ecclesias  quae  200.  annis  ante  insti- 
tutionem  breviarii  per  Pium  v.  pecu- 
liare  habuerunt :  eae  enim  sine  con- 
sensu  episcopi  illud  mutare  non  pos- 
sunt.  Privatim  tamenomnibusetiamre- 
gularibus  probabile  est,  iicere  ex  con- 
suetudine  uti  romano,  ut  docent  Les.'" 
Rodr.  et  Sai*  Bon.i2.  Adde  quod  qui  eo 
utitur  ,  ne  in  choro  quidem  obligetur 

(S)  P.  431.  n.  477.  (6)  P.  398.  n,  6,  •  (7)  Iljkl. 
(8)  li.  c.  (9)  2.  2.  q.  147.  a.  4,  (10)  C.  57.  d.  12. 
(11)  V,  Horae.  (12)  D.  1.  rj.  3.  p.  1. 


CAP.II.  toUB.  II.  ART.  IV 

ad  psalmos  poenilentiales,  graduales, 
officium  defunctorum,  excepto die ani- 
marum.  Officium  tamen  b.  V.  in  choro 
fecitari  debet,  ubi  est  consuetudo.  Ita 
Fill.  et  Bon.  ex  bulla  Pii  v.  et  Clem. 
vm.Item  tenetur  ad  litaniasdiebusro- 
gationum,  tum  quia  suntpars  officii  eo 
die  ,  tum  quia  peculiaris  de  ea  re  est 
constitutio.  Ita  Bon.i  exFil.,  etsi  con- 
trarium  probabile  esse  dicat  Diana  2  ex 
Vasq.:item  Escob.  3  Quod  si  ex  inad- 
vertentia  vel  necessitate,  v.  g.  quia  le- 
ctiones  de  festo  nuUas  habes,  officium 
mutes,  ita  ut  dicas  de  feria  quando  e- 
rat  dicendum  de  sancto  ,  vel  contra  , 
nullum  erit  peccatum,  nec  obligatio  re- 
petendi,  licet  consultum  sit  repetere  ea 
quae  ad  proprium  officium  pertinent : 
si  vero  studio  idem  mutes ,  aliud  sen- 
tiendum  videtur,  cum  ratio  non  sit  ea- 
dem.  Quamquam,  quod  eo  casu  venia- 
liter  tantum  pecces,  nec  tenearis  repe* 
terevel  restituerequldquam,  eo  quod 
substantia  praeceptisit  impleta,  proba* 
bile  esse  censent  Esc' Dian.s  itemCai. 
Sylv.  Binsfeld.  Az.  Valent.  Less.  Fill. 
etc.  citati  a  Bon.  6  et  Dian. '  contra  a- 
lios  multos,  quoscitatetsequiturBarb. 
Laym.  vero»  cum  Suar.  limitat,  nisi 
per  fraudem ,  ut  si  multo  longius  in 
multo  brevius,  v.  g,  paschale,  mutetur 
(licet  Caram.  apud  Dian.  9  contra  com- 
munem  senliat,  etiam  sic  praeceptum 
impleri,  et  venialiter  tantum  peccari); 
aut  idem  pro  libito  toto  anno  dicatur; 
quia  est  gravis  inordinatio.  V.  TruU.io 
qui  docet,  eum  qui  per  errorem  legit 
hodie  de  sancto  qui  cras  v.  g.  colitur, 
posse  cras  legere  de  sancto  qui  hodie 
celebratur ,  ne  is  hoc  anno  omitlatur ; 
imo  ita  faciendum  esse  vultQuintan.** 
Verum  contrarium  rectius  tenet  Villa- 
lob.  eo  quod  praestat  semel  quam  bis 
errare ;  idque  multis  bene  confirmat  c. 
Lugo^^.  Similiter  eum  qui  per  errorem 
vel  oblivionem  iu  festo  duplici  vel  se- 

(1)  L.  c.  (2)  P.  2.  t.  12.  r.  42.  (3)  T.  S.  e.  6, 
(i)  Ibid.  c.  S.  (S)  P.  S.  t.  12.  r,  5.  (6)  D.  1. 
11.  l.p,  1.  n.l7,  (7)L,c,  (8)L,  4,t.  i,c,4.  n.4. 
(9)  P.  7.  t.  11.  r,  16.  (10)  D.  14.  n.  II. 

(11)  T,  8.  sing.  10,  (12)  Resp.  m.  1.  S.  d.  8, 

(13)  T,  9.  e.  9.  (14)  Loc.  c.  (13)  Loc.  c. 

,16)  C.o.deconsecr.  disl.  3.  (17)  D.  2.  p.  2.n.l3. 
'18)  Q.  3.  p.  1.  B.  15.       (19)  Dc  hor  can.  seot.  3. 


.  DE  STATU  CLERICORU»!  875 

miduplici  non  recitavit  de  proprio,  pos- 
se  deeo  legere  primodie  non  impedito 
9.  lectionum  officio,  docet  idem  Quin- 
tan.i3  esse  probabile.  Verum  et  hoc  me- 
rito  reiicit  c.  Lugo  i^  et  ipse  Quintan. 
contrariam  sententiam  agnoscit  proba- 
biliorem.  Denique  qui  in  aliquibus  ho- 
ris  erravit,  legendo  v.  g.  de  feria  quan- 
do  erat  de  festo,  vel  contra,  agnoscens 
errorem  non  debet  eum  continuare,  sed 
reliquas  horas  legere  iuxta  officium  eo 
die  currens ,  ut  in  his  saltem  confor- 
met  se  toti  ecclesiae  vel  communitati 
cuius  est  pars,  et  observet  legem  quan- 
tum  potest.  C.  Lugo  <5» 

4  61 .  Quaer.  hic  4 .  An  sit  obligatio 
sub  gravi  recitandi  litanias  in  diebus 
s,  Marci  et  rogationum. 

Prima  sententia  communior  affirmat, 
eamque  tenent  Glossa  i6  Pal,  17  Bon.  i» 
Cont.  Tovr.  i»  Gonc.  20  Viva^i  Spor.aJ 
Croix28Mazz.24  Holz,25  et  Salm,26  cum 
Suar,  Bon,  TruU.  Leand.  etc.  Ratio  quia 
in  rubrica27  sic  dicitur:  Qui  non  inter^ 
sunt  processioni  litaniarum^  dicant  illas 
privatimpost  matutinum  cum  suispre- 
cibus  et  orationibus.  Verbum  autem  di- 
cant  importat  grave  praeceptum,  quan- 
do  materia  est  gravis  (qualis  sine  du- 
bio  est  materia  litauiarum ) ,  ut  docet 
Sanch.28  idque  confirmatur  ex  declarat. 
s.  c.  (apud  Gavant.2o)  qua  dictum  fuit, 
eos  qui  interfuerunt  processioni  at  non 
cecinerunt,  teneri  litanias  repetere  vel 
dicere  privatim. 

Secunda  sententia  vero  negat,  quam 
tenent  Diana  3o  cum  Vasq,  Grafif.  et  Ho- 
mob.  itemMachad.  Pelliz.  Molfes.  Ant. 
aSpir.  s.  Philib.  Tancredi  et  Marchant. 
ap.  Salm.3i  qui  probabilem  putant,  sic- 
ut  censet  etiam  Mazzott.  3*  Ratio  isto- 
rum  quia  nullibi  adest  de  hoc  praeci- 
sum  praeceptum  obligans  sub  gravi. 
Nec  obstare  dicunt  rubricam  allatam , 
nam  verbum  dicant,  inquiunt  non  con- 
tinere  praeceptum,  ut  tenetCai,33,  qui 

(20)  T,  2.  p.  387.  B,  23,  (21)  Q.  1.  a,  2.  n,  2. 
(22)  T.  5.  p.  74.  n.  9o.  (25)  L.  4.  n.  1290. 

(24)  T.  1.  p.  301.  (2o)  P,  430.  n,  47S. 

(26)  Dc  hor.  can.  c.  1.  p.  5.  §.  3.  u.  23. 
(,27)  Post  ler.  2.  Dom.  3.  post  Pasch.     (28) Dec.  1.  6 
c.  4.  u,  24.  (29)  IXubr.  brev.  sect.  6.  c,  16. 

(30)  P,  4.  tr,  4.  r,  243.       (31)  L.  c.      (32)  L.  c. 
(33)  2.  2.  q,  160.  a.  9.  j".  iulni.  jd  2. 


8.70 


LIB.  IV,  DE  PRAECEPTIS  PAUTICULARIBUS 


dicit:  De  modo  vero  loquendi.puta,  quia 
lex  utitur  imperativo  modo^  quod  non 
inducitvinculum  praecepti;  modusenim 
huiusmodi  imperium  grammatice  deno- 
tat,  non  iuridice.  Vel  censent  saltem 
non  inducerepraeceptumgrave,  ut  do- 
cet  Nav.i  dicens:  Leges  autem  canoni- 
cae  quae  non  habent  praeceptiva  vel  pro- 
hibitiva,  sed  solum  ordinativa yel  con- 
stitutiva,  etiamsi  sint  imperativi  modi, 
qualiasuntilla  faciant,  dicant  etc.  quae 
secundum  communemintellectum  non  si- 
gnificant  praeceptum.  Et  hoc  videtar 
esse  iuxta  doctrinam  d.  Thomae,  qui^ 
dicit:  Nec  in  lege  ecclesiae  omnes  ordi- 
nationes  obligant  ad  mortale.  Et  idem 
dicunt  Sa3  et  Sayr.  <  ideo  hanc  secun- 
dam  sententiam  improbahilem  dicere 
non  audeo ;  sed  prima  mihi  magis  ar- 
ridet,  quia  (ut  asserunt  Cont.  Tourn.s 
et  Anacl.6)uhiquevigetconsuetudo  re- 
citandi  litanias,  quae  est  optima  legum 
inlerpres. 

Quaer.  2.  An  sit  obligatio  gravis  re- 
citandi  officium  defunctorum.  Negant 
aUqui,  quorum  opinionem  putant  pro- 
bahilem  Mazzot.'  et  Goh.  ac  Tamb.  ap. 
Croix  8.  Sed  verius  affirmandum  cum 
sententia  communi,quam  tenent  Con- 
tinuator  Tournely  9  Concina  <»  Pal.  " 
Bonacina  »2  Viva  »3  Sporer  i^  Holzm.  « 
cum  Anacl.  Stoz  etc.  Salmant.  «6  cum 
Anton.  a  Spir.  s.  et  Pelliz.  qui  ait  op- 
positam  opinionem  non  esse  practice 
probabilem ,  at  Croix  "  cum  Suar.  et 
Diana,  dicit  non  esse  satis  tutam.  Ratio 
quia  haec  obligatio  iam  introducta  est 
ex  consuetudine  quae  cum  universe  et 
constanter  cum  gravi  incommodo  ob- 
servetur,  non  est  ab  ea  recedendum , 
iuxta  dicta  l.  3.  n.  4009.  v.  dub.  3.  Et 
ob  hanc  rationem  Diana  <8  licet  opposi- 
tam  sententiam  conatus  sit  patrocina- 
ri,  tandem  dixit  non  audere  a  commu- 
m  sentenlia  recedere. 

(1)  Man.  c.  23.  n.  49.  (2)  2. 2.  q.  86.  a.  9.  ad  2. 
(5)V.  Lexu.6.  (4)  L.  3.  c.  7.  n.  16.  (S)  L.  c. 
(0   P.  l'J4.  n.  36.  (7)  Tr.  2.  d.  1.  q.  2.  $•  3. 

(8)  L.  4.  n.  1289.    (9)  De  hor.  can.  c.  3.  a.  2.  q.  9. 

10)  P.  .'Hn.  n.  23.     {U)h.  c.  n,  13.     (12)  N.  12. 

i3Q.5.a.2.  (14)  P,  74.  n.  98.  (13)  P,  4S0, 
u  473.  (16)  Tr.  16.  c,  1,  p.  3.  §.  3.  n.  22, 

<  17)  Loc,  c.  (18)  P,  4,  tr.  4.  r.  243.  (19)  Tr 
c  1.  c.  3.  p,  4.  n.  19.  (20)  L.  2.  c.  37 


77 


Quaer.  3.  An  sit  peccatum  mortale, 
officium  diei  in  aliud  brevius  permu- 
tare.  Anteomnia  notanda  est  prop.  34. 
damnata  ah  Alex.  vii.  quae  dicebat:  In 
die  palmarum  recitans  officium  pascha- 
le  satisfacit  praecepto.  Etsicpariter  ex- 
cluditur  officium  pentecostes,  ut  hene 
aiuntSalm.i9et  alii  communiter.E  coa- 
verso,  qui  ex  inadvertentia  dicit  unum 
officiura  pro  alio ,  nihil  tenetur  repe- 
tere,ut  communiter  docent  Bus.  ut  su- 
,pra  n.160.  Less.20Anacl.2iViva22Cont. 
Tourn.  23  Conc  ^^  Laym.25  cum  Sylv. 
Cai.  Az,  et  Less.  Abelly  26  Croix  27  et 
Salm.28  cum  Vil.  Trull.  etc.  Ratio  quia 
non  praesumitur  ecclesiavellealiquem 
uno  die  bis  ad  tantura  onus  ohligari. 
Dicit  autem  Lay  .29  consilium  esse  (non 
vero  ohligationem)  subiungere  propria 
officii  omissi.Imo  rationahiliter  adver- 
tit  Tourn.30cura  eod.  Laym.  Bon.  etc. 
quod  si  dictum  fuerit  oRicium  notabi- 
liter  brevius,  puta  officium  sancti  loc9 
dominicae.debetfieri  compensatio,  re- 
citando  novem  psalmos  ex  primo  no- 
cturno.  Circa  vero  quaesitum  quatuor 
sunt  sententiae: 

Prima  senientia  ahsolute  negat  esse 
peccatum  mor  tale,  hancque  tenent  Les- 
sius3i  Cai.32  Sylvest.  33  Az.34  item  Vill. 
Dian.  Anton.  a  Spir.  s.  etc.  ap.  Salm.35. 
Ratio  quia  ad  implendum  praeceptum 
officii  sufficit  ut  in  substantia  implea- 
tur,  idque  fit  cum  septem  horae  dicun- 
tur.Et  hanc  sententiam  probabilem  pu- 
tant  Salm  .36  et  Card .  ac  Goh .  ap.  Croix37. 
Et  hisce  olim  adhaesi ;  sed  nunc  ve- 
rius  censeo  cum  Ronc.38  eam  sustine- 
ri  non  posse,  quia  cum  recitatur  offi- 
cium  notabiliterbrevius,  tum  illud  non 
impletur  neque  in  eius  forma  neque  in 
'  suhstantia  aequivalenti ;  iuxta  secun- 
dam  sententiam  quam  mox  afferemus. 
Secunda  sententia  igitur,  quam  tuen- 
tur  Bon.39  cum  Suar.  et  Fill.  Laym.  ^o 

(21)  P.  190.  B,  62.  (22)  A.  2.  n.  6.  (23)  h.  c.  q.  4. 
!  (24)  T.  2.  p,  481.  n.  15.  (2b)  L,  4,  tr.  1.  c.  8.  n.  S. 
1  (26)  Append.  p.  436.  u.  2.  (27)  L.  4.  n.  1231. 

!  ^28)  Ibid.  n.  21.  (29)  D.  n.  S.         (30)  L.  c. 

j  (31)  L.  2.  c.  57.  n.  77.         (52)  V.  Horae.  c.  2. 

(55)  Eod.  V.  n.  13.     (54)  P.  1.  1.  10.  c.  10.  q,  2. 

1^53)  De  bor.  caii,  c.  5.  p.  4.  d.  18.        (56)  Ibiil, 

(^57)  L.  4.  n.  1230.  (38)  C,  3.  q.  6,  (39)  Q,Si 
'   ji.  l,  n,  18.         (40)  L.  4,  ir,  1.  c.  3.  n.  4.  ftt  5, 


(quem  male  citantSalm.  pro  prima  sen- 
tentia )  Anacl.  <  et  probabilem  putant 
Pal.  2  ac  Holzm.  3  tenet  non  peccare 
graviter  qui  mutat  officium  in  aequale 
vel  fere  aequale.  Ratio  quia,  utdicitur 
in  l.Fin.ff.  Mandati: Forma  reipsa  ser- 
vatur^  si  per  aequivalens  id  fiat.  Hinc 
dicunt  aa.  citati  quod  pontifex  in  as- 
signanda  forma  specifiica  pro  recitatio- 
ne  breviarii  potius  respexit  ad  quan- 
titatem  tanquam  formam  substantia- 
lem,  quam  ad  qualitatem  officii ,  quae 
cst  forma  accidentalis,  sive  modus  re- 
citandi.  Dicitur  non  peccare  graviter  : 
nam  mutans  officium,  adhuc  in  aequa- 
le,  sine  causa,  nequit  excusari  a  ve- 
niali.  Caursa  autem  excusans  potest  es- 
se,  V.  gr.  necessitas  studendi,  concio- 
nandi,  docendi ,  itinerandi ,  ut  dicunt 
Viva  *  et  Sauch.  Nav.  ac  Tamb.  apud 
Croix  5. 

Tertia  sententia,  quam  tenent  Pal.  ^ 
Conc.  7  Cont.  Tourn.  »  Holz.  9  Salm.  «> 
cum  Reg.  Suar.  Bell.  Garc.  TruU.  Ro- 
dr.  Fill.  Led.  Machad.  etc.  docet  esse 
mortale  officium  mutare,  etiam  in  ae- 
quale,  etsi  semel.  Ratio  quia  s.  Pius  v. 
in  sua  buUa,^  nobis,  praecipit  officium 
recitandum  in  specie ,  et  in  individuo 
sub  forma  unicuique  diei  assignata , 
dum  dixit:  Hoc  nostrum  breviarium 
praecipimus  observare  quoscumque^  qui 
horas  canonicas  dicere  debent,  ad  dicen- 
dum  ex  huiusromani  breviariipraescri- 
pto  et  ratione  omnino  teneri,  neminem- 
que  nisi  hac  sola  formula  satisfacere 
posse.  Unde  dicunt  auctores  huius  sen- 
tentiae,  praeceptum  officii  non  esse  de 
recitando  in  genere,  sed  secundum  for- 
mampraescriptam,  nimirum  tali  die,de 
taii  sancto,  de  tali  dominica,  etc.  quod 
nd  substantiam  pertinet. 

Quarta  sententia  demum ,  quam  te- 
nent  Sporer  >»  Ronc.  12  Viva  *3  Elbel  i^ 
Tamb.  '5  et  probabilem  putat  Laym.'6 
cum  aliis  apud  Salm.  "  docet  peccare 
graviler,  qui  frequenter  officium  mu- 
tat,  venialiler  vero  qui  mutat  raro,  pu- 

(1)  P.  190.  n.  61.  (2)  D.  2.  p.  2.  u.  17. 

(5)  P.  44S.  V.  Sed  pele».  (4)  Q.  3.  a.  3.  n.  4. 

(5)  L.  4.  u.  12S2.  (6)  D.  2.  p.  2.  n.  18. 

,7)  T.  2.  p.  480.  n.  11.       (8)  li.  c.  d.  7.  v.  Dices. 

«1  P.  4l'<.  n.  466.     (10)  L.  c.  n.  S».     (11)P.78. 


877 

ta  ter  vel  quater  in  anno;  modo  muta- 
tio  non  fiat  in  officium  notabiliter  bre- 
vius  atque  sine  causa ;  nam  ex  aliqua 
rationabili  causa,  nempe  studii,  itine- 
ris,  infirmae  valetudinis ,  magnae  de- 
fatigationis,  vel  specialis  devotionis  er- 
ga  aliquem  sanctum,  nec  etiam  erit  ve- 
niale,  ut  dicunt  Viva  <8  et  Nav.  Carden 
ac  Tamb.  ap.  Croixi^  Rationem  autem 
cur  frequens  mutatio  officii  sit  morta- 
le ,  alii  dicunt  esse  quia  talis  mutatio 
videtur  virtualis  contemptus  ritus  of- 
ficii.  Sed  haec  ratio  non  convincit;  nam 
verius  negatur  cum  d.  Thom.20  (quem 
sequuntur  Sanch.  21  et  alii)  quod  fre- 
quentia  transgressionum  involvat  con- 
temptum  legis:  sic  enim  ait  s.  doctor  - 
Dicendum  quod  tunc  aliquis  transgre- 
ditur  ex  contemptu,  quando  voluntas  e- 
iusrenuitsubiici  ordinationi  legis  velrc' 
gulae ,  et  ex  hoc  procedit  ad  faciendum 
contra  legem;  quando  autem  e  converso 
propter  aliquam  particularem  causam , 
puta  cc^cupiscentiam  vel  iram,  induci-. 
tur  ad  aliquid  faciendum  contra  statu- 
ta  legis,  non  peccat  ex  contemptu ;  et- 
iamsi  frequenter  peccatum  iteret.  Ratio 
aptior  est ,  quia  ipsa   frequens  officii 
mutatio  (ut  ait  Laymann)  evaderet  gra- 
vis  perversio  ordinis,  nam  licet  quae- 
libet  variatio  seorsim  sumpta  sit  ve- 
nialis  ratione  parvitatis  materiae ,  o- 
mnes  tamen  intra  annum  coalescunt  et 
graviter  perturbant  ordinem  breviarii 
praecepti  pro  totius  anni  officiis,  quae 
simul  sumptae  unum  complexum  fa- 
ciunt.  Ex  his  sententiis  (ut  meum  pro- 
feram  iudicium)  prima,  pace  tantorum 
dd.  qui  eam  tuentur,  vix  (ut  dixi)  su- 
stineri  potest;  secunda  et  tertia  satis 
probabiles  videntur ,  sed  quartam  ae- 
quiorem  puto. 

luxta  autem  omnes  praefatas  senten- 
tias,  probabiliter  excusant  a  mutatio- 
ne  officii  sequentes  causae,  videlicet : 
1 .  Si  aliopergis,  potes  recitare  officium 
illius  loci,  ut  dicunt  Layra.22  Holzm.23 

u.  624.  (12)  C.  S.  q.  6.  (13)  Q.  1.  a.  2.  n.  4. 
(14)  P.  SS6.  n.  433.  (18)  C.  8.  S-  2.  n.  20. 

(16)  C.  8.  n.  4.  (17)  Ti.ele.cit.n.21.  (18)  L.c. 
(19)  L.  4.  n.  1231.  (20)  2.  2.  q.  186.  a.  9.  ad  3. 
(21)  Dec.  I.  1.  c.  3.  n.  8.  (22)  L.  4.  tr.  1.  c.  8.  n.  5, 
(23)  P.  448.  u.  466.  v.  Diximui. 


878 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTICULARIBUS 


cum  Stoz  et  Bon.  ac  Tamb.  apud  Croix* 
Excipit  vero  Holzm.  cum  Pal.  Tamb. 
Cherub.  etc.  religiosos ,  quia  isti  te- 
nentur  ad  breviarium  sui  ordinis  ex  vi 
professionis,  cuius  vinculo  obligantur 
quocumque  ierint.  Probabiliter  autem 
dicit  Croix2  cumSuar.  Quintan.  et  Go- 
bat.  quod  si  sis  alicubi  tanquam  adve- 
na,  potes  recitare  officia  tuae  patriae. 
"Additque  Gob.^quod  si  mutes  domici- 
lium  potes  compensare  officia  omissain 
priori  loco .  2 .  Capel  lanus  episcopi  potest 
illi  se  conformare  in  officio.  Holz.*  cum 
communi  ex  decr,  s.  c.  rituum  ann. 
4605.  Idque  magis  firmatur  ex  Clem, 
Dignum  de  cel.  miss.  ubi  commensa- 
libus  et  domesticis  cardinalium  et  epi- 
scoporum  indulgetur  uti  officio  et  bre- 
viario  quo  hi  utuntur.  Idem  dicitur  de 
capellano  monialium,  qui  cum  possit 
legere  missam  de  sancto  ordinis,  ita  et- 
iam  potest  de  eo  dicere  officium ;  ru- 
brica  enim  monet  officium  cum  missa 
concordandum.  Holzm.s  et  Croif  6  cum 
Gob.  Stoz  Tamb.  Quintanad.  Idem  pro- 
babiliter  dicunt  Laym.'  et  Gobat.  apud 
Croix  8  de  eo  qui  obit  exercitia  apud 
religiosos.  3.  Beneficiatus  potest  reci- 
tare  sub  ritu  primae  classis  cum  octa- 
va  officium  sui  tituli,  ut  Lugo^  et  Holz.w 
cum  Tamb.  Gob.  Clericato  etc.  bene- 
ficiarius  autem  qui  habet  duo  benefi- 
cia,  debet  recitare  officium  loci  ubi  re- 
sidet.  Conc.i*.  4.  Si  recites  cum  socio, 
cuius  ritui  potes  te  conformare  ex  cau- 
sa,  ut  dicunt  alii:  sed  etiam  sine  cau- 
sa,  ut  sentiunt  Viva  12  cum  Quintanad. 
et  Henr.  Ronc.'^  cumPortell.  ac  Dian.i'' 
Et  hoc  satis  probabile  mihi  videtur , 
modo  officium  permutetur  in  aequale 
vel  quasi;  iuxta  enim  secundam  sen- 
tentiam  circa  permutationem  officii , 
quam  supra  probabilemdiximus,  quae- 
libet  rationabilis  causa  sufficit  ad  mu- 
tandum  officium  in  aequale ;  satis  au- 
tem  rationabilis  causa  hic  ipsa  societas 
videtur ,  dum  Clemens  Rom.  *^  ( apud 

(1)  L.  4.  n.  12S5,  (2)  N.  1244.  (S)  Ibid. 
(4)  Loc.  c.  (8)  Loc.  c.  (6)  N.  12S4,  (7)  Loc.  c, 
(8)  N,  12S3,  (9)  Resp.  mor.  1,  S,  dub.  8.  n.  10, 
(10)  Loc.  c,  (11)  P.  392.  n.  10.  (12)  Q.  5.  a.  2. 
n.  8.  (15)  C.  5,  q.  S.  (14)  P,  2.  U:  12.  ,.  56. 
(IS)  Lib,  4,  Const.  c.  54.  (16)  P.  2.  J.  1.  ii.  7. 


Bon.'6)  admonet  fideles,  ut  Saltem  dm 
veltresorent,  iuxta  illudMatth.''':  Ubi... 
sunt  duo  vel  tres  congregati  in  nomine 
meo,  ibi  sum  in  medio  eorum. 

Quaeritur  4.  An  possis  te  conforma- 
re  cum  clerico  privilegiato  in  officio 
breviori,  Absolute  negat  p.  Concin,  's. 
Affirmant  vero,  adhuc  nuUa  accedente 
causa,  Roncag,  '^  Stoz  apud  Holzm,  20 
Dian,2i  cum  Portell.  Tamb,22  cum  Henr. 
et  aliis ;  item  TruU.  Rodriq.  et  Leand. 
ap.  Conc.23.  Ratio  istorum,  quia  in  cor- 
relativis  eadem  est  habenda  ratio;  un- 
de  privilegium  unius  extenditur  ad  a- 
lium24,  Praeterea,  cum  quisque  licite 
possit  inofficio  socium  adhibere,  si  non 
posset  officium  illud  brevius  cum  socio 
recitare ,  videretur  privilegium  aliquo 
modo  iuri  suo  derogare.  Alii  autem  di- 
cunt,  ut  Croix25  Holz  .26  Spor  .27  et  Gob  .2s 
tunc  posse  socium  conformari  cum  pri- 
vilegiato  saltem  semel  vel  iterum  , 
quando  iste  ob  aliquam  rationabilem 
causam ,  puta  infirmitatem ,  debilita- 
tem  visus  et  similem  ,  difficulter  pos- 
set  suo  privilegio  uti ,  nisi  iuvetur  a 
socio.  Verumtamen  harum  opiuionum 
neutra  mihi  satisfacit;  ratio  enim  cor- 
relativorum,  ut  supra,  non  convincit , 
cum  ipsa  quidem  valeat  pro  correlati- 
vis  necessariis,  ut  sunt  viri  et  uxores, 
non  vero  pro  voluntariis,  nimirum  pro 
sociis,  qui  pro  eorum  libitu  socii  eva- 
dunt.  Ratioautem  sola  infirmitatis  seu 
difficultatisprivilegiatiinrecitandonon 
videtur  sufficiens  ut  possit  excusare  so- 
cium  ad  officium  permutandum  in  a- 
liud  notabiliter  brevius. 

Quaeritur  5.  An  qui  hodie  ex  errore 
recitavit  de  sancto,  omisso  proprio  il- 
lius  diei,  possit  alia  die  de  officio  prae- 
termisso  recitare,  Dicuut  Pell.29  Quin- 
tan,30  et  Salm,3'  melius  facere  se  con- 
formaudocum  communi  ritu  ecclesiae, 
sed  probabiliter  posse  etiam  recitare  de 
officio  omisso.  Attamen  Lugo  32  et  Vil- 

(17)  C,  18.  V,  20,  (18)  P,  393,  n,  12,  (19)  L.  c 
(20)  P.  44S,  T,  Diximus.  (21)  P.  2.  tr.  12.  r.  35. 
(22)0.11.27.  (23)L.c.  (24)  Etc  1.  Cn.de  Acceplis. 
(2»)  N.  12S6.  (26)  Loc.  c.  (27)  P.  79.  u.  125. 
(28)  De  hor.  can.  n,  911.  (29)  Tr.  S.  c.  8.  u.  TL 
(30)  Sing.  9.  u.  3.  (51)  Tr.  16.  c.  3.  p.  4.  u.  iil. 
(52)  Respou»-  uiur.  1.  S.  ilub.  8.  n.  2. 


GAP.  II.  DUP.  n.  ART.  IV.  DE  STATU  CLERICORUM 


ST9 


lal.  *  cum  Busemb.  ut  supra,  teneDt  o- 
mnino  recitandum  ofRcium  diei  cur- 
rentis.  Ratio  quia  ecclesia  tum  solum 
praescribit  officium  transferri,  cum  est 
impeditum  a  dominica  vel  officio  ma- 
iori.  Haec  quidem  sententia  est  proba- 
bilior,  sed  prima  non  videtur  impro- 
babilis  cum  Felice  Potest.  2  et  Tamb.  3. 
Ratio  quia ,  sicut  rite  transfertur  offi- 
cium  de  sancto  ob  impedimeutum  diei 
ad  alium  diem  nou  impcditum,  ita  vide- 
tur  rationabiliter  posse  officium  trans- 
ferri  ob  impedimentum  morale,  quale 
censetur  error  vel  ignorantia,  ne  san- 
ctus  in  illo  anno  suo  honore  privetur. 

Si  autem  advertas  errasse  postquam 
raultum  processeris  in  officio  indebito, 
puta  si  dixeris  matutinum;  tunc  potes 
vel  prosequi,  vel  reliquum  recitare  de 
officio  debito,  ut  dicunt  Less.  ^  Ronc^ 
et  Salm.  ^  cum  Vill.  Quintan.  TruU. 
etc.  Sed  puto  cum  Croix '  et  Tamb.  8 
meliusesse  recitare  de  proprio,  ne  er- 
rorem  prosequaris. 

Si  vero  oblitus  es  aliquam  partem 
horae ,  sulficit  illam  recitare,  quiu  a- 
liud  repetas,  ut  recte  dicit  Croix  ^  cum 
Nav.  Vasq.  Sanch.Bon.  Fill.  Abelly  etc. 
Secus  tamen  probabilius  censent  Armil- 
la  et  alii  10  (contra  Vasq.)  totam  horam 
esse  repetendam  ,  si  omiseris  partem 
notabilem  ex  culpa,  quia  est  obligatio 
(saltem  sub  levi)  ut  orationem  conti- 
nuatam  secundum  ritum  praescriptum 
facias;  sed  vide  infra  n.  168. 

462. «  2.  Pronuntiatiovocalis exterior; 
ea  enim  est  de  substantia  praecepti. 
Etsi  quidemcum  socio  Iegis(quodrecte 
fit,  et  est  conforme  primae  institutioni 
ecclesiae,  ac  publico  orandi  ritui ,  estque 
licitum,  etiamsi  is  ad  horas  non  obli- 
getur,  nec  interius  attendat,  Bonac.^^) 
ea  pronuntiatio  adhibenda  est ,  ut  ab 
eo  exaudiri  possis,  eumque  audire  vi- 
cissim.Sa  tamen  ^^  putat  satisfieri,  etsi 
quaedamnon  percipiasquae  a  socio  di- 
cuntur:  neque  ideo  aliquid  scrupulose 

(1)  P.  1.  ir.  22.  u.  3.  (2)  P.  S3.  n.  448. 

(3)  C.  3.  S,  2.  n.  29.  (4)  L.  2.  c.  37.  n.  77. 

(S)  P.  IbS.  II.  6.  (6)CU,  n.  21.  (7)  L.  4.  n,  12SS. 
(8)  D.  i.  2.  u.  31.  (9)  L,  4.  n.  1311.  (10)  Ibid. 
(U)  Q.  3.  p.  2.  §.  1.  (12)  Y.  Hoiae.  (13)  P.  1. 
.  iO.  c.  11.  n.  4.        (14)  Rus.  11.       (13)  Tr.  23. 


j  repetendum  esse.  Si  vero  solus  legaSk 
I  ita  legendas  esse ,  ut  audire  te  ipsum 
possis,  docent  Regin.  et  Suar.  Sed  pro- 
babile  est  id  non  requiri ,  cum  eocle- 
sia  id  non  praecipiat,  ut  docent  Az.  i* 
Bonac.  etDianai^,  admittitque  Fill.  is 
pro  scrupulosis.  Si  plures  duobus  re- 
citent  officium  simul ,  non  debet  unus 
unum ,  alter  alterum ,  tertius  tertium 
versum  recitare,  sed  alternatim ,  facto 
duplici  tantum  choro,  sive  plures  sint 
ex  una  parte  sive  pauciores,  quia  sic 
habet  usus  et  praxis  ecclesiae ;  secus 
est  de  lectionibus  quarum  primus  pri- 
mam,  secundus  secundam,  tertius  ter- 
tiam  recitat ,  imo  alicubi  consuetudo 
permittit,  ut  omnes  ab  uno  recitentur , 
aliis  audieutibus.  Bonaci^ex  Suar.  A- 
zor.  et  Laymann ,  addens  etiam  satis- 
facere  eum  qui  lectiones  vel  orationes 
vel  capitula  vel  responsoria  tantum  au- 
dit  et  nonrecilat.  Vide  Bon.i^  Trul.'8.» 

Communis  est  sententia,  ut  tradunt 
cum  Busemb.  mox  supra  Salm.  19  cum 
Suar.  Pell.  et  Croix  20  cum  Bon.  Fill. 
Reg.  Stoz  Tamb.  etc  bene  satisfacere 
qui  audit  a  socio  lectiones,  responso- 
ria  ,  capitula  et  orationes  ac  antipho- 
nas,  ut  bene  addit  Croix^i  cum  aa.  ci- 
tatis.Etprobabiliter  sentiunt  Pelliz.  et 
Anton.  a  Spir.  s.  apud  Salm.22  contra 
Croix  23  cum  Gobat.  et  Diana  ac  Mazz. 
adhuc  satisfacere  eum  qui  solus  dicit 
psalmos  et  lectiones  audit;  vel  qui  par- 
tem  psalmorum  dicit  solus  et  partem 
cum  socio,  quia  satis  communicat  in  ea 
parte  quam  audit,  et  cui  ex  recepto  u- 
su  iam  satisfit  per  auditum. 

163.  Quaeritur  autem  -1.  An  recitans 
officium  debeat  se  audire ,  ut  satisfa- 
ciat.  Affirmant  Pal.2*  Suar.25  item  Pel- 
liz.  Reg.  et  Ant.  a  Spir.  s.  ap,  Salra.  26 
quia(ut  dicunt)  ad  hoc  ut  oratio  sit  vo- 
calis  debet  voce  proferri;  verba  autem 
quae  tantum  inter  dentes  modulantur,, 
non  sunt  vox,  sed  potius  inchoatio  vo- 
cis.  Sed  satis  probabiliter  dicuut  satis- 

c.  3.  n.  117.  (16)  In  disp.l.  q.  8.  part.  2.  J.  1. 
(17)  Loc.  c.  (18)  D.  16.  n.  17,  (19)  De  lior. 
can.  c.  3.  p.  1. 11.  6.  (20)  L.  4.  n.  1298, 

(21)  Loo.  c.       (22)  L..C.  c.       (23)  Loc.  ut  si.nr.i,' 
(24)  P.  3.  n.  6.  (!ij)  L.  4.  du  rcl.  c.  7,  u.  fi. 

(26)  Ibid.  n.  6. 


880  LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTICULARIBtlS 

facere  Laym.  ^  Azor.  2  Spor.  3  Cont.    ro  audiaot  voces  omnium  recitantium 


Tourn.  *  Diana  5  Salm.  ^  cum  Rodr. 
TruU.  Leand.  etc.  et  idem  docet  doctis- 
simus  Sylvius'  cuius  doctrinam  noster 
ss.  p.  Bened.  xiv.  in  multis  locis  sua- 
rum  buUarum  magni  aestimat;  hic  au- 
ctor  sic  suam  sententiam  profert  et  pro- 
bat:  Sufficit  etiam  si  te  non  audias,  quia 
nulloiureprobatur  recitantem  horas  te- 
neri  ad  se  audiendum^  cum  praeceptum 
obliget  ad  dicendum,  non  ad  audiendum 
horas.  Quod  autem  sic  recitans  iam  vo- 
caliteroret,  hancrationem  subdit:  Quia 
oratio  potest  ore  et  voce  fieri  etiamsi  non 
audiatur  ab  ipso  recitante ,  et  ex  se  sit 
sonus  quidam  formatus  ex  allisione  ae- 
ris  ad  dentes  et  labia,  Ratio  igitur  est 
quia  ad  satisfaCiendum  horis  non  prae- 
cipitur  auditio,  sed  tantum  recitatio  si- 
ve  pronuntiatio  verborum  quae  dicitur 
vocalis;utautem  pronuntiatio  haecvo- 
calis  dicatur,  et  amentali  distinguatur, 
non  certe  requiritur  elatio  siveforma- 
tio  vocis,  alias  non  satisfaceret  qui  re- 
citaret  absque  vocis  sonitu,  sed  suffi- 
cit  quod  formetur  aliquis  sonitus  ver- 
borum,  licet  modicus  et  vix  sensibilis 
sit  (recitando  a  fiato^  ut  vulgo  dicitur), 
prout  communiter  recitant  qui  priva- 


tim  officiumpersolvunt,  et  sicut  dicen-  i  Laym.22  qui  non  reprobant,  et  proba- 


da  sunt  secreta  missae.  Hic  autem  le- 
vis  sonitus,  quando  verba  proferunt 
(ut  bene  ait  Sylvius)  ex  se  semper  fit, 
cum  prolatio  non  possit  fieri  quin  per 
linguam  et  labia  fiat  aeris  compressio, 
ex  qua  necessario  aliqualis  sonitus  for-» 
matur.  Per  accidensvero  se  habetquod 
sonitus  ille  audiatur  vel  non. 

An  autem  satisfaciant  choro  qui  sub- 
misse  recitant  psalmos,  alteram  par- 
tem  audiendo.  Loquendo  de  choro  in 
generali ,  probabiliter  satisfaciunt ,  ut 
docent  Suar.  8  Sanch."  Less.  *°  Soto  u 
Bonac.  '2  et  Salm.  13  cum  FiU.  Arag. 
TruU.  ViUal.  PhUib.  etc.  Ratio ,  quia 
non  requiritur  ut  recitantesinunocho- 

(1)  C.  8.  n.  8.  (2)  P.  1. 1.  10.  c.  11.  q.  4, 

(5j  P.  76.  n.  110.  (4)  De  horis  can.  c.  3.  a.  4. 

(S)  P.  7.  U.  11,  r.  16.  (6)  Cit.  n.  3.  (7)  In  res. 
V.  Iloiac,  11.  3.  (8)  T.  2.  lib.  4.  c.  12.  n.  8. 

(9)  Const.  l.  2.  1.  7.  c.  2.  dub.  14.  n.  2.  (10)  L.  2. 
»;.-."9.  u.  184.  (11)  De  iust.  1.  10.  <\.  8.  art.  4. 
(12;  D.  1.  fj.  3.  p.  2.  S.  1.  u.  16.         (15)  Ti-.  16. 


in  aUero  (quod  supponitur  ut  certum 
in  Quaest.  2.  seq.  in  fin.)^  cum  una  pars 
unum  corpus  cum  aUera  constituat,  et 
invicem  communicent.  Secus  vero  di- 
cendumde  canonicis,  qui  si  non  canunt, 
amittunt  tam  distributiones  quam  fru- 
ctus  praebendae ,  iuxta  dicta  l.  3.  n. 
675.  V.  Dub.  4. 

Quaeritur  2.  An  si  recites  officium 
in  choro  vel  cum  sociis,  tenearis  re- 
petere  ea  quae  non  satis  percipis.  Com- 
muniter  omnes  dicunt  quod  si  propter 
strepitum  aUorum  non  audis,  bene  sa- 
tisfacis  officio.  Dubium  est  an  satisfa- 
cias  si  non  audis  propter  culpam  chori 
vel  socii. 

Prima  sententia  negat,  eamque  te- 
uent  Bon.  '*  Croix  '5  et  Pal.  <6  qui  ait 
te  lucrari  quidem  distributiones  chori, 
sed  teneri  ad  repetendum;  modo  (ut  di- 
cit  Bonac.)  pars  non  audita  sit  notabi- 
Us,  secus  si  modica.  Ratioquia  audiens 
non  potest  communicare  in  iis  quae 
non  percipit. 

Secunda  sententia  vero  affirmat ,  et 
hanc  tenent  Spor."  Sabintis  »8  Tamb.19 
Fel.  Pot.2o  et  Salm.2i  cumTruU.  Dian. 
Pasq.  et  PeUiz.  item  Sa  et  Maior.  apud 


bilem  putat  Elbel  '^  cum  PeU.  et  Gob. 
Idem  censent  Ronc.2'!  etTruU.  loquens 
de  recitatione  in  choro.  Hi  censent  be- 
ne  te  satisfacere ,  si  attendis  quantum 
potes ,  et  ob  defectum  chori  vel  socii 
non  percipis  quae  dicunt.  Favet  non 
parum  s.  Ant.  qui  25  sic  docet:  Si  quis 
leetionem  vel  aliud  quod  in  choro  legi- 
tur^  non  intelligat  propter  legentis  ine~ 
ptitudinem^  non  peccat,  dummodo  cone- 
tur  intelligere  saltem  verba.  Ratio  qula 
tunc  per  societatem  ipsam,  et  simul  per 
iUam  tuam  appUcationem  censeris  mo- 
raUter  communicare  orationi,  dum  in- 
tendis  Deo  exhibere  omnes  laudes  et 
preces,  quas  chorus  vel  socius  profert. 

c.  1.  p.  5.  n.  28.     <14)  D.  1.  q.  3.  p.  2.  §.  1.  n.  9. 

(18)  L.  4.  n.  1294.  (16)  D.3.p.4.n.6.  (17) T. 3. 
n.  107.  (18)  In  luce  mor.  p.  2.  tr.  34.  n.  26, 

(19)L.2.  c.8.§.4.n.l2.  (20)T.l.q.2.c.3.  n.444 
(21)  Tr.  16.  c.  1.  p.  3.  u.  24.  (22)  C.  3.  u.  '.. 
(23)  P.  338.  n.  447.  (24)  P.  133.  q,  8. 

(23)  2.  p.  tit.  9.  c.  12. 


\¥AP..II.  DUB.  n.  ART.  IV 

Haecque  opinio  videtur  satis  probabi- 
lis;  praeceptum  enimhoc  officii  ex  be- 
nignitate  ecclesiae  benigne  est  inter- 
pretandum;  tum  e  converso  valde  erit 
anxietatibus  obnoxium ,  quod  socii  in 
officio  semper  solliciti  esse  debeant,  ad 
quamnam  quantitatem  pervenerit  o- 
missio  auditus  ut  teneantur  vel  non  re- 
petere.  Certum  autem  est  cum  Holzm. 
et  Ronc.  cum  Az.  et  Reg.  quod  non  o- 
portet  in  choro  audire  omnes,  sed  suf- 
ficit  unum  audire,  et  sufficit  audire  in 
confuso  saltem  partem  alterius  chori , 
licet  distincte  nequeas  audire,  ut  Sal- 
mant.  <  qui  testantur  hoc  docere  fere 
dd.  omnes.  Sic  pariter  est  certum  ut 
docet  Innoc.  iv.  2  quod  si  in  choro  0- 
inittas  aliquod  dicere  verbum  (intellige 
nou  ultro),  non  feccds^y  chorus  enim 
supplet. 

Quaer.  3.  An  satisfaciat  officio  sur- 
dus  qui  ex  obligatione  choro  assistit, 
et  suam  recitat  partem.  Affirmant  Sua- 
rez  3  Escob.*  Ronc.  5  et  Sa  ac  RocafuU. 
apud  Diana  ^  qui  probabile  putat.  Ra- 
tio  quia  hic  ex  una  parte  tenetur  cho- 
ro  assistere,  ex  alia  autem  non  stat  per 
ipsum  quin  audiat;  unde  sufficit  ut 
praestet  assistentiam  quam  potest,  par- 
tem  suam  recitando ;  conditio  enim 
quam  aliquis  ponere  tenetur,  censetur 
impleri  quando  per  eum  non  deest  quo- 
minus  impleatur;  et  durum  est  talem 
ad  duplex  officium  obligare.  Magis  ta- 
men  mihi  placet  sententia  opposita  cum 
Palao  7  Sanchez  »  Salm.»  et  Elb.  10  qui 
dicunt  surdum  lucrari  quidem  distri- 
butiones,  sed  teneri  ad  repetendum  non 
audita.  I^ec  verum  est  quod  ilie  sic  ob- 
ligabitur  ad  duplex  officium,  nam  te- 
netur  tantum  ad  Supplendam  partem 
non  auditam.  Ultra  quam  quod  bene 
potest  eodem  tempore  satisfacere,  sub- 
misse  dicendo  partem  alterius  chori. 
Secus  vero  dicunt  Salm."  Elb.*2  Tam- 
bur.i^cum  Suar.de  surdastro  qui  pos- 
sit  aliquoties  audire,  et  praestet  atten- 

(1)  Cit.  n.  24.  (2)  C.  9.  de  celebr.  miss. 

(5)  De  rel.  c.  28.  n.  18.  (4)  De  hor.  can.  q.4.  n.6. 
(Yi,)  C.  8.  q.  8.  (6)  P.  9.  tr.  9,  r.  28.  (7)  D.  5. 
p.  4.  n.  6.  •  (8)  C.  1.  d.  13.  (9)  Tr.  16.  c.  5. 
f.  l.n.S.  (10)  N.  448.  (11)  Tr.  cil.  c.  1.  n.  2-5. 
^12)  Loc.  c.     (13)  C  S.  <;   4    u    13.     (14^  Dist.  l. 


VE  STATU  CLERICORUM  881 

tionem  quam  potest.  Et  hoc  probabile 
est,saltem  si  advertatin  breviario  quae 
in  confuso  audit,  ita  ut  bene  percipiat 
quae  dicuntur. 

164.  «  3.  Pronuntiatio  integrdy  sine 
syncope  et  abbreviatione  verborum  et 
syllabarum,  absque  praecipitantia.  Ro- 
nac.i''.  Ex  hoc  tamen  defectuin  publi- 
co  facilius  peccari  potest  mortaliter,  ra- 
tione  scandali  et  severioris  praecepti 
ecclesiae,  quam  in  privato.  Azor.  et 
FiJl.  15  Esc.  Diana  i^  qui  addit  1 .  eum 
qui  cum  tali  qui  ultimas  syllabas  ab- 
scindit,  recitatofficium,  satisfacere  suo 
officio  nec  teneri  repetere.  Quando  iu 
cantu,  propter  nimiam  celeritatem  et 
abscissionem  syllabarum  ( vel  alia  de 
causa)  audientes  non  possuut,  verba 
percipere  et  attendere,  ordinarie  tan- 
tum  esse  peccatum  veniale,  neque  ob- 
ligari  ad  iteratam  recitationem  officii ; 
nisi  adsit  contemptus  vel  grave  scan- 
dalum,  seu  notabilis  corruptio  et  de- 
formatio  verborum  in  toto  cantu.  Vide 
Diana  "  Sylv.  et  TruU.  18  qui  ex  Nav. 
Azor.  Less.  et  Palao,  negant  satisfacere 
eosqui  cum  sociis  recitant  ita  festinan- 
ter,  ut,  nondum  expletis  a  socio  versi- 
culis,  ipsi  incipiant;  quia  pars  quae  an- 
ticipatur  non  communicatur  cum  socie 
qui  eam  audire  nequit.  Excusant  au- 
tem  ex  Nav.  Sa  et  Buar.  surdum  qui 
alios  iu  choro  canehtes  nou  intelligit 
nec  sequi  potest. » 

165;  Peccas  tantum  venialiterysi  syl- 
labas  ita  mutiles  vel  syncopes,  ut  ver- 
boruni  sensus  non  corrumpatur,  vel  si 
mutiles  in  parva  quantitate:  imo  nullo 
modo  peccas,  si  hoc  facias  involunta- 
rie  ob  inadvertentiam  vel  balbutiem 
vel  inveteratam  consuetudinem  quae 
difficulter  vinci  possit.  E  converso  noo 
excusaris  a  mortali,  si  mutilatio  esset 
magna  et  sensus  notabiliter  variaretur. 
Ita  communiter  Less.  i»  Pal.  20Laym.2i 
Anac.  22  Spor.  23  Croix  24  Salm.25  cum 
TrulL  Pelliz.  et  Viva^e  cum  Azor.  Fill. 

q.  5.  p.  1.  S-  i-  (IS)  T.  2.  1.  25.  c.  2.  n.  208  209, 
(16)P.2.tr.l2.  res.32.  (17)L.4.  (18)Dist.lS.n.4. 
(19)  L.  2.  c.  37.  n.  S2.  (20)  D.  2.  p.  4.  u.  2. 

(21)  C.  5.  n.  8.  (22)  P.  197.  n.  iiO.  (23)  P.  73. 
11.  103.  (24)  L.  4.  n.  1.-02.  *  (^)  De  l.oi.  cao, 
.:.  3.   p.  1.  n.  2.  1-5,  Q    •'    ».  Jl.  n.  4 

se 


882 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTIGtTl-ARii5(TS. 


etc.  quo  casu  teneris  utique  compen- 
sare  partem  in  qua  sensus  est  corru- 
ptus,  recitando  quantitatem  aequiva- 
lentem,  ut  bene  aiunt  Mazz.  et  Croix  i 
et  hoc  etiamsi  involuntarie  hoc  fece- 
ris.  Caeterum  probabiliter  dicunt  com- 
munissime  Palaus  2  Sporer  '  (qui  dicit 
hoc  omnes  fateri ),  Anacl.  *  et  Croix  s 
cum  Suar.  Garc.  et  Gobat.  ac  proba- 
bile  putant  Salm.  «  cum  Fill.  Vilial.  et 
Leand.  quod  satis  imples  obligationem 
officii,  etiamsi  verba  notabiliter  mut|- 
les,  quando  servatur  aliqua  significatio 
verborum. 

Hinc  probabile  est  quod  nec  teneris 
repetere,  si  recites  cum  socio  qui  ob- 
truncat  syllabas,  sed  ita  ut  sensus  no- 
tabiliter  non  mutetur,  ut  ait  Viva^qui 
bene  addit  te  non  teneri  ad  repetendum 
nisi  tibi  constet  socium  notabilem  par- 
tem  omisisse,  quia  praesumptio  stat 
pro  debila  recitatione.  Putarem  tamen 
te  non  excusari  a  veniali,  si  ultro  re- 
citas  cum  lali  socio  mutilante,  nisi  ad- 
sit  aliqua  causa,  nimirum  si  inviteris 
a  superiore  vel  persona  valde  gravi  aut 
simili  causa.  Gertum  autem  est  non  sa- 
tisfacere  eos  qui  alternatim  recitando 
non  expectant  versus  absolvi,  si  hoc  fiat 
in  magna  quantitate.  Vide  aa.  ap.Bus. 
166.«  4.  Pronuntiatio  continuata  unius 
horae:  si  autem  interruptio  notabili 
tempore  sine  causa  fiat,  erit  tameu  ve- 
niale  tantum,  ut  aiunt  Fero.  Laym.  et 
Less.  8  quia  singuli  psalmi  suam  com- 
pletam  significationem  habent.  Si  iusta 
ex  causa  fiat,  nulla  culpa  erit,  nec  re- 
petenda  priora,  quod  verum  est  etiam- 
si  animo  repetendi  interrupisses:  con- 
silii  tamen  est,  si  interruptio  longa  es- 
set,  repetere  ab  initio  psalmi  vel  no- 
cturni :  imo  probabile  est ,  nocturnos 
singulos  separatim,  saltem  intra  trium 
horarum  spatium  dici  posse  (quod  cer- 
tum  videlur,  si  iusta  causa  concurrat); 
quia  secundum  quosdam  antiquitus  ita 
fiebat,  ut  docent  Viil.  ^  et  Bon.  «>  Esc. 
etc.  (Idem  tenent  Salm."  sine  dubita- 

(1)N.  1305,  (2)L.  c.  (5)N.  102.  (4)  L.  c. 
(S)  N.  1302  (6)  D.  n.  2.  (7)  L.  c.  (8)  D.  10. 
(9)  T.  25.  c.  (i.  (10)  Q.  3.  p.  3.  (11)  Dc  lior. 
can.  c.  5.  p.  1.11.4.  (12)  T.  8.  scss.  5.  (15)P.S. 
W.  14.  ifs.  48.     (14)  L.1.C,  7.U.11.     (l5)D.ii.4. 


tione)  Addit  Quintanad.12  lectiones,  si- 
ve  tres  sint  sive  novem,  possc  absque 
culpagravi,  sine  causa  et  cum  hac  abs- 
que  uUa  culpa  dividi  a  psalmodia  eius- 
dem  matutini.  Divisio  autem  matutini 
a  laudibus  non  dicit  interruptionem  of- 
ficii,  unde  privatim  fieri  potest  sine 
causa.  Diana  ^^  ex  Bonac.  FiU.  Sanch. 
etc.  Item  Trull.  ".» 

1 67.  Commuue  est  quod  matutinura 
potesta  laudibus  separari  sine  uUa  cau- 
sa,  ut  Salm.'5  Bon.i^  Conc.''  cum  Suar. 
Sanch.  Nav.  Fill.  etc.  Croixis  cum  Les. 
et  Abelly.  Sed  cum  separantur,  debet 
adiici  Pater  noster^  ut  bene  ait  Croix 
ex  rubrica  quae  praecipit  dici  Pater 
post  quamcumque  horam,  quando  ter- 
minatur  officium.  An  autem  addenda 
sit  etiam  oratio.  Affirmant  Nav.  Bon. 
Gavant.  etc.  apud  Croix  ^^  qui  proba- 
bile  putat,  cum  probabile  sit  matuti- 
num  et  laudes  esse  duas  horas:  et  col- 
ligunt  ex  rubr.  tit.  31 .  n.  4.  ubi  prae- 
scribitur,  quod  Te  Deum  dicto,  statim 
inchoantur  laudes^  praeterquam  in  no- 
cte  nativitatis  Domini,  quia  tunc  dici^ 
tur  oratio^  postea  celebratur  missa,  etc. 
Negant  vero  etiam  probabiliter  Salm.20 
cum  Sanch.  et  Azor.  Viva^i  Mazzott.22 
et  Croix23  cum  Pelliz.  Stoz  Gob.  etc, 
quia  probabile  est  matutinum  et  lau- 
des  unamessehoram,  lUud  autem  quod 
praecipitur  in  rubr.  cit.  currit  tantum 
pro  officio  illius  noctis.  Au  vero  pos- 
sint  nocturni  invicem  separari,  negat 
Thomassin.  ap.  Cont.  Tourn,2^.  Sed  af- 
firmant  probabiliterBus,  Bon,25  Salm,26 
cum  Pell.  Filliuc,  et  Viva  27  saltem,  ut 
aiunt  Bus.  et  Viva,  si  quilibet  noctur- 
nus  non  distet  ab  alio  plus  quam  tri- 
bus  horis,  iuxta  ritum  antiquum,  ut 
referl  d,  Thomas,  idemque  tenent  d. 
Th.  Henr.  a  s.  Ign.  Durand.  etc.  apud 
Cont.  Tourn.23  qui  ait  tutius  esse  op- 
positum,  sed  non  reprehendendos,  qui 
ob  iustam  necessitatem  dividunt  no- 
cturnos. 

(IG)  P.  5.  11.  11.  (17)  P.  5(58.  (18)  L.  4.  n.  1303. 
(19)Ibid.  (20)  Tr.  16.  c.  5.  p.  1.  n.4.  (21)  Q.5. 
a.O.n.S.  (22)  Tr.'^.  d.  1.  .i.2.§.3.  (23)N,1503. 
(24)  Dc  hor.  can.  scct.  4.  q.  S.  \ide  aj)..  ipsuni  c.  5, 
a.  5.  <].  3.  (23)  P,  5.  n.  15.  (26)  Loc.  cll 

(27    '.00.  cit.  (28)  Loc.  cH. 


CAP.  It.  DUB.  11.  ART.   !V 

1R8.  Quaerilur  autem  an  siin  eadem 
hora  vel  psalmo  magna  fiat  Interru- 
ptio,  totahora  sit  repetenda.  Afhrmant 
Vasq.  Navarr,  Suar.  Covar.  etc.  apud 
Croix  1  quia  toUitur  tunc  unitas  prae- 
scripta.  Negant  vero  probabilius  et  com- 
munius  Palaus  2  Bon,  3  Less.  ■*  Sanch.  5 
Laym.  6  Salm.  7  cum  Vill.  Pell.  Mach. 
et  Croix  8  cum  Sporer  Barb.  Tambur. 
Arriaga  Quintan.  Tannero  Diana  et  a- 
liis.  Ratio  quia  singuli  psalmi  et  singuli 
versus  completam  habent  significatio- 
nem,  et  satis  uniuntur  vel  per  inten- 
tionem  continuandi,  vel  per  ipsam  re- 
citationemadiunctam.HincdicuntTam- 
burin.  Gobat.  Stoz  apud  Croix^  posse 
eum,  quihodie  incoepit  matutinum,il- 
lud- complere  in  crastino  sine  peccato 
gravi,  etsi  difl"erat  sine  causa. 

Causae  autem  iustae  interrumpendi 
officium  sunt  (ut  dicunt  Croixio  Auac.'< 
etSalm.i2  cumNav.Vill.  etc.)  quaelibet 
utilitas  propria  vel  aliena,  quae  incom- 
niode  difiBrretur,  item  urbanitas  aut 
devotio,  ut  dicere  missam,  exequi  man- 
data  superiorum,  si  excipias  confessio- 
nem  alicuiusqui  non  libenter  expecta- 
ret,  si  velis  aliquid  agere  aut  notare, 
ut  tollas  distractionem,  sive  sollicitu- 
dinem  ne  obliviscaris;  modo  {  ut  bene 
advertit  Gobatus)  hoc  non  fiat  frequen- 
ter.  Licite  etiam  potest  intermitti  ali- 
qua  brevis  oratio  inter  oraudum,  vel 
afiectus,  ut  dicunt  Anacl.  ac  Gob.  etc. 
ap.  Croix. 

169.  «  5.Ne  invertatur  orrfo horarum 
absqueiusta  causa:  quod  si  tamen  fiat, 
erit  tantum  veniale:  quia  ordo  iste  (sal- 
tem  extra  chorum)  non  est  sub  prae- 
cepto,  nisi  secundario,  et  tanquam  cir- 
cumstantia  minoris  momenti.  Quod  si 
autem  per  inadvertentiam,  vel  ex  iusta 
causa  mutes,  verbi  gratia,  ut  araicovel 
aegro  qui  tecum  legere  cupit,  satisfa- 
cias,  nullum  erit  peccatum:  vel  si  in 
choro  dicantur  posteriores  horae,  cum 
tu  iiecdum  dixeris  priores,  vel  si  inter 


(1)  L.  4.  n.  1506.  (2)  D.  2.  p.  3.  n.  5 

(•)  Q.  3.  p.  2.  §.  1.  II.  27.  (4)  C.  37.  ii.  87- 

S)  C.  2.  a.  19.      (6)  C.  1.  u.  6.      (7)  Ibid.  n.  3 
8)  Loc.  cit.  (9)  Ibid.  (10)  L.  4.  ii.  1307 

11)  P.  197.  n.  84.      (12)  Tr.  16.  c.  3.  p.  1.  n.  A 
15)  g.  5.  p.  4.      (14)  p!  197.  n.  ii7.      (IS)  h.  4. 


.  DK  STATTJ  CtERICORUM  583 

orandum  advertas  te  aliquid  omisisse, 
vel  priorem  horam  nondum  dixisse  ; 
perges  enim  et  supplebis  in  fine.  Simi- 
liter,  si  causa  vel  necessitas  instet  ho- 
ras  dicendi,  potes  dicere  laudes,  dila- 
tis  lectionibus,  vel  aliquo  simili,  quod 
ad  manus  non  est.  Vide  Bon.  13,» 

170.  lustae  causae  igitur  invertendi 
ordinem  recitationis  probabiliter  sunt 

1 .  Si  inviteris  ab  amico  ad  recitandum 
cum  ipso,  ut  Anacl.  i*  ac  Suar.  Palaus 
Bon.  Pell.  Bassaeus  et  Stoz  ap.  Croix*^, 

2.  Si  non  babeas  prompte  breviarium, 
nec  possis  commode  expectare,  utPal. 
Gobat.  et  Tamb.i^.  3,  Si  sero  venias  ad 
chorum,  officio  iam  incoepto,  ut  San- 
chez  Laym.  et  Gob.<'  ac  Anac.'s.  Et  sic 
etiam  excusat  a  veniali  quaelibet  ra- 
tionabilis  causa,  ut  Conc.^s  Salm.20  cum 
Suar.  Pal.  Trull.  Reg.  etc.  Et  idem  di- 
cendum,  si  in  eadem  hora  invertatur 
ordo.  Salm.  21  cum  Suar.  et  Bon. 

Docet  autem  communis  sententia, 
quod  inversio  ordinis  non  est  mortale, 
ut  testantur  Salm.  22  et  Conc.  23.  Ordo 
enim  officii  noncadit  sub  praecepto.Di- 
citvero  Conc.^^cumVasq.  (contra  Sal- 
mant.25  non  excusari  a  culpa  gravi  qui 
frequenter  ordinem  inverteret,  quia 
haec  frequens  inversio  videtur  gravis 
inordinatio,  iuxta  dicta  n.  1 61 .  v.  Quar- 
ta.  Sed  probabilius  hoc  videturnegant 
dum,  cum  sit  communis  sententia,  u- 
asserit  ipse  Concina,  praefatum  ordi- 
nem  non  cadere  sub  praecepto,  prout 
alias  cadit  recitatio  officii  currentis  in 
quolibet  die,  ut  dictum  est  loc.  cit. 

171.  Quaeritur  vero  an  in  choro  sil 
gravis  obligatio  recitandi  officium  or- 
dine  debito  et  statis  horis.  Affirmant 
Conc.  26  et  Salm.  27  cum  Suar.  Az.  Sot. 
Pal.  Fill.  Vill.  Reg.  et  Tamb.  modo  an- 
ticipatio  vel  postpositio  sit  notabilis,  et 
desit  aliqua  legitima  causa  excusans. 
Ratio,  tum  quia  canones  pluries  repe- 
tunt  horas  recitandas  esse  statutis  ho- 
ris  et  temporibus,  tum  quia  talis  in- 


u.  1509.        (1«)  Ibid.       (17)  Ibid.     (18)  Loe.  » 
(19)  P.  48o.  n.  S.  (20)  Ibid.  p.  2.  .1.  8. 

(21)  Tr.  16.  c.  5.  p.  2.  n.  10.        (22)  Ibld.  n.  8 
(23)  P.  48i>.  n.  S.       (24)  Ibid.        (23)  Loc.  cii 
(26)  T.  2.  pag.  582.  ii.  13. 
C27>Tr.  ciLc.  1.  o.  2.  u.  II. 


884 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTICULARIBUS 


versio  gravem  involvit  deformitatera. 
Negant  veroCai. '  Lay.2Sanch.3Bon.< 
Gav.s  acTruU.  Tancr.Dian.  etc.  ap.  Sal- 
mant.  6.  Ratio  quia  huiusmodi  circum- 
stantia  temporis  vel  ordinis  non  prerti- 
net  ab  substantiam  praecepti,  sed  est 
quaedam  caeremonia  accidentalis.  U- 
traque  est  probabilis,  sed  haec  secun- 
da  videtur  probabilior,  eo  quod  non 
constet  de  gravi  praecepto  super  hac  re 
imposito. 

An  sit  licitum  celebrare  missam  an- 
te  recitationem  matutini.  Probabilius 
est  esse  tantum  veniale  si  sit  sine  cau- 
sa.  Conc.  '  cum  aliis  communissime. 
V.  dicenda  de  sacrif.  missae  l.  6.  n.  347. 

472.  «  6.  Ut,  nisi  iusta  causa  excu- 
set,  dicantur  tempore  praefixo  a  iure 
vel  consuetudine;  quae  nunc  obtinuit 
ut  matutinum  et  laudes,  absoluto  com- 
pletorio  in  ecclesia,  hora  circiter  quar- 
ta,  et  secundum  Bon.  etiam  tertia  di- 
cantur:  et  hyeme  quidem  media  hora 
ante  solis  occasum  dici  posse,  ait  Fil- 
liuc.  ex  communi  sententia,  cum  etiam 
privilegium  quibusdam  concedatur  ut 
hora  ante  occasum  dicant.  Quod  tamen 
non  est  signum  id  sine  privilegio  fieri 
non  posse,  quia  talia  saepe  dantur  ad 
tollendos  scrupulos  et  dubia  quae  se- 
quuntur  ex  varietate  opinionum.Iuxta 
eamdem  sententiam  non  peccabit,  ait 
Bonacina,  quiprimam,  tertiam,  sextam 
et  nonam  duabus  vel  tribus  horis  post 
ortum  solis  dicit;  tum  quia  est  mode- 
rata  et  consueta  postpositio  tum  quia 
tempus  a  iure  praescriptum  magnam 
latitudinem,  teste  consuetudine  habet: 
erit  tamen  veniale  matutinum  sine  cau- 
sa  ad  vesperum  differre,  vel  ante  pran- 
dium  sine  causa  vesperas  et  comple- 
torium  dicere:  quia  haec  est  insueta 
inversio.  In  quadragesima  autem  ves- 
perae  legi  possunt  privatim  post  pran- 
dium,  cum  rubrica  breviarii  feria  quar- 
ta  cinerum  non  imponat  praeceptum. 
Nav.  Sanch.  Trull.  ». 

»  Dixi  sine  causa:  quia  si  iter  aliave 

(4)  V.  Horae.  (2)  L.  8.  tr.  1.  c.  5,  n.  6. 

(5)  Cona.  t.  2,  l.  7.  c.  2.  dub.  42.  u.  3.  (4)  D.  1.  q. 
5.  p.  5.  n.  7.  (S)  Rubr.  l.  2.  c.  S.  t.  6.  u.  9. 

(6)  Ibid.  n.  10.     (7)  T.  2.  p.  490.  n.  11.     (8)  Dist. 
lii.  n.  G.         C9)  T.  3.  tr.  2.         ^10}  L.  12,  c.  iS. 


causa  urgeat  secundum  Cai.  et  alios, 
omneshorae  mane  dici  possunt,  usque 
ad  vesperas  inclusive.  Denique  ad  vi- 
tandum  mortale  sufficit  dici  omnes  a 
media  nocte  usque  ad  alteram  mediam 
noctem,  praeterquam  quod  matutinum 
pridie  possit  anticipari  {Nota  hic  prop. 
35.  damnatam  ab  Alex.  vii.  dicentem: 
Unico  officio  potest  quis  satisfacere  du^ 
plici  praecepto  pro  die  praesenti  et  cra- 
stina).  Quod  si  intra  dictum  tempus 
quis  horas  non  dixerit,  peccavit  qui- 
dem,  non  tamen  tenetur  postmodum 
dicere;  quia  sunt  onus  affixum  diei;  et- 
si  supplendo  possitseeundum  quosdam 
restitutionem  subterfugere,  eo  quod  re- 
pendat  aequale.  Molfes.  9,  item  Maior. 
Palud.  Ledesma,  elc.  ap.  Henriq.io  Bo- 
nac.  "  qui  dicit,  eam  sententiam  esse 
probabilem,  citatque  pro  ea  Suar.  et 
Fill.,  sed  male,  quia  hi  loquuntur  tan- 
tum  de  primo  medio  auno,  vel  specta- 
to  solo  iure  naturae,  et  secluso  iure 
positivo.  Expresse  autem  eam  sequitur 
Quintan.'2  vocatque  veriorem  contra- 
riam.  V.  etiam  Dian.  13  (Sed  huic  opi- 
nioni  non  acquiesco.  Vide  dicta  ^  3.  n. 
667.  ubi  diximus  eum  teneri  ad  resti- 
tutionem).» 

473.  Ut  quis  licite  possit  anticipare 
vel  postponere  debitum  tempus  hora- 
rum,  sufficit  quaevis  causa  utilis  vel 
honesta,  nimirum  concio  paranda  vel 
audienda,periculum  supervenientis  oc- 
cupationis  sive  laboris,  maior  devotio 
sive  quies,  tempus  aptius  ad  studen- 
dum,  Gt  simile.  Ita  communiter  p.  Con- 
cina  i^  Anac.is  Croixi^  Less.i'  qui  ad- 
mittit  etiam  pro  causa  iusta  amicorum 
interpellationem.  Merito  tamen  ait  Con- 
cina  •*  non  sufficere  ad  excusandum  so- 
lam  maiorem  commoditatem,  sine  alio 
motivo  honeslo,  contra  Pelliz.  qui  pro 
se  citat  Sanchez,  sed  non  bene ;  nam 
Sanch.*9  id  admittit  tantura  gratia  stu- 
dendi,  ut  adraittunt  etiam  Salm.  20. 

Tempus  horarum  incipit  a  puncto 
mediae  uoctis  antecedentis  diei,  et  ter- 

(11)  D.  i.  q.  S.  p.  2.  n.  S.  (12)  T.  8.  s.  6. 

(13)  P.  2. 1. 11.  res.  24.  (14)  T.  2.  i..  487.  u.  5. 
(13)  P,  200.  n.  72.  (18)  L.  4.  u.  1515.  (17)  L.  2. 
c.  57.  u.  79.  aS)  Loc.  c.  (19)  Cous.  i,  7.  c.  2 
dub.  36.  B.  3.   '     (20:)  Tr.  IG.  c.  3.  jf.  S.  o.  14. 


CAP.  11.  DUB.  II.   ART.  IV.  DE  STATO  CLERICORUM 


885 


minatur  ad  punclum  niediae  noctis  diei 
sequentis.  Conc.  •  Holz.  2  et  alii  com- 
muniter.  Horae  autem  parvae  licite  re- 
citantur  a  tempore  aurorae  usque  ad 
meridiem,  ut  Salm.3  Cont.Tourn.''  cum 
communi.  Nona  vero  polest  dici  etiam 
post  meridiem,  ut  ait  Croix  ^  imo  iuxta 
alios  etiam  sexta,  ut  asseritContinuat- 
Tourn.  Merito  tamen  Conc^  et  Salm.  ' 
cum  Nav.  reiiciunt  opinionem  Molfes. 
et  aliorum  dicentium  possehoras  par- 
vas  recitari  a  vesperis  diei  anteceden- 
tis;  hoc  enim  nullibi  est  consuetudine 
receptum.  Vesperae  autem  dici  possunt 
a  meridie  usque  ad  mediam  noctem. 
Holz.  Cont.  Tourn,  et  Croix  ». 

174.  Matutinum  hodie  ex  consuetu- 
dine  iam  praescripta  bene  potest  reci- 
tari  liora  vesperarum  diei  anteceden- 
~  tis,  ita  communiter  Salmant.  9  Croix  '^ 
cum  d.  Thom.  >*  qui  ait:  Quantum  ad 
ecclesiasticum  officium,  et  solemnitatem 
celebrandi^  incipit  dies  a  vesperis:  unde 
si  aliquis  post  dictas  vesperas  et  com-' 
pletorium  dicat  matutinas,  iam  hoc  per- 
tinet  ad  diem  sequentem.  luxta  enim  ri- 
tum  veteris  legis,  ad  novam  transla- 
tum,  dies  ecclesiasticus  et  omnia  festa 
a  vesperis  incipiebant,  ut  patet  exLev. 
c.  23.  V.  32.  ubi :  A  vespera  usque  ad 
vesperam  celebrabitis  sabbata  vestra. 

Hic  quaer.  \ .  an  possint  recitari  ma- 
tutinum  et  laudes  hora*  secunda  post 
meridiem. 

Prima  sententia  affirmat,  et  hano  te- 
nentSanch.'2Dian.i3etprobabilempu- 
tat  Tamb.i*  acprobabilissimamvocant 
Salm.i5  cumTrul.  Quintan.Led.  Leand. 
Anton.  a  Sp.  s.  Ratio,  quia  (ut  dicunt) 
iam  in  praedicta  hora  solent  vesperae 
recitari ;  unde  cum  dies  ecclesiasticus 
incipiat  a  primis  vesperis ,  pariter  eo 
tempore  raatutinum  recitari  potest. 

Secunda  sententia  tamen  mihi  verior 
(licet  olim  oppositae  adhaesi)  negat,  et 
hanc  tenen  t  Conc  .16  Holz . "  Cont.Tour.  «s 
et  Croix»9  cum  Pal.  Fill.  Comit.  et  Pell. 
qui  dicunt  non  posse  recitari  matuti- 

(1)  T.  2.  p.  486.  n.  5.  (2)  T.  1.  p.  446. 

(5)  Ibid.  n.  15.  (4)  De  hor.  can.  c.  5.  a.  3. 

(3)  L.  4.  n.  1512.  (6)  P.  487.  u.  4.  (7)  Loc.  c. 
(8)  Locc.  cc.  (9)  Cit.  n.  15.  (lO  L.  4.  ii.  1314. 
^ll)  Quo<llib.  S.  a.  28.  ad  1.  (12)  Cous.  1.  7. 


num,  nisi  cum  sol  propior  sit  ad  oc- 
casum  quam  ad  meridiem.  Ratio  quia 
matutinum,  adhuc  iuxta  hodiernam 
consuetudinem,  non  potest  recitari  ni- 
si  hora  vesperarum;  hora-autem  vespe- 
rarum,  ut  communiter  traditur,  est  illa 
quae  subsequitur  horam  nonam,  quae 
est  media  intra  meridiem  et  occasum , 
estque  diversa  pro  diversis  tempori- 
bus ;  iu  aestate  enim  est  hora  quarta 
post  meridiem,  et  in  hieme  non  adve- 
nit  nisi  ad  minus  post  duas  horas  cum 
quadrante  a  meridie.  Ergo,  nisi  termi- 
nata  sit  hora  nona  etincoepta  hora  ve- 
sperarum,  non  potest  dici  matutinum. 
Nec  valet  dicere  quod  vesperae  recita- 
ri  soleant  duabus  horis  post  meridiem, 
ex  quo  fiat  ut  iam  incoeptus  sit  poste- 
rus  dies  ecclesiasticus,  Nam  etiam  po- 
sito  quod  vesperae  tali  hora  soleant 
communiter  dici  (de  quo  adhuc  dubito, 
et  Concina  id  poenitus  negat),  non  re- 
cte  necessario  infertur  quod  sit  incoe- 
ptus  sequens  dies  ecclesiasticus ;  con- 
suetudo  enim  potuit  quidem  introdu- 
cere  ut  in  illa  hora  sine  culpa  diceren- 
tur  vesperae;  sicut  licite  recitantur  in 
quadragesima  ante  meridiem;  sed  non 
potuit  introducereuthoranona  sit  ve- 
spertina.  Id  autem  quod  contrarii  sup- 
ponunt ,  nempe  quod  consuetudo  iam 
introduxerit,  sequentem  diem  ecclesia- 
sticum  hora  secunda  post  meridiem  iam 
incipere,  hoc  probandum  esset,  cum  o- 
mne  factum  sit  probandum:  sed  usque 
dumid  non  certe  probatur,  possidet  lex 
quae  vetat  recitari  matutinum  prius- 
quam  incipiat  dies  ecclesiasticus  ,  qui 
(ut  ipsi  adversarii  fatentur)  non  inci- 
pit  nisi  ab  hora  vesperarum. 

Caeterum  impune  potest  privatim  re- 
citari  matutinumiuxta  directorium  ro- 
manum,  quod  tradunt  Cont.  Tourn.  et 
Croix2o.  Hinc  tabellae  nostrates  dicunt 
sic  posse  privatim  recitari  matutinum 
et  laudes,  videlicet: 
Adie  1.  ian.  hora  21. 1^4. 
A  die      1.  febr.        hora  21. 

c.  5.  d.  S7.  D,  3.  (13)  4.  p.  ti.  4.  r,  9.  et  10. 

(14)  L.  2.  c.  S.  S  S.  n.  3.     (IS)  Tr.  16.  c.  3.  p.  3. 
n.  IS.    (16)  T.  1.  p.  487.n.  6.     (17)  P.44S.  n.476. 

(18)  De  hor.  can.  c,  3.  a.  3.  v.  Dic.  3. 

(19)  L.  4.  n.  15s*  (20)  Locc.  cc. 


886 

A  die  25.  febr. 
A  die  17.  martii 
A  die  41.  april. 
A  die    1.  maii 
A  die    1 
A  die  13 
A  die  16 
A  die    6 
A  die  28 
A  die  1 1 
A  die  16.  nov 
et  dec. 


■lunii 
inlii 
aug. 
sept. 
sept. 
octobr. 


LIB.  IV.  OE  PRAECEPT 

hora  20.  3/4. 
hora  20.  1/2. 
hora  20.  1/4. 
hora  20. 
hora  19.  3/4. 
hora  20. 
hora  20.  1/4. 
hora  20.  1/2. 
hora  20.  3/4. 
hora  21 . 


hora  21    1/4. 


Quaeritur  2.  An  matutinum  defun- 
ctorum  possitpridie  recitari.  Quoadre- 
citationem  in  choro  publicam,  omnino 
quidem  negandum,  ut  bene  ait  p.  Con- 
cina  2  et  patebit  ex  infra  dicendis.  Du- 
bium  fit  quoad  recitationem  privatam. 
Adsunt  duae  sententiae: 

Prima  negat,  quam  sequuntur  Holz.' 
et  Croix  ^  licet  ipse  prius  ^  oppositum 
tenuerat.  Citatur  etiam  pro  hac  prima 
seutentia  Gavantus,  sedGavantus^  vi- 
detur  loqui  de  sola  recitatione  in  cho- 
ro,  prout  loqui  videtur  decretum  mox 
afferendum.  Haec  sententia  nititur  de- 
creto  s.  c.  rituum  edito  1.  septemb. 
1607.  in  quo  (ut  refert  Croix'  sic  di- 
citur:  Matutinum  defunctorum  pro  ge- 
nerali  eorum  commemoratione  recitan- 
dum  est  mane  die  secunda  novembris , 
non  vero  pridie  vesperi. 

Secunda  sententia  tamen  satis  pro- 
babilis,  quam  tenent  Tamb  .8  item  Lean. 
Stoz.  etc.  ap.  Croix»  ac  probabilem  pu- 
tat  Vivaio  affirmat;  cum  enim  rubrica 
dicat:  Dicto  benedicamus  Domino,  ab- 
solute  incipit  matutinum  defunctorum : 
probabiliter  infertur  quod  sicut  pridie 
undique  ex  consuetudine  permittitur 

(1)  Cum  liaec  tabella  solum  tcrris  ueapolitauis 
couveiiiat,  utile  duximus  tabellas  ab  ipsis  dominis 
Pet.  Collet  et  La  Croix,  quorum  prior  Parisiis,  al- 
ter  Coloniae  Agrippiuae  scripsit,  iuxta  directorium 
lomanum  anno  1706.  typis  camerae  apostolicae  edi- 
tum  conlectas  ct  propriis  korologiis  acccommodatas 
vclerrc: 

Tabella  Conliuuatoris  Tourueiy 


SO.  iau. 
13.  fcb. 

1.  martii 
18.  martii 

4.  april. 
20.  ai.iil. 
tO.  uiaii 

ii.  iuuii 


hora  2.  1;4 
hora  2.  Ij^. 
hora  2.  oji. 

hora  5. 
hora  3.  1;4. 
hora  3.  Ifi. 

hora  3.  3j4. 

hora  -i. 


30.  iulii  hora  5.  3;4. 
28.  augusti  hora  3.  I;2. 
7.  seplemb.  liora  5.  Iji. 
24.  seplcmb.  liora  5. 
13.  ocloU.  iiora  2.  5;4. 
20.  octob.  Iiora  2.  1;2. 
18.  novemb.  hora  2.  lyi. 
la.  decemb.  hora  2. 


IS  PAUTICULAUIBU3 

private  recitare  matutinum  diei  se- 
quentis,ita  etiam  matuiinum  defuncto- 
rum.  Ad  decretum  autem  oppositum 
non  immerito  respondet  Tamb.  illud 
intelligi  tantum  pro  choro  ,  cum  ibi  s. 
cong.  prohibeat  pridie  matutinum  can- 
tari,  quo  verbo  videtur  prohiberi  dum- 
taxat  publica  recitatio,  non  autem  pri- 
vata.  Et  revera  de.cretum  relatum,  ut 
habetur  apud  Merati  consultorem  s.  c. 
rit.n  (diverse  ab  eo  quod  affert  Croix, 
ut  supra)  sic  loquitur :  Matutinum  de- 
functorum  pro  yenerali  eorum  comme- 
moratione  non  debet  cantari  pridie  ve- 
speri  in  festo  omnium  sanctorum  ,  sed 
recitari  mane  die  secunda  novembris  post 
laudes  diei.,  die  1.  septemb.  1607.  Alte- 
rum  simile  decretum  habetur  apud 
eumdem  Merati^^  prius  editum  die  23. 
maii  1603.  ubi  pariter  vetatur  matuti- 
num  cantari.  Aliud  simile  aflfertur  de- 
cret.i3  ubi  expressa  fit  mentio  de  cho- 
To:Matutinum  diei  commemorationis  o~ 
mnium  fidelium  de  functorum  non  pot- 
est  recitari  in  choro  in  die  festivitatis 
omnium  sanctorum  post  completorium., 
sed  servandae sunt  rubricae,  die22.  ian, 
1701 .  Certum  est  autem  rubricas  prae- 
cipere  ut  in  choro  mane  ipsius  diei  re- 
citetur  matutinum,  non  autem  vespe- 
ris  diei  antecedentis. 

Quaeritur  3.  Au  autem  is  qui  reci- 
citatvesperi  matutinumcum  laudibus, 
possitetiam  recitare  litanias.  Alfirmant 
Gavantusi^  et  Arnaud.  ac  Lohn.  apud 
Croix  15  et  hanc  senlentiam  olim  tenuit 
Gobatus  16  Ratio  quia  rubrica  coniun- 
git  litauias  cum  laudibus  in  quibus  i- 
deo  omittitur  versicuius  Fidelium  ani~ 

Tabella  Claudii  La  Croix 

1.  augusti  hora  3.  3^4. 
21.  augusti  hora  3.  1;:^^. 
7.  scptemb.  hora  5.  1^4. 
24.  septemb.  hora  3. 
il.  octob.  hora  2.  5;4. 
-0.  ocloh.  hora  2.  1^2. 
18.  noverab.  hora  2.  1^4, 
IS.  decemb.  hora  2. 
(2)  T.  2.  p.  386.  u.  22.  '  (5)  De  hor.  cau.  t.  I. 
p.  4oO.  u.  476.  (4)  L.  6.  p.  2.  n.  2066.  (S)  L.  4. 
n.  1292.  (6)  Sect.  9.  c.  2.  u.  16.  (7)  L.  6.  p.  2. 
U.2O0S.  decr.  ibi  u.  55.  (8)  Dec.  1.  2.  c.  S.  J.  o.  u.  7. 
(9)  L.  4.  n.  1292.  (10)  L.  c.  q.  3.  (ll)lnaddit, 
ad  Gav.  t.  2.  p.  60I.  decr.  n.  28,  (12)  L.c.p.6o0 
u,7.  (15)  N.  220.  (14)  Sect.  6,  c.  16.  u.  6. 
(IS)  L.  4.  u.  1292.  (16)  Tr.  S.  n.  6iS. 


20.  ian. 

hora  2. 

Iji. 

15  feb. 

hora  2. 

1/2. 

1.  martii 

hora  2. 

5j4. 

18.  raartii 

hora  5. 

4.  april. 

hora  5. 

1,4. 

20.  april. 

hora  5. 

1/2. 

10.  maii 

hora  5. 

oj4. 

8,  iuuii 

hora  4 

CAP.  II.  DUB.  II.  AtlT.  IV 

mae ,  et  apponilur  in  fine  litaniarum  , 
ul  liabetur  ex  rubr.  *.  Ergo  cum  faciant 
quid  unum  litaniae  cum  matutino,  ac- 
cessorium  sequitur  principale.  Sed  con- 
trarium  communius  et  verius  sentiunt 
Viva  Tamb.  Holzm.  Croix  2  et  Merati  3 
cum  Stoz  Holden  et  Guyeto:  hancque 
sententiam  Gobatus  in  posteriore  edi- 
tione  ^  probabiliorem  vocavit.  Ratio 
quia  verum  non  est  quod  litaniae  con- 
iuDgantur  cummatutino,  sed  sunt  quid 
distinctum:  et  hoc  patet  1.  ex  eoquod 
ipsae  possunt  dividi,  et  de  facto  sepa- 
rantur,  praecipue  in  iis  ecclesiis  ubi  li- 
taniae  dicuntur  vesperi:  patet  2.  quia 
illaerecitantur  loco  assistentiae  ad  pro- 
cessionem ,  quae  assistentia  ipsis  die- 
bus  naturalibus  est  affixa ,  et  ideo  si 
officium  s.Marcitransfertur,  nontrans- 
feruntur  litaniae  ,  ut  praescribitur  in 
rubr.5.  Obiter  hic  notandum  cum  Sal- 
maut.  6  Viva  '  e,t  communi ,  non  esse 
audiendos  Leandrum  et  alios  dicentes 
quod  liceat  incipere  officium  hodier- 
num  paulo  ante  mediam  noctem  diei 
sequentis,  et  illud  prosequi  post  me- 
diam  noctem  ;  tunc  enim  iam  transa- 
ctum  est  tempus  ad  officium  praefini- 
tum  ;  nam  officium ,  cum  sit  pensum 
diurnum,  cum  die  omnino  terminatur. 
'175.  «  1.  Ut  devote  et  cum  attentione 
interna^  virtuali  saltem  recitentur,  si- 
ve  ea  ad  Denm  sit  sive  ad  sensum  ver- 
borum,  sive  (ut  ait  Cai.)  ad  verba  so- 
lum.  Quam  postremam  sufficere,  recte 
notat  Less.  supposito  tamen  animo  o- 
randi  et  vacandi  Deo.  Unde  attentio- 
nem  confusam  {Sive  generalem,  ut  Sal- 
mant.  8  cum  dd.  fcit.)  saltem  ad  Deum, 
attentio  ad  verba  includit;  cumalioqui 
attentio  praecise  ad  sola  verba  nihil  ab 
externaattentione  difierre  videatur.Ita 
communiter,  contra  Nav.  Sylv.et  Con. 
qui  nuUam  attentionem  internam  re- 
quirunt ,  sed  tantum  externam,  quae 
excludatomcem  actionem  incompossi- 
bilem  cum  attentione  interna,  licet  a- 
nimo  voluntarie  Interea  distraharis. 
Quae  sententia ,  secuudum  Laym.  et 
Less.,  iion  est  improbabilis ,  et  utilis 

(l)  Tit.  30.  n.  Z.  (2)  Locc.  cc.  in  q.  praec. 

(r.)  Loc.  cil.  1..  4©T-..»-«.  C*)  Tj-,  ».  a.  GHS.  \ 


.  IXE  STATU  CLERICORUM  887 

tum  scrupulosis  tum  confessariis,  ne 
beneficiatis  sine  attentione  horas  reci- 
tantibus  imperent  restitutionem  fru- 
ctuum,  partim  ob  doctorum  auctorita- 
tem ,  partim  quod  hoc  praecepto  tan- 
tum  materiales  quaedam  preces ,  ea- 
rumque  externa  pronuntiatio(perquam 
sicut  per  hymnos  organo  cantatos,  a 
Deo  aliquid  ecclesia  potest  impetrare) 
praecipi  videantur;  devotio  vero  tam- 
quam  finis  praecepti  extrinsecus  ad 
eiussubstantiamnon  pertineat.  Verum 
nostra  sententia  est  communior  et  pro- 
babilior.  Et  probatur ;  sine  attentione 
enim  interna  nulla  est  oratio,  ergo  hoc 
ipso  quod  sub  mortali  ad  orationem 
obligaris,  sub  mortali  item  ad  aliquam 
attentionem  ex  praedictis  obligaberis. 
Nec  refert  quod  ecclesia  nonpossitper 
se  actus  internos  praecipere;  potest  e- 
nim  eos  praecipere  ut  suut  necessarii 
ad  actus  externos  debite  praestandos , 
ut  sunt  actus  virtutis:  quo  modo,  cum 
possit  praecipere  confessionem,  potest 
etiam  contritionem.  Dixi ,  cum  atten- 
tione  interna  virtuali  saltem:  etsi  enim ' 
melior  sit  actualis,  sufficit  tamen  vir- 
tualis:  quam  Bon.  et  alii  communiter 
dicunt  manare  ex  actuali;  quamdiu  non 
revocatur  expresse  vel  tacite  per  dis- 
tractionem  voluntariam,  vel  actionem 
cum  debita  attentione  incompossibi- 
lem.  Unde  licet  involuntarie  distraha- 
ris  ,  virtualiter  tamen  attendis :  1 .  Si 
in  genere  intenderis  officium  dicere 
modo  consueto,  vel  animo  laudandi 
Deum  vel  satisfaciendi  tuo  muneri.  2. 
Si  cum  confusa  aliqua  apprehensione, 
et  proposito  opus  consuetum  faciendi 
recites.  Vide  Bon.  9. 

Ex  dictis  resolves: 

»  1 .  Is  qui  dubitat  ob  evagationem 
mentis,  an  aliquid  omiserit ,  si  proba- 
bilem  coniecturam  habeat  se  dixisse  , 
vel  quia  proposuit  initio  attendere,  vel 
quia  se  reperit  in  tine ,  v.  gr.  psalmi , 
praesumere  potest  se  dixisse,  si  ex  li- 
bro,  vel  memoria  caeteroqui  non  er- 
rare  solita,  dixit  (Idem  Salm.  «>  cum 

(3)  Til.  SO.  n.  3.     (G)  De  hor,  ean.c.  5.  p.  3.  u.l7 
(7)  Ait.  S.  n.  5.  (8)  Ibitl.  p.  S.  n.  2S. 

f,J»}  D.  1.  q.  3.  p.  3.     (10)  Ti.  16.  c.  3.p. 3.  n.  12. 


888 


LIB.   IV.  bC  PRAECEPTIS  PARTICULAniBUS 


Sanch.TruU.  Pal.  etc.  Scrupulosos  au- 
lem  dicunt  obligandos  esse  ad  non  re- 
petendum  in  dubio.  Salm.  *  cum  aa. 
cit.  Quoad  caeteros  autem  aiunt  quem- 
quam  habentem  iustam  coniecturam , 
quod  dixerit,  non  teueri  aliquid  repe- 
tere,  nisi  sciat  se  non  dixisse) :  proin- 
deque  melius  erit ,  si  non  repetat ,  ad 
vitandas  anxias  consuetudinesetscru- 
pulos,  et  ut  totum  officium  sine  per- 
turbatione  decurratur.  Ita  Binsfeld.  2 
Laym.  3. 

»  2.  Qui  spontedistractus  nuUam  ha- 
rum  attentionum  habuit,  graviterpec- 
cavit ,  teneturque  secundum  senten- 
tiam  communem  horas  repetere  ;  nec 
fructus  facit  suos,  quia  non  fecit  opus 
praeceptum  quod  erat  ut  devote  ora- 
ret.  Sot.  Navar.  Reg.  Fern.  Suar.  Bon. 
et  TruU.  *  qui  ex  Nav.  addit  non  ex- 
cusari  a  mortaU  eum  qui  recitationem 
horarum  ita  diflFert,  vel  ita  se  compo- 
nit,  ut  advertat  se  somno  praeoccu- 
pandum,  v.  g.  si  completoriura  vespe- 
ri  reservet  dicendum  in  lecto  ,  sciens 
se  tunc  in  eo  somno  solere  obrui.  Qui- 
dam  tamen  |doctores  paulo  ante  citati 
negant  eo  casu  necessariam  esse  repe- 
titionem,  eo  quod  substantia  operis  sit 
impleta ,  absque  circumstantia  devo- 
tionis.  MuUoque  magis  ac  probabiUus 
iidem  negant  obUgationem  restitutio- 
nis;  eo  quod  ad  iUam  tantum  tenean- 
tur  qui  officium  omiserunt ,  non  qui 
distracte  dixerunt.  Vide  Bon.  5  Less. 
Laym.  et  Dian.  6  Escob. '  {Vide  l.  3.  n. 
669.). 

»  3.  Cum  recitatione  officii  coniunge- 
re  actiones  quae  notabiUter  non  impe- 
diunt,  V.  g.  induendi,  abluendi,  veniale 
estsifiatsinecausa-,  aUas  nuUum.Esc» 
Qui  vero  advertenter  occupat  se  in  a- 
Hqua  re  incompossibiU  cum  attentio- 
ne  interna  ,  v.  g.  in  scriptione  et  le- 
•  ctione  etc.  (Sive  si  attendat  ad  specta- 
cula  vel  ad  fabulaliones.  Pal.  Bonac. 
Suar.  etc.  cum  Salm.^)  graviter  peccat 
et  praeceplo  non  satisfacit:  atque  adeo 

(1)  Ibid.  (2)  C.  11.  d.  13.  (5)  C.  S. 

(4)  L.  1.  c.  7.  d.  17,  II.  G.      (3)  L.  c.      (6)  Tr.  de 
lioris,  I-,  1.  et  2.  {7)  T.  .*>.  e.  4.  c.  3.  n.  62. 

(8)  Loc.  c.  e.  7.  (9)  Tr.  16.  c.  3.  p.  S.  n.  23. 

10)  N.  7.     (11)  C.  1   dub.28.    (12)  T.2.p.  464. 


lenetur  repetere.  Navarr.  Suarez  Bao. 
TruU.  10.» 

176.Adofficiumigiturpersolvendum 
requiritur  intentio  et  attentio.  Circa  in- 
tentionem  certum  est  non  requiri  inten- 
tionem  actualem  expUcitam  ,  sed  suf- 
ficere  virtualem  impUcitam ,  nimirum 
si  de  more  breviarium  accipias,  ut  of- 
ficium  impleas,  uti  soles,  ut  communi- 
ter  docent  Sanch.  '*  cum  Nav.  Conc.<2 
Cont.  Tourn.«  Bon."  Croixis  Anacl.ie 
et  aUi  passim.  Imo  recle  addit  Croix  ^^ 
non  esse  opus  renovare  intentionem  ad 
singulas  horas,  etsi  aUqua  interruptio 
intercedat,  etiam  sine  causa-,  quia  iUa 
resumptio  fit  exprima  intentione:  imo 
puto  semper  adesse  exercite  intentio- 
nem  actualem  implendi  officium.  Du- 
bitatur  autem  an  satisfaciat  officio,  qui 
recitat  sine  intentione  implendi.  Ne- 
gat  probabiliter  Conc.  ^^  cum  Nav.  A- 
zor.  Sylv.  Prado  Med.  Led.  Rodriq. 
etc.  Ratio  quia  ad  implenda  praecepta 
requiritur  necessario  intentio  implen- 
di;  si  enim  tu  deberes  aUeri  centum  , 
et  conscius  debiti  centum  UU  dones, 
certe  non  iiberaris  a  debito.  Sed  pro- 
babiUus  affirmant  Suarez  i9  (licet  ab  a- 
liquo  citeturin  contrarium)Pal.20San- 
chez2i  Les3.22  Croix^s  cum  communissi- 
ma,  Cont.  Tourn.2J  cum  Vasq.  Val.  et 
Pontas ,  Salmant.25  cum  TruU.  Tamb. 
Pelliz.  Garc.  Henr.  etc.  Licet  enim  u- 
tique  is  peccaret  ob  voluntatem  non 
implendi  praeceptum,  iam  tamen  actu 
saUsfacit.  RaUo  quia  qui  sponte  implet 
opus  praeceptum  vere  exequitur  id. 
quod  a  superiore  praecipitur;  ad  im- 
plendum  enim  praeceptum  non  requi- 
ritur  ut  quis  habeat  animum  implendi, 
sed  sufficit  ut  actu  praeceptum  ponat. 
Necobstatparitas  adducta,  nam  respon- 
detur  cum  p.  Suarez ,  quod  ibi ,  cum 
obligatio  pendeat  a  voluntate  propria, 
bene  potest  debitor  illam  de  novo  sibi 
imponere,  et  non  obstante  soiuiione  de- 
biti,  remanere  obligatus;  at  cum  obli- 

n.  2.  (13)  De  hor.  can.  c.  3.  a.  4.  (14)  P.  2.  $.  2. 
n.  22.  (lo)  L.  4.  n.  1326.  (16)  P.  193.  n.  41. 
(17)  N.  1329.  (18)  L.  c.  n.  S.  (19)  5.  p.  d.  88. 
scct.  3.  (20)  Tr.  7.  d.  2.  |).  3.  (21)  Dcc.  l.  1. 
I.  1.  c.  13.  n.  16.  (22)  C.  57. ...  39.  (25)  N.  1330. 
(24)  Loc.  c.        (23)  De  lior.  ca«.  c  3.  p.  3.  24. 


(1)  L..4.  n.  1336.       (2)  D,  2.  p,  2.  §.  2.  n.  12. 

(o)  De  hoi-.  can.  c.  3.  a.  4.  v.  Quaeiitiii'  1 
(4)  T.  2.  ,,.  460.  n.  7.        16)  N.  1337         (6)  Ibid 
(7)Loc.  c.      (8)lbid,      (9)Loc.c.      (10)Loc.c. 
(1 1)  X.  133«.     (12)  N.  1359.     (13)  D.  2.  p  4  u  7 


CAP.  II.  DUB*.  II.  ART.  IV 

galio  officii  pendeat  a  voluntate  eccle- 
siae  ,  non  potest  clericus  eam  sponte 
sibi  imponere ,  quapropter  dum  illam 
implet  nequit  velle  non  implere. 

Circa  autem  attentionem,  haec  potest 
esse  externa  et  interna:  Externa  habe- 
tur  cum  non  ponitur  actio  incompos- 
sibilis  cum  altentione  interiori,  ut  es- 
set  fabulari ,  scribere ,  attente  audire 
aliosIoquentes,ceIeriter  sevestire,  ma- 
gna  applicatione  aliquid  agere:  secus  , 
ait  Croix  •  si  actio  non  exigat  magnam 
animi  curam,  etsi  sit  aliqua  difficultas 
attendendi  cum  tali  actione,  potestcom- 
pensari  per  maiorem  curam  attenden- 
di.  E  converso  bene  satisfacit  qui  po- 
nit  actionem  satis  compatibilem  cum  at- 
tentione  interna,  ut  esset  ambulare,  se 
lavare,  induere  non  omnioo  properan- 
ter(cumsacerdotesimoteneanturorare, 
dum  se  induunt  sacris  vestibus) ;  item 
colligere  herbas ,  flores  aut  uvas  j  in- 
struere  focum,  sternere  lectum,  pecte- 
re  caput,  respicere  collem,  flumen  etc; 
ita  communiter  cum  Bus.  Bonac.  2  cum 
Nav.  Suar.  Fill.  etc,  Cont.  Tourn.  3 
Conc.  *  CroixS  cum  Nav.  et  Gob.  Idem 
ait  San.  <>  de  similibus  actionibus  quae 
non  fiunt  valde  festinanter.  Non  per- 
mittit  autem  Croix  "^  aptare  calamum 
ad  scribendum,  sed  non  immerito  id 
permittunt  8  Nav.  Cai.  et  Beia,  si  reci- 
tans  possit  in  eo  retinere  attentionem; 
recte  enim  advertit  Bouac,  9  quod  ali- 
quae  actiones  respectu  alicuius  forte 
suntdistractivae,  respectu  alterius  nou. 
Communiter  autem  permiltitur  inter 
recitandum  facere-necessaria  ad  ipsam 
recitationem  ,  ut  perquirere  psalmos , 
lectiones  etc.  dum  recitas  memoriter,  ut 
CroixiOcum  Sanch.  Nav.Sylv.  et  Gob. 
Sic  pariter  satisfacis  si  recitas  dum  alii 
fabulantur,  canunt  etc.  modo  his  serio 
animum  non  applices,  ut  ait  Croix  i*. 
Item  notant  Sotus  Nav.  Tolet.  Val.  Dia- 
na  et  Gob.  apud  eumdem  Croix^^quod 
si  exerceas  aliquam  actionem  exter- 
nam,  et  non  advertas  per  illam  impe- 


.  DE  STATO  CLERICORUM  889 

diri  internam,  nou  teneris  postea  re- 
petere:  hoc  tamen  intelligendum  si  a- 
ctio  de  se  sit  compossibilis  cum  atten- 
tione  interna.  Praeterea  notaat  Pal.  i3 
et  Bob.  1*  cum  aliis  communiter  apud 
Croix  15  non  excusari  saltem  a  culpa 
veniali  qui  sine  aliqua  necessitate  offi- 
cium  diceret  in  loco  distractioni  expo- 
sito,  ut  in  foro,  platea:  imo  addit  Bo- 
nac  ,  cum  Nav.  Suar.  Molfes.  etc.  ex 
concilio  basileensi  1«  hunc  periculo  se 
exponere  non  satisfaciendi  praecepto : 
nisi  is  { adderem )  magno  conatu  meu- 
tem  applicet  ad  recitationem.  Proba- 
bilissime  autem  satisfacit  qui  recitat 
dum  missam  audit.  Conc.  i?  cum  Bus. 
Suar.  Pal.  et  commuuissima.  Vide  l.  3. 
n.  309.  Si  quis  autem  vexetur  a  somno, 
sed  adeo  resistit,  ut  pronuntiet  suam 
partem,  et  distincte  audiat  versiculos 
alterius  partis,  bene  satisfacit,  ut  San- 
ch.<8  cum  Nav.  et  Leand.i»  cum  pluri- 
bus  theologis.  Ait  tamen  Sanch.  cum 
eod.  Nav.  non  excusari  a  veniali:  mo- 
do  (intelligendum)  possit  recitationem 
differre  ad  tempus  opportunius. 

Attentio  autem  interna  habetur,  cum 
attenditur  ad  verba  ,  ad  sensum  et  ad 
Deum.  Attentio  ad  Deum  est  quidem 

omnibusperfectior,nimirumcummens 
eievatur  ad  Deum,  meditandov.  g.  di- 

vinambonitatem,iustitiametc.autmy- 
steria  passionis,  utConc.20Cont.Tour.21 
et  Salm.22  Croix23  cum  communi.  Sicut 
etiam  gestab.  v.  Mariae,  aut  sanctorum 
(ut  aiunt  Gonc.  et  Croix),  quia  haec  pro- 
ximam  habentrelationem  ad  Deum.  Ad 
eam  reduci  etiam  examen  conscientiae 
dicunt  Salm.  24.  Sed  huic  non  acquie- 
sco.  Attentio  ad  sensum  habetur  cum 
attenditur  ad  percipiendam  intelligen- 
tiam  verborum.  Atteutio  tandem  ad 
verba  est  cum  attenditur  ad  recte  illa 
proferenda ,  n^  error  fiat  mutilando 
transponendo  etc.  Et  haec  quidem,  li- 
cet  sit  omnibus  inferior ,  tamen  bene 
sufficit,  ut  dicuut  Less.25SaIm.26  ^ua- 


(Jf)  O-  *•  l-  3.  p.S.  n.  6,  (lS)L.c.  (16)  Sess  o, 
(17)  T  2,  p.  462,  „.10.  (18)Cons.l.7  ;."2 
dub  o3.  „.  1.  (19)  P  2.  q.  14.  (20)  P.  4S7.  „.  3.' 
(21)  Loc.  c.  (22)  Tr.  16.  c.  3.  p.  S.  „   2S 

(2o)  L.  4.  „.  1333,  (24)  Il.id.         (2o)  C   57 


B,  6ft,e' 


(26)  Cit.  n.  23. 


{jyO  LliJ.  IV.  l>ii  PaAECEP 

clet.  i  Croix  2  Holzm.3  Laym.  *  et  a- 
lii  communiter  :  quidquid  dicat  Cont. 
Tourn.  qui  ait  cum  attentione  ad  ver- 
ba  requiri  etiam  attentionem  ad  Deum: 
sed  melius  dicunt  Laym.  et  Salm.  suf- 
ficere  attentionem  ad  verba  una  cum 
intentione  generali  colendi  Deum  :  id- 
que  claredocet  d.  Tli.  5  qui  dicit:  Pri- 
mo  est  attentio  ad  verba  quibus  peti- 
muSy  deinde  ad  petitionem  ipsam....  Et 
quaecumque  earum  attentionum  adsit , 
non  est  reputanda  inattenta  oratio;  un- 
de  etiam  illi  qui  non  intelligunt  petitio- 
nis  verba,  ad  orationem  attenti  essepos- 
sunt.  Recteque  addit  Croix  ^  non  re- 
quiri  attentionem  ad  singula  verba,  sed 
sulficere  moralem  et  generalem  ,  qua 
quis  curet  beue  omnia  dicere  cum  in- 
tentione  orandi. 

477.  Quaeritur  1.  Au  attentio  inter- 
na  sit  necessaria  ad  implendam  ratio- 
nem  divini  officii.  Adest  triplex  sen- 
tentia: 

Prima  communior  et  probabilior  af- 
firmat  omnino  requiri,  eamque  tenent 
Sanch.'  Sot.8  Cai.9  Sai»  Az.n  Ronc.J2 
Wig.  '3  Anac.  "  p.  Conc.  i^  qui  fuse  et 
perdocte  hanc  sententiam  tuetur  cum 
Navar.  Gav.  VaL  Mald.  Led.  Med.  et 
aliis  innumeris.  Diverse  autem  aucto- 
res  hanc  primam  sententiam  probant 
ex  c.  Dolentes ,  de  celeb.  miss.;  sed  ex 
hoc  textu,  sapienter  aitConc.cumSuar. 
non  beue  hanc  sententiam  probari.  Ibi 
enim  nullum  fit  verbum  de  attentione 
interna,  sed  tantum  praecipitur  exter- 
na  ,  opposita  colloquiis  ecclesiastico- 
rum  cum  laicisin  choro,  quae  coiloquia 
causam  dederant  constructioni  huius 
canonis:  unde  pontifex  praecepit,  quod 
recitantes  officium  nocturnum  pariter 
et  diurnum ,  quantum  eis  Deus  dederit, 
studiose  celebrent  et  devote.  Et  hunc  ca- 
nonem  explicans  s.  Autoninus  i^  dixit: 
Praecipimus  ut  unusquisque  die  ac  no- 
cte  dicat  horas  suas;  intentionem  et  de- 
votionem  in  praecepto  non  ponimus,  sed 
gratiae  Dei ,   secundum  quod  ipse  dare 

(1)  P.  19o.  n.  42.  (2)  L.  4.  n.  1344. 

(5)  P.  218.  n.  270.  (4)  C.  S.  n.  0.  (S)  4.  dist. 
15.  (|.  4.  sol.  S.  (6)  D.  n.  1544.  (7)  Coiis.  i.  2. 
i.  7.  c.  2.  (1.  28.  (8)  Lib.  10.  q.  iJ.  coucl.  G. 

9)  lu  2.  2.  q.  \.iS.  a.  15.         (lOj  V.  Uoiao,  n.  IS. 


IIS  PAllTiCULAaiBUS 

voluerit,  duximus  relinquendum:  et  hunc 
intellectum  teneas.,  quia  benigniorem,  et 
quia  non  debet  ecclesia  alicui  laqueum 
iniicere.  Alii  probant  ex  prop.  14.  da- 
mnata  ab  Alexandro  vii.  quae  dicebat: 
Qui  facit  confessionem  voluntarie  nul- 
lam,  satisfacit  praecepto  ecclesiae.  Ergo 
(inferunt)  bene  potest  ecclesia  actus  in- 
ternos  praecipere.  Sed  neque  praefata 
sententia  hac  ratione  satis  probatur  , 
nam  sic  non  probatur  ecclesia  praeci- 
pere  actus  internos,  sed  tantum  prae- 
cipere  confessionem  validam ,  sicut 
Christus  praecepit.  Ratio  igitur  potior 
est  quia  sine  attentione  interna  non 
constituitur  oratio  ,  quae  universe  de- 
finitur:  Elevatio  mentis  ad  Deum.  Unde 
quamvis  ecclesia  non  imposuerit  spe- 
ciale  praeceptum  positivum  aitentionis 
internae ,  tamen  praecipiendo  recita- 
tionem  officii  per  modum  orationis  ad 
Deum  colendum,  veram  praecepit  ora- 
tionem,  quae  sine  attentione  interna 
non  est  vera  oratio ;  nec  Deus  colitur 
per  solam  recitationem  externam  abiis 
qui  voluntarie  se  distrahunt;  imo  Deus 
de  his  conqueritur:  Populus  hic  labiis 
me  honorat,  cor  autem  eorum  longe  est 
o  me  17.  Et  e  converso  i^  dicitur :  Veri 
adoratores  adorabunt  patrem  in  spiritu 
et  veritate. 

Secunda  sententia,  quam  tenent  Sal- 
mant.  i9  quaerit  conciliare  praedictam 
primam  sententiam  cum  tertia ,  quae 
tenet(ut  iufra  dicemus)  non  requiri  at- 
tentionem  internam;  et  dicit  quod  po- 
sito  ex  una  parte  quod  attentio  ad  sola 
verba  sufficiat  ad  satisfaciendum  offi- 
cio;  et  posito  ex  alia  quod  omnino  re- 
quiratur  ad  rectamrecitationem  atten- 
tio  saltem  ad  verba  cum  auimo  (gene- 
rali  saltem  seu  confuso)  Deum  coiendi, 
iam  orabit  qui  tali  modo  ad  verba  al- 
tendet,  cum  non  sit  incompossibile  a- 
liquem  ad  alia  distrahi  et  simul  atten- 
dere  ad  verba  recte  proferenda;  unde 
is  bene  satisfaciet  semper  ac  per  con- 
trariam  voluntatem  non  retractabit  pro- 

(11)  P.  1.  1.  10.  c.  16.  q.  6.  (12;  C.  9. 

(13)  Tr.  10.  ex.  S.  q.  7.  (14)  De  lior.  cau, 

p.  193.  n.  45.  (IS)  T.  2.  ().  443.  u.  2r>. 

(16)  5.  ji.  tit.  15.  c.  4.  S.  7.       (17)  Malth.  16.  8. 
(18)  lo.  4.  25.       (19)  Tr.  16.  c.  5.  i..  li.  u.  31. 


CAP.  II.  DUB,  11.  ART.  IV 

positum  attendeadi :  sed  iuxta  pri- 
raam  senteQtiam  quae  requirit  atten- 
tionem  formalem  et  explicitam,  merito 
dicit  p.  Concina,  quod  qui  voluntarie 
se  distrahit,  minime  potest  attendere 
ad  rectam  prolationem  verborum ;  vel 
eius  attentio  erit  adeo  tenuis  ut  ne- 
quaquam  pertingat  ad  debitam  atten- 
tionis  rationem. 

Tertia  sententia  tenet  ad  satisfacien- 
dum  substantialiter  praecepto  olBcii, 
non  requiri  attentionem  Internam,  sed 
sufficere  intentionem  recitandi  cum  at- 
tentione  externa  ;  hanc  tuentur  Lugo  < 
cum  Palud.  Ang.  Med.  Durando  Rossell. 
item  Coninch.  2  Sylvester  3  Ang.  ^  Ma- 
chad.  5  Gob.  6  Croix  '  Tamb.  8  Elbel  ^ 
et  probabilem  vocant  Less.  *"  Laym.  n 
Spor.i2PeIl.i3Vivai4  p.  Zachar.iSetalii 
plures,  et  hanc  quoque  expresse  tenet 
d.  Anton.  ut  infra  afferetur.  Ratio  'I. 
quia  oratio,ut  definitur  aDamascenois 
et  a d.  Th.'7  est  petitio  decentium  a  Deo: 
non  repugnat  autem  posse  a  nobis  Deo 
repraesentari  nostras  petitiones  etiam 
cum  actuali  mentis  evagatione ;  sicut 
si  quis  recitaret  coram  rege  oratio- 
nem  compositam  ad  aliquam  gratiam 
impetrandam,  certe  quidem  oraretil- 
lam  coram  rege  recitando,  etiamsi  es- 
set  tunc  ad  alia  mente  distractus ;  sic 
etiam  recitans  officium,  non  obstante 
interna  et  voluntaria  distractione,  ad- 
huc  potest  Deum  orare;  attentio  enim 
externa  coniuncta  cum  intentione  re- 
citandi  efficit  ut  recitatio  liorarum  fiat 
quoad  substantiam  vera  oratio.  Et  ita 
non  potest  negari  tenuisse  d.  Antoni- 
num  18  in  explicando  textum  in  c.  Do- 
lentes.  Verba  s.  doctoris  opus  est  hic 
repetere:  Praecipimus  ut  unusquisque 
die  ac  nocte  dicat  horas  suas;  inten- 
tionem  et  devotionem  in  praecepto  non 
ponimus,  sedgratiae  Dei,  secundum  quod 
ipse  dare  voluerit ,  duximus  relinquen- 
dum.  Et  hunc  intellectum  teneas  quia 
henigniorem,  et  quia  non  debet  ecclesia 
alicui  laqueum  imicere.  Ex  quibus  ver- 

(1)  De  Euch.  d.  22.  u.  2o.  (2)  De  sacr.  5.  ]>. 
<1.  85.  n.  291.  (5)  V.  Missa.  (4)  V.  Horae  u.  17. 
(3)  Tr.  21.  docum.  3.  (6)  Tr.  S.  n.  821.  q.  S. 

(7)  L.  4.  M.  1542.  (8)  L.  4.  c.  2.  ^.  1.  n.  11). 

(0)  T.  2.  (..  S4i.  u,  405.     (10)  L.  2.  c.  57.  u.  G3. 


,  DE  STATU  CLERIGORUM  891 

bis  patet  quod  sanctus  non  tantum  ex- 
pressit  textum  intelligendum  de  sola 
externa  attentione,  sed  ex  ratione  ge- 
neraliter  adducta,  etiam  probare  in- 
tendit  ecclesiam  non  requirere  atten- 
tionem  internam.  Immo  d.  Anton.  non 
solum  asseruit  ecclesiam  hanc  attentio- 
nem  internamnon  praecipere,  sed  dein- 
dei^docuit  nec  etiam  posse  praecipere; 
ibi  enim  post  relatam  doctrinam  d.  Th . , 
quod  attentio  in  oratione  semper  de- 
beat  manere  secundum  sui  virtutem, 
sic  subdit :  Non  tamen  requiritur  quod 
intentio  comitetur  actualiter  totam  ora~ 
tionem  ....  requiritur  tamen  quod  orans 
scienter  non  distrahat  mentem  ab  ora- 
tione  ;  hoc  enim  non  potest  esse  sine  cul~ 
pa  mortali  vel  veniali.  Deinde  explicat 
quod  recitans  tunc  peccaret  mortaliter 
quando  per  cootemptum  internae  at- 
tentionis  voluntarie  se  distraheret,  vel 
quando  recitaret  cum  externa  quoque 
distractione.  En  eius  verba :  Sed  si  e- 
vagatio  est  advertenter^  et  solum  se- 
cundum  actum  interiorem^  licet  temera- 
ria  et  gravis  foret ,  non  tamen  morta- 
lis,  nisiper  contemptum,  quia  ecclesia 
non  habet  iudicare  de  actil^s  mere  in- 
teriorihus^  propter  quod  minister  eccle- 
siae,  licet  dicendo  orationem  cogitet  a- 
liud^  non  videtur  transgressor  praece- 
pti  ex  natura  facti.  Si  autem  evagatio 
mentis  sit  ex  hoc  quod  aliquis  scienter 
se  occupat  in  actu  exteriori,  qui  non 
secum  patiatur  attentionem^  videtur  es- 
se  mortalis,  et  directe  contra  praece- 
ptum  ecclesiae,  de  celeb.  miss.  c.  Dolen- 
tes,  ubi  praecipitur  quod  officium  cele^ 
hretur  studiose  pariter  et  devote.  Hoc 
non  observant^  qui  occupantes  se  in  actu 
exteriori  scienter  sibi  attentionem  sub- 
trahunt.  Ergo  procul  dubio  supponit 
s.  Anton.  attentionem  internam  neque 
ab  ecclesia  esse  praeceptam,  neque  esse 
de  essentia  orationis;  sed  sufficere  at- 
tentionem  externam  una  cum  intentio- 
ne  prius  habita  orandi ;  nam  alias,  si 
attentio  interna  esset  de  essentia  ora- 

(11)  L.  4.  tr.  I.  c.  S.  u.  10.  (12)  De  sacr.  n.  7S 
(15)  T.  2.  tr.  10.  c.  6.  u.  17.  (14)  De  rest.  q.  7. 
a.  9.  u.  6.  (13)  L.  4  u.  1341.  cl  1342.  (1(J)  L.3. 
lid.  orlh.  c.  24.  (17;  5.  tlisl.  13.  q.4.a.2.  q.  I.u.i. 
(18)  Loc.  supra  cil.  (^19)  Eod.  loc.  ^.  8. 


892 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PABTICULARIBUS 


tionis,  illam  ecclesia  non  solam  potuis- 
set,  sed  etiam  debuisset  praecipere. 

Et  pro  hac  sententia  ciarevidetur 
esse  idem  s.  Tt». '  qui  prima  fronte  vi- 
deturstareprosententia  opposita,  cum 
dicat:  Dicendum  quod  attentio  actualis 
requiritur  ad  orationem  aliquo  modo^ 
vel  ad  evitandam  transgressionem  inilla 
oratione  quae  est  in  praecepto,  vel  ad 
meritum  in  illa  quae  non  est  in  prae- 
cepto.  Attamen  inferius^  explicat  quod 
illa  attentio  actualis  omnino  requisita 
ad  orationem,  inteliigitur  de  sola  at- 
tentione  externa,  en  eius  verba :  Quan- 
do  aliquis  ex  proposito  mentem  ad  alia 
distrahit  in  orando,  tunc  enim  sine  cul~ 
pa  non  est^  praecipue  si  in  aliis  sponte 
se  occupat  quae  mentem  distrahunt,  si- 
cut  sunt  exteriora  opera :  et  si  ad  con- 
trarium  mens  evagetur ,  etiam  culpa 
mortalis  erit.  Ubi  nota  s.  doctorem  u- 
tique  distinguere  culpam  in  voluntaria 
distractione  interna,  quam  ait  non  esse 
sine  culpa(nempe  veniali),  ab  illacul- 
pa  quae  est  in  distractione  externa  in- 
compossibili  cum  interna  attentione, 
hancque  culpam  dicit  esse  mortalem. 
Et  ita  in  h«nc  locum  d.  Th.  exponits. 
Antonin.  3  dicens:  Unde  s.  Thomas* 
dicit  quod  in  oratione,  si  in  aliis  sponte 
se  quis  occupat  in  his  quae  mentem  dis- 
trahunt ,  sicut  sunt  opera  exteriora^  et 
si  ad  contrarium  mens  evagetur ,  etiam 
culpa  mortalis  erit:  exponit  idem  Petrus, 
et  dicit  quod  loquendo  de  oratione  quae 
est  praecepti  humani,  illud  verbum  con- 
trarium  non  refertur  ad  orationem,  quia 
hona  opera  exteriora  non  sunt  contraria 
orationi^  sed  est  referendum  ad  attentio- 
nem,  quando  scilicet  se  exterius  occu- 
pat  circa  aliquid  incompossibile  atten- 
tioni  orationis.  JErgo  (sicut  s.  Antonin. 
explicat)  Angelicus  supponit  tunc  tan- 
tum  deesse  orationem,  quando  appo- 
nitur  distractio  externa  per  opus  in  - 
compossibile  cum  attentione  interna, 
dum  tunc  solum  in  transgressione  o- 
rationis  praeceptae  culpam  mortalem 
agnoscit. 

Ratio  2.  quia  si  attentio  interna  ne- 
cessario  requireretur  ad  essentiam  o- 

(1)  4.  d.  lo.  (}.  4.  a.  2.  Eolut.  4.  ad  4,  (4. 


rationis,  ille  qui  involuntarie  dislra- 
hitur  nec  etiam  officio  satisfaceret.  Cer- 
tum  autem  est  apud  omnes  quod  per 
distractionem  involuntariam  minimc 
impeditur  impletio  praecepti  recitan- 
di  officium  ex  d.  Th.  5  qui  docet:  Eva- 
gatio  mentis  quae  fit  praeter  proposi- 
tum,  fructum  non  tollit.  Hoc  concedunt 
adhuc  auctores  primae  sententiae,  sed 
dicunt  quod  ille  qui  sponte  se  distra- 
hit,  actu  revocat  primam  attentionem 
et  ideo  non  satisfacit,  cum  amplius  non 
oret;  qui  vero  involuntarie  distrahitur, 
manet  virtualiter  attentus  et  propterea 
orat  et  satisfacit.  Ego  tamen  fateor  im- 
becillitatem  meam,  numquam  potuisse 
intelligere  quomodo  possit  altentio  vir- 
tualiter  permanere  in  eo  qui  distrahi- 
tur,  licet  involuntarie.  Bene  quidera 
intelligo  quod  intentio ,  cum  pertineat 
ad  voluntatem,  quando  semel  est  ha- 
bita,  et  non  retractatur,  virtualiter  per- 
severat  in  afifectu,  seu  in  mediis  su- 
sceplis,  quia  haec  media  ex  illa  inten- 
tione  procedunt :  non  intelligo  autem 
quomodo  potest  dici  virtualiter  atten- 
tus  orationi,  qui  mentem  alibi  habet  oc- 
cupatam;  recte  dicetur  quod  hic  invo- 
luutarie  distractus  post  intentionem 
habitam  attendendi  et  non  retractatam, 
velit  attendere ;  sed  non  poterit  dici 
quod  attendat,  quando  alibi  est  omnino 
evagatus;  sicutenim  repugnat  dici  vir- 
tualiter  intelligere  quod  legit,  eum  qui 
actu  non  intelligit,  licet  habuisset  in- 
tentionem  intelligendi;  ita  repugnat  di- 
ci  virtualiter  attendere,  qui  actu  non 
attendit.  Unde  bene  concludit  Lugo  ^, 
quod  si  ad  orationem  requireretur  at- 
tentio  interna,  is  qui  esset  involunta- 
rie  distractus  non  effective,  sed  tan- 
tum  affective  oraret.  In  tantum  igitur 
dicit  hunc  vere  orare,  in  quantum  in- 
tentionem  internam  prius  habitam  o- 
randiconiungitcum  externa  attentione. 
Ratio  3.  quia  sacerdos  conferens  ex- 
tremam  unctionem  (cuius  forma  est  de- 
precatoria)  cum  intentione  faciendi  quod 
facit  ecclesia,  etsi  actu  mentem  diver- 
tat,  valide  confert;  ergo  sine  attentio- 

(2)  \d  3.        (5)  Loc.  c.       (4)  4.  p.  dist.  16. 
(S)  2.  2.  q.  85.  a.  13.  ad  5.         ^6)  N.  59. 


CAP.  II.  DUB.  n.  AUT.  IV.  DE  STATIT  CLERICORUM 


893 


ne  interna  bene  stare  potest  oratio.  Ad 
hanc  difBcilem  obiectionem  diverse  re- 
spondent  fautores  primae  sententiae.  A- 
lii  apud  Concinam  dicunt  quod  eo  casu 
invalide  sacramentum  conferretur,  quia 
tunc  sacerdos  nullam  haberetintentio- 
nem  nec  attentionem ;  cum  enim  quis 
alio  mentem  distrahit,  utramque  actu 
retractat.  Sed  haec  responsio  nimis  de- 
bilis  videtur,  quia  ad  rationem  uni- 
versalem  sacramentorum  exigitur  sola 
prolatio  formae  super  debitam  mate- 
riam  a  ministro  habente  potestatera, 
cum  intentione  faciendi  quod  facit  ec- 
clesia,  iuxta  illud  celebre  dictum  d. 
August.  *  Accedit  verbum  ad  elementum 
et  fit  sacramentum.  Et  magis  patet  ex 
conc.  florent.  in  decreto  fidei  Eugen. 
IV.  §.  V.  ubi  fuitsancitum:  Haec  omnia 
sacramenta  tribus  perficiuntur,  videlicet 
rebus  tanquam  materia,  verbis  tanquam 
forma^  et  persona  ministri  cwferentis 
sacramentum  cum  intentione  faciendi 
quod  facit  ecclesia.  Unde.  cum  haec  o- 
mnia  concurrant,  debet  dici,  ministrum 
verba  formae  proferentem  cum  debita 
intentioue  in  extrema  unctione,  sacra- 
mentum  utique  validum  facere.  Aliter 
respondet  p.  Concina  et  ait  quod  in  sa- 
cramentis  Deus  elevat  verba  ministri, 
quamcumque  ille  perversamhabeatin- 
tentionem,  ad  gratiam  conferendam  ; 
sed  huic  opponit  Lugo  2  quod  si  atten- 
tio  essetde  essentia  orationis,  hac  ab- 
lata,  deesset  oratio,  et  consequenter  e- 
vanesceret  forma  sacramenti  extremae 
unctionis  quae  est  deprecatoria.  Repli- 
cat  Concina  quod  eo  casu,  licet  destrua- 
tur  oratio  moralis,  remanet  tamen  phy- 
sica,  scil.  illa  externa  verborum  pro- 
latio  quam  ex  sententia  aliquorum  as- 
serit  suflScere :  ad  implendam  autem 
obligalionem  olficii,  dicit  requiri  ut  o- 
ratio  sit  moralis ;  et  ut  oratio  moralis 
sit  exigit  essentialem  attentionem.  Sed 
huic  respondetur  4 .  sententiam  prae- 
fatam  illorum  improbabilem  esse,  ut 
probabimus  l.  6.  n.  23.  ubi  dicemus, 
omnino  requiri  ad  valorem  sacramen- 
torum,  ut  minister  saltem  intendat  fa- 
cere  quod  facit  ecclesia.  Respoudetur 
2.  et  petilur:  Est  nc  attentio  de  essou-  i 


lia  orationis  gen^rice  sumpta,  vel  tan- 
tum  orationis  moralis?  Si  dicis,  est  de 
essentia  orationis  moralis,  non  autem 
physicae,  conceditur,  quia  talis  oratio 
non  esset  meritoria;  at  esset  satisfacto- 
ria,  cum  esset  vera  oratio :  ergo  recitans 
olficium  voluntarie  distractus,  careret 
quidem  merito ,  sed  iam  satisfaceret, 
cum  ecclesia  praecipiat  absolute  ora- 
tionem,  non  autem  orationem  merito- 
riam;  saltem  non  constat  hanc  praeci- 
pere.  Si  vero  dicis  quod  attentio  est  de 
essentia  cuiuscumque  orationis,  debet 
concedi  orationem  sine  attentione  ne- 
que  moraliter  neque  physice  posse  di- 
ci  orationem ;  attentio  enim,  si  est  de 
essentia  cuiuscumque  orationis,  oratio 
sine  attentione  erit  mera  prolatio  ver- 
borum,  non  autem  oratio,  neque  mo- 
ralis,  neque  physica,  cum  deficiat  con- 
stitutivum  orationis.  Quapropter  cum 
de  essentia  formae  sacramenti  extre- 
mae  unctionis  requiratur  ut  sit  depre- 
catoria,  iuxta  illud  s.  lacobi,  quod  Pre~ 
sbyteri  orent  super  infirmum,  sacramen- 
tum  erit  nullum,  si  formam  sacerdos 
proferret  sine  attentione ;  etenim  po- 
sito  quod  forma  huius  sacramenti  de- 
bet  esse  vera  oratio,  et  oratio  sine  at- 
tentione  nonestoratio,  non  potest  Deus 
elevare  ad  confereudam  gratiam  sacra- 
menti,  nisi  formam  aptam,  qualis  non 
esset  illa  mera  prolatio  verborum ;  li- 
cet  enim  possit  efficere  Deus,  quod  res 
nou  apta  ad  producendum  aliquem  ef- 
fectum,  iliud  producat,  non  potest  ta- 
men  efficere  quod  sit  oratio  illa  quae 
non  est  oratio. 

His  tamen  non  obstantibus,  prima 
sententia  probabilior  videtur,  saltem 
ob  auctoritatem  extrinsecam,  et  omni- 
no  ut  tutior  consulenda:  sed  secunda 
tum  ob  doctorum  auctoritatem,  quae 
non  est  contemnenda,  tum  ob  ratio- 
nes  non  levibus  fundamentis  innixas, 
satis  probabilis  apparet;  saltem  quiu 
non  coustat  adesse  praeceptum  de  at- 
tentione  interna  in  recitatioue  divini 
officii.  Unde  non  auderem  ad  restitu- 
tionem  damnare  beneficiarium  qui  bo-« 
na  fide  officium  recitasset  cum  distra- 

(i)  Tv.iiO.  iu  lo.  (2)  N.  30. 


m-i 


Lin.  TV.  X)E  Pr.AFflKPTlS  PARTIOTTt.VRIBtTS 


ctione  voluntaria,  ettona  Rde  pariter 
fructus  percepisset,  proiit  abea  excu- 
sat  Croix  *  et  apud  ipsum  Sotus  Tolet. 
Azor.  B.  Med.  Garcia  Gobat.  etc.  Vide 
dicta  l.  3.  n.  669. 

Caeteriim  ad  scrupulos  abiiciendos 

et  ad  aiifimum  levandum  horas  reci- 

tantiura,  valde  refert  hic  advertere  id 

quod  communiter  dd.  adhuc  primae 

sententiae   fautores  docent,   nempe, 

quod  ut  dicatur  aliquis  officio  non  sa- 

tisfacere,  non  solum  requiritur  ut  vo- 

luntarie  se  distrahat,  sed  etiam  ut  ple- 

ne  advertat  se  distrahi ;  nam  alias  iste, 

licetspoote  se  divertat,  nontamen  spon- 

te  se  divertit  a  recitatione.  Tta  Sanch.2 

cum  Suar.  Nav.  Soto  et  Arm.  Conc.  ^ 

Croix  ^  cum  Fill.  Gob.  et  Salm.  5  et 

Caiet.  6  qui  ait :  Si  quis  advertit  se  co- 

gitare  extranea ,  sed  non  advertit  qmd 

ab  officio  divino  distrahatur ;  quamvis 

voluntarie  illa  meditetur.,  non   tamen 

voluntarie  ab  officio  animus  distrahitur, 

Bene  enim  ait  Conc,  has  distractiones 

essehominibus  impossibile  omnesvita- 

re,  maxime  studiosis,  quia  huiusmodi 

exercitia  sunt  intellectus,  qui,  cum  sit 

necessaria  facultas,  ex  assiduis  occu- 

pationibus  ita  inflectitur,  ut  veluti  cal- 

caribus  adiectis  in  suas  controversias 

abiiciatur.  Hinc  notant  Sanch.  '  Sal- 

mant,  »  cum  Nav.  Cai.  et  Croix  ^  et  a- 

lii  communiter,  quod  si  quis  advertens 

se  distrahi,  habeat  mediocrem  diligen- 

tiam  ad  attendendum,  nullo  modo  pec- 

cat.  Additque  Sanch.^o  cum  Gers.  Mar- 

gar.  et  pluribus  aliis,  non  oportere  ut 

liomo  semper  tota  conetur  soUicitudi- 

ne,  quin  tolerari  possit  aliqua  divaga- 

tio  ad  caput  refocillandum. 

Dictum  est,  ut  plene  advertat^  quia 
licet  recitans  semiplene  adverteretad 
distractionem  et  veniaUler  peccaret, 
adliuc  tamen  substantialiter  officio  sa- 
tisfaceret,  cum  prima  attentio  sive  in- 
tentio  attendendi  semper  perseveret, 
donec  cum  plena  advertentia  non  re- 
vocetur ;  intentio  enim  cum  plena  de- 
liberatione  prius  concepta  non  desinit 

(1)  L.  4.  II.  1215.  (2)  C.  1.  dub.  28.  n.  10. 

el  11.  (5)  P.  431.  (4)  L.  4.  u.  ISiG. 

(t>)  Tr.  16.  c.  3.  n.  S.  p.  26.       (6)  Siimma  v.  Hoia. 
(7)  K.  15.      (iW  JI"J.      C0\  N-  isifl;.    (ia\  N.  10. 


existere,  nisi  cum  alia  plena  adverten 
tia  rctractatur.  Ita  Sanchez  Salmant. 
Croix  et  Conc.  *^  Unde  infert  Sancli.  12 
cum  Nav.  et  aliis ,  quod  tunc  recitans 
graviter  peccaret,  iuxta  sensum  pri- 
mae  sententiae,  quando  ex  contemptu 
vel  industria  se  diverteret:  Quamdiu 
ergo  (sic  concludit  Caiet.i^)  eis  non  con- 
stiterit  evidenter  se  mutasse  propositum, 
vel  advertendo  et  sciendo  circa  alia  va^ 
gatos  fuisse.,  credere  possunt  suae  obli- 
gationi  satisfecisse  :  subditque  Croix 
cum  Nav.  quod  non  recte  faciunt  qui 
se  occupant  in  cogitando  an  advertant 
nec  ne;  nam  hoc  ipsum  est  distrahi. 

Remedia  autem  opportuniora  ad  re- 
pellendas  animi  distractiones  sunt :  \ . 
Sub  initium  formare  intentionem  Deum 
laudandi.  2.  renovare  intentionem  ad 
gloria  patri.,  vel  in  principio  cuiuscum- 
quepsalmi.  3.  Mysterium  aliquod  pas- 
sionis  sibi  repraesentare.  4.Sensusse- 
dulo  custodire,  et  alia  huiusmodi,  quae 
videri  possunt-apud  Anacl.  et  Elbel  ^^. 
Pro  scrupulosis  vero  advertit  Croix^s 
eos  nihil  teneri  ad  repetendum,  nisi 
certi  sint  mutasse  inteutionemorandi. 
Additque  Gob.  i^  quod  si  quis  patere- 
tur  graves  anxietates,  posset  aliquando 
etiam  ei  interdici  recitatio  officii,  do- 
nec  videatur  posse  recitare  sine  tanto 
incommodo,  cum  magnum  incommo- 
dum  excuset  per  se  a  praeceptis  ec- 
clesiae. 

178.  Quaeritur  hic  2.  An  mortaliter 
peccet  qui  recitat  horas  existens  in 
peccato  morlali.  Adrianus  apud  San- 
chez  <'  absolute  affirmat,  quia  exercet 
actum  ordinis;  licet  dicat  satisfacere 
praecepto.  Alii  ut  Medina  et  Ledesma 
apud  eumdem  Sanch.  dicunt  tunc  pec- 
care  mortaliter  quando  habet  aituale 
propositum  peccandi;  quia  tunc  irro- 
gat  Deo  magnam  irreverentiam,  cum 
eodem  tempore  quo  petit  beneQcium 
a  Deo,  intendat  illum  ofTendere.  Cont. 
Tour.  autem  *8  censet  quod  si  recitans 
habet  desiderium  exeundi  a  peccalo, 
tunc  iam  pie  orat  et  satisfdcit  officio; 

(11)  Locc.  cc.         (12)  N.  14.  (15)  Loc.  cil. 

(14)  Locc.  cc.  (13)  L.  4.  n.  1530.  cL  lo.il 

(16)  Ibiil.  n.  1334.  (17)  L.  7.  c.  2.  ilub.  9, 

(18)  De  lior.  can.  c.  5.  a.  4. 


CAP.  11.  DUB.  III.  D 

si  vero  habet  actuale  propositum  pec- 
candi,  ad  minus  ait  dubium  esse  an 
satisfaciat,  cum  dubitetur  an  vere  oret. 
Verior  tamen  et  communior  sententia 
est  quod  iste  satisfacit;  et  non  peccat 
rabrtaliter,  ut  sentiunt  Sanchez  <  cum 
Navarr.  et  Croix  2  cum  Corduba.  Ratio 
quia  ex  una  parte  recitatio  officii  non 
est  actus  ordinis  sacri,  quamvis  impo- 
natur  constitutig  in  sacris:  ex  alia  quam- 
vis  iste  nihil  sibi  impetret,  cum  tamen 
oret  nomine  ecclesiae,  bene  potest  ob- 
linere  pro  aliis.  Quod  autem  oret  no- 
mine  ecclesiae  cum  propositopeccandi, 
non  videtur  tanta  irreverentia  ut  da- 
mnetur  de  mortali ,  licet  non  videa- 
tur  posse  excusari  saltem  a  veniali,  ut 
dicit  Croix  cum  Corduba.  Caeterum 
non  auderem  de  peccato  uUo  damnare 
aliura  ex  devotione  orantem,  qui  a- 
ctualem  voluutatem  peccandi  haberet. 
Alias  teneremur  hos  hortari  ut  ab  o- 
mni  oratione  abstinerent. 

179.  Quaer.  3.  An  sitlicitum  recitare 
officium  in  locis  imraundis.  Alii  utSo- 
tus  3  Viva  ^  Anacl.  ^  Conc.  6  et  Spor.  ' 
cura  Tamb.  et  Gob.  sentiuntid  esse  ve- 
niale,  si  fiat  sine  causa,  quia  videtur 
hoc  non  carere  aliqua  irreverentia.  Alii 
vero,  ut  Sanch.  8  Salm.  »  cum  Trull. 
Angles.  Leand.  et  Diana  ^^  cura  Escob. 
Fausto  etc.  nuUam  in  hoc  culpam  a- 
gnoscunt,  quia  cum  Deus  sit  ubique, 
in  nuUo  loco  est  irreverentia  illum  o- 
rare:  alias,  si  esset  irreverentia,  nec 
etiam  liceret  ullo  modo  orare  mente 
aut  voce  in  loco  indecenti :  quod  nemo 
dicit;  imo  apost.  1*  inquit:  Volo  viros  in 
omni  loco  orare. 

Quaer.  4.  An  sit  culpa  non  servare 
situm  in  recitatione  officii,  scil.  stan- 
do,  genuflectendo,  iuxta  rubricam.  A- 
lii  negant,  ut  Salm.'2  et  Sporer  i^  cum 
Zeroll.  quia  (ut  dicunt)  id  non  praeci- 
pitur,  sed  consulitur,  et  ordinatur  raa- 
ioris  devotionis  gi^atia;  et  idem  tenent 
Tol.  Bon.  et  Fill.  apud  Croix  \*  qui  di- 
cit  in  hoc  potius  posse  peccari  ratione 
scandali,  quam  omissionis.  Sed  proba- 

(1)  N.  S.  (2)  L.  4.  n.  1348.  (5)  De  iust.  I.  iO. 
q.  S.  a.  4.     (4)  Q.  S.  a.  S,  n.  S.     (3)  P.  101. n.  07. 

(G)  P.  491.  11.  1.       (7)  P.  82.  D.  «48.       (8)  Cons, 
1,  7,  c.  2.  aub.  4-4.  n.4.     (<J)  Tr.iS.  c.  3.p.  S.n. 


i  STATU  CLRRICOUUM  895 

bilius  affirmant  Viva  ^s  et  Cont.  Tour- 
nely  >6  quia  id  praescriptum  est  in  ru- 
brica;  etsi  omissionon  excedat  veniale, 
ut  dicuntNav.  et  Vivai''  cum  haec  ru- 
brica  sit  tantnra  directiva.  Hoc  autenc 
intelligitur  de  choro,  nam  extra  cho- 
rura  corarauniter  docent  praefati  aa. 
(  quidquid  aliqui  dicant )  nullam  esse 
culpam,  situm  praescriptum  omittere; 
licet  laudabile  sit  illum  servare.  Cen- 
seot  autem  Gonc.  *s  et  Viva  '^  non  ex- 
cusaria  venialiqui  sine  causa  ofacium 
recitaret  decumbendo  in  lecto. 

DuBiuM  III.  Quid  cleiici  possint 
circa  dispositionem  fructuum  suorum  benericiorum. 

iSO.An  bene/iciarii  sint  dominifructuumquoad 
necessaria  sustenlationi. 

^8\.  An  quoad  non  necessaria.  Vide  l.  2.n.  491. 

-182.  Quid  notandum  circa  congruam  sustenta- 
tionem  clerici. 

\  83.  Quaenam  quantitas  in  vanis  expensis  cen- 
seatur  gravis. 

^84.  Quae  teneanlurclerici  erogarein  ususpios. 

-185.  Quid  intelligatur  nomine  usus  pii. 

■186.  P^ide  resolutiones. 

H87.  An  clerici  possint  testari  de  fructibusbe- 
neficii.  De  alienatione  bonorum  ecclesiasti- 
corum.  Not.  i.  De  poenis  in  alienantes  bona 
ecclesiae.  2.  An  possint  alienari,  si  talis  fa- 
cuUas  data  sit  a  donante.  5.  Quid  veniat 
nomine  bonorum  ecclesiasticorum.  4.  Quid 
si  alienatio  vetitasit  a  donante.  Et  quaesint 
causae  iustae  alienandi.  5.  Quae  solemni- 
tates  requirantur.  Et  quid,  si  deficiat  causa. 
6.  Quae  bona  possint  alienari  sine  solem,nl- 
tatibus,  et  in  quibus  casibus.  7.  Quid  de  io- 
catione  bonorum  ecclesiasticorum. 

480.  «  Resp.  4.  Clerici  beneficiarii, 
quoad  eam  partem  bonorum  ecclesia- 
sticorum  quae  necessaria  est  ad  con- 
gruamsustentationemetdecentiamsta- 
tus,  ita  fiunt  domini,  ut  de  iis  possint 
libere  disponere.  Ubi  recte  notat  Nav. 
hanc  congruitatera  et  decentiam  habe- 
re  latitudinem  et  suos  gradus,  proinde- 
que  si  infimum  congruae  sustentatio- 
nis  pretium  sint  floreni  300.  medium 
400.  suramura  500.,  clericus  autem  in- 
firao  vivat,  de  reliquo  libere  posse  dis- 
ponere.  Ita  commun.  quia  id  acquisi- 
vit  ut  stipendium  sustentationis,  quasi 
mercedem  operis  praestiti,  ( Vide  l.  3. 
n.  491.  t).  3.  Idem.). 

481.  »Resp.  2.Probabilius  etiam  est, 

(10)  P.  10.  tr.  11.  res.  55.  (11)  1.  Tim.  2.  8. 

(12)  L.c.  (13)  P.  82.  n.l49.  (14)  L.  4.  n.l32i, 
(18)  Q.  3,  a.  S.  n.  7.  (16)  De  llor.  can.  c.  3.  a.  4, 
'L7)  L.  c.      (18)  P.  491.  n.  2.      (19)  L.  c.  n.  6, 


896 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTiS  PARTICULARIBUS 


contra  Nav.  et  multos  canonistas,  be- 
neficiarios  noa  regulares  ( secus  enim 
est  de  regularibus,  ut  ait  c.  Lugo  i)  ab- 
solutos  esse  dominos  omnium  suorum 
proventuum,  ideoque  etsi  in  profanos 
tisus  expendant  non  teneri  ad  restitu- 
tionem.Est  communior  inter  recenlio- 
res,  apud  Binsfeld.  Mald.  et  Bon.  2  ex 
s.  Thom.  Sot.  Mol.  etc.  tum  quia  fru- 
ctus  faciunt  suos,  ut  supponit  Trid.  3 
tum  quia  alioqui  non  possent  fructuum 
dominium  in  alios  transferre(extrapios 
usus),  omnesque  eorum  donationes  et 
contractus  essent  invalidi,  et  ut  tales 
a  iudice  declarandi,  et  bona  ecclesiae 
restituenda:  quod,  cum  numquam  sit 
factum,  praesumi  non  debet  esse  fa- 
ciendum.  Card.  Lugo  *  [Sed  vide  dicta 
l.  3.  n.  491.)  Quo  non  obstante,  teneri 
eos  bona  ecclesiastica,  congruae  su- 
stentationi  superflua  expendere  in  pios 
usus,  tam  est  communis  sententia,  ut 
card.  Lugo  ^  dicat  nimis  singularem  es- 
se  sententiam  Petri  Hurt.  et  Dianae  di- 
centium,eossatisfacere,  si  (seclusisgra- 
vibus  necessitatibus)  erogent  in  com- 
munibus  necessitatibus  quartam  par- 
tem  redituum  ecclesiasticorum  vel  cer- 
te  dimidium  eius  quod  congruae  su- 
stentationi  superesl.  Vide  c.  Lugo  6  qui 
plurimis  pro  se  cilatis  auct.  ostendit, 
ToL  MoL  etBon.  male  citari  pro  con- 
traria  sententia,  imo  ipsemet  Hurt.  et 
Diana  in  ea  non  perstitisse,  atque  nul- 
la  vel  auctoritate  vel  ratione  fulciri : 
ac  denique  suam  multis  probat,  prae- 
sertim  ex  Trid. '  ostenditque  istam  ob- 
ligationem  nasci  ex  iure  non  tantum 
humano,  sed  etiam  divino  naturali.  V. 
etiam Bon.» {V.  /. 3.  n.  491 .  v.  4.  Maior.). 
Porro  congrua  sustentatio  clerici  cense- 
tur,  quae  necessaria  est  ad  status  et  fa- 
miliaesustentationemsecundumcondi- 
tionemstatus,  gradus,  dignitatis,  quali- 
tatis  et  regiouis,  in  qua  habitat.  Bon.  9 
Mol.Lay.Lugoetc.(F.U.n.491.(?a.2.). 

Uude  resolvuntur  hi  casus: 

482. » 1.  Congrua  sustentalio  non  est 
aequalis  respectu  omnium,  quia  plus 

(1)  T.  1.  J.  4.  s.  1.  n.  2.        (2)  T.  I.  d.  3.  p.  1. 
(5)  Sess.  21.  c.  J2.  de  lefonn.  (4)  D.  4.  ii.  1. 

(i>)  D.  4.  i>.  10.      (6)  Loc.  c.      (7)  Sess.  21.  c.  &. 
dfc  rei.      ^»)  L.  c.  1».  2.     (»)  Loc.  c.     (10)  Loc.  c. 


requirit  episcopus  quam  decanus ;  de- 
canus  quam  canonicus;  canonicus  in 
ecclesia  principali  quam  parochus;  de- 
bilis  et  tener  quam  robustus  et  valens: 
et  quod  sufficit  in  uno  loco  nou  suffi- 
cit  in  alio.  Quapropter  attendi  debet 
ad  usum  aliorum  timoratae  conscien- 
tiae  in  eodem  gradu  etc.  Nec  obstat 
quod  beneficiarius  emerserit  ex  humi- 
li,  quominus  possit  statui  suo  conve- 
nientes  sumptus  facere,  ut  ex  Mol.  do- 
cet  card.  Lugo  <o.  Vide  Bann.  ". 

»  2.  Nomine  congruae  sustentatio- 
nis  etiam  iutelligitur  debita  hospilali- 
tas,  non  tantum  in  pauperes  peregri- 
nos  (qui  maxime  commendantur  cleri- 
cisa  Trid.),  sed  etiam  urbanos.  Card. 
Lugo  12.  . 

»  3.  Debita  quae  clericus  contraxit 
pro  sua  sustentatione,  vel  ob  piam  cau- 
sam,  potest  solvere  ex  reditibus  eccle- 
siasticis:  non  item  quae  contraxit  ante 
beneficium  obtentum,  nisi  sit  pauper  '3. 

»  4.  Potest  clericus  ex  bonis  super- 
fluis  licite  in  studiis  alere  suos  con- 
sanguineos,  si  aliunde  non  habent;  eo 
quod  parentes  vel  nolint  vel  non  pos- 
sint  alere  in  studiis  ^^.  Bou.  15. 

»  5.  Si  habet  sorores  pauperes  vel 
filios  spurios,  ex  fructibus  beneficii  do- 
tare  licet,  si  aliunde  nou  potest.  ( Imo 
tenetur  dotare  sororem  ex  parte  patris, 
ut  dicunl  Nav.  et  Burg.  cum  Croix  <6. 
A  fortiori  tenetur  alere  matrem.  Croixi?) 
quia  naturali  iure  debet  illis  alimenta, 
in  quorum  locum  succedit  dos.  Molin. 
Binsf.  elc.  Cavendum  tamen  sub  mor- 
tali,  ne  vel  illas  notabiliter  supra  sta- 
tum  exaltet,  vel  hos  legitimis  aequet: 
etsi  nobilis  plus  possit  dare  quam  alius 
infimae  sortis.  Vide  Laym.  <s. 

483.  x>6.^i  bona  superflua  expendat 
in  usus  profanos,  v.  gr.  in  venationes, 
canes,  equos,  parasitos,  ludiones,  lu- 
xum,  in  amicos,  cognatosque  ditandos 
etc,  quod  intellige  de  quantitate  nota- 
bili  in  genere  prodigalitatis,  quae  lon- 
ge  raaiorest  quam  in  genere  furti  (Pal. 
ap.  Croix  19  requirit  tertiam  vel  quar- 

(11)  L.  c.  n.  8.  (12)  N.  66.  (15)  Ibid.  u.  G7 
(14)  Ibid.  (IS)  V.  2.  n.  15.  (16)  L.  4.  u.  lo67 
(17)  Ibid.  (13)  L.  4.  U.  2.  c.  S.  II.  4. 

(19)  L.  4.  11.  J5a8. 


CAP.  n.  DUB.  III.  DI5  STAT0  CLRniCORUM  897 

tam  partemiConiDckrequiritquartam,  j  versariis  etc.  Sanch.  c.  Lugo  '  Bon.  8. 
sed  Croix  cum  Lugo  et  Haun.  hoc  re-  j  (Et  hoc  vocat  longe  probabilius  Sanc.' 


probant,  et  dicunt  vigesimam  partem 
esse  materiam  gravem)  graviter  peccat 
quidem,  non  tamen  tenetur  ad  resti- 
tutionem:  quia  est  domiuus  fructuum: 
et  consequenter  neque  is  qui  accepit. 
Ita  contra  Nav.  etc.  communiter  do- 
ctor.  alii  ex  Trid.  *  Azor.  2  Vide  Lay.  3 
Bon.  4  etc.  {Vide  l  3.n.  492.). 

184.  »  Quaeres  1.  Quae  teneantur  in 
pios  usus  expendere.  Resp.  Ea  omnia 
quae  acceperunt  sive  ab  ecclesia  sive 
ab  aliis,  tamquam  procuratores  cultus 
divini;  non  autem  illa  quae  vel  in  cul- 
lum  divinum  oblata  non  smit,  vel  iam 
ab  ecclesia  in  cultum  divinum  sunt  ex- 
pensa.  C.  Lugo  5.  Ratio  est  quia  priora 
habent  annexam  obligationem  religio- 
nis,  posteriora  non:  vel  si  habuerint, 
ea  iamest  extincta  per  expensionem  in 
pios  usus.» 

Animadverte  hic  doctrinam  d.  Th.  6 
qui  ait:  Non  omnia  bona  ecclesiarum 
sunt  pauperibus  largienda,  nisi  forte  in 
articulo  necessitatis,  in  quo  etiam  pro 
redemptione  captivorum  et  aliis  neces- 
sitatibus  pauperum  vasa  cultui  divino 
dicata  distrahuntur,  ut  dicit  s.  Ambro- 
sius;  et  in  tali  necessitate  peccaret  cle- 
ricus,  si  vellet  de  rebus  ecclesiae  vivere, 
dummodo  haberet  patrimonialia  bona. 
(  Vide  dicta  l.  3.  n.  491.  v.  Quaer,  5. ). 
Addit  vero  s.  doctor :  Necessitate  non 
imminenteprovidendipauperibus,  de  his 
quae  superfluunt  ex  proventibus  eccle- 
siae,  possessiones  emat,  vel  in  thesauro 
reponat  infuturum,  utilitatiecclesiaeetc. 

V  4  .In  profanos  usus  expendi  possunt 
a  ciericis  bona  patrimoniaiia,  eaque 
quae  haereditate,  industria,  donatione, 
aiiove  modo  ut  laici  acquirunt,  viven- 
do  interim  ex  beneficiis.  Item  quasi  pa- 
Irimonialia,  hoc  est,  quae  acquirunt 
quidem  clerici,  non  tamen  ut  reditus 
beneficii,  sed  ut  stipendia  alicuius  of- 
ficii  clericalis,  v.  gr.  ratione  concionis, 
pro  missa,  funere,  officio  defunctorum, 
?dministratione  sacramentorum,  anni- 

(1)  Scss.  2S.  c.  1.  (2)  T.  2.  1.  7.  c.  8.  q.  2 

(3)  h.  4,  l.  2.  c.  3.  n.  4.  (4)  D.  4.  p.  2.  n.  9 

«l  p.  4.  n.  1.  (B)  D.  4.  (G)  2.  2.  »,.  J8o. 

a.  3.  aa  3.         (7)  L.  c.  n.  25.         ^ii)  p.  2.  d.  Hi. 

MOR.   l. 


contra  Innoc.  cum  Soto  Navarr,  Host. 
Sylv.  Panorm.  et  aliis  communiter.  V. 
dicta  l.  3.  n.  491 .). 

»  2.  Probabilius  est,  in  profanos  u- 
sus  posse  expendi  distributiones,  sive 
praesentias  (ut  vocant),  quae  benefi- 
ciariis  ob  praesentiam  in  choro  distri- 
buuntur.  Ita  Sylv.  c.  Lugo  •<>  Bonac.  " 
contra  Sanch.  etc.  {Vide  l.  3.  n.  491 .). 

»  3.  Fructus  qui  dantur  ob  capella- 
niam  vel  vicariam  nou  collativam,  sed 
ad  nutum  amovibilem,  possunt  expen- 
di  in  usus  profanos;  quia  non  sunt  fru- 
ctus  beneficii  (hoc  enim  confertur  per 
collalionem  canonicam),  sed  bona  qua- 
si  patrimonialia.  Vide  c.  Lugo  *2. 

»  4.  Probabiliter  etiam  pensionarius 
licite  suam  pensionem  expendit  in  u- 
sus  profanos;  quia  eam  papa  extrahit 
ex  reditibus  beneficii,  et  dat  alteri  qui 
id  beneficium  non  habet.  Card.  Lugo^^ 
contra  Bonac.  etc.  Secus  est  de  eo  qui 
beneficium  habet  in  commendam,  quia 
substituitur  locobeneficiarii  '<  {V.dicta 
l.  3.  n.  491.  vers.  Qu.  6.). 

»  5.  Partem  quam  clericus  parce  vi- 
vendo  sibi  servat  ex  congrua  sustenta- 
tione  licite  expendit  in  usus  profanos, 
quia  expensa  ^t  iam  ante  in  usus 
pios*5.  Bonac.16  ex  Mol.  ( Vide  l.  3.  n. 
491.  v.3.Idem). 

485.  »  Quaeres  2.  Quid  intelligatur 
nomine  usus  pii.  Resp.  Qui  vel  ad  cul- 
tum  divinum,  vel  misericordiam  spi- 
ritualem  aut  corporalem  ordinatur,  v. 
gr.  ad  cultum  templorum,  necessita- 
tem  pauperum,  hoc  est  eorum  qui  non 
habent  necessaria  sive  ad  naturam  si- 
ve  ad  statum  servandum;  item  in  usum 
religiosorum,  in  capellanias,  missas, 
sufiragia  pro  defunctis,  hospitalia  etc. 
{Vide  l.  3.  n.  491 .  v.  Qu.  2.  et  n.  672.). 

Unde  resolvuntur  casu^  sequenles: 

486.  »  4.Si  clericus  superflua  ex- 
jjenderit  in  usus  profanos,  v.  gr.  eme- 
rit  sibi  bona  immobilia,  non  potest 
haec  retinere,  quia  obligationi  bonis 

(9)  Consil.  1.  2.  c.  2.  dist.  4S.  n.  4.       (10)  N.  24. 
(11)  P.  2.  n.  17,  (12)N.  28. 

(13)  L.  c.         (14)  Ihicl.  (IS)  Ibiil. 

(IG)  D.  4.  p.  2.  u.  14. 

67 


898 


LIB.  IV.  DE  1'IVAECEPTIS  PARTICULAniBUS 


iis  annex.ae  non  satisfacil*,  et  adhuc  pot- 
est  satisfacere,  cum  bona  empta  pretio 
aequivaleant.  C.  Lugo  ^.  Vide  Bon.  2. 

»  2.  Qui  in  usum  profanum  a  cleri- 
co  bona  accipit  dono,  ex  superfluis, 
potest  excusari  a  peccato,  si  eum  non 
induxit  ad  talem  donationem,  neque 
per  eam  clericus  redditur  impotens  ad 
superflua  expendenda  in  usus  pios.  C. 
Lugo  3.  Quia  clericus  ex  patrimoniali- 
bus  vel  quasi  patrimonialibus  potest 
substituere. (Kidc  l.  3.n.492.  v.  Qu.  8.). 

487.  »  3.  Clerici  quidem  ex  consue- 
tudine  multis  locis  recepta,  licite  pos- 
sunt  testari  de  reditibus  beneficiorum, 
non  tamen  nisi  ad  causas  pias:  etsi  e- 
nim,  ubi  consuetudo  invaluit,  etiam  in 
usus  profanos  valide  testentur,  peccant 
tamen  mortaliter.  Vide  Less.  *  Laym.  5 
Bon.  6  Trid. '  et  sequitur  ex  dictis;  ni- 
si  tamen  fecerint  cum  facultate  papae; 
quae,  licet  superveniat  testamento  iam 
condito,  facit  tamen  illud  convalesce- 
re.  Vide  Sanch.  Salm.  Dian.  8  supra  l. 
3.  t.  5.  c.  4.» 

DB    ALISMATIONB    BONO&UU    ECCI.ESIASTIC0BD1I 

Circa  huiusmodi  alienationem  refert 
hic  plura  adnotare.  Nota  1 .  quod  Pau- 
lus  II.  in  extrav.  Ambitiosae,  de  rebus 
eccl.  non  alienand.  prohibet  sub  gravi- 
bus  poenis  alienari  bona  immobilia,  et 
mobilia  pretiosa  ecclesiae  quae  serva- 
ri  possunt:  atque  alienationem  omni- 
ao  irritam  declarat;  vide  LaCroix  9.  Et 
idem  declaravitUrbanusviii.  an.  1624. 
apud  Delbene*o  idemque  dicitur  de  lo- 
co  pio  erecto  auctoritate  episcopi,  ut 
dicunt  Wading.  i'  et  Dic.  ap.  Croix  «2. 
Praeterea  declaravit  s.c.  religiosos  non 
posse  accipere  mutuo  pecunias  cum  so- 
lutioae  interesse;  vide  Delbene  i3.  No- 
mine  autem  alienationis  prohibetur  et- 
iam  permutatio  et  transactio  super  re 
possessa,  si  pars  eius  sit  dimittenda. 
Delbene  ".  Potest  autem  remitti  cadu- 
citas  emphytheusis.  Delbene  *&.  Insu- 
per  notanduni  quod  noaaine  alienatio- 
nis  venit  etiam  permutatio,  traditio  rei 
in  pignus,  et  transactio,  semper  ac  re- 

(1)  N.  •43.  (2)  N.  20.  (5)  N.  40.  (4)  L.  2. 
c.  19.  il.  i.  a.  41-44.  (S)  Loc.  c.  (6)  B.  4.  p.  5. 
II.  2.  el  4.  (7)  Scsi.  'io.  c.  1.  de  fef.  (8)  P.  8. 
V.  3.  r.  Oa.      '9;  L.  i.  a.  1363.      ^lOi  Ce  immuu 


laxatur  pars  rei  iam  possessae  ab  ec- 
clesia:  quia  tunc  est  vera  alienatio;  si  j 
autem  ecclesia  non  possidebat,  bene  * 
potest  episcopus  transactionem  facere, 
ita  Delbeoe  et  Barb.  cum  RebufiF.  Qua- 
ranta  etc.  Poenae  autem  in  alienantes 
bona  ecclesiastica  sine  debitis  solerani- 
tatibus  suntprivatio  perpetua  ab  omni 
olficio  et  excommunicatio.  Croix^^.  ihi 
tamen  advertit  Delbene  cum  communi 
dd.quod  praefata  bulla  Pauli  ii,  in  ex- 
trav.  Ambitiosae,  quoad  has  poenas  pau- 
cis  in  locis  est  recepta;  et  quoad  obli- 
gationem  attendenda  est  consuetudo  lo- 
corum.  Notandum  vero  quod  in  citata 
extrav.  Ambitiosae  ,  dicitur  praesum^ 
pserit,  unde  excusantur  ab  his  poenis 
eas  invincibiliter  ignorantes. 

Nota  2.  quod  licet  aliquod  bonum 
donatum  sit  monasterio  cum  expressa 
facultate  illud  alienandi  propria  aucto- 
ritate,  non  potest  tamen  ahenari  sine 
assensu  pontificio,  ut  ait  Lugo  i',  quia 
tunc  res  acquirit  conditionem  bono- 
rum  ecclesiasticorum.  Sed  non  imme- 
rilo  Croix^s  probabilem  putat  senten- 
tiam  oppositam  quamtenent  Delbenei^ 
et  Bon.  Cov.  Arm.  et  Quaranta  etc.  ap. 
Croix.  Ratio  quia  sicut  donans  poterat 
de  re  disponere,  ita  etiam  poterit  do- 
natarius  ex  illius  potestate;  neque  res 
tunc  absolute  acquiritur  ecclesiae,  sed 
tantum  ad  beneplacitumdonantis:  quod 
concedit  etiam  Lugo,  casu  quo  donator 
expresse  voluisset  ut  res  alienaretur, 
tunc  enim  certum  est  nunquam  abso- 
lute  acquisitam  fuisse  ecclesiae;  ita  et- 
iam  neque  res  dici  debet  absolute  acqui- 
sita  ecclesiae,  quando  donata  est  cum 
tali  facultate  alienandi;  sicut  contra,  si 
donator  prohibeat  posse  ullo  casu  rem 
alienari,  non  poterit  quidem  alienari, 
etiam  cum  assensu  pontificio  et  iusta 
accedente  causa,  nisi  causa  sit  talis  ut 
faciat  praesumere  consensum  donantis, 
iuxta  infra  dicenda  in  Nota  4.  Pariter 
videtur  licitum  esse  repudiare  rem  im- 
mobilemnondumacquisitam,  ut  dicunt 

cccl.  c.  17.  d.  1.  n.  7.  (U)  De  conlract.  d.  2 

dub.  8.  s.  74.  (12)  Ibid.  (13)  L.  c.  d.  1.  n.  12 
(14)  Diclo  dub.  n.  12.  (IS)  Ibid.  (16)  N.  1569. 
(17)  Re»i)  inor.  I.  3.  Jub.  10.  n.  2  et  dub.  12.  ii.  .". 
lluj  L.  4.  u.  ioU4i         (19)  Loc.  c.  duh.  10. 


CAP.  II.  DUB.  III.  DE  STATU  CLERIGORUM 


899 


Croix  •  cum  Sylv.  et  Abb.  ac  Delbene  2 
qui  tamen  3  cum  Mol.  Barb.  Tambur. 
etc.  ait  praelatum  vel  religiosum  non 
posse  repudiare  legatum,  quia  illud  a- 
cquiritur  ecciesiae  vel  monasterio  et- 
iam  ante  traditionem,  ut  habent  iura, 
saltem  acquiritur  ius  ad  illud.  Contra- 
dicunt  vero  Sanch.  Bon.  Rebell.  Abb. 
Menoch.  Gob.  et  alii  apud  Croix*  quia 
ante  acceptationem  ecclesia  nuUam  ius 
aut  actionem  ad  legatum  acquirit;  sed 
verior  mihi  apparet  prima  sententia, 
nam  ad  validitatem  donationis  requiri- 
tur  quidem  acceptatio,  non  autem  ad 
legatum,  quod  statim  acquiritur  a  le- 
gatario  post  mortem  legantis.  Permit- 
tunt  autem  Abbas  Covarr.  Molin.  Del- 
bene  etc.  apud  Croix  ^  posse  sine  as- 
sensu  pontificis  hypothecari  bona  ec- 
clesiastica,  sed  probabilius  contradi- 
cunt  Vasq.  Rodr.  Quaranta  eto.  6.  Ra- 
tio  quia  hypothecatio  est  vera  alienatio. 
Nota  3.  quod  nomine  bonorum  eccle- 
siasticorum  veniunt  simul  iura  et  a- 
ctiones  ad  immobilia,  necnon  nomina 
debitorum  ac  servitutes.  Delb.  '^  Croix  s 
cum  Wading.  et  Piasecio.  Nomine  au- 
tem  rerum  pretiosarum  veniunt  vasa 
aureavel  argentea,  gemmae,bibliothe- 
cae  copiosae.  Delbene  ^  et  Groix  cum 
Tamb.  Item  greges  et  armenta  totali- 
ter  c^nsiderata.  Delbene*®.  Item  incisio 
arborum  et  sylvarum,  si  tiat  cum  de- 
terioratione,  ut  Lay.  '•  Delb.  '2  et  Pia- 
sec.  Wading.  apud  Croix.  Venit  etiam 
magna  pecuniae  summa  donata  ac  de- 
stinata  ad  emenda  immobilia,  tunc  e- 
nim  illa  censetur  quid  immobile,  Del- 
bene  '3  et  Vasq.  Fill.  Lez.  apud  Croix 
contra  Wading.  et  Tiraq.  Etiam  demum 
pertinent  ad  immobilia  annui  reditus 
perpetui.  Croix  1*  cum  Wading. 

Nota  4.  quod  alienatio  bonorum  ec- 
ciesiasticorum  facta  cum  causa  et  so- 
lemnitatibus ,  valet ,  etiamsi  donans 
prohibuerit  alienationem,  quia  prohi- 
bitio  praesumitur  facta,  si  absit  cau- 
sa  debita ,  ut  probabiliter  ait  Croixi5 
cum  Delbene  et  aliis.  Causae  autem 

(1)  L.  c.  (2)  D.  6.  (3)  D.  6.  (4)  D.  u.  1364. 
(S)  Loc.  c.  (6)  Ibid.         (7)  Loc.  cit.  dub.  12. 

\,8)  h.  4.  n.ISGo.     (9)  D«b.2.secl.l.    (10)Sccl.4 
(M)  Lib.  3.  ir.  9.  c.  »0.  h.  2.  (12)  fieet.  tS. 


iustae  sunt  necessitas  vel  ulilitas  >6.  I- 
tem  pietaSy  puta  pro  redemptione  ca- 
ptivorum.  vel  alia  gravi  necessitate 
sublevanda.  Item  incommoditas,  si  res 
alienanda  valde  distat,  etc.  Ita  Laym.'^ 
cum  MoL  Abb.  Sylv.  Nav.  etc.  com- 
muniter.  Idem  quandoque  magna  con- 
venientia^  ut  aiunt  Croix  et  Delbenei*. 
Utrum  alienatio  facta  sine  iusta  causa 
a  pontifice  sit  licita  et  valida.  Resp.  Si 
alienatio  fiat  in  aliam  ecclesiam,  erit 
valida,  sed  non  licita.  Si  vero  fiat  in 
usus  profanos,  erit  illicita  et  invalida; 
ita  recte  Laym.i^  cum  Nav.  Ratio  quia 
papa  non  est  dominus  bonorum  ecele- 
siasticorum,  sed  administrator,  iuxta 
dicta  /.  3.  n.  931. 

Nota  5.  quod  debitae  solemnitates 
sunt  videlicet:  1.  Communis  consulta- 
tio.  2.  Consensus  capituli  vel  cleri.  3. 
Consensus  episcopi  vel  superioris  re- 
gularis,  et  etiam  patroni,  si  alienatur 
beneficium  patronatum,  ut  censet  Pia- 
secius,  sed  huic  contradicit  Laym.  cum 
aliis  apud  Croix2>>.4.  Subscriptio  con- 
sentientium  pro  casibus  a  iure  expres- 
sis.  5.  Consensus  pontificis,  sive  facul- 
tas  sacrae  congr.  Vide  Croix^». 

Si  autem  alienatio  fit  sinecausa,  cen- 
set  Delbene  22  eam  esse  invalidam  et- 
iamsi  fiat  ex  consensu  pontificis:  intel- 
lige  si  fiat  in  usus  profanos,  secus  si 
in  aliam  ecclesiam,  prout  recte  ait  Lay- 
man23.  Si  autem  alienatio  fit  cum  suf- 
ficienti  causa,  sed  sine  solemnitatibus 
dicunt  Abbas  Sylv.  Angel.  Fill.  Rodr.' 
et  alii  apud  Croix^*  (qui  probabile  pu- 
tat)  valere  pro  foro  conscientiae,  con- 
tra  Covar.  Mol.  Vasq.  etc.  cum  Del- 
bene25  qui  probabilius  tenent,  iura  ir- 
ritare  huiusmodi  alienationes  ob  da- 
mni  periculum,  si  solemnitates  omit- 
tantur,  easque  dicunt  invalidas  esse  o- 
mnino  sine  assensu  pontiticio,  cum  as- 
sensus  ad  formam  praerequiratur.  An 
autem  hic  assensus  praesumatur  con- 
cessus  per  praescriptionem  30.  vel  40. 
annorum.  Negant  Quartana  Fanchin. 

(13)  Sect.  1.         (14)  Ibid.         (IS)  L.  4.  u.  1366, 
(16)  Ex  Autli.  Hoc  ius,  cau.  de  sacr.  eccl. 
(17)L.  c.n.  3.    (18)Dub.28.     (19)  D.c.lO.n.  II 
(;;0)  N.  1366.       (21)  L.  c.        (22)  Dub.  20. 
\Ji2,)  L.  c.         ifi^)  K.  1566.        (23)  Dul..  81, 


900 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PAHTICULARIBUS 


etc.  Sed  Croix  '  cum  Masc.  Dic.  Del- 
bene  Ricc.  etc.  aiunt  probabilius  esse 
consensum  praesumendum  ex  generali 
axiomate  quod  omne  factum  rite  prae- 
sumitur  factum,  si  de  iure  raciendum 
erat. 

Nota  6.  sine  autem  causa  speciali  et 
sine  solemnitate  licite  alienari  possunt 
\ .  Res  quae  verisimiliter  ad  triennium 
sine  notabili  deterioratione  non  perdu- 
rant,  ut  fructus,  vestes,  singularia  iu- 
menta.  Laym.  2  et  Piasec.  apud  Croix'. 
2.  Res  exigui  valoris  respective  ad  pos- 
sessorem,  nempe  si  non  attingat  ad 
summam  ducatorum  centum,  ut  aiunt 
Pal.  et  Zerol.  apud  Croix'*.  Attamen 
Delbene  cum  aliis  communiter  (ut  ait 
CroixS)   restringunt  summam  ad   25. 
scuta  aurea,  quae  faciunt  40.  scuta 
monetae  romanae;   et  recte  advertit 
Delbene  huiusmodi  rem  debere  esse 
ab  aliis  disiunctam,  ita  ut  pretium  to- 
tius  rei  non  excedat  praefatam  sum- 
mam,  alias  posset  totum  praedium  per 
partes  modicas  alienari.  3.  Res  acade- 
miae,  seminarii,  hospitalis,  confrater- 
nitatis,  modo  non  sint  erecta  auctori- 
tate  episcopi,  ut  limitant  Palaus  et  Del- 
bene  apud  Croix^.  4..Res  ad  quamcon- 
servandam  eius  reditus  non  sufficerent, 
ut  Palaus  Bonasp.  Si  vero  res  sit  ste- 
rilis,  requiritur  licentia  pontificis,  ut 
dicunt  Quaranta  Bonac.  etc.  Sed  Wa- 
ding.  dicit  sufficere  consensum  episco- 
pi  cum  capitulo.  5.  Si  oportel  vendere 
ad  solvendum  debitum ,  pro  quo  cre- 
ditor  urget  apud  iudicem.  Abbas  Qua- 
ranta  et  Bonasp.  apud  Croix '.  6.  lu 
casu  magnae  necessitatis  quae  non  per- 
mittat  expectari  consensum  superioris, 
Delbene  ^  et  Croix  ^  cum  Quaranta.  I- 
tem  in  casu  noloriae  utilitatis  eccle- 
siae,  si  expectato  consensu  pontificio 
transiret  occasio.  Delbene  10  et  Croix  " 
cum  Bald.  Boss.  et  Bonasp.  in  his  ta- 
men  duobus  casibus  necessitatis  et  uti- 
litatis,  requiritur  saltem  consensus  e- 
piscopi,  ut  dicunt  Felin.  Abb.  et  alii 
cum  Carden.i2.  Verum  Delbene  excipit 

(J)  Ibid.  (2)  D.  e.  10.  n.  2.  (S)  L.  4.  o.  1367, 
(4)  Loc.  c.  (S)  Ibid.  (6)  Ibid.  (7)  D.  u.  13S7, 
t»)  Dub.  1.  D.  2«.     (9)  L.  c.     (10)  Duh.  22.  a.  2. 


regulares  exemptos,  quos  ait  tunc  nou 
teneri  ad  episcopum  recurrere.  7.  Si 
donentur  bona  iis  qui  illa  retinere  non 
possunt.  Delbene  Barbos.  Ricc.  et  Qua- 
ranta.  8.  Si  fiat  remuneratio  pro  ali- 
quo  beneficio  ecclesiae  collalo.  Barbos, 
Delbene  apud  Croix  *'. 

Nota  7.  Quoad  locationem  autem  bo- 
norum  ecclesiasticorum  pertinet,  si  res 
fructificet  annuatim ,  non  potest  locari 
ultra  triennium;  si  vero  fructificet  al- 
ternis  annis ,  ultra  sexennium ;  si  ter- 
nis,  ultra  novennium,  ita  Croix^^  cuna 
Less.  Azor.  Vasq.  Cov.  Delbene  etc. 
Non  prohibetur  tamen  fieri  locatio  fru- 
ctuura  usquead  vitam  beneficiarii,  cum 
successor  non  teneatur  stare  tali  loca- 
tioni,  ut  Croixiscum  Mol.  Paul.  Sylv. 
Abb.  Cov.  et  Delbene.  Putant  autem 
Fill.  Mol.  Lugo  Guttier.  apud  Croix  <6 
et  probabile  censet  Delbene  (contra 
Wading.)  licite  posse  beneficiarium  se 
obligare  personaliter  ad  locaudum  fun- 
dum  denuo  post  triennium  .  Item  pot- 
est  revocari  locatio  post  duos  annos, 
non  autem  prius,  Pal.  Mol.  Delbeneetc. 
apud  Croix".  Hic  autem  dicta  intelii- 
guntur  etiam  de  locatione  bonorum 
cuiuscumque  loci  pii,  qui  auctoritate 
episcopi  sit  erectus.  Croix^^cum  Pal. 
et  Delbene. 

DnBtCH  IV.  Quis  «it  habitus  clericorura, 
qnae  artes,  officia,  actiones  iis  prohibeautur. 

188.  Quinam  clerici  teneanlur  ad  habilum  et 

lonsuram. 
<89.  Quae  artes  prohibeaniur  clericia. 
190.  Quae  officia. 
\Q\.  Quae  actiones.  '" 

488.  «  Resp.  1.  Clericos  maioribus 
ordinibus  initiatos,  vel  etiam  minori- 
hus,  si  habeant  beneficium,  quoad  ha- 
bitum  obligari  ad  ferendam  tonsuram 
et  vestem  clericalem  quae  uon  debet 
esse  virgata;  in  qua  diversi  coloris  vir- 
gae  ducantur,  nec  partita,  seu  dissecta. 
(Circa  habitum  et  tonsuram  vide  di- 
cendade  $acr.  ord.  lih.  6.  n.  825.). 

489.  »  Resp.  2.  Quoad  artes  prohi- 
bentur  macellariorum,  tabernariorum, 
ioculatorum,  quorum  etiam  ludis,  uti 

(11)  Ibid.  (12)  Ibid.  (15)  Loc.  cit. 

(14)  L.  4.  D.  1368.  (15)  Ibid. 

(16)  Loc.  cit.        (17)  Ibid.         (i8)  Ibid. 


GAP.  11.  DUB.  IV.  DE  STATU  CLEniCOROM 

et  hasliludiis  prohibenlur  interesse,  I-  , 


tem  medicorum  aut  chirurgorum,  ubi 
opus  est  incisioneaut  adustione,  nisi, 
ut  habet  Nav.,  erga  pauperes  aut  pro- 
pinquos  aut  in  necessitate.  {Vide  l.  1. 
n.  384.  in  fin.  ad  V.  et  n.  385.). 

190.  »  Resp.  3.  Quoad  officia,  prohi- 
bentur  (si  sint  beneficiati,  vel  initiati 
sacris)  officium  iudicis  in  causa  san- 
guinis,  advocatorura,  patronorum,  ta- 
bellionum,  seu  notariorum,  in  placitis 
saecularibus.  Quod  addo,  quia  in  spe- 
cialibus  quibusdam  casibus  haec  li- 
cent ;  v.  gr.  advocare  pro  ecclesia,  pro 
personis  coniunctis  el  miserabilibus '. 
Ratio  autem  est  quia  clericus  non  de- 
bet  se  immiscere  negotiis  saecularibus. 
Sayr.  2  (qui  tamenconceditinstruraeQ- 
ta  ab  eo  facta  valere)  Bonac.  ^  Laym.  < 
et  notat  consuetudine  inductum  esse, 
ut  officio  cancellarii,  consiliarii,  imo 
etiam  iudicis  fungi  possint  in  causis 
civilibus.  (An  autem  clericus  possit 
exercere  officium  administratoris  bo- 
norum,  vulgo  fattore:  Vide  l.  3.  num. 
838.  vers.  Valde  refert). 

191.  »  Resp.  4.  Quoad  actioues  pro- 
hibentur  arma  portare,  nisi  iu  itinere, 
tabernas  intrare,  venationi  clamorosae 
vacare  (quod  addo,  quia  venatio  sine 
strepitu,  recreationis  causa,  permitti- 
tur)  [Videdicta  l.  3.  n.  608.):  accipi- 
Ires  vel  falcones  alere  pro  venatione ; 
aleis  aut  taxillis  ludere ;  mercaturam 
aut  negotiationem  lucri  causa  (non  ta- 
men  necessitatis)  exercere  {Vide  dicta 
l.  3. n.  831 .  et  seq.)-,  cohabitare  mulieri; 
nisi  sit  mater,  soror,  amita,  aut  certe 
talis,  quacum  nuUum  periculum  aut 
scandalum  immineat.  Less.  ^  Cai.  ta- 
inen  ^  contra  Ang.  et  Nav.  docet,  ho- 
rum  et  similium  transgressionem  non 
esse  mortalem,  si  absit  temeritas,  con- 
tumacia ,  contemptus  et  scandalum. 
Vide  Laym. '.  Nec  refert  quod  trans- 
gressor   sit  excommunicandus ,  quia 

(1)  Fro  causa  propi-ia  atque  defeusioue  ofuhano- 
rum,  \idiiarum  et  consanguiueorum  iutra  quaitum 
gradum,  qui  defeusorem  uou  iaveuireut.  Clerici  ta- 
mea  iu  minoribus  licite  possuut  iu  quocumque  foro 
causas  civiles  et  etiam  reos  iu  criminalibus  uatroci- 
oari;  el  niouachis  etiam  pei-niissum  est,  e\  liceotia 
praelali,  mouaslerii  causas  tueri.  Ex  Hom.  Aposlol. 
viacl.  15.  nura.  60. 


901 
haec  poena  est  sententiae  ferendae , 
quam  nonnisi  contumax  post  monitio- 
nem  iucurrit.  Quod  tamen  universim 
Nav.  putat  esse  laxius,  maxime  cum 
canones  utantur  verbo,  praecipio.  Un- 
de  ait  esse  mortale,  si  habitum  vei 
tonsuram  non  gestent.  Quod  restringit 
Bonac.  ^  si  sint  initiati  maioribus  ordi- 
nibus,  authabeant beneficiumettonsu- 
ram,  vel  habitum  longo  tempore  absque 
iusta  causa  non  gestent ,  tunc  etiim 
peccare  mortaliter;  citatque  pro  seReg. 
Nav.  Vasq.  Negant  tamen  Sylv.  et  Lay- 
man  9  si  non  sit  notabilis  excessus  su- 
pra  loci  consuetudinem.  Negotiari  vero 
esse  mortale,  concedit  idem  Laym.  i" 
et  alii  comm.  Sed  de  hoc  vide  sup.  l.  3. 
c.  3.  d.  7.  de  emptione  et  venditione.» 

CaP.   III.    De    STATO    ET    OFFICIO    PEBSONAaOH 
J^BCULABIDU    QUABDUDAM    ET    PBAESEBTIU    lUDICULIUU 

DcBicu  I.  Quae  requirautur  ad  legitimum  iudicium. 

192.  «  Resp.  Haec  tria:  Primum  est 
iurisdictio,  sine  quasententia  nulla  est: 
(Nisi  adsit  titulus  coloratus  et  error 
communis,  ut  communiter  Salm.  i*)  et 
peccatur  mortaliter,  ut  ex  s.  Th.i2  ha- 
bet  communis:  quare  peccat  iudex  sae- 
cularis,  si  personas  aut  causas  mere 
ecclesiasticas  ad  se  trahat ;  uti  et  ec- 
clesiasticus,  si  mere  civiles,  nisi  forte 
per  accidens,  ob  defectum  iustitiae  in 
foro  saeculari,  aut  nisi  sint  causae  mi- 
serabilium  personarum.  Porro,  quae 
causae  dicantur  mere  civiles,  quae  ec- 
clesiasticae,  quae  mixtae,  nosse  opor- 
tet,  iudices  et  iurisperitos,  potestque 
videri  apud  Laym.  i3  card.  de  Lugo  i*. 

193.  »  Secundum,  rectus  processus, 
V.  gr.  ut  citetur  reus  et  audiatur  etc. 
nisi  forte  expediat  aliquando,  cum  de- 
licta  sunt  atrocia,  in  flagranti  crimine 
deprehensos  subito  plectere,  vel  in 
criminibus  exceptis  communem  pro- 
cedendi  modum  mutare:  nam  iudici 
supremo  (dummodo  crimen  sit  publi- 
cum)  aliquando  licere,  sine  citatione, 

{1)  L.  12.  c.  2S.  n.  6.  (5)  T.  2.  in  praec.  dub 
10.  qu.  3.  p.  ult.  (4)  L.3.  t.  4.  c.  8.  n.  4. 

[S)  Lib.  2.  c.  S.  d.  9.  n.  40,  (6)  V.  Clericus, 

(7)  L.  S.  l.  9.  c.  12.  n.  2.  et  3.  (8)  D.  8.  de  sacr. 
(|.l.  p.  ull.n.8.  (9)L.c.  (10)L.3.t.  S.c.  3.  d.8 
(11)  Appeud.  de  oOic.  c.  1.  de  iudice,  p.  2.  n.  14, 
ex  I.  Barbarius,  ff,  de  offic.  praet.  (12)  2.  2.  q.60 
415)  L.  4.  c.  2  (14)  D.  17.  sect.  3. 


002  LIB.  IV.  DK  PR.VECH 

defensione  et  omni  processu,  reum  mor- 
ti  adiudicare,  eo  quod  factum  Uotorium 
et  publicum  sit  loco  accusatorum  et  te- 
stium,  neque  reo  ius  defendendi  se  in 
iudicio  relinquat,  docent  Nav.  i  Less. 
Fill.  Bonac.  2.  Vide  etiam  card.  Lijgo  3 
TruIL  4.  Ubi  tamen  bene  notandum 
quod,  etsi  talia  crimina  excipiantur  a 
communi  dispositione  legis  positivae 
et  iuris  communis ,  non  tamen  legis 
seu  iuris  naturae;  ideoque  graviter 
peccare  iudicem  qui  in  tali  processu , 
V.  gr.  contra  sagas,  quidvis  licere  pu- 
tat.  Vide  cautionem  criminalem  c.  47. 
iS.il.etseq. 

494.  »  Tertium,  recia  fntenfto,  ut  sci- 
licet  procedatur  ex  intentione  iustitiae. 
TJnde  si  iudex  procedat  ex  odio  aliove 
fine  malo,  v.  gr.  ob  inanem  gloriam, 
peccabit,  non  quidem  contra  iustitiam, 
sed  caritatem,  aliamve  virtutem  mor- 
taliter  aut  venialiter,  prout  finis  illius 
mortalis  aut  venialis  erit.  Bonac.  5.» 

DcBiUH  n.  De  potestate  et  oQicio  iudicis. 
Art.  I.  Quid  requiiatur  ia  iudice. 

195. «  Resp.  1 .  Praeter  tria  dicta  su- 
periore  dubio,  requiriturscientia,  qua 
sciat  suo  munere  recte  fungi.  Ita  com- 
mun.  doct.  et  Bonac.  ^  Ratio  est  quia 
quilibet  tenetur  scire  ea  quae  perti- 
nent  ad  proprium  officium,  et  sine 
quorum  cognitione  munus  suum  et  of- 
ficium  exercere  non  potest. 

Unde  resolvuntur  sequentes  casus: 

ii  4.  Petens  aut  suscipiens  officium 
iudicis(Idem  est  demedico  etchirurgo, 
ut  vide  infra  dub.  9.)  quo  indignus  est, 
ita  ut  probabile  sit,  inde  notabile  da- 
mnum  proxirai  secuturum,  peccat  mor- 
taliter.  Nav.  '  s.  Anton.  c.  de  Lugos. 

»  2.  ludex  carens  necessaria  scientia 
non  debetabsolvi,  nisi  facta  renuntia- 
tione  ofiicii ,  vel  nisi  firmum  habeat 
propositum  renuntiandi.  Ita  s.  Thom.9 
Cai.  «0  Regin.  "  Nav.  «  Farin.  «.  Ratio 
est  quia  nullus  potest  officium ,  cuius 
munia  obire  non  potest,  retinere,  prae- 

(1)  C.  2.  n.  10.  (2)  D.  10.  in  praecept.  q.  2. 

p.  2.  n.  8.  (5)  D.  57.  s,  S  (4)  L,  8.  c.  1.  d.  13. 
(S)  T,  2.  d.  10.  q.  2.  p.  3.  (6)  D.  10.  q.  2,  p.  3. 
(7)  C.  2o.  (8)  D.  37.  n.  1.  (9)  2.  2.  q.  67.  a.  2. 
(10)  Clavisreg.  1. 12.c.l3.n.  2.  (11)  D.2S.  n.  67S. 
(12)  C,  2S.    (15)  3.  p.  q.  3.  a,  16.    (14)  Locc.  cc. 


PTIS  PARTIGULARIBtlS 

ser  tim  cum  damno  vel  periculo  pf  oximi . 
»  3.  Si  iudex  ex  magna  imperitia 
male  iudicet,  tenetur  ad  interesse  parti 
laesae  et  ad  expensas  litis;  uti  etiam, 
quotiescumque  notabile  damnum,  sive 
in  substantia  litis  sive  in  superfluis  ex- 
pensis,  propter  eius  culpabilem  igno- 
rantiam ,  partibus  litigantibus  accidit. 
Bonac.  card.  Lugo  ^^  {  Est  commune 
cum  Salm.  15  quidquid  dicant  reliqui 
iurisperiti). 

»  4.  Si  iudex  agnoscat  errorem  a  se 
(etsi  sine  gravi  culpa)  commissum  in 
praeiudicium  litigantis,  tenetur,  sipo- 
test  citra  infamiam,  impedireerrorem, 
V.  gr.  monendo  occulle  partem  laesam, 
ut  sibi  appellatione  vel  aliter  consulat; 
quia  id  pertinet  ad  debitam  muneris 
executionem.  De  Lugo  t^. 

496.  »  Resp.  2.  iudex  tenetur  cau- 
sas  iudicare  et  celeriter  expedire,  quia 
ex  officio  tenetur  cuique  tribueresuum; 
quod  non  facit  si  sententiam  siue  iusta 
causa  dififert. 

Unde  resolvunlur  sequentes  casus: 

p  4  .ludex  mortaliter  peccat  contra  of- 
ficium  siium  dififerendo  valde  notabi- 
liter  causarum  expeditionem,  sine  iu- 
sta  causa.  Sylv."  Gai.^*  Navar.  i»  etc. 
cum  Bonac.  20. 

»  2.  In  casu  dicto,  idem  iudex  tene- 
tur  parti  laesae  damna  et  expeusas  quae 
ex  iniqua  dilatione  secutae  sunt,  re- 
stituere:  quia  est  earum  iniusta  cau- 
sa  2«.  Auct.  22.» 

An  autem  iudex  possit  accipere  pe- 
cuniam  ad  expediendam  causam  ali- 
cuius  prae  alia.  Dicit  Laym.23  spectato 
iure  naturali,  non  audere  id  damnare, 
quia  illa  nova  obligatio  quam  suscipit 
est  pretio  digna.  Sed  verius  contradi- 
cunt  Salm.2<  quia  iudex  ex  iustitia  te- 
netur  cito  expedire  causas  eorum  qui 
aequale  ius  habent  ad  expeditionem  ; 
nisi  extraordinarium  susciperet  labo- 
rem,  ad  quem  ex  vi  sui  muneris  non 
teneretur. 

(15)  De  oflic.  c.  1.  de  iudlcc,  p.  6.  n.  88. 

(16)  Loc.  cit.  n.  5,  (17)  V.  ludex,  q.  12. 
(18)  Clavis  reg.  c   12.  u.  8.         (19)  C.  23.  n.  14 
(20)  n.  10.  q.  2,  p.  3.     (21)  Ihid.      (22)  Locc.  ae 

(23)  Lib.  3,  secl.  &.  ir.  4.  c.  4.  n.  9, 

(24)  Loc  cit,  n.  G6. 


CAP.  Mi.  nun.  IT.  Anr.  IJ 
T)  3.  Si  iudex  in  exequenda  causa  et 
proferenda  sententia,  negligens  aut  i- 
niquus  sit,  non  tantum  parti  laesae, 
sed  interdum  etiam  fisco  tenetur ,  v. 
gr.  si  mulctam  pecuniariam,  quam  ex 
cousuetudine  vellege  communi  debebat 
iraponere  reo,  sine  causa  remisit  S, 
Th.  1  Sylv.  2  Salm.  Laym.  3  contra  A- 
zor.  (Et  cum  Azor.  probabiliter  sen- 
liunt  Lugo''  cum  Les.  Salas  etc.  Salm.  5 
cum  Gregor.  Martin.  ad  nihil  teneri 
iudicem ,  si  ad  mulctam  reus  nondum 
sit  condemnatus.  Ratio  quia  ante  sen- 
tentiam  nullum  fisoo  ius  acquiritur  ad 
poenam;  hinc  si  iudex  iniuste  reum 
absolvit,  peccat  oontra  iustitiam  lega- 
lem,  non  commutalivam.  Divus  autera 
Thom.  6  loquitur  tantum  de  poena  cor- 
porali  et  de  damno  reip.  eventuro  ex 
iniusta  remissione.  Vide  dicenda  de  ac- 
cusatore  n.  237).» 

Art.  II.  Quid  iudici  servandum 
circa  inqaisitionem. 

197.  Quibus  modis  possit  procedi  conlra  reos. 
•198.  In  quibits  iudex  possit  instiluere  inquisi- 

tionem  generalem.  Et  in  hac  ad  quid  leneaii' 

tur  subditi. 

199.  Qitundo  iudex  possit  procedere  sine  accu- 
satore. 

200.  Quando  possit  iudex  inquii'ere  in  parti- 
culari. 

201.  Plura  notanda  de  iudice  procedente  per 
inquisitionem. 

197.  «  Tribus  modis  procedi  potest 
contra  criminosos;  1 .  via  acousationis, 
cum  est  aliquis  actor,  qui  spondet  se 
obiecta  probaturum.  2.  Via  denuntia- 
tionis ,  cum  deferens  crimen  non  vult 
suscipere  onus  probandi.  3.  Via  inqui- 
sitionis  (juae  est  triplex:  1 .  Generalis, 
quando  in  genere  quaeritur  an  leges 
serventur.  2.  Specialis,  quando  de  cer- 
ta  persona  et  certo  orimiue  quaeritur. 
3.  Mixta,  quando  vel  sola  persona,  vel 
crimen  solum  est  speciale,  ut  si  quae- 
ratur  quis  Caium  occiderit. 

198.  »  Resp.  1.  ludex  sine  ulla  data 
occasione ,  ex  solo  ofiicio  suo ,  potest 
mstituere  inquisitionem  generalem,  ia 
qua  tamen  eius  potestas  noD  extendit 
se  ad  occulta  elicienda,  de  quibus  nul- 

(1)  2.  2.  q.  67.  a.  4.  ad  3.  (2)  \.  Pociia  q.  18. 
(5)  L.  5.  t.  2,  c.  S.  n.  8.  (4)  De  conlr.  d.  36.  n.  97. 
(S)  De  ofTic.  c.  1.  de  iudiuc  \i.  .~.  ii.  51.  el  de  leg. 
iraol.  11.  c.  2.  p.  5.  $.  4.  n.  70.  (6J  Loc.  cii. 


OR  OF?tn«0  a/iKdn.ARICM  903 

la  est  fama.  Ratio  prioris  est  quia  id 
necessarium  est  reip.  nec  ouiquam  fit 
iniuria.  Ac,  licet  quorumdam  scelera 
detegantur ,  id  fit  per  accidens,  prae- 
terintentionem;cui  incommodo  bonum 
commune  praevalet.  Ratio  posterioris 
est  quia  inde  maxima  sequerentur  in- 
commoda.  Farin.  Less. '. 
Unde  resolves: 

»  1 .  In  hao  inquisitione,  subditus  et- 
iam  rogatus  sub  iuramento,  non  tene- 
tur,  imo  nec  potest  prodere  crimino- 
sum  occultum.  Laym.  »  Less.  9  ( Est 
oomm.  cum  Salm.  w  cum  Trull.  Fill.). 

»  2.  Si  tamen  revelet,  peccat  contra 
iustitiam  (nisi  forte  cederet  non  tam  in 
poenam,  quam  certam  eius  qui  deli- 
quit,  emendationem,  vel  ad  grave  ma- 
lum  ab  aliis  avertendum ) ;  oum  enim 
orimen,  ut  ponitur,  probari  non  possit, 
ac  proinde  ex  eius  revelatione  non  pos- 
sit  aliud  sequi  quam  infamia,  nullum 
habet  ius  revelandi.  Laym.  n. 

»  3.  Si  in  hac  inquisitione  ex  reve- 
latione  duorum  vel  trium  deprehen- 
datur  alicuius  criminis  auctor ;  potesl 
per  tales  testes  contra  illum  procedi , 
ut  habet  praxis  communis.  Laym.  <2.» 

199.  Revera  iudex  nuUum  conde- 
mnare  potest  sine  accusatore;  ut  com- 
muniter  s.  Th.  Cai.  Sanch.  Sot.  Less. 
etc.  oum  SaIm.i3.Sed  dicitur  aliquando 
sufficere  accusatorem  virtualem ,  qui 
adesse  censetur :  1 .  Quando  adest  uo- 
torietas  criminis ,  ita  ut  probabiliter 
negari  haud  possit;  in  qao  oasu  dicitur 
in  c.  Ad  nostram  21 .  de  iureiur:  Mani- 
festa  accusatione  non  indigent ,  nec  in 
eis  ordo  iudiciarius  observandus.  Vide 
Salm.  *'*.  2.  Quando  adest  infamia  pu- 
blica  iudioialiter  contestata,  saltem  per 
duos  testes ;  vel  clamorosa  insinuatio, 
id  est  rumor  multorum  de  crimine. 
Haec  tamen  infamia  sufficit  tantum  ad 
inquirendura.  Salm.  's.  An  autem  ad 
iDquirendum  suffioiant  indicia  occulta: 
scilicet  quae  particularibus  personis 
nota  siut,  vel  an  requirantur  manife- 

(7)  h.  2.  tr.  28.  dist.  15.     ^»)  L.  3.  t.  0.  c.  4.  n.  9. 
(9)  Loc.  cit.  (10)  App.  de  offic.  c.  1.  de  iudicii 

p.  11.  n.  laO.  (11)  Ibid.  ct  t.  5.  p.  2.  c.  4 

(12)  L.  3.  t.  3.  p.  2.  c.  4.n.i2.  (13)Ib.  p.S.  .».47. 
(14)  Tr.  29.  e.  1.  p.  8.  u.  4U.      (IS)  Ibid.  u.  i» 


904  LIB.   IV.  DE  PRAECt:i'TIS  PAUTICULjVRIBUS 

sta,  id  est  nota  malori  parti  populi,  si-    cuin  aliis  communiter 


ve  collegii  aut  viciuiae,  autmaionparli 
Wrainam  graviorum  illius.  Primum  te- 
nent  Sot.  Azor.  Nav.  apud  SalmJ.  Se- 
cundum  tenent  Salm.'  cum  Less.  Suar. 
Sanch.  et  communiter.  3.  Quando  cri- 
men  patratur  coram  iudice  ,  aliis  ad- 
stantibus;  maxime  si  iudex  sit  in  actu 
ministrandiiustitiam.  Salm.'.  4.  Quan- 
do  delictum  est  contra  remp.  vel  re- 
gem,  prout  incriminehaeresis  vel  lae- 
sae  maiestatis ;  quando  delinquitur  in 
ecclesia  contra  ecclesiasticos  ;  quando 
intenditur  vitarielectio  indigni,aut  im- 
pedimentum  matrimonii;  quando  reus 
confessussit  cora^m  pluribus,  aut  iudi- 
cialiter  coram  duobus  testibus;  quan- 
do  quis  est  accusatus;quando  adest  se- 
miplena  probatio,  id  est  unus  testis  o- 
mni  exceptione  maior;  quando  crimina 
sunt  connexa;  quaudo  invenitur  occi- 
sus  dominus  (tunc  enim  inquiri  potest 
contra  famulos) ;  quando  crimen  pen- 
det  in  futurum ,  et  quando  denuntiat 
minister  fiscalis,  ut  Sylv.  s.  Antonin, 
Fill.  etc.  contra  Sauch.  etc.  et  utram- 
que  esse  probabilem  aiunt  Salm.  ^.  lu 
his  omnibus  casibus  potest  procedi  ad 
inquirendum  sine  publica  infamia  aut 
rumore,  et  aliquando  etiam  ad  senten- 
tiam.  Vide  Salm.  5. 

200.  «  Resp.  2.  Quando  crimen  est 
manifestum,  et  ignoratur  auctor,  licet 
iudici  quaerere  in  genere,  quis  fecerit; 
(Ut  Sanch.  Vill.  TruII.  cum  Salm.e  con- 
tra  Cai.  etc.)  non  tamen  in  particulari 
v.  g.  an  Petrus  fecerit,  nisi  iufamia  a- 
liqua  aut  indicia  praecesserint.  Pars 
prior  patet,  tum  expraxiiudicum,  tum 
ex  incommodis  contrariis.  Ratio  poste- 
rioris  patebit  ex  sequentibus.  Vide  Bo- 
nac. '.» 

Communis  est  sententia  cum  Bus. 
quod,  nuUa  praecedente  infamia,  aut 
clamorosa  insinuatione  ut  supra ,  non 
possit  iudex  inquirere  in  particulari 
(licet  possit  in  genere).  Et  tunc ,  si  te- 
stis  ab  eo  interrogatur,  potest  iste,  imo 
^ebet  reum  celare,  ut  Bus.n.4.  et  Salm.8 

{l)  Loc.  c.  p  *0.  §.  1.  n.  lir..  (2)  Ibid.  §.  2. 
cx  II.  119.  (3)  ll)id.  y.  S.  n.  30.  etSi.  (4)  Ibid, 
p.  10.  §.  3.  n.  143.  (S)  Ibid.  p.  S.  n.  S5.  et  p. 
10   «.  n.  132.  iG)  Ibid.  p.  11.  n.  148. 


Si  tamen  lestis 
sponte  reum  manifestaret,  tunc  proba- 
biliter  posset  iudex  per  inquisitiouem, 
contra  reum  procedere  ,  ut  Sot.  Less. 
etc.  quia  iudex  ex  vi  officiirite  proce- 
dit  contra  reum  qai  sine  suo  dolo  iam 
est  iuridice  cogoitus;  secus  vero,  si  iu- 
dex  notitiam  rei  a  teste  iniuste  extor- 
serit,  ut  Salm.?  cum  Nav.  Sanch.Les.*" 
et  communi. 

201 .  Notandum  1 .  quod  iudex  pro- 
cedens  per  inquisitionem ,  etiam  cri- 
mine  probato,  poenam  diminuere  de- 
bet ;  intelligitur  hoc  taraen  de  iudice 
ecclesiastico,  uon  saeculari.  Ita  Salra,** 
Et  intelligitur,  nisi  crimen  sit  tale  quod 
per  illud  incurratur  irregularitas ,  ut 
Salm.  12. 

Notandum  2.  quod  praelati  nequeunt 
inquirere  contra  religiosos  in  dubio  an 
adsint  indicia  sufficientia  ut  supra  ad 
inquisitionem ;  quia  in  dubio  possidet 
illorum  fama,  quae  per  inquisitionem 
inde  deturparetur;  intellige  tamen,  nisi 
immineat  periculum  damni  communis, 
tunc  enim  praevalet  ius  religionis.  Ita 
Boo.  Rodr.  Salm,  «. 

Notandum  3,  quod  ad  inquisitionem 
specialem  plura  requiruntur  :  1.  Pro- 
batio  corporis  delicti ,  nisi  sit  crimen 
difficilis  probationis.  2.  Accusator,  sal- 
tem  virtualis,  ut  supra  n.  199.  3.  Pro- 
batio  loci,  temporis  etc.  4.  ludex  com- 
petens.  5.  Ut  fiat  inquisitio,  antequam 
sint  transacti  viginti  anni  a  die  crimi- 
nis.  Vide  haec  et  alia  apud  Salm.  '^. 

Notandum  4.  quod  processus  per  in- 

quisilionem  (etiam  in  causis  religioso- 

i  rura)  sic  efforraandus  est:  1 .  Eligendus 

I  est  a  superiore  secretarius  actorum.  2. 

Examinandi  sunt  per  distinctos  arlicu- 

:  los,  praestito  iuramento.  3.  Si  ex  te- 

stibus  nulla  semiplena  probatio  habea- 

:  tur,  nondum  reus  potest  legitime  in- 

I  terrogari,  nec,  si  interrogatur,  ipse  te- 

i  netur  respondere,  nisi  (ait  Suar.)  suf- 

ficienter  infamia  sitprobata,  etalia  gra- 

j  via  indicia  accedant.  4.  Demum,  sireus 

I  fatetur  delictum,  procediturad  senten- 

(7)  D.  10.  in  8.  praec.  q.  3,  p.  S.       (8)  De  ollic.  c 
1.  de  iudice  p.  11.  n.  ISO.  (9)  Il)id.  u.  ISS. 

(10)  C.  1.  (11)  Ibid.  n.  1S8.         (12)  Loc.  c. 

C&\  Ibid.  n.  1S7.       (14)  Ibid.  p.  12,  pei'  totinu 


CAP.  III.  DtiB.  II.   .\UT.   111 

liaui;  si  noo,  proceditur  ad  eum  con- 
viDcendum ,  vel  ad  torturam ,  si  ille 
vehementer  sit  de  crimine  suspectus. 
Haec  et  alia  apud  Salm.  •. 

«  Resp.  3.  Ut  iudex  faciat  inquisitio- 
nem  specialem,  debet  saltem  regulari- 
ter  praecedere  infamia,  vel  quid  aequi- 
pollens,  quod  iustara  det  oausam.  Ra- 
tio  est,  tum  quia  alioqni  diffamaret  sine 
causa  ,  tum  quia  iudex  procedere  de- 
bet  ex  scientia  publioa,  quam  non  ha- 
bet,  nisi  per  aocusationem,  vel  confes- 
sionem  rei ,  vel  evidentiam  facti ,  vel 
per  infamiam;  ad  quam  non  sufBciunt 
duo  testes  qui  iurent  se  vidisse  cri- 
men  admitti,  quia  adhuc  est  ocoultum: 
sed  requiritur  ut  rumor  sit  sparsus  per 
maiorem  partem  communitatis,  id  est 
civitatis,  viciniae,  vel  monasterii,  ne- 
que  a  maledicis  sit  exortus,  etsi  hac  in 
re  tutum  sit  sequi  praxim  commuuem 
bonorum  virorum  et  rerumpub.  ut  ha- 
bent  Laym.  2  et  Less.'  ex  aliis.  Bon.'*. 

Unde  resolves  casus: 

»  1 .  Antequam  iudex  procedat  ad  in- 
quisitionem  specialem  vi  infamiae,  i- 
psa  infamia  prius  examinari  debet  et 
probari  per  testes,  saltem  perduos,  qui 
norainent  personas  a  quibus  id  publice 
audiverint.  Navar.  Reb.  &  TruU.  6. 

»  2.  ludex  infamatum  de  uno  crimi- 
ne,  V.  g.  adulterio,  non  potest  interro- 
gare  de  alio  de  quo  non  est  infaraatus, 
V.  g.  furto:  quia  esset  inquisitio  spe- 
cialis  siue  praevia  infaraia;  Salon.  Cai. 
Truli.  '  nisi  taraen  criraina  sint  con- 
nexa,  vel  unum  sit  circurastantia  alte- 
rius  8.  et  Sanch.  9. 

»  Dixi  in  resp.  regulariter,  quia  ad 
specialem  inquisitionem  non  requiri- 
tur  infaraia  praevia  in  casibus  certis , 
quos  vide  apud  Less.  10  Bonac.  ^<  San- 
chez  12  Trull.  <3.  » 

Art.  III.  Qiiid  liceat  iudici  circa  quaestienes 
sir     torturatn. 

202.  Quae  requirariiur  utpossil  procedi  ad  tor- 
quendum  reum. 

203.  Usqueqiio  possit  reus  torqueri. 

204.  An  semel  lorlus  possit  iterum  torqueri. 
(1)  Tr.  29.  c.  I.  Je  iiid.  p.  15.  a  n.  167.  ad  17S. 

(2)  Loc.  c.         (31  D.  IS.  n.  19.         (4)  Loc.  c. 
(S)  Dc  iiul.         (6)  L.  8.  c.  1.  d.  17.  (7)  L.  8 

c.l.a.l8.  (8)lbid.  (9)2.  p.cons.  I.6.c.3.d.21. 
(10)  L.  2,  c.  29.  d.  1».         (11)  T.  2.  d.  10.  j>.  6. 


.  DE  OFFICIO  SAECTTtAKimf  905 

Wi.  «  Resp.  1 .  Ad  torquendum  reura 
(si  tamen  torqueri  potest)  requiruntur 
aliouius  gravis  criminis  ea  saltem  in- 
dicia  quae  faciant  semiplenam  proba- 
tionem,  id  est,  reddanl  rem  plus  quam 
probabilem;  qualia  habentur,  v.  g.  te- 
stis  uous  omni  exceptione  maior ,  rei 
oonfessio  extra  iudicium ,  item  proba- 
biliter  etiam  assertioduorum  vel  trium 
criminis  sociorum  in  criminibus  exce- 
ptis,  praeterquam  veneficii  (in  quo  an 
ex  sola  denuntiatione  complicum,  et 
quomodo  procedere  liceat,  vide  T^an.i* 
Laym.15;  item  fama  publioa  a  viris  ho- 
nestis  orta  ac  per  testes  probata ;  cura 
alterius  iudicii  adminiculo  ( nam  fama 
sola  non  probat ,  sed  habet  se  instar 
acousatoris )  Laym.  is  ex  variis.  Ralio 
respoosi  est  quia  tortura  iostituta  est 
ad  subsidium  probationis,  quando  ar- 
gumenta  et  indicia  sunt  valde  eflBcacia , 
ut  sicplena  probatioeliciatur:  nam  con- 
fessio  rei  (si  eam  ratificet  extra  tortu- 
ram,  maneatque  in  eausque  ad  sequen- 
tem  diera)  ex  seraiplena  probatione  fa- 
cit  plenam.  Les.  i'  Delr.  <8  Laym.  i9.» 

Dixi  in  responsione ,  si  tamen  tor- 
queri  potest,  quia  quaedam  persouae 
prohibentur  torqueri,  nisi  in  criraini- 
bus  exceptis:  tales  sunt  viri  in  raagoa 
dignitate  constituti,  olficiales  princi- 
pum,  urbium  guberhatores,  oobiles  e- 
questris  ordiois,  milites,  doctores,  eo- 
rumque  liberi,  item  impuberes,  senes, 
meraoria  vacillaotes,  praegoaotes  et 
nondum  confirmatae  e  partu.  Delr.  20 
Binsf.  21  Lug.  22. 

Unde  resolves: 

«  1.  Peccat  iudex  graviter,  si  non 
prius  omnia  alia  media  mitiora  dete- 
gendae  veritatis  tentet  quam  ad  tortu- 
ram  descendat. 

»2.  Tortura  simpliciterabstinendum 
est,  quando  adest  plena  probatio  cri- 
minis,  quia  ad  hanc  ordinatur  tortura. 
Nav.  Less.  23. 

»  3.  Insufiicieotia  ad  torturam  iodi- 
cia  suot :  si  cadaver  occisi  sanguioe4 

(12)  2.  p.  eons.  1.  6.  d.  19.     (15)  L.  c.     (14)  T.  i 
d.  4.  de  iust.  d.  2.  et  3.  (IS)  L.  3.  t.  6.  c.  S 

(16)  Ibid.  n.  9.  (17)  L.  2.  c.  29.  d.  17. 

(18)  L.  S.  s.  3.        (19)  Loc.  c.        (20)  S.  9, 
(21)  C.  6.       (22)  D.  57.  s.  li.      (23)  Lo«,  c 


m 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTICULARIBUS 


ad  praesentiam  alicuius ,  si  sagae  non 
possint  lacryraari.  Item  illicita  est  pro- 
batio  per  aquas  etc.  de  quibus  vide 
Delr.  1  Less.  2Trull.  3. 

»  4.  Peccant  iudicesqui  in  causiscri- 
minalibus  aut  notabilis  infamiae,  reuin 
comprehensum,  antequam  habeantpro- 
bationem  contra  ipsum,  iuramentoad 
stringuut  ad  dicendam  veritatem  de  o 


204.  »  Resp.  3.  Scmcl  tortus,  si  ni- 
hil  est  fassus,  iterum  torqueri  non  de- 
bet,  nisi  nova  criminis  indicia  super- 
venlant:  quia  per  torturam  priora  eli- 
sit.  Si  vero  crimen  in  tortura  fassus , 
extra  eam  revocet  coram  iudice,  repeti 
tortura  potest :  tum  quia  indicia  ma- 
nent  in  suo  vigore,  tum  ob  inconstan- 
tiam.  Si  vero  tertio  tortus  ac  confessus 


mnibuspertinentibusadcasumobquem     tertio  retractet,  absolvendus  est:  quia 


comprehensus  est.  Nav.-*.  Additque  i 
dem  esse  si  (etsi  sine  iuramento)  mi- 
nis,  terroribus,  tormentorum  ostensio- 
ne  hominem  turbent  et  implicent ,  ut 
sibi  contradicens  circumstantiam  ali- 
quam  revelet,  qua  convincatur  et  pu- 
uiatur.  Vide  card.  de  Lugo  ^. 

»  5.  Si  iudex  extorserit  confessio- 
nem  per  iniuriam ,  v.  g.  si  extorserit 
exemptos,  si  sine  sufBcientibus  indi- 
ciis,  si  dolo  malo,  mendaciis,  ficta  im- 
punitatis  promissione  induxerit  ad  fa- 
tendum,  vel  aliter  (sive  quoad  substan- 
tiam,  sive  quoad  modum  )  notabiliter 
excesserit  in  tortura  ,  confessio  nulla 
est  nec  potest  ex  ea  procedi:  imo  tene- 
tur  iudex  ad  compensationem  damno- 
rum,  ut  docet  c.  Lugo^.  Vide  Less. ' 
Laym.8  qui  etiam  dolos  bonos  quosDeL 
suggerit  iudici,plane  reiicit.V.Tann.». 

»  6.  Licet  reus  confessionem  iniuste 
extortam  postridie  ratificet ,  nihilomi- 
nus  iudex  non  potest  procedere  ad  pu- 
nitionem  rei  vel  complicisocculti:quia 
cum  confessio  fuerit  irrita,  consequen- 
ter  etiam  ratificatio  ex  ea  orta  lo  atque 
adeo  etiam  cognitio  per  illud  medium 
partaestiniusta.Nav.Salon.Less.Sayr. 
Trull.  ". 

203.  »  Resp.  2.  Gravius  torqueri  po- 
test,  contra  quem  graviora  sunt  indi- 
cia,  non  tamen  ita  ut  moraliter  sit  im- 
possibile  tormenta  sustinere,  habita  ra- 
tione  personarum.  Unde  si  hic  exceda- 
tur,  confessio  extorta  erit  involuntaria 
et  habenda  pro  nuUa;  etiamsi  extra  tor- 
menta  coram  iudice  ratificet,  metu  no- 
vae  torturae.  Laym.  12. 

(1)  L.  S.  (2)  N.  167.  (5)  L.  8.  c.  1.  d.  21. 
(4)  C.  18.  n.  41.  et  c.  23.  n.  oG.  (S)  D.  40.  n.  1. 
(6)  D.  57.  s.  14,  II.  137.  (7^  C.  19.  d.  18. 

(8)  L.  3.  t.  6.  c.  8.  (9j  T.  3.  il.  2. 

(10)  Ex  1.  ponull.  (I.  deiinacsl.     (11)  L.  c.  dUp.  10. 


praesumendum  est ,  vi  tormentorura 
coactam  fuisse  confessionem ,  ideoque 
nullam.  Less.  <3.  Excipiunt  quidam,  si 
indicia  sint  gravissima,  quae  violentam 
praesumptionem  pariant ,  criraen  ma- 
litiose  a  reo  negari.  Laym.  '''.  Vide  c. 
Lugo  '5  Dian.  *6  TruU.  i^.  Vide  infra  hic 
d.  6.  et  7.  An  quando  et  quomodo  iu- 
dex  possit  interrogare  reum  de  com- 
plicibus,  vide  Trull.  i^,» 

Art.  IV.  Quid  servandum   iudici 
ciica  sententiam  et  poeoam. 

20o.  Quandonam  iudex  inferior  possit  poenam 
relaxare  vel  minuere.  Quid  si  iudex  sil  sw 
Tpremus. 

20G.  An  possit  iudex  iudicare  in  causa  ubifuit 
advocatus. 

207.  Jn  possil  damnare  nocentem  qui  iuridice 
esl  innocens. 

208.  Quid  si  sciat  innocentem  et  probatus  sil 
nocens. 

209.  Quld  facere  debeat  iudex  si  utrinque  sen- 
tentiae  sint  probabiles. 

210.  Plura  nolanda  super  hac  materia. 

211.  An  liceal  iudici  accipere  munera  a  liti- 
(jantibus. 

2 1 2.  An  peccent  munera  dantes  iudici  vel  eius 
ministris.. 

2lo.  Quibiis  poenis  puniendus  iudex  ob  munera 

iniquam  ferens  sententiam. 
214.  Ad  quid  teneatur  iudex  ferens  iniu,stam 

sententiam. 

21 3.  An  sententia  iniusta  ohliget  in  conscientia. 
2\6.  Adquid  teneaturiudex  qui  munera  accepit. 
217.  Quidpossint  accipere  commissarii  sive  exe- 

cutores. 

205.  «  Resp.  4 .  ludex  debet  iudicare 
secundum  leges.  Unde  inferior  iudex 
ordinarie  non  potest  poenam  relaxare 
vel  minuere,  etiamsi  actor  consentiat, 
nisi  aliquando  ad  bonum  reip.  aliud 
necessarium  esse  dictaret  epikeia;  vel 
nisi  de  privata  tantum  iniuria  actoris  a- 
geretur. S.Th.OReg.20 Ron.  etc.  Trull.21 

(12)  C.  S.  n.  11.  (13)  C.  29.  d.  17.  n.  168. 

(14)  Loc.  c.  (13)  D.  57.  n.  136.  (16)  T.  3.ii-.6. 
1-.  16.  el  23.  (17)  L.  c.  (18)  L.  18.  c.  1.  il.  23 
(19)  2.  2.  q.  67.  a.  4.  (20)  L.  2S.  n.  645. 

(21)  L.  8.  c.  1.  d.  12. 


HAP.  III.  DOU.   H.  ARl.  IV 

(Vel  nisi  iuste  interpretelur  iudex  vo- 
luntatem  superioris:  vel  nisi  adsit  alia 
iusta  causa,  v.  g.  si  ex  diminutione 
poenae  speretur  correctio  ;  vel  si  reus 
sponte  fateatur  crimen  etc.  Vide  Sal- 
mant.  i). 

»  Dixi  inferior ,  quia  supremus  ob 
iustam  causam  (Puta,  si  reus  sit  bene 
meritus,  vel  sit  occasio  publicae  laeti- 
tiae  etc.  (excipe,  si  reus  sit  nocivusrei- 
publicae)  s.  Thom.  Suar.  Sanch.  cum 
Salm.  2)  id  potest:  sine  tamen  causa 
graviterpeccaret,secundum  Cai.3,  quia 
animaret  delinquentes,  et  concurreret 
ad  peccatum.  An  autem  liceat  interce- 
dere  apud  iudicem  pro  liberatione  rei. 
Vide  Bon.  <  Trull.s  (Resp.  affirmative, 
maxime  in  iis  quae  iudex  licite  facere 
potest.  Sot.  LugoTrull.  Salm.  6). 

206.  »  Resp.  2.  Si  in  aliqua  causa  fuit 
advocatus,  in  eadem  iudex  esse  et  sen- 
tentiam  ferre  non  potesl'  quia  iudicium 
eius  habetur  suspectum,  propter  affe- 
ctum  ad  unam  partem,  ut  ex  commu- 
ni  dd.  docet  Sanch.  s  additque  ^  sen- 
tentiam  non  fore  validam,  (quod  tamen 
alii  negant,  si  sit  iudex  ordinarius).  C. 
Lugoio.VideetiamDian.  "  qui  exCor- 
duba  sentit  talem  iudicem  in  conscieu- 
tia  non  peccare,  si  sine  affectu  secun- 
dum  leges,  altera  parte  inscia,  iudicet. 

207.  »  Resp.  3.  Quem  iudex  privata 
scientia  scit  esse  nocentem,  si  iuridice 
sit  probatus  innocens,  non  potest  con- 
demnare :  quia  iudicat  ut  persona  pu- 
blica  ,  ideoqtie  sequi  debet  scientiam 
publicam,  ac  procedere  secundum  al- 
legata  et  probata  praesertim  in  favo- 
rem  rei.  S.  Thom.i2  Nav.  «  Cai.  Fill. 
Less.  Bon.  ^*. 

208.  »Resp.  4.  Quem  iudexprivatim 
scit  esse  innocentem,  si  iuridice  pro- 
batus  sit  nocens,  tenetur  omni  modo 
liberare,  si  potest  v.  g.  impediendo  ac- 
cusationem,  extrahendo  iudicium,  ape- 
riendo  carcerem  (si  sine  maiori  malo 

(1)  Append.  de  olTic.  c.  1.  de  iudice  p.  S.  n.  51. 
(2)  Ibid.  n.  29.  (2)  V.  ludex.  (4)  Loc.  cil. 
(S)  Loc.  c.  (6)  N.  32.  (7)  L.  Quisquis  c.  de 
poslulando,  et  1.  Praelor  IT.  dc  iurisd.  (8)  Loc.  c. 
cons.  c.  unic.  d.  26.  (9)  N.  3.         (10)  De  iust. 

d.  41.  1.  1.  n.4.  (11)  P.  3.  t.  S.  misc.  r.  S6. 

(12)  2.  2.  fiu.  67.         (15)  C.  3S.         (14)  D.  10. 


1)E  OKPICIO  SAECULAniOM  907 

potest),  remittendo  causam  ad  superio- 
rem;  et  si  sic  nihil  efficiat ,  probabili- 
ter  quidem  plurimi  doctores  tenent 
cum  s.Th.is  (Cum  Sanch.  Tamb.  Vasq. 
et  Salm.i6)  ob  rationem  paulo  ante  da- 
tam,  quod  possit  condemnare:  verius 
tamen  videtur  contrarium  quod  cum 
aliis  docent  Les.i'  Sa  is  Petr.  Nav.  Fil. 
Bon.i9  ToL  etc.  (Idque  valde  probabile 
est,  quia  damnare  innocentem  est  in- 
trinsece  malura;  sicut  esset  cogeremu- 
lierem  ad  convivendum  cum  eo,  quem 
privatim  scit  iudex  non  esse  suum  ma- 
ritum;  ita  fuse  Holzmaa^o  cum  Anacl. 
Less.  21  item  Nav.  Sylv.  Ang.  Panorm. 
Host.  Malder.  Corduba  etc.  apud  Sal- 
mant.  22.  Vide  card.  Lug.  23)  quia  di- 
recte  occidere  innocentem  est  intrin- 
secemalum;  ergo  quoraodocumquescia- 
tur  esse  innoceas,erit  peccatum.  Les.2* 
in  causis  tamen  civilibus  et  criminali- 
bus  minoribus ,  ubi  tantum  agitur  de 
poenis  pecuniariis,  potest  etiam  iudex 
secundum  hos  auctores,  simpliciter 
procedere  secundum  allegata  et  proba- 
ta,  tum  quia  innocens  per  appellatio- 
nem  potest  restitui  iu  integrum  :  tum 
quia  respublica  habet  potestatem  in  bo- 
num  suorum  civium ,  quando  bonum 
publicum  id  requirit ,  ut  in  hoc  casu , 
ne  forma  publicorum  iudiciorum  cum 
populi  scandalo  evertatur  (Gum  Lugo 
Less.  VivaBan.Bon.25.  Ambae  hae  sen- 
lentiae  probabiles  sunt).  Vide  Laym.26 
Less.  27  Bonac.  28. 

209.  »  Quaeres  1.  Quid  faciendum 
iudici ,  cum  utrinque  sunt  sententiae 
probabiles  ia  quaestione  iuris,  v.  g.  an 
ex  testamento  minus  solemni  debeatur 
haereditas. 

»  Resp.  Debet  ferre  sententiam  se- 
cundum  opiniouera  de  iure  probabilio- 
rem,  saltem  si  sit  iudex  supremus.Ne- 
que  tunc  videtur  tenendum  qaod  qui- 
dam  docent,  eum  satisfacere  conscien- 
tiae,  si  causam  adiudicet  defendenti  se 

q.  2.  p.  2.  (IS)  2.  2.  q.  «4.  art.  6.  ad  5. 

(16)  Tr.  25.  de  S.  praec.  c.  1.  p.  3.  n.  29. 

(17)  L.  2.  c.  29.  d.  10.  (18)  V.  Iwdex, 
(19)  D.  10.  q.  2.  p.  2.     (20)  T.  1.  p.499.  ex  u.668 
(21)  Lil).  2.  c.  29.  n.  78.         (22)  Loc.  c.  n.  27. 
(25)  D.  3/.  secl.  14.    (24)  L.  c.    (23)  Ibid.  n.  2». 
'26^  C.  2.  n.  8.     (27)  Dist  10.     (28)  L.  c.  u.  4, 


908 


LIB.  IV.  IVE  PRAECEPTl!»  PARTIGOLARIBUS 


probabiliter ,  licet  altera  probabilius. 
Ratio  est  quia  iudex  est  coostitutus,  ut 
.  secundum  merita  causae  et  sententiam, 
quae  ei  maxime  videtur  rationi  con- 
sona,  causamdecidat,quia  alioquin  es- 
set  acceptor  persouarum. 

»  Dixi,  si  suprema  sit:  quia  si  sen- 
tentia  aliqua  communiter  sit  accepta  in 
tribunali  superiore,  iudex  inferior  vi- 
detur  secundum  eam  posse  iudicare, 
licet  minus  probabilem :  quia  videt  pro- 
babiliorem  cum  honoris  sui  praeiudi- 
cio  revocandamin  superiore  tribunali. 
Laym.  i  ex  Sylv.  Vasq.  etc.  Vide  ta- 
men  c.  deLugo  2.» 

210.  Adverte  hic  prop.  2.  damnatam 
ab  Innoc.  xi.  quae  dicebat:  Probabili- 
ter  existimo  iudicem  posse  iudicare  iu- 
xta  opinionem  etiam  minusprobabilem. 
Ratio  damnationis  est  quia  iudexa  re- 
publica  cum  hoc  pacto  constituitur,  ut 
unicuique  ius  suum  tribuat  et  quidem 
ius  maius  habet  is  cui  probabilior  opi- 
nio  favet. 

Sed  notant  dd.  1.  quod  attendenda 
est  illa  opinio  quae  probabilior  est  se- 
cundum  allegata  et  probata.  Hinc  di- 
cunt  non  posse  iudicem  aperire  alteri 
parti,  quid  ipsa  posset  pro  se  allegare; 
quia  hoc  esset  agere  munus  advocati, 
quod  iudici  non  licet.  Ita  Salm.  3  cum 
Vasq.  Suar.  Pal.  contra  Dicast.  Notant 
2.propositionem  damnatamloqui  prae- 
cise  de  sententia,  quare  dicunt,  ex  iila 
non  vetari  iudici  opinionem  minus  pro- 
babilem  sequi  quoad  actus ,  prout  e- 
xaminare  testes,  etc.  sententiam  prae- 
cedentes.  Salm.  ■*  cum  Tap.  et  aliis  cit. 

Quaeritur  autem  hic  1 .  An  in  causis 
civilibus  paris  probabilitatis  possit  iu- 
dex  ferre  sententiam  pro  parte ,  pro 
qua  maluerit.  In  aequali  probabilitate 
facti  si  iusaeque  faveat  partibus,  com- 
muniter  dicunt  dd.  tuuc  omnino  rem 
esse  dividendam.  Ita  Lugo  &  Sanch.  6 
Pal. '  cum  Suar.  Gon.  Salon.  Bon.  etc. 
contra  paucos.  Dubium  fit,  quando  sub 
opinione  est,  cui  partium  ius  magis  fa- 
veat. 

(1)  li.  1.  1. 1.  c.  S,  S.  5.  n.  IG.     (2)  D.  57.  s.  10. 
(5)  Appeuit.  de  oUic.  c.  1.  de  iudice  ji.  4.  u.  40. 
(4)  Ibid.     (S)  Dc  iiist.  d.  37.  n.  IIS.     (tt)  De  malr. 
i  ••2.d.  41.  u.  Iti.  (7)T.l.  Ir.  i.  d.  2.  ^i.  10.  u.  2. 


Prima  sententia  tenet  in  eo  casu  pos- 
se  iudicem  rem  adiudicare  cui  volue- 
rit,  quia  cum  utraque  pars  tunc  habeat 
iuxta  diversas  dd.  probabiles  senten- 
tias  integrum  ius  ad  rem ,  bene  pote- 
rit  iudex  uni  ex  iis  sententiis  se  con- 
formare,  et  tunc  nullam  alteri  parti 
iniuriam  infert.  Ita  Lugo»  Sanch.9  cum 
Sot.  Valent.  Salas  Led.  Man.  Metin. 
item  Palaus,  qui  vocat  commuuem  (sed 
immerito,  ut  videbimus). 

Secunda  sententia  vero,  quam  proba- 
bilioremputant  Salm.iOcum  Suar.  Ban. 
Conc.  Fill.  Prado  Sayr.  etc.  et  rectius 
omnino  tenendam  ceusent  Ronc.  **  et 
Anacl.  12  docet  adhuc  in  eo  casu  rem 
esse  dividendam.  Ratio  quia  iudex  non 
est  rerum  dominus,  sed  distributor  iu- 
xta  iura  partium;  et  ideo,  si  iura  sunt 
aequalia,  aequaliter  inter  eas  rem  di- 
videre  debet. 

Quoniam  tamen  ius  caeteris  paribus 
magis  favet  possessori,  propterea  ex- 
cipitur  1 .  Si  eo  casu  quo  probationes 
sint  aequales,  vel  utrinque  adsint  o- 
piniones  aeque  probabiles,  una  pars 
bona  fide  possideat;  tunc  enim  ipsi  fa- 
vendum,  ut  recte  aiuntPal.  i^  Salm.  i* 
el  Spor.iset  probatur  ex  c.  Litteris  de 
probat.  ubi  dicitur  quod  si  ambarum 
partium  testes  sint  aeque  idonei,  pos- 
sessoris  testes  praeferuntur.  Excipitur 
2.  si  agatur  de  causis  matrimonii,  do- 
tis,  viduae,  pupilli  et  aliis  causis  piis ; 
nam  tunc  pro  iis  iudicandam,  cum  iu- 
ra  sunt  aequalia,  etiamsi  sint  actores 
exc.fin.de  sent.  et  re  iud.  Secus  vero 
si  pars  opposita  ius  potius  habeat  ex 
l.Si  pars.  ff.  de  inoff.  test.  Excipitur  3.  si 
agitur  de  causis  criminalibus  maxime 
capitalibus,  quia  tunc  omnino  iudican- 
dum  pro  reo,  etiamsi  pro  ipso  stet  o- 
pinio  minus  probabilis.  Ratio  quia  ne- 
mo  condemnandus,  nisi  constet  de  eius 
crimine  ex  l.  Absentem  ff.  de  poenis^  et 
l.  Sciant  c.  de  prob.  ubi  ad  proferen- 
dam  sententiam  sanguinis  probationes 
debent  esse  luce  clariores.  Et  hanc  fuis» 
se  mentem  pontificis,  cum  praedictam 

(8)  L.  c.  (9)  N.  4S.  (10)  Ibid.  u.  42.  (11)  r.-. 
13.  q.  2.  c.  1.  q.  9.  (12)  Tr.  1.  d.  3.  J.  3.  ii.  02, 
(15)  Loc.  c.  (14)  Tr.  29.  c.  1,  p.  4.  o.  44. 

(la)  De  uooc.  I.  1.  n.  69. 


CAP.  ni.  DtJB.  n.  ART.  IV 

prop.  2.  daffinavit,  dicuiit  Liimb.  Filg. 
et  alii  ap.Salm.  *. 

Quaer.  2.  An  in  causis  civilibtlS  de- 
beat  iudex  iudicare  coutra  legitimum 
possessorem,  si  actofi  faveat  opinio  pf  o- 
babilior.  Certum  est  1 .  (juod  si  ratio- 
nes  sint  aequales,  iudicandum  pfo  le- 
gitimo  possessore,  ut  probat  Sanch.  2 
cum  Soto  Cov.  Sylv.  Mol.  et  aliis  in- 
numeris,  reg.  65.  de  reg.  iur.  in  6.  ubi 
dicitur:  In  pari  delicto  vel  causa,  potior 
est  conditio  pdssidentis.  Ratio  quia  li- 
cet  in  dubio  ius  sit  aequale  quoad  pro- 
prietatem,  potius  tamen  est  ius  possi- 
dentis,  qui  certus  est  iuris  possidendi. 
Certum  est  2.  quod  in  dubio  possessio- 
nis  et  proprietatis  iudicandum  est  pro 
eo  qui  habet  rationes  probabiliofes,  id 
patet  ex  prop.2.  damnata  ab  Innoc.  xi. 
quae  dicebat:  Probabiliter  existimG  iu- 
dicem  posse  iudicare  iuxta  opinionem 
etiam  minus  probabilem.  Ratio  quia  iu- 
dex  est  constitutus  a  republica,  ut  uni- 
cuique  ius  suum  reddal  secundum  me- 
rita  causae;  und6  Ipse  debet  rem  adiu- 
dicareeiqui  pro  ^eius  potiushabeat.  V. 
Sanc.3.  Lug.<  et  Salm  .5.  Dubium  fit  si  pro 
actore  sint  rationes  probabiliores,  pro 
quo  tunc  iudiCcindum?  Tamb.6  respon- 
det^eo  casu  iudicem  teneri  fem  adiu- 
dicareactori  ob  eamdem  rationem  raox 
ailatam,  quia  ius  possessionis  praeva- 
let  in  pari  causa,  non  autem  in  causa 
minus  probabili.  Cardinalis  autem  de 
Lugo '  dicit  quod  iudex  non  tenetur, 
sed  potest  pro  actore  ferre  sententiam, 
eo  quod  potest  sequi  opinionem  pr oba- 
bilem,  nempe  quod  actor,  rationes  pro 
se  probabiliores  adducendo,  satis  ius 
suum  probet.  Alii  vero  communiter,  ut 
Carden.  cum  Diana  etc.  8  item  Croix^ 
Elb.  10  Holz.  n  et  alius  doctus  scriptor 
neotericus,  qui  (cumFilguera  in  eadem 
prop.  2.)  hanc  sententiam  vocat  com- 
munem,  satis  probabiliter  tenent  quod 
iudex  non  potest  reum  legitime  possi- 
dentem  re  expoHare,  si  pro  ipso  stent 
valiones  probabiles,  etiamsi  pro  acto- 
'ii  stent  probabiliores.  Ratio  quia  pos- 

(1)  Ibid.  n.  43.     (2)  De  matr.  1.  2.  d.  41.  n.  12. 
(5)  Dec.  1.  1.  c.  9.  H.  47.  (4)  D.  37.  n.  116. 

[S)  Ibid.  n.  39.  (6)  Dec.  1.  1.  c.  3.  §.  4.  n.  G. 

i,7)  Dc  iusl.  d.  16.  a.  90.      (fl)  1.  «risi  d.  16.  c.  9, 


M  &fMCl0  SAECULARIUM  909 

sessio  dat  iuscertum  possidenti  ad  rem 
retinendam,  donec  constet  de  iure  al- 
tsrius,  ut  loquitur  Roncaglia,  dicens: 
Titulus  possessionis  ex  communiori  theo^ 
logbrum  sententia  elidit  rationes  proba^ 
biliores.  Idque  dicit  Carden.  ^2  probari 
auctoritate  communissima  doctorum 
cum  Rartol.  Innoc.  Abb.  lason  Felin. 
etc.  et  pluribus  textibus.  Unde  doctis-' 
simus  card.  Sfondratus ''  scripsit,  non 
esse  procedendum  contra  possessio- 
nem ,  nisi  ex  certitudine.  Cum  enim 
ius  possessionis  sit  ius  certum,non  pot- 
est  elidi  nisi  ab  alio  iure  certo  actoria 
et  iam  probato.  Nequit  autem  dici  actor 
ius  suum  probare,  qui  rationes  proba- 
biliores,  non  autem  convincentes,  ad- 
ducit  contra  possessorem  qui  probabi- 
le  ius  habet.  Huic  sententiae  se  adiun- 
git  Ron.  <^  qui  loquens  de  obligatione 
restitutionis,  dicit  quod  possessor  ha- 
bens  pro  se  rationem  probabilem  non 
tenetur  ad  ullam  restitutionem,  etiam- 
si  ius  alterius  ipsi  videatur  probabilius, 
has  rationes  adducens:  Tum  quia  info- 
ro  externo  non  obligaretur  ad  ullam  re- 
stitutionem;  ergo  nec  obligandus  est  in 
foro  conscientiae,  cum  idem  esse  debeat 
iudicium  fori  interni  et  externi,  quando 
forum  exterius  non  nititur  falsapraesum- 
ptione:  tum  quiapossessiocertapraevalet 
rationibus  inducentibus  in  partem  oppo- 
sitam,  sed  non  generantibus  assensum. 
Ergo  ut  certum  habet  hic  auctor  quod 
etiamsi  actor  habet  pro  se  rationes  pro- 
babiliores,  sed  non  convincentes,  pos- 
sessor  non  est  iudicio  exspoliandus  re 
possessa.  Nec  obstat  textus  supra  op- 
positus:  Inpari  causapotior  est  conditio 
possidentis.  Ergo  (ut  ait  Tamb.)  non  est 
potior  in  causanon  pari.  Nam  respon- 
deri  potest  quod  ex  textu  illo  non  ne- 
cessario  infertur  quod  sententia  feren- 
da  sit  pro  actore  habente  rationes  pro« 
babiliores  contra  possessorem  legiti- 
mum  qui  pro  se  rationem  probabi- 
lem  habet,  hoc  enim  casu  potius  at- 
tendi  debet  illa  alia  regula  iuris  \\. 

n.  1S6.  ct  192.  ei  iD  dicla  propos.  2.  dist.  3.  c.  4. 
n.  53.  et  S9.     (9)  L.  4.  n.  1483.     (10)  T.  i.  p.  70. 
n.l98.     (11)  T.l.  P.37.U.172.     (12)  L.  c.n.  143. 
(13)  lu  rcg.  sac.  lib.  1.  §.  20.  n.  11. 
(J4)  De  rcst.  d.  1.  q.  2.  p.  2.  n.  6. 


910 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTICULARIBUS 


nimirum:  Cum  sunt  partium  iura  ob- 
scura  potius  favendum  est  reo  quam  a- 
ctori.  Dixi  possessorem  legitimum^  quia 
alioquin  (ut  supra  diximus)  si  posses- 
sio  non  esset  certa  aut  non  certa  legiti- 
ma,  tunc  iudex  debet  ius  dicere  secun- 
dum  opinlonem  probabiliorem  de  pro- 
prietate,utomnes  docent  cum  ipsoCar- 
den.  *.  Et  ideo  iudices  communiter  res 
adiudicant  habentibus  ius  probabilius, 
quia  in  foro  exteruo  diflficulter  bona 
fides  possessoris  probari  potest. 

21  i.  Quaeritur  3.  An  sit  licitum  iu- 
dici  accipere  aliqua  munera  a  litigan- 
tibus.  Certum  est  non  licere  accipere 
raunera  magna  quae  vocant  sportulas^ 
scilicet  pecunias,  vestes  etalias  res  pre- 
tiosas.  Dubium  est  an  liceat  recipere 
munera  parva  quae  vocantur  xenia,  id 
est  esculenta  et  poculenta.  Affirmant 
Azor.  Cai.  Sylv.  Angel.  et  Menoch.  ap. 
Salm.  2  ex  l.  Solent,  §.  Non  vero  ff.  de 
Off.  irocons.  ubi  dicitur,  nomine  mu- 
nerum  non  venire  xenia.  Probant  in- 
super  ex  c.  Statutum,  §.  Insup.  de  re- 
script.  in  G.ubiBonifacius  viii.  sic  ait: 

Insuper,  ut  gratis iudicium ....  pro- 

cedat,  nullum  munus....  {nisi  forsan  e- 
sculentum  vel  poculentum  mera  libera- 
litate  oblatum.)  quodpaucis  consumi  pos- 
sit  diebus,  vel  nisi  cum  ipsum  propter 
causam  sibi  commissam  contigerit  ex- 
tra  suum  domicilium  proficisci,  mode- 
ratas  expensas)  recipere  ab  iisdem  par- 
tibus  qualitercumque  praesumat.  Ve- 
rumtamen  contradicunt  Salmant.3  cum 
Navarr.  Soto  Cord.  et  aliis,  et  aiunt 
praedictam  l.  Solent,  correctam  fuisse 
ex  Auth.  2.  c.  Scriptum  et  c.  lusiuran- 
dum  etc.  Texlum  autem  in  §.  Insurer 
ut  supra,  aiunt  loqui  tantum  de  iudi- 
ce  delegato  apostolico,  non  de  aliis,  ut 
constat  ex  c.  Cum  ab  omni,  de  vita  et 
honest.  cler.  et  c.  Romanae^  de  censibus 
in  6.  Excipi  tantum  dicunt  episcopum 
dum  visitat  dioecesim,  aut  ecclesiam 
consecrat,  qui  tautum  expensas  victus 
moderatas  accipere  potest,  ex  c.  Bo- 
mana,  §.  Procurationes^  de  cens.  in  6. 

(1)  Loc.  c.  iu  dict.  prop.  2.         (2)  Tr.  29.  c.  1. 
p.  7.  n.  73.  et  74.  (S)  Ibid.  n.  79.  cl  80. 

(4)  Tr.  29.  c.  1.  p.  7.  n.  86,         (B)  Saltfiti  iu  hoc, 
bt  <iU  L.i^o, non  doliol  rpjirobaii  couauuluilc  tibi  re- 


Vide  Salm.*.  His  vero  non  obstantibusi 
primam  sententiam  cum  Glossa  in  cit. 
%.  Insuper  nescimus  reprobare,  dum- 
raodo  esculenta  illa  a  iudice  nec  dire- 
cte  nec  indirecte  postulentur  *,  nesci- 
mus  enim  agnoscere  in  quo  differant 
iudices  delegati  ab  aliis.  Sicut  autem 
{ait  praefata  Glossa)  non  reputatur  si- 
raonia  si  praelatus  regularis  gratis  ali- 
quid  recipit  ab  eo  qui  petit  religionem 
ingredi,  ut  habetur  in  cap.  Dilect.  30. 
de  simonia,  in  fin.y  cum  nequeat  suppo- 
oi  praelatum  propter  aliquod  tenue  do- 
num  gratis  oblatum  admissionem  ad 
religionem  vendere  velle;  ita  nec  sup- 
poni  potest  ob  simile  munus  iudicem 
velle  iniustam  ferre  sententiam. 

212.  Quaeritur  4.  Utrum  peccet  qui 
munera  dat  iudici  aut  eius  ministris. 
Distingue,  si  det  sine  iusta  causa  equi- 
dem  peccat  cooperando  iniustae  rece- 
ptioni;  secus,  si  cum  causa,  nempe  ad 
redimendam  iniustam  vexationem;  mo- 
do  periculum  sit  probabile,  quod  alias 
manifestainiustitia  sibi  inferreturjtunc 
enim  haec  non  est  corruptio,  sed  cau- 
tio,  utius  suum  sibi  tribuatur.  Ita  com- 
muniter  Sanch.  ^  Lugo  '  Mol.  Cord. Pal. 
etc.  ac  Salm.  8  contra  Ledesm.  etc.  ^. 
Necobstant  huic  leges  prohibentes;  nam 
leges  intendunt  vitare  ne  dantes  mu- 
neribus  iudices  corrumpant,  non  au- 
tem  ut  iustam  sententiam  obtineant. 
Notandum  autem  quod  dans  munera 
posset  post  sententiam  repetere  in  iu- 
dicio  quod  dedit,  et  iudex  certe  ante 
sententiam  illud  restituere  tenetur  ex 
c.  Nonsane^caus.  14.  quaest.  5. 

213.  Notandum  denique  quod  iudex 
saecularis  baratriam  committens  (id  est 
pecunia  corruptus  iniquam  ferens  sen- 
tentiam)  ex  legibus  dignitate  privatur, 
inhabilis  redditur  ad  amplius  iudican- 
dum,  et  relegatione  punitur:  insuper 
reputatur  infamis  et  tenetur  restituere 
triplum  pro  poena,  et  omnia  damna 
parti  laesae.  Hoc  in  causa  civili.  Sed  in 
causa  criminali,  ubi  innocentem  da- 
mnasset  ad  mortem,  capitis  poena  mul- 

perilur  legitime  praescrijita.  Hoin.  Ap,  tr.  13.  n.  66. 

(6)  Consil.  lib.  3.  c.  uu.  d.  3.  n.  3. 

(7)  D.  .1.  n.  136.  (8)  Ibid.  n.  89. 
1  (W)  lUd.  u.  91), 


CAP.  III.  DUB.  II.  ART.  IV 

etatur.  ladex  autem  ecclesiaslicus  su- 
spenditur  ab  ofEcio  per  annum,  et  pot- 
est  alia  poena  puniri.  Vide  Salmaut.  <. 
Corrumpensautemiudicem  ut  iniquam 
sententiam  proferat,  punitur  eadem 
poena  qua  iudex  ut  supra.  Ita  commu- 
niter  dd.  cum  Sanch.  2.  Addunt  Farin. 
et  Menoch.  quod  corrumpens  amittit 
etiam  actionem  ad  datum  repetendum. 
Dantes  autem  aut  recipientes  pro  obti- 
nenda  gratia  aut  iustitia  apud  sedem 
apostoHcam  incurruntpraeterea  excom- 
municationem  ipso  facto  reservatam,  et 
accipientes  ad  restitutionem  tenentur; 
atque  clerici  omni  officio  aut  beneficio 
privantur.  Vide  Salm.  3. 

»  Resp.  2.  Si  opiniones  oppositae  ae- 
que  probabiles  videantur,  non  licebit 
uni  eorum  adiudicare  totum  pro  suo 
arbitrio,  cum  uterque  aequale  ius  ha- 
beat,  sed  suadebit  compositionem:  imo 
etiam  imperabit,  in  casu  nimis  intrica- 
to  (alias  enim  non  licet);  vel  uni  dimi- 
dium  et  alteri  alterum  dimidium  iuris 
aut  rei  de  qua  lis  est,  adiudicabit,  me- 
mor  interim  axiomatis  quod ,  si  par- 
tium  iura  sint  obscura  potius  favendum 
sit  reo  quam  actori.  Bon.  *. 

214.  «  Quaeres  2.  Ad  quid  teneatur 
iudex  qui  sententiam  iniustam  tulit. 

»  Resp.  1 .  Si  dolo,  vel  (ut  dixi  d.  1 . 
art.  1 .)  magna  imperitia  id  fecit,  iitem 
fecit  suam,  id  est  damnum  partis  lae- 
sae  in  se  transtulit,  cui  tenetur  resti- 
tuere.  Bou.  &  ex  s.  Thom.  etc.  Vide  sm- 
■pran.  495. 

»  Resp.  2.  Si  alioqui  dignus  suo  mu- 
nere  (tametsi  id  petens  impetraverit, 
aliis  dignioribus  neglectis)  per  oblivio- 
nem,  ex  humana  fragihtate  erraverit, 
non  obUgatur  in  conscientia  ad  resti- 
tutionem  ex  propriis  cum  iniuriam  for- 
maiem  non  intulerit,  neque  aUquid  com- 
modi  ex  taU  sententia  acceperit,  vel 
potius  ( secundum  aUos)  cum  culpam 
theologicam  non  commiserit:  debet  ta- 
men  revocare  seutentiam,  si  potest  si- 
ne  gravi  incommodo.  Laym.  s. 

245.  »  Quaeres  3.  Aa  sententia  iudi- 

(1)  Tr.  29.  c.  1.  p.  7.  n.  94.  (2)  De  matr,  1.  1. 
d.  S4.  u.  1.  (5)  L.  c.  u.  8S,  (4)  De  iieccalis, 
.1.  2.  q.  4.  p.  9.  (p)  D.  10.  q.  2.  p.  4. 


.  DE  OFFICIO  SAECULARIUM  94  1 

cis  iniusta  obUget  in  foro  cohscientiae, 
»  Resp.  Sententia  iniusta  ex  natura 
rei  aut  ex  omissione  ordinis  iuris  sim- 
pUciter  necessarii,  sive  feratur  per  fal- 
so  allegata  et  probata,  sive  ex  iudicia 
iniquitate,  nullum  habet  robur  in  foro 
conscientiae ;  manetque  parti  laesae, 
tametsi  non  appeUet,  ius  suum,  Uce- 
bitque,  si  absque  scandalo  possit,  recu- 
perare  bona.  S.  Th.  Sayr.  Bon.  '  Trul- 
lench.8.  Ratio  est  quia  sententia  eate- 
nus  obligat  in  conscientia,  quatenus  ha- 
bet  rationem  iudicii,  hoc  est,  ut  est  de- 
terminatio  iuris  et  definitio  iusti. 

»  Dixi,  in  foro  conscientiae:  quia  in 
foro  externo,  ubi  non  tam  veritas  fa- 
cti,  quam  probatio  iuridica  spectatur, 
sententia  prolata  servanda  est,  ad  evi- 
tanda  scandala  et  incommoda,  neque 
elapso  termino  (intra  quem  appellare 
Ucebat)  actio  ei  conceditur,  lege  sic  sta- 
tuente,  tum  in  poenam  pigritiae,  tum 
ob  bonum  pubUcum,  ut  iitiumsit  finis. 
TruU.  9  ex  Sayr.  etc. 

Unde  resolves: 
» 1 .  Is  cuius  bona  per  sententiam  ma- 
nifeste  iniustam  adiudicata  sunt  alteri, 
potest  ( nisi  aUer  iuste  praescripserit ) 
per  occultam  compensationem  ea  re- 
cipere:  quia  recuperat  ius  suum.  Trul- 
lenchius  lo. 

»  2.  Qui  sciens  per  iniustam  senten- 
tiam  mala  fide  accepit  bona,  tenetur  ea 
semperrestituere,  neque  unquam  prae- 
scriberepotest,  quia  sunt  aUena,  et  pos- 
sessor  malae  fidei  nunquam  praescri- 
bit:  imo  tenetur  expensas  restituere  et 
compensare  damna,  etiamsi  pars  laesa 
oon  appellaverit,  cum  non  renuntiet 
ideo  iuri  suo. 

»  3.  Qui  bona  fide  rem  postulavit  a 
iudice  et  bona  fide  accipit,  intelligit- 
que  ante  tempus  praescriptionis  fini- 
tum,  fuisse  sententiam  iniustam,  tene- 
tur  eam,  uon  tamen  expensas  restitue- 
re.  Si  vero  possedit  rem  bona  fide,  tem- 
pore  ad  praescribendum  necessario, 
non  tenetur  restituere,  quia  legitime 
praescripsit.  Salon  Sayr.  Trull.  ". 

(6)  h.  3.  t.  6.  c.  2.  n.  11.         (7)  D.  10.  q.  2.  p.  4 

(8)  h.  8.  c.  l.  a.  7.  (9)  h.  8.  c.  4.  d.  1. 

(,80)  il>i<l.  (11)  Loc.  cit. 


912 


MB.  IV.  DE  PRAF,r,EPTIi5  PAHTICULARIBUS 


216.  »  Ouaeres  4.  Qnid  liceat  iudici 
circa  munera. 

»  Respond .  H .  Etsi  a  partihus  mune- 
ra  liberalia  accipiens  aliquando  peccet, 
vel  ob  scandalum  vel  ob  periculum  per- 
vertendi  iustitiam,  acceptorum  tamen 
dominium  comparat,  spectato  iure  na- 
turae.  (Hoc  est  commune  et  certum. 
Salm.  1). 

»  Resp.  2.Etsi  lex  positiva  munerum 
acceptionem  prohibeat,  accipiens  ta- 
men  non  tenelur  ad  restitutionem  ante 
sententiam  iudicis,  nisi  lex  exprimat 
quod  non  illicita  tantum,  sed  etiam  in- 
valida  sit  acceptio.  Vide  Bon.2  Lay.^.» 

Quaeritur  hic  an  iudex  teneatur  re- 
stituere  accepta  ante  sententiam  iu- 
dicis. 

Prima  opinio  quam  tenent  Sotus  *  et 
Tapia  Cord.  Rodriq.  Arag.  etc.  apud 
Salm.  5  affirmat,  ex  leg,  lurisgentium 
ff.  de  pactis,  leg.  Si  plagii  ff.  de  verb. 
oblig.  etc.  ubi  tales  conventiones  nuUae 
declarantur.  Et  favet  huic  sententiae 
d.  Th.  qui  6  dicit:  Et  quia  etiam  ille  qui 
accipit^  contra  legem  accepit,  non  debet 
sibi  retinere. 

Secunda  opinio  vero  negat,  et  hanc 
tenent  Lugo'  Less.  8  et  s.  Anton.  Pal. 
Bon.  Nav.  Azor.  TruU.  et  alii  ap.  Sal- 
niant.  9  qui  aeque  probabilem  vocant. 
Ratio  quia  haec  restitutio  non  debetur 
de  iure  naturae,  iuxta  dicta  lib.  3.  n. 
712.  nec  de  iure  positivo,  quia  leges 
praefatae  et  ahae  vel  intelliguntur  pro 
Ibro  tantum  externo,  vel  de  restitutio- 
ne  in  poenam  criminis,  pro  qua  sem- 
l)er  requiritur  sententia,  etsi  non  infli- 
ctiva  poenae,  saltem  declaratoria  cri- 
ininis.  Utraque  sententia  est  satis  pro- 
Ijabilis. 

«  Resp.  3.  Si  iudex  iniuste  extor- 
queat  munera,  nolens  facere  quod  iu- 
stum  est  et  debet,  nisi  ea  dentur,  te- 
netur  restituere:  ul  etiam,  si  quid  da- 
tum  sit  ad  redimendam  vexationem,  v. 
gr.ne  iniuste  faveat  parti  adversae,  ne 
causam  nimisdifferat.  Quamquam  hoc 
casu  interdum  praesumi  possit,  dato- 

(1)  Dc  restit  cap.  1.  p.  7.  u.  170.  (2;  In  8. 

))i.  q.  2.  p.  8.         (3)  L.  3.  tr.  4.  c.  4.  n.  9.  et  10. 
(4)  Lili.  4.  q.  7.  art.  L.  ad  2.  (8)  Il)id.  n.  172. 

(«)  2.  2.  (j.  62.  an.  B.  ad  2.  (7)  D.  18.  n.  S4. 


rem  remittere  oWigationem  restiluon- 
di.  Laym.  'o  ex  Gab.  et  Reb.  etc» 

Certum  est  igitur  et  commune  intel 
dd.  quod  quicumque  accipit  aliquid, 
ut  faciat  aut  omittat  id  quod  ex  iusti- 
tia  facere  vel  omittere  tenebatur,  ac- 
ceptum  restituere  debet.  Ita  s.  Thom. 
PaL  Lug.  Bon.  etc.  cum  Salm.  ^i.  Dixi 
ex  iustitia,  nam  qui  non  tenetur  ad  a- 
Uquid  ex  iustitia,  sed  ex  caritate  aut 
alia  virtute,  bene  potest  pro  eo  pre- 
tium  accipere,quandoquidem  quod  pro- 
mittit  est  pretio  aestimabile,  ut  recte 
censent  Sot.  Bon.  Lugo  >2  atqueSalm.13 
contra  LessiumTruU.  etc.  ludex  igitur 
qui  ex  iustitia  tenetur  iustas  ferre  sen- 
tentiaSjCerterestituereteneturpretium 
acceptum  pro  iusta  senteutia  ferenda;  et 
hoc  etiamsi  acceperit,  non  ab  una  ex 
partibus,  sed  ab  extraneo,  puta  ilHus 
amico,  famiiiari,  ut  verius  sentiunt Lu- 
go  •<  Tap.  Reb.  et  Salm.  <&  contra  Sot. 
Bann.  Led.  Dic.  ViU.  An  autem  iudex 
teneatur  restituere  acceptum  pro  feren- 
da  iniusta  seutentia.  Vide  dicta  lib.  3. 
n.  712. 

Sed  hinc  quaeritur  an,  cum  iustitia 
est  dubia,  sive  paris  probabilitatis,  ita 
ut  iudex  possit  ferre  sententiam  pro 
parte  pro  qua  maluerit  (iuxta  opinio- 
nem  ahquorum  quos  retulimus  n.  210. 
V.  Quaeritur  autem;  quam  vero  opinio- 
nem  ut  probabilem  non  admisimus), 
teneatur  iudex  restituere  quod  accepit 
ab  una  ex  partibus,  ut  pro  ea  senten- 
tiam  proferret.  Certum  est  talem  acce- 
ptionem  esse  iUicitam  ex  propos.  26. 
damnata  ab  Alex.  vii.  quae  dicebat: 
Quando  litigantes  pro  se  habent  opinio- 
nes  aeque  probabiles^  potest  iudex  pecu- 
niam  accipere  pro  ferenda  sententia  in 
favorem  unius  prae  alio. 

Sed  prima  sententia  negat  acceptio- 
nem  esse  invaUdam  de  iure  naturaU, 
quia  iudex  accipit,  ut  faciat  id  ad  quod 
ex  iustitia  non  tenebatur.  Ita  Less.^^et 
probabilem  vocant  TruU.  Fagund.  etc. 
Et  ideo  dicunt,  si  non  adsit  lex  parti- 
cularis,  non  deberi  resUtutionem. 

(8)  L.  2.  c.  14.  u.  36.  (9)  Ibid.  n.  170. 

(lu)  Loc.  c.        (11)  De  rest.  c.  1.  p.  8.  u.  177. 
(12)  D.  18.  n.  67.     (13)  Ih.  u.  18S.      (14)  D.  37, 
n.  12«.     (lii)  II,.  n.  185.     (16)  L.  2.  c.  14.  n.  6*. 


CAP.  III.  DUB.  II.  AliT.  IV 

Secunda  sententia  vero,  cui  subscribo, 
contradicit-,  quia  iudex,  semperac  sen- 
tentiam  fert,  exercet  actum  ad  quem 
ex  iustitia  tenetur;  nihil  igitur  acci- 
pere  potest  pro  sententia  quam  pro- 
fert,  cum  ad  id  ex  iustitia  teneatur.  Ita 
Diana  Pal.  Mol.  Cov.  cum  Salm.  •. 

217.  Circa  autem  stipendium  com- 
inissarii  seu  executoris,  quaeritur,  an 
si  commissarius  mittiturad  plures  exe- 
cutiones  facieudas,  possit  a  singulis  de- 
bitoribus  integrumstipendium  diarium 
exigere.  AflSrmant  Lug.  2  et  Less.3,  eo- 
dem  modo  quo  quislocans  operam  suam 
alicubi  pro  alicuius  negotio,  tantun- 
dem  ab  alio  pro  alio  negotio  posset 
exigere.  Sed  negant  Sanchez'*  Tann. 
Diana  etc.  cum  Salmant.  ^,  qui  verius 
dicunt  omnino  tenendum  oppositum  , 
quia,  ut  aiunt,  salarium  diurnum,  non 
datur  commissario  pro  numero  execu- 
tionum,  sed  pro  opere  cuiusque  diei, 
ideo  solum  salarium  ordinarium  exi- 
gere  potest  et  aliquid  amplius  quidem, 
si  labor  ob  numerum  executionum  sit 
extraordinarius,  ut  bene  notant  Sal- 
liiant.  6  cum  aliis  '. 

Certum  autem  videtur  cum  Sanch.  s 
Arag.  Salon.  Sot.  ac  Salm.  ^  non  posse 
iudicem  dividere  stipendium  cum  exe- 
cutore  (el  tanto  minus  posse  executo- 
rem  dividere  cum  alio,  ut  dicunt;  sed 
hoc  non  placet):  quia  iudex  de  officio 
tenetur  eligere  commissarium;  idcirco 
pro  tali  electione  nullum  pretium  re- 
cipere  potest. 

DuBioM  III.  Quod  sit  ofRciam  advocati. 

218.  Quae  requiranlur  inadvocato. 

219.  Quibus  prohibeatur  ofpcium  advocati  ex- 
ercere. 

220.  Quid  licitum  sit  advocato. 

221.  Quos  pauperes  teneatur  advocatus  tueri. 

222.  Jkn  possit  advocatus  tueri  causam  minus 
probttbilem. 

2?o.  Quando  advocatus  teneatur  ad  restitutionem. 
flM.  An  liceal  advocato  convenire  de  pretio, 
incoepla  lite.  An  de  quota  lilis. 

(1)  Dc  rest.  c.  1.  p.  8.  d.  181.  (2)  Disp.  57. 

n.  138.  (3)  L.  2.  c,  24.  n.  28.  (4)  Coiis.  1.  5. 
c.  uuic.  it.  2&.  {S)  De  otlic.  c.  1.  ilc  iudice, 

p.  8.  n.  96.  (6)  Cit.  o.  96.  iu  fme. 

(7)  Sed  taiRcu  Lic  oiioitet  distiugueie,  quia  Sancli. 
el  Salui.  loquuntur,  cum  coramissario  taxaliim  ei>l 
|irctiuni  pro  occupatiooe  sua  cuius(|ue  dioi  et  tunc 
cerle,  ut  concedit  Lugo  ,  uon  jiotesl  ille  |ilus  eo 
fvigcie.  Sod  cim  comuiiiiiuuus  eHenl  dis^iaiaUe  '^l 


OE  OFFICIO  SAEGULARIUM 


jV6 


223.  Plura  notanda  circa  advocati  salarium. 
226.  Quando  peccet  advocatus  contra  suum  of- 
ficium. 

218.  0  Suppono  secundum  omnes,  in 
advocatoquatuor  requiri,  scilicetscien- 
tiam  convenientem,  iustitiam  causae, 
fidelitatem  et  pretium  iustum:  quod  si 
taxatum  est,  non  licet  ultra  hoc  acci- 
pere:  ubi  non  est  taxatum,  sufficit  iu- 
stum  naturale.  Vide  apud  Bon.  » 

219.  Sed  ante  omnia  notandum  est, 
vetitum  esse  muaus  advocati  exercere 
impotentibus,  infaraibus,  item  mona- 
chis,  nisi  interveniatutilitas  monaste- 
rii  et  licentia  praelati  lo.  item  sacerdo- 
tibus,  sive  in  foro  laicali  sive  ecclesia- 
stico  ",  uisi  sitcausa  propria,  vel  pro- 
priae  ecclesiae,  velpauperum,  vel  con- 
sanguineorum  infra  4.  gradum,  modo 
isti  alium  advocatum  ita  idoneum  noa 
inveniant,  In  causa  tamen  criminali 
non  licet  unquam  sacerdotibus  advo- 
care  coram  iudice  saeculari.  Sanchez 
Sylv.  etc.cum  Salm.12.ldem  diciturde 
clericis  in  sacris  constitutis ,  sive  in 
minoribus,  si  siat  beneficiati,  nisi  ca- 
reant  patrimonio  sufficienli  ad  victum, 
ut  Sanch.  '3  Panor.  Lancell.  Sylv.  et 
Salm.  14.  Si  quis  autem  ex  his  semel 
vel  bis  causas  advocaret  contra  prohi- 
bitionem,  non  peccaret  graviter;  se- 
cus  si  ex  professo,  ut  Sanch,  etc.  cutn 
Salm.  15, 

Sed  notandum  1 .  ex  communi  sen- 
tentia  non  esse  vetitum  clericis  non 
sacerdotibus  advocare  pro  negotiis  eo- 
clesiasticis  (ratioue  vel  personae  vel 
rei  ecclesiae)  ia  quocumque  foro.  Ita 
iidem  aa.  i^.  Et  constat  ex  c,  1 .  Clerici 
de  postulando,  ubi  clericis  tantum  pro- 
hibetur  advocare  in  foro  laicali  pio 
causis  saecularibus.  Notandum  2,  quod 
clerici  in  minoribus  sine  beaeficio  pos- 
suntquascuraque  causasciviies  ia  quo- 

assignatum  esset  salarium  speciale  pro  qualibetpro- 
cural^oue,  recte  dicit  Lugo  ,  posse  commissariuiit 
cxigere  plui-a  salaria  pro  qualitate  execuliouum,  e\ 
lioc  est  <]uod  seutil  etiam  Less.  H.  A.  tr.  13.  o.  6ti. 
(8;  L.  c.  d.  24.  u,  1.  (9)  Ibid,  0.  98.  el  ^J 

{lO)  Ex  c.  £x  paiie  3.  de  Postulaudo. 

(11)  £x  c,  Sacerdollbus,  iie  cler,  vel  moa. 

(12)  Oe  olVic.  c.  4.  du  advncat.  p.  1.  u.  S. 

(13)  C.  1.  d.  4,  u.  7.         (14)  Ibid.  0.  7.  nl  0. 
(ii)  Ibid.  u.  10.  (IG)  Ibid.  n.  7. 

66 


9U 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTli  PARTICULARIBDS 


libet  foro  advocare.  An  vero  possintin 
causa  crirainali.  Affirmant  alii  apud 
Salm.  • ;  sed  tulius  negandum  2.  Pro- 
babiliter  tamen  licet  reum  tueri,  ut 
Sanch.  '  cum  Nav.  cum  textus  loquan- 
tur  de  tuendo  actore. 

220.  «  Resp.  1 .  Non  potest  sub  gravi 
peocato  suscipere  causam  quam  scit 
esse  iniustam :  ex  causis  autem  civi- 
libus,  in  utramque  partem  probabilibus 
et  dubiis,  potest  utramvis,  etiam  mi- 
nus  probabilem  tueri :  dummodo  cliens 
de  minore  probabilitate  moneatur.  Va- 
squez  Salas  card.  de  Lugo  Diana  *  quia 
utraque  pars  habet  ius  proferendi  suas 
rationes  in  iudicio :  ergo  etiam  advo- 
catus  patrocinandi ;  neque  semper  est 
verius  quod  videtur  probabilius  :  et 
forte  aliud  erit  iudicium  iudicis  :  Bo- 
nac.  5. 

»  Dixi  civilibus;  quia  in  causa  cri- 
minali  xlubia  non  licet  tueri  partes  a- 
ctoris  qui  in  tali  casu  graviter  peccat 
contra  reum,  ergo  etiam  advocatus, 
Fill.^:  neque  quando  actor  contra  pos- 
sessorem  agens  scit  se  nihil  posse  evin- 
cere,  sed  rem  mansuram  seraper  du- 
biam;  quia  tunc  iniuste  vexalur  pos- 
sessor  ,  pro  quo  tandem  iudex  debebit 
iudicare :  vide  card.  de  Lugo '  Salas  ». 

»  Resp.  2.  in  causa  criminali  potest 
reum  etiani  sontem  defendere,  ut  mor- 
tem  aliamve  poenam  evadat,  quia  reus 
non  tenetur  ad  poenam  nisi  convictus; 
ergo  potest  per  se  vel  alium  eam  aver- 
tere,  donec  convincatur;  Bonac^. 

221.  »  Resp.  3.  Advocatus  tenetur 
pauperibus  in  extrema  (Etiam  cum  suo 
incommodo  gravi,  non  autem  gravis- 
simo,  ut  s.  Th.io,quando  non  apparet 
iu  promptu  quomodo  possit  pauperi  a- 
liter  subveniri,  item  Sanch.  Pal.  et 
Salm.*>  communiter),  vel  gravi  neces- 
sitate  gratis  patrocinari :  sine  notabili 
tamen  suo  incommodo.  Ratio  est  lex 
caritatis.  Nav,  Cai.  Les.  Fill.  Bonac.'^, 
(An  autem  in  necessitate  gravi  tenea- 

{i)  Ibid.  u.  S).  (2)  Ex  c.  Seutentiam  9.  Ne 

eler.  vel  oiou.  el  c.  i.  dist.  Sl.  (3)  L.  6.  c.  7.  d.  5. 
J4)  T.  4.  P.  2.  r.  4.  (S)  De  pecc.  d.  2.  <j.  4.  p.  9. 
M  in  pi-aecepU  d.  iO.  q.  2.  p.  4.  (6)  h.  40.  e.  1. 
(7)  De  inst.  d.  41.  11.  7.  (8)  lu  t.  2.  d.  l.sect.  ult. 
n.  lOa.     (.9)  l>-  10.  (j.  3.  p.  4.  u.  7      (10)  2.  2.  «j. 


\  tur  pauperes  tueri  sub  mortali.  Negaul 
Nav,  et  Cai.  Sed  verius  affirmant  So- 
tus  Val.  ToL  etc.  cum  Salm.'3  quando 
advocatus  superfluum  habet  suo  statui. 
Tenetur  etiam  advocatus  causas  pau- 
perum  advocarein  necessitatibuscom-' 
munibus;  sufficit  tamen,  si  ipse  in  hoc 
aliquid  largiatur  ex  superfluis,  intel- 
lige  temporis  et  divitiarum).  » 

222.  Magna  est  quaestio,  an  possit 
advocatus  tueri  causam  minus  proba- 
bilem.  Quod  possit  tunc  reum  tueri, 
commune  est;  dicunt  tamen  Val.  Sylv. 
Marin.  etc.  apudSalm.i^  non  possecum 
opinione  minus  probabili  defendere  a- 
ctorem.  Alii  tamen  communius  cum 
Bus.,  ut  Lugo  15  Sanch.  le  Az.  Vill.  Lor- 
ca  etc.,  indistincte  concedunt  advoca- 
tis  tueri  tam  actorem,  quam  reum  in 
causa  minus  probabili,  quia,  si  potest 
quisque  cum  iure  probabili  litigare, 
potest  etiam  alius  eum  tueri,  modo  mo- 
neat  suum  clientem  de  rainori  proba- 
bilitate  suae  causae.  Utramque  senten- 
tiam  Salm.  "  vocantsatis  probabilem, 
sed  revera  huic  secundae  sententiae 
adhaerent,  sicut  et  ego.  Ratio  tum  quia 
opinio  minus  probabilis  decursu  tem- 
poris  potest  probabilior  evadere,  tum 
quia  multoties  opinio  quae  advocato 
minus  probabilis  apparet,  ipsa  iudici 
videtur  probabilior.  Notaut  tamen  4 . 
Lugo  Malder.  Diana  et  Lorca  apud  Sal- 
mant.  i8  quod  hoc  currit  si  probabili- 
tas  sit  iuris;  nam  si  sit  facti,  etiam  ia 
pari  probabilitate  (quia  tunc  omnino 
favendum  est  reo)  communiter  dicunt 
non  licere  advocato  actorem  tueri.  No- 
tant  2.  Salmant.19  cum  Lugo^o  quod  in 
causa  paris  probabilitatis  iuris,  com- 
mune  est  inter  dd.  licitum  esse  advo- 
care  sive  pro  reo  sive  actore. 

223.  «  i .  Advocatus,  qui  sciens  pa- 
trocinatur  causae  iniustae  (Sive  qui 
culpabiliter  ignorat  causam  esse  iniu- 
stam,  Salm.2i)tenetur  ad  compensatio- 
nem  omQium  damnorum  inde  conse- 

71.  art.  1.  (11)  De  oUic.  c.  4.  de  advocat.  p.  2. 
n.  20.  et  21.  (12)  Loc.  c.  (13)  Tr.  29.  c.  1. 
dc  advoc.  p.  2.  n.  23,  et  24,  (14)  Ib.  p,  3,  n.  57. 
(15)  D.  41.  sect.  1.  u.  8.  (16)  Dec.  1.  c.  9,  u,  65. 
(17)  Ibid.  n.  48.  (18)  Ibid.  n.  3G.  (19)  Git.  u.  OJ. 
(20)Loc.  c.  (21)  Ibid.  u.  32. 


CAP.  111.  DUB.  m.  DE 

iineuliiira.  Unde  parli  coulrariae  resli- 
tuere  debet  ex  peccato  commissionis, 
quia  fuit  illi  causa  positiva  damui  (si- 
militerque,  si  causam  dubiam  tueatur, 
eamque  obtineat  fraude;  quia  interce- 
dit  iniustitia  ratione  partis  adversae) : 
clienti  vero  suo  tenetur  restituere  ex 
peccato  omissionis ;  quia  ex  oflicio  te- 
nebatur  monere  ignorantem  causae  in- 
iustitiam.  Qaod  addo  ,  quia  ,  si  clienti 
constabat  de  causae  iniustitia,  non  te- 
netur  illi  restituere.  Bonac.  '  Less.  2 
Fill.  Laym.  Tann.  ». 

»  2.  Similiter  peccare  et  ad  restitu- 
tionem  teneri,  quando  defendit  arti- 
culum  iustum  causae  iniustae,  ut  sic 
adversarium  vexet,  impediat,  differat, 
aut  pervertat,  docet  TruU.  <  ex  Caiet. 
Sayr.  etc.  quia  censetur  defendere  cau- 
saminiustara. 

»  3.  Quando  causa  nihil  fere  habet 
probabilitatis,  ita  ut  vix  moraliter  sit 
spes  obtinendi ,  eo  quod  apud  iudices 
seraper  reiiciatur,  regulariter  non  licet 
suscipere;  tumquia  facit  ut  cliens  sine 
fructu  tempus  et  pecuniam  perdat; 
tum  quia  talis  communiter  non  habe- 
tur  probabilis.  Card.  Lugo  5.  Quando 
autem  cliens  habet  bonum  ius  in  causa 
possessionis,  non  tamen  in  proprietate, 
an  liceat  advocato  eum  defendere  in 
causa  possessoria  (dum  de  proprietate 
non  agitur).  Quidam  alBrmant,  negant 
alii.  Vide  Fag.^  Mol.'  card.  de  Lugo  8.» 

Alii  igitur  dicunt  licere  advocato  ta- 
lem  clientem  defendere,  quia  tunc  so- 
lum  permissive  cooperatur  ad  pecca- 
tum  clientis ,  cum  eo  casu  exerceat 
munus  consultoris  apud  iudicem.  Sed 
verius  contradicit  Lugo  9  cura  Moi.  Fa- 
gund.  Med.  etc.  Ratio  quia  sicut  pec- 
cat  cliens  rem  retinendo,  sic  advo- 
catus  in  tali  retentione  ei  cooperando ; 
advocatus  autem  non  sehabeatexpar- 
le  iudicis,  sed  clientis. 

«  4.  Advocatus ,  antequam  patroci- 
nium  causae  suscipiat,  tenetur  exami- 
nare  eius  aequitatem  et  probabilita- 
lem,  eamque  clienti  indicare  sincere ; 

(1)  D.  10.  .].  3.  |j.  4.  (2)  L,  2,  0.  31.  d,  8. 

(5)  Q.  4.  d.  (i.  11.  127.  (4)  L,  8.  c.  8.  dist.  3. 

(:'0  Uu  iusi.  a.  41.  (0)  lu  i>,  8.  c.  47,  o.  13, 

;7y  l .  1.  tiucl.  2.  d.  81.  (8)  Loc.  c».  n.  10. 


OFFlCtO  SAECULARIUM  913 

sienim  falsa  promissione  vel  inani  spe 
victoriae  sumptibus  involvat,  tenetur 
ad  reslitutionem.Bon.  ^O;  uti  etsi  qua- 
litatem  ac  statum  causae,  seu  pericu- 
lum  eius  perdendae  indicare  neglexe- 
tlt,  et  cliens,  eo  cognito,  litigaturus 
non  fuisset.  Quod  si  dubiura  sit  an  eo 
casu  litem  prosecuturus  fuisset,  neque 
id  ulla  diligentia  cognosci  possit,  non 
teneri  advocatura  ad  damna  resarcien- 
da  docet  Bai"d.  ^'  quod  melior  sit  con- 
ditio  possidentis,  dum  de  damno  illato 
non  constat. 

»  5.  Si  clientis  causam  minus  pro- 
babilera,  dicat  esse  omnino  iustam,  te- 
netur  de  damno,  si  cliens  cognito  cau- 
sae  dubio,  non  fuisset  litigaturus.  Bo- 
nac,  <2. 

»  6.  Si  in  progressu  causae  iniquita- 
tem  videt,  tenetur  mox  monere  clien- 
tem,  et  suadere  ut  desistat ;  alias  ad 
restitutionem  damnorum  obligabitur ; 
quia,  cum  stipendio  sit  conductus,  te- 
uetur  ex  iustitia  monere:  Tann,  ^^  ne- 
que  potest  vel  ipse  vel  iudex  suadere 
compositionem  cum  damno  partis;  quia 
compositio  non  habet  locum  nisi  quan- 
do  res  est  dubia.  Si  vero  inducat  ad 
transactionem,  sine  damno,  deceptione, 
vi  et  raetu,  non  tenetur,  quia  nulli  fa- 
cit  iniuriam.  Val.  Azor.  Less.  Layra. 
Bon, «. 

»  7.  Non  potest  absolvi  qui  paratus 
est  quasvis  causas  defendendas  susci- 
pere.  Sayr,  «s. 

22i.  »  8,  Non  licet  Cum  cliente  con- 
venire  de  pretio,  post  inchoatam  litem, 
sed  vel  ante  coeptam  vel  post  finitam'^, 
quia  cliens,  postquam  sua  instrumenta 
ostendit,  cogetur  quolibet  pretio  stare, 
ne  prodatur.  (Si  tamen  advocatus  pro- 
cedat  sine  dolo,  et  pretium  sit  iustum, 
non  peccat  conveniendo  de  illo,  etiam 
in  medio  litis,  ita  Salm.  i^  cum  Nav.) 

»  Nec  licet  pacisci  de  parte  aliquo- 
ta,  v.  gr.  difflidia,  tertia  vei  quarta  li- 
lis,  pro  pretio  ,  si  victoria  obtigerit , 
quia  id  graviter  prohibetur,  leg.Sum- 

(9)  D.  41.  D.  10.  (10)  De  pccc.  d,  2,  q.  4.  p.  U. 
(11)  D.  4.  c.  29.  (12)  Loc.  c.  (13)  Loc.  c. 
(14)  Loc.  c.  (lo)  L,  12.  c.  25.  u.  18. 

(16)  £x  cau.  lutaiuos  2.  caus.  5.  i|u.  7. 

(17)  Tr.  2».  e.  4.  Je  advuc.  p.  K.  a.  87. 


946 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTICtTLAaiBrS 


ptus^  ff.  de  pactis^  L.  Litem,  c.  de  pro- 
cur.  Excan.  Infames,  §.  Arcentur^  caus. 
3.  qu.  7.  L.  Si  qui,  cod.  de  post.  Ratio 
est,  ne  praebeatur  occasio,  per  fas  et 
nefas,  procurandi  victoriam.  Hoc  ta- 
men  casu  non  obligatur  ad  restitutio- 
nem ,  si  iustum  pretium  non  excedat, 
et  dolus  ac  fraus  absit.  Vide  Sylv.  i 
Nav.2  Fill.  Lay.  Bon.  Sanch.3  Lugo^.» 

225.  Notandura  est  \ .  quod  advoca- 
liis  non  potest  exigere  pretium  quantum 
vult,  sed  debet  exigere  moderate  et 
respective  ad  gravitatem  et  difficulta- 
tem  causae,  ad  scientiam  et  dignitatem 
advocati  atque  usum  regionis.  Si  au- 
tem  pretium  sit  taxatum  a  lege  recepta 
t>t  non  abrogata,illistandum;  alias  ad- 
vocatus  qui  pretium  notabiliter  exce- 
dens  recipit,  peccat  et  restituere  tene- 
lur.  Vide  Salm.  ^. 

Notandum  2.  qubd  si  de  pretio  con- 
veniatur,  et  cliens  deserat  causam,  ad- 
Tocatus  potest  totum  pretium  petere, 
si  per  ipsum  non  stet  quominus  litem 
prosequatur;  pari  modo  ac  locans  ope- 
ram  suam  pro  aliqua  mercede ,  illam 
bene  exigere  potest,  si  per  conducto- 
rem  stat  ne  opera  compleatur  ^.  Ita  Sal- 
mant.  '  cum  ^ayT.Videdicta  l.  3.  num. 
342.  V.  Peccant.  Hoc  tamen  intelligen- 
dum  dico,  si  nuUa  supervenit  iusta 
causa  litem  deserendi ;  haec  enim  con- 
ditio  semper  subinlelligitur  apposita  in 
eonventione  facta. 

Notandum  3.  esse  valde  probabile, 
quod  si  advocatus  conveniat  de  salario 
cnm  aliquo  per  totum  annum  pro  o- 
Kiinibus  suis  causis  tuendis,  possit  sa- 
]arium  exigere,  etiamsi  nulla  lis  in  illo 
anuo  occurrat.  Ralio  quia,  si  altero 
anno  plures  concurrant  lites,  quae  ma- 
ius  salarium  merentur,  uequit  postea 
maius  salarium  exigere:  ita  Guttier.  et 
Corella  cum  Salm.s.  Hoc  autem  currit 
in  litibus  et  laboribus  ordinariis ;  nam 
si  occurrat  extraordinaria  lis  vel  labor, 
non  vetatur  advocato  maius  salarium 
exigere.  Bene  tamen  advertunt  e  con- 

(1)  V.  Aiivocatus.  (2)  C.  IS.  (5)  L.  8.  cons. 
e.  7.  d.  9.  et  I.  57.  (4)  Loe.  c.  (S)  Tr.  20.  c.  4. 
de  advoc.  p.  S.  u.  33.  el  J>4.  (6)  Ex  leg.  Si  niio, 
ir.  ile  local.  (7)  Ibid.  u.  88.  (8)  Ibid.  ii.  oti. 
(9)  Ibid.  u.  tJC.  (10)  h.  J^^enuoi,  c.  lU  aJvoc. 


verso  Azor.  etCorell.  Salm.  '  quod  si, 
dum  agitur  lis,  advocatus  in  infirmi- 
tatem  incidat,  pro  rata  temporis  debet 
salarium  remittere:  intellige  si  infir- 
mitas  fuerit  longa. 

226.  «  9.  Peccat  advooatus  1 .  Si,  cura 
non  sit  idoneus,  officium  advocati  ex- 
erceat  et  patrocinetur  *";  s.  Th.  i*  est- 
que  peccatum  ex  genere  suo  mortale. 
2.  Si  defendat  causam  iniustam  secun- 
dum  dicta  cap.  1 .  3.  Si  ob  nimias  dila- 
tiones ,  illicitas  subornationes  testium 
etc.  notabiliter  officiat  parti  adversae., 
habenti  alias  iustam  causam  etc.  Vide 
Nav.i2  Fill.i3.  4.  Si  utrique  parti  patro- 
cinelur;  quia  repugnat  ut  utramquoj 
partem  aeque  defendat.  Sylv.  Sanch.'^. 
In  diversis  tamen  causis,  secluso  scaii- 
dalo,  non  repugnat.  5.  Si  in  eadem 
causa  in  qua  est  iudex  vel  assessor, 
agat  advocatum ;  quia  duo  officia  con- 
traria  in  eadem  causa  exercere  non  li- 
cet.  Sylv.  15.  6.  Si,  tametsi  defendat 
causam  iustam,  producatscripturas  vel 
testes  falsos,  aut  instruraenta ;  non  ta- 
men  peccat  si  in  causa  manifeste  iusta 
adversarium  decipiat,  dummodo  nuUa 
utatur  falsitate,  v.  gr.  allegando  falsa 
etc.s.Th.i6SyIv.Sanch."TruIl.<8.7.Si 
adducat  leges  lialsas  vel  abrogatas,  vel 
doctrinam  reprobatam,  vel  leges  bonas 
in  falsossensus  sciens  prudens /detor- 
queat.  8.  Si  in  gravamen  alterius  par- 
tis  quaerat  dilationes  ad  rem  non  fa-" 
cientes.  Vide  Fill.  Trull.  19.  9.  Si  acci- 
piat  mercedem  iniustam.  Quando  au- 
tem  a  lege  pretium  nuUum  taxatum  est, 
censetur  illud  iustum  quod  habetur 
tale  iudicio  prudentum,  attenta  quali- 
tate  negotii,  dignitate,  scientia  etperi- 
tiaadvocati,  et  labore  quem  impendit, 
ac  demum  consuetudine  approbata.  V. 
TruII.  20, 40.  Si  contractum  usurarium 
vel  aliter  iniquum  suadeatautprobet. 
4  4 .  Si  leges,  statuta  et  consuetudines 
patriaeignoret(unde,  si  grave  damnum 
clienti  obveniat,  tenetur  compensare), 
vel  intelligere  non  studeat. 

(11)  2.  2.  q.  71.  (12)  C.  2o.  (13)  Q.  3. 

(14)  Consilior.  |i.  2.  t.  6.  c.  7.  d.  7. 

(15)  V.  Advocatus,  r[.  2.       (16)  2.  2.  q.  71.  a.  7. 
(17)  Cong,  p.  2.  I.  «.  c.  7.  d.  7.       (18)  Loc.  c. 
(1»J  Lm.  V.  (20)  Loc.  c.  d.  S. 


CAP.  ni.  DUB.  IV.  r>K 

»10.  Peccat  advocatus  contra  iusli- 
liara,  si  rationes  et  fundamenta  clien- 
tis  quem  iuste  defendit,  vel  secreta 
causae  detegat  adversario:  ut  ex  aliis 
probat  Fag.  *.  Vide  etiam  c.  Lugo  2 
teneturqueadrestitutionem,  si  eamob 
causam  cliens  causam  perdidit,  victu- 
rus  alias;  quia  fecit  contra  officium,  nec 
adhibuit  diligentiam  ad  causara  obti- 
nendam  in  favorem  clientis.  Az.  Fill. 
etc.  3.  Limitant  tamen  aliqui,  nisi  pe- 
riculum  sit  ne  pars  adversa  grave  da- 
ranum  inique  patiatur ;  quia,  aiunt, 
quilibet  potest  sine  suo  damno  grave 
damnum  alterius  prohibere.  Vide  Les- 
sium  *  Azor.  Reg.  Fill.  Laym.  s,  Verum 
hanc  limitationem  cum  s.  Th.  alii  non 
admittunt  nisi  forte  reus  capite  ple- 
ctendus  esset,  et  accusator  iniuste  pro- 
cederet ;  tunc  enim ,  aiunt,  advocatus  | 
accusatoris  deberet  falsitatem  prodere, 
si  tamen  spes  esset  profuturum,  accu- 
satore  prius  monito,  ut  desistat.  Vide 
c.  Lugo  6. 

»11.  Advocatus,  si  causarum  expe- 
ditiones  cum  praeiudicio  clientura  dif- 
ferat,  postponat  ^  vel  plures  acceptet 
quam  expedire  possit,  peccat  ac  tene- 
lur  ad  restitutionem,  uti  et  omnium 
damnorum  quae  per  eius  imperitiam, 
malitiam .  vel  negligentiam  cliens  aut 
actor  incurrit ;  non  tamen  tenetur  in 
oranibus  causis  adhibere  eamdem  di- 
ligentiam,  sed  maiorem  vel  minorem 
pro  causae  qualitate.  Vide  Bon. '  Less.  8 
Laym.  9.» 

DuBiuu  IV.  Quae  sit  obligatio  refereotis, 
secretarii,  notarii  et  procuratoris. 

227.  Jd  quid  tmeantur  refermtes  elc. 

228.  Quando  peccent  referenles. 

229.  Quando  secretariL 

250.  Quando  tabelliones  sive  notarii. 

2o  I  •  Plura  notanda  circa  notarios  et  (abelliones. 

232.  Quando  peccenl  procuratores. 

235.  Plura  notanda  de  stipendio  procuratoris. 

227.  «  Resp.  Teneutur  ii  omnes  iuste 
fideliterque  exercere  suum  officium, 
sive  ex  debito  muneris  tantum,  sive 
etiam  ex  iuramento.  Item  tenentursci- 
re  ea  quae  ad  suura  officiura  spectant, 
debitaraque  diligentiam  adhibere,  prae- 
stando  orania  necessaria,  terminos  iu- 


(l)P.8.c.-57.ii.lii. 
(4)  L.  2.  c.  51. 


(2)L.c.  n.6. 
(6)  L.  1.  t.l. 


(3)  Locc.  cc. 
.  S.  1).  18. 


OPPICIO  SAECrLARltT:.T  917 

slos  petendo ,  appellando  ,  cum  fuerit 
necessarium.  Bon.  Escob.  et  comm. 
Unde  resolves  sequentes  casus: 
»  i.  Peccant,  si  odio  vel  amore,  spe 
vel  timore  abutantur  officiis  suis;  si 
secreta  servanda  non  servent,  si  par- 
tibus  vel  earum  sollicitatoribus  aliisve 
tradant  processus  vel  scripturas  origi- 
nales  quas  non  debent,  accipiant  sti- 
pendium  maius  iusto  vel  ultra  pretium 
taxatum  :  si  lites  iniquas  suadeant  etc. 

228.  »  2.  Referens  peccat:  1.  Si  de- 
fectu  studii  vel  perincuriam  male  refe- 
rat,  vel  aliquid  substantiale  praeterrait- 
tat.  2.  Si  sit  partialis,  coneturque  ma- 
gis  unius  partis  lustitiam  quam  alter- 
ius,  explicare.  3.  Si  sententiam  alter- 
utri  parti  manifestet,  priusquam  evul- 
getur,  unde  possint  gravia  incommoda 
sequi,  v.  gr.  iudex  recusari  etc.  Vide 
Escob. 

229.  »  3.  Secretarius  peccat:  1.  Si 
iaramentum  violet.  2.  Si  arcanum  pro- 
dat.  3,  Si  sententiam  nondum  publica- 
tam  manifestet.  4.  Si  processus  aut 
sententias  non  custodiat,  vel  partibus 
sine  praescripto  iudicis  ostendat.  5.  Si 
testimonia  non  fideliter  transcribat, 
si\e  exaggerando  vel  imminuendo,  sive 
immutando  aut  inverteudo.  Escob. 

230.  »  4.  Tabellio  sive  notarius  pu- 
blicus  peccat :  1 .  Si  sine  sufficienti  pe- 
ritia  (v.  gr.  clausulas  communes  etc. 
ignorans)  suscipiat  officium.  2.  Si  iu- 
ramentum  violet.  3.  Si  in  depositione 
testium  aliquid  addat  vel  detrahat  non 
levis  moraenti.  4.  Si  ministro  tran- 
scriptori  (cum  erroris  periculo)  examen 
committat.  5.  Si  protocolla  et  acta  ne- 
gligenter  custodiat  cum  damuo  par- 
tium.  6.  Si  differat  causarum  expedi- 
tionem  ut  pecuniam  extorqueat.  7.  Si 
tesiamentum  scribat  hominis  rationis 
usu  destituti.  8.  Si  testes  falsos  admit- 
tat.  9.  Si  solemnitates  necessarias  ex 
ignorantia  culpabili  vel  malitid  prae- 
termittat.  10.  Si  testimonium  aliquod 
necessarium ,  unius  rogatu  et  alterius 
damno,  non  exhibeat;  si  conficiat  in- 
strumentum  usurarium  vel   falsum, 

(G)  Loc.  c.       (7)  T.  2.  in  i.racc.  8,  d.  iO.  q.  3. 
i^«)  L.  2.  c.  35).  d.  0.  !»)  T.  I.  c.  o. 


918 


LIB.  IV.  DE  PRAECRPTIS  PAnTICDLAniBOS 


pracsertim  in  daranum  terlii;  si  faciat 
ul  processus  et  causae  veniant  ad  alios 
iudices  vel  referentes  etc.  quam  ordo 
iHlus  tribunalis  postulat:  quia  multum 
interest  habere  hunc  vel  illum  iudi- 
cem.  Escob.  Vide  Laym.  »  Bonac.  2. 
Si  secretum  violel,  v.  gr.  aperiendo 
parti  adversae  dicta  testium  ante  eo- 
rum  publicationem ;  quod  esse  mortale 
contra  iustitiam  docet  Trull.3  ex  Na- 
varr.  ^.  42.  Si  parti  petenti  instrumen- 
ta  occultet,  praesertim  quae  continent 
legata.  Nav.  5  Sylv.  6  TruU. '.  13.  Si 
acta  occultet,  vel  parti  petenti  tran- 
sumptum  processus  neget.  14.  Peccat 
graviter  si  amisso  instrumento  anti- 
quo  publico  vel  testamento,  aliud  si- 
mile  confingat.» 

231 .  Quoad  notarios  notandum  1 . 
quod  infamesinfamia  iuris  aut  facti, 
nuUiter  instrumenta  conficiont.  Sal- 
mant.  ».  Nota  2.  clericos  in  sacris,  vel 
beneficium  habentes  non  posse  exer- 
cere  munus  notarii,  nec  etiam  in  foro 
ecclesiastico  publico.  Salm.  cum  aliis  ». 
Nota  3.  quod  tabelliones  nequeunt  re- 
cipere  aliquid  a  litigantibus  ullra  pre- 
tium  iustum.  Sed  dubium  est  an  lex 
taxam  ipsis  statuens  obliget  iu  con- 
scientia.  AfiBrmant  Nav.  Trull.  etc.  a- 
pud  Salra.'*'  cum  sit  lex  iusta.  Sed  ue- 
gant  Machad.  et  Fagund.,  quia  haec 
lex  est  poenalis  vel  saltem  mixta,  id- 
eoque  non  obligat  in  conscientia  (ut  de 
lege  mixta  tenent  Vill.  Diana  et  alii). 
Negat  etiam  Lugo  cum  Turrian.  et  aliis 
apud  Salm.  "  sed  alia  ratione  ductus, 
nempe  quia ,  cum  tabelliones  et  alii 
ministri  iustitiae  vivere  debeant  ex 
stipendiis  proprii  olBcii,  et  tractu  tem- 
poris  augeanlur  pretia  rerum  ac  ex- 
pensae,  iuxta  raorem  circa  victum  et 
vestitum,  ideo  non  iniuste  ipsi  aliquid 
exigunt  supra  taxam ;  maxime  si  at- 
tendantur  circumstantiae  laboris  et  pe- 
ritiae.  Et  hanc  sententiam  Lugonisdi- 
cunt  Salm.  «  videri  hisce  temporibus 
conformioremaequitati.Caeterumcom- 
muniter  loquendo  docent  dd.  hos  ta- 

(1)  li.  5.  l.  C.  c.  2.  (2)  In  \n:  il.  uil.  p.  nlt.  11. 
(5)  L.  8.  c.  7.  n.  3.  (4)  C.  23.  n.  52.  (S)  Loc. 
c.  1I.3S.  (6)  V.  Tabell.o.  {"i)  h.  c.  (8)  De  onic. 
c.  3.  j).  1.  n.  2.     (0)  li).  n.S.     (_lOj  Ib.  p.  5.  d.  18. 


belliones  peccare,  si  uUra  iuslura  pre- 
tiura,  aliud,  etiam  per  modum  doni,  ? 
partibus  accipiant,  quia  talia  munera 
coacte  non  sponte  praestantur.  Ita  Na- 
varr.  Rodr.  etc.  cum  Salm.  13.  Adver- 
tunt  tamen  Salm.  *■*  cum  Lop.  et  Mer- 
cad.  Rodr.  P.  Nav.  quod  bene  tabellia 
extraordinarium  stipendium  recipera 
potest,  si  extraordinarium  praestet  la- 
borem,  nempe  si  cogatur  celerius  quara 
par  sit  tradere  transumptum,  adira 
longinquum  locum,  vel  laborare  no- 
ctu,  etc. 

232. «  S.Procurator  peccat  1.  si  litera 
procuret  iniustam.  2.  Si  plures  causas 
suscipiat  quam  pcssit  expedire  (Ita  Pa- 
norm.  et  Cai.  cum  Salm.is).  3.  gi  piug 
mercedis  accipiat  quam  iustum.  4.  Si 
suadeat  reo  vel  parti  ut  iniuste  veri- 
tatem  neget.  5.  Si  sua  incuria,  negli- 
gentia,  aliave  culpa,  causa  sit  ut  lis 
perdatur.  6.  Si  noraine  partis  iuret, 
sine  particulari  eius  informatione,  cum 
periculo  peierandi.  7.  Si  culpabiliter 
tribunali  non  adsit,  futuri  incommodi 
metu  etc.  Vide  Escob.  Laym.^s  Bon.i^. 
8.  Si  partes  adducat  ad  concordiam 
iniquam.  9.  Si  dififerat  causam  vel  per- 
vertal  iudicem,  petat  terminos  imperti- 
nentes  aut  dilationes  superfluas.  10. 
Si  falsos  testes  inducat.  Vide  Sayr.  '8 
Fill.  «9  Trull.  20.  (Vide  Salm.  21).» 

233.  Quaer.  1.  An  procurator,  si  ha- 
beat  advocatum  aut  tabellionem  qui 
gratis  inserviat,  possit  iustum  pretium 
illis  debitum  sibi  retinere.  Resp.  ne- 
gative :  si  advocatus  aut  tabellio  ser- 
viant  magis  in  gratiam  clientis,  ut  Bon. 
Panor.  etc.  cum  Salm.22.  Si  autem  ser- 
viant  in  gratiara  siraul  procuratoris  et 
clientis ,  dicont  Bon.  et  Bass.  23  quod 
tunc  nihil  etiam  retinere  possit,  qui» 
in  dubio  melior  est  couditio  clieutis 
qui  possidet.  Sed  (addo)  hoc  currit  iu 
dubio;  nam,  si  vere  fiat  remissio  et- 
iam  intuitu  procuratoris,  cur  illere- 
tinere  non  poterit  saltem  partem  pre- 
tii  iuxta  prudentum  arbitrium?  modo, 

(11)  Ib.  n.  19.  (12)  Ib.  n.  20.  (15)  Ib.  u.  22 
(14)  Ib.  n.  24.  ct  2o.  (IS)  De  olT.  c.  6.  p.  un.  n.  4 
(iG)Loc.  c.  (17)Q.  3.  p.  4.  (18)  L.  12.  c.  14 
(lU)  T.  40.  c.  10.  n.  2y4.  (20)  L.  8.  c.6.  dub.  l, 
(iil)  Loc.  c.         (.22)  Ibid.  n.  6.         (^i5)  Ibid. 


CKf.   IIT.  T>!-p,  V.  DP 

Inlelllge,  nis!  donatio  absolute  fiat  cli- 
enti,  etsi  in  gratiam  procuratoris. 

Quaeritur  2.  An,  si  procurator  alium 
substituat  procuratorem,  possit  partem 
salarii  illi  tradere  et  partem  relinere. 
Affirmant  probabiliter  Salmant.  •  cum 
Sayr.  Ripa  Ang.  modo  illum  admo- 
neat  de  agendis,  et  insuper  suscipiat 
ipse  in  se  periculum  causae,  si  forte 
ob  negligentiam  substituti  causa  amit- 
tatur :  procurator  enim  tenetur  etiam 
ex  culpa  levi  circa  causae  defensio- 
nem :  hic  enira  intervenit  duplex  con- 
tractus  iustus,  unus  cum  cliente,  al- 
ter  cum  substituto. 

Quaeritur  3.  An ,  si  procurator  ipse 
se  oflferat  ad  causam  tuendam,  possit 
iustum  pretium  exigere.  Alii  negant, 
Bassaeus  vero  affirmat ,  nisi  ab  initio 
animum  habuerit  suum  opus  donandi, 
vel  nisi  cliens  sit  amicus  vel  consan- 
guineus,  et  procurator  causam  susci- 
piens  nihil  de  pretio  cogitaverit,  tunc 
enim  dicunt  dd.  censeri  voluisse  gra- 
tis  defendere.  Sed  ego  tamquam  minus 
sapiens  dico  quod  procurator,  nisi  cer- 
te  sciat  donasse  suum  laborem,  sem- 
per  iustum  pretium  recipere  potest, 
nemo  enim  praesumitur  donasse  nisi 
constet;  quia  donare  est  perdere.  Im- 
mo  etiamsi  interne  donasset,  nisi  ta- 
lis  donatio  ab  alio  fuerit  acceptata,  ad- 
huc  posset  salarium  exigere,  iuxta  di- 
cta  de  contract.  l.  3.  n.  725.  Cliens  au- 
tem,  si  procurator  est  amicus  vel  con- 
sanguineus,  potest  tunc  iuste  praesu- 
raere  donationem,  ut  dicunt  TruU.  et 
Bass.  apud  Salm.  2.  Et  huic  doctrinae 
nec  etiam  acquiescerem,  nisi  aliae  cir- 
cumstantiae  concurrerent,  quae  prae- 
sumptionem  certam  facereut  donatio- 
nis  factae. 

Quaeritur  4.  Si  quis  litigans  mittat 
procuratorem  ad  advocatum,  ut  iste 
eflorraet  aliquam  petitionem  aut  consi- 
lium,  sed  quia  res  est  facilis,  procura- 
lor  ipse  scripturam  conficit,  et  advoca- 
liistantum  eam  subscribit,utrumpro- 
curator  possit  inde  ex  pretio  quod  cli- 
ens  miltitad  advocataai,  parlera  sibi 
retinere.  AflirraantBon.  etTruil.  quia, 

(1)  Ibid.  n.  7.        (2J  T.-.  20.  c.  6.  p.  „,,.  „.  10. 


op»>?fiio  «AEco^-.Miimi  919 

i  ut  dicunt,  tunc  nemini  flt  iniuria :  non 
I  advocato,  quia  pars  illa  iam  ei  sufficil 
I  pro  sua  mercede ;  uon  parti,  quae  iani 
'  habet  quod  quaerit.  Negant  taraen  Sal« 
!  raant.  3  cura  Tol.  quia  procurator  age« 
I  ret  contra  voluntatem  clientis,  qui  si 

scivisset  scripturam  a  solo  procuratore 
I  confectam  esse,  minus  pretium  dedis- 
I  set  quam  tradidit :  sed  haec  ratiO  non 

aliud  probat,  nisi  quod  procurator  rai- 
]  norera  pensionem  sibi  retinere  debet, 

non  autem  nuUam. 

DoBiTm  V.  Quod  sit  ofiicii<-m  accusatorii. 

254.  Quae  sint  cavenda  ad  servandam  iustt' 

tiam  accusatoris. 
23b.  Quae  requirantur  ad  legitimam  accusa- 

tionem. 

256.  ^n  et  quis  teneatur  alteram  accusarevel 
I        denuntiare. 

257.  Jn  teneantur  ad  reslitutionem  poenae  ob- 
stricti  ex  ofpcio  ad  denunliandum ,  prout 
custodes  gabellarum,  si  non  denuntient. 

238.  Qui  prohibeantur  accusare. 

259.  Quando  illicitum  est  crimen  denuntiare. 

240.  ^»  correctio  fratema  debeat  praecedere 
accusalionem. 

241.  Quando  vero  liceat  accusare  sine  praevia 
monitione. 

242.  Quid  notandum  circa  denuntiationem  e- 
vangelicam. 

243.  Qu.  t .  Jn  liceal  deferre  praelato  ut  patri 
crimen  occuUum,  omissa  correctione. 

244.  Qu,.  2.  An  crimenpossit  praelato  denuntiari 
si  reus  sit  emendatus, 

245.  Qu.  3.  Quid  in  dubio  an  correclio  melius 
fiat  per  praelalum.  Qu.  4.  Jn  liceat  renuntia' 
re  iuri  fraternae  correctionis. 

246.  Quid  notandum  circa  denuntiationem  jm- 
dicialem. 

247.  An  possint  eagi  a  jfraelato  denuntiatoras 
evangelici  ad  faeiendam  denuntiationem  iu- 
dicialem. 

248.  Quid  notandum  de  monitoriis. 

249.  An  sit  obiigatio  denuntiandi  haerelicos  cum 
periculo  gravis  damni. 

250.  An  teneamur  denuntiare  haeretieos  rtobis 
coniunclos. 

251.  Quae  crimina  denmttanda  tanquam  de 
haeresi  suspectu. 

232.  An  et  quando  denuntiandi  blasphemi. 

253.  An  denuntiandi  superstiliosi. 

234.  An  denuntiandi  sintnegligentes  denuntlare. 

234.  «  Resp.  Ut  in  accusatione  ser- 
vetur  iustitia  cavenda  suut  tria:  Pri- 
mum  est  calumnia,  id  est  impositio  faU 
si  cnminis  vel  eius  quod  sufficienter 
probari  nequit.  Et  haec  inducit  obli- 
gationem  restituendi  et  subeundi  vel 
poenam  talionis  ( Sed  haec  poena  ex 
generali  consuetudine  vim  araisit,  ul 
i.>)  ;bici.  ',  11. 


9:!!) 


LrU.   IV.  OE  PRAECiiPTlS  PARTICULABinv 


(ncunl  Covar.  et  Goniez  apud  Salm.  <), 
vel  aliam  arbitrio  iudicis.  Secundura 
cst  praevaricatio,  id  est  collusio  cum 
reo,  et  simulata  lantum  accusatio:  quae 
in  criminalibus,sireipuhlicaedamnum 
sequatur,  obligationem  restilutionis  in- 
flucit.  Tertium  est  tergiversatio  accu- 
sationis  inchoatae,  absque  iusta  causa. 
Quod  addo,  quia  cum  causa,  v.  gr.  ob 
imperiumprincipis  vel  iudicis,  quod  in- 
tersit  reip.  talem  personam  non  puniri 
vel  infamari,  vel  quod  in  accusatione 
defectus  substantialis  sit  commissus, 
polest  desistere,  imo  tenetur,  si  in  pro- 
gressu  causae  cognoscat  se  errasse,  si 
incipiat  dubitare  de  crimine,  si  videat 
se  non  posse  probare.  Fill.  2.» 

235.  Notandum  1.  quod  ad  legiti- 
mam  accusationem  quinque  requirun- 
tur:  1.  Ut  fiat  in  scriptis,  vel  saltem 
scribalur  a  tabellione.  2.  Ut  ibi  expri- 
matur  nomen  accusatoris  et  rei.  3.  Ut 
exprimatur  species  delicti,  et  etiam 
nomen  socii,  si  sit  crimen  adulterii, 
sodoraiae  et  simile.  4.  Ut  exprimatur 
tempus ,  locus  delicti  et  etiam  hora, 
si  reus  id  postulet.  5.  Ut  accusator  ac- 
cusationem  subscribat,  ut  sic  obliga- 
tus  sit  ad  crimen  probandum,  ahas  ad 
poenam  subeundam.  Et  hinc  notanda 
est  differentia  quae  est  inter  denuntia- 
tionem  fraternam,  denuntiationem  iu- 
dicialem  et  accusationem.  Denuntiatio 
fraterna  fit  superiori  tamquam  patri, 
ut  reus  emendetur.  Denuntiatio  iuri- 
dica  fit  superiori  tamquam  iudici,  ut 
reus  puniatur,  sed  sine  obligatioue  cri- 
men  probandi.  Accusatio  autem  fit  iu- 
dici,  ut  reus  muictetur,  cum  obliga- 
tione  delictum  probandi,  et  ideo  haec 
omnino  fieri  debet  in  scriptis.  Ita  dd. 
comm.  Vide  Salm.  3. 

236.  «  Quaeres,  an  et  quis  teneatur 
alterum  accusare. 

»  Resp.  1 .  Privatum  raro  ad  id  te- 
neri;  tum  ex  praxi  timoratoruin ,  tum 
quia  alias  tribunalia  essent  plena  ac- 
cusationibus ,  cum  perturbatione  rei- 
publicae. 

(1)  De  oftic.  c.  2.  1«.  1.  ^.  1.  n.  -i. 
(2)  t.  W.  c.  7.  11.  7US.  (3)  Ibid.  n.  S. 

'\)  Iii  8.  pr.  .1.  10.  .|.  5.  p.  l.         (S)  Lo«.  c. 
ij)  2.  2.  .111.  0».  arl.  1. 


)iDixi \.privatum;  quia  sl  qals  n  re* 
publica  stipeodium  ob  hoc  accipiat,  v. 
gr.  fiscalis  etc.  tenetur  ex  iuslitia,  et 
consequenter  ad  darana,  omissione  ac- 
cusationis  secuta.  Fill.  Bon,''. 

»  Dixi  2.  raro;  quia  si  exigat  bonum 
publioum,  V.  gr.  si  proditio  imminens 
vel  grave  damnum  vitae  innocentis  a- 
liter  averti  non  possit,  etcrimen  facile 
probari  possit,  tenetur  etiam  privatus 
accusare  vel  saltem  denuntiare;  id  ta- 
raen  ex  caritate  tantum  quae  restitu- 
tionem  noo  importat.  Fill.  Bon.  s.» 

Sed  haec  orania  fusius  examinanda. 
Quaeritur  an  -aliquando  teneamur  a- 
lium  accusare  vel  denuntiare.  Affirma 
in  sequentibus  casibus. 

Et  1 .  Quando  agitur  de  communi  da- 
mnovitando,  etpossit  crimen  probari; 
tunc  enim  docet  s.  Thomas6  obligatio- 
nem  esse  accusandi.  Crimina  autem 
contra  bonum  commune  sunt  haeresis, 
rebellio,  falsificatio  monetarum,  homi- 
cidia  et  furta  ab  assassinis,  aut  viarum 
grassatoribus  :  addunt  alii  subornatio- 
nem  suffragiorum  in  cathedris  et  in  a- 
liis  electionibus.  Et  Lugo  addit  pecca- 
tum  religiosi,  quod  probabiliter  da» 
mnum  religioni  afferret.  Si  vero  cri» 
men  probari  nequeat,  sufficit  ut  reus 
denuntietur.  Et  communiter  videntur 
dd.  concludere  satis  esse  in  hisce  tem- 
poribus  delictum  denuntiari ,  ne  ob 
metum  poenaeincurrendae,  si  illud  non 
probetur,  deterreautur  homines  a  de- 
nuntiatione  criminum  cum  gravi  da- 
mno  communi.  IlaLugo'  Sanch.  8  Cai. 
Sot.  Baon.  TruUench.  Villal.  etc.  apud 
Salm.  9.  Et  sic  servi  ac  filiidenuntiare 
tenentur  etiam  delicta  domini  et  patris 
in  commune  detrimentum  vergentia, 
ut  Salm.  10  cum  eisdem.  Si  vei*o  cri- 
men  iam  sit  patralum,  nec  ullum  da- 
mnum  exinde  immineat,  quia  delin- 
quentem  iam  constat  esse  emeudatum 
(excepto  crimine  haeresis),  non  est  ob 
ligatio  denuntiandi,  ut  Tol.  Fil.  etc.  a- 
pud  Salm.  ". 

2.  Tenemur  denuntiare  delicium, 


;7,  De  iusl.  il.  38.  s.  1.  ii.  ^. 
(,»)  Coiis.  1.  6.  c.  2.  d.  2.  n.  2. 
.»)  Ir.  2'J.  c.  2.  p.  1.  S.  2.  11.  10. 
Ul)  Tr.  2*).  c.  2.  p.  1.  ^.2.  n.  II. 


(10)  Ibid. 


CAP.  III.  DtJB.  V.  DE 

si  itnmineat  grave  damnum  innocenti. 
Quod  autem  tunc  teneamur  etiam  reum 
accusare,  si  crimen  probare  possumus, 
ut  dicunt  Tol.  Sot.  etc.  apud  Salm.  * 
hoc  difficile  accidere  posse  censeo,  cum 
haec  obligatio  sit  tantum  ex  caritate, 
quae  non  obligat  cum  gravi  incommo- 
do :  hoc  enim  accusantes  ordinarie  sub- 
ire  solent;  tanto  magis  si  denuntiatio, 
pariter  acaccusatio,  damnum  satisim- 
pedire  potest.  Immo  addo  quod  nec 
etiam  denuntiare  teneretur  is  qui  ex 
denuntiatione  grave  incommodum  sub- 
ire  prudenter  timeret;  nisi  commune 
damnum  immineret. 

3.  Tenentur  crimeu  denuntiare  vel 
accusare,  qui  ad  id  a  rep.  vel  a  domi- 
nis  stipendium  accipiunt ,  ut  sunt  fi- 
scales,  aut  custodes  agrorum,  gabella- 
rum  etc.  Alias  tenentur  ad  restitutio- 
nem  damnorum,  quae  reip.  vel  domi- 
nis  ob  omissionem  accusationis  obve- 
niunt.  Ita  Busemb.  hic  cum  Fill.  Nav. 
Bann.  etc.  communiter  apud  Salm,  2, 

237.  An  autem  hi  teneantur  resti- 
tuere  valorem  poenae,  si  non  denun- 
tiant.  .4ffirmant  valde  probabiliter  So- 
tus  3  Laym.  <  Mol.  s  Spor.  ^  cum  P.  Na- 
var.  Med.  et  Salon.  Ratio  quia  omit- 
tendo  denuntiationem  ad  quam  tene- 
bantur  ratione  officii,  sunt  causa  ut  fi- 
scus  vel  dominus  non  exigat  poenam 
ad  quam  ius  habet.  Sed  satis  probabi- 
liter  negant  Lessius  '  Lugo^  Salmant.  9 
Sanch.  10  cum  Nav.  Met.  Angles  Salon. 
Bann.  Lop.  Manuel  GrafF.  item  Diana  " 
cum  Vasq.  Tann.  Azor.  Arag.  Ratio 
quia  lex  poenalis  non  intendit  ut  fiscus 
vel  domini  mulctis  ditentur,  sed  ut  i- 
psi  serventur  Indemnes,  et  transgres- 
sores  puniantur.  Indirecte  autem  et 
per  accidens  lex  praebet  ius  ut  inde 
mulctae  exigantur,  sed  postsententiam; 
nam  ante  iilam  neque  fiscus  neque  do- 
mini  ad  poenam  ius  ullum  habent.  Un- 
de  licet  fiscales  non  denuntiaodo  pec- 
cent  contra  iustitiam  legalem,  non  au- 
tem  peccant  contra  commutativam  re- 

(i)  IWd.  n.  12.  (2)  Ibid.  n.  15.  (3)  L.  1.  de 
iusl.  q.  6.  a.  6.  vel  9.  (4)  L.  3.  s.  S.  ti.2.  c.  7.  ri.  4. 
(S)  T.  1.  Ir.  2.  d.  93.  n.  56.  (6)  T.  1.  c.  5.  n.  S9. 
(7)  h.  2.  c.  13.  n.73.  (8)  De  contr.  d.  37.  n.  102. 
«))  De  icsl.  F.  1.  p.  S.  S.  5.  n.  136.     (10)  Dc  aiaU-. 


OFFICIO  SABCULARIUM  921 

spectu  ad  mulctam,  et  ideo  tantum  te- 
nentur  resarcire  damnum  vectigaliun» 
quae  mercatores  solvere  debuissenl. 
Idem  dicunt  Less.<2  et  probabile  putant 
Spor.  13  ac  Lugo  ^^  cum  Salas  etc.  (con- 
tra  Suar.  Ang.  Sylv,  etc.  is)  (Je  iudice 
non  ferente  sententiam  de  mulcta  con'- 
tra  reos  convictos.  Idem  tenent  Sal- 
mant.  <6. 

4.  Tenetur  aliquando  aliquis  denuo- 
tiareimo  etiam  accusaredelinquentem; 
si  hoc  sit  necessarium  ad  vitatrdum 
seuresarciendum  damnum  propriae  fa- 
miliae  quaealias  remaneretdehonorata 
vel  destituta  alimentis.  Ita  Sanch.  "^ 
Sot.  Bann.  Nav.  etc.  apud  Salm.  is.  Et 
notat  Sanch.  cum  Gom.  19  quod  iudev 
aliquando  ob  bonum  commune  compel- 
lere  potest  ofiensum,  ut  saltem  decla- 
ret,  quis  eum  laeserit,  ut  inde  proce- 
dere  pos.sit  ad  inquirendum;  intellige 
quando  revera  alias  damnum  commu- 
ne  imminet,  puta  coniurationis,  erro- 
ris  in  fide  et  similium. 

Sed  exceptis  his  casibus,  nemo  tene- 
tur  alium  accusare;  et  quamvis  pos- 
sit,  si  sine  odio  accuset,  sed  zelo  iu- 
stitiae;  attamen  difficile  expers  erit  af- 
fectu  vindictae  is  qui  contra  suum  of- 
fensorem  accusatiouem  proferret,  cum 
accusatio  de  se  intendat  punitionem  rei 
ut  diximus  de  praec.  car.  /.2.  n.  29. 
V.  Licet. 

238.  «  Resp.  2.  Accusare  prohiben- 
tur  4.  Excommunicati,  proditores,  in- 
fames;  idque  in  poenam  criminis.  2. 
Filii,  servi,  suos  parentes  vel  domiuos, 
obreverentiam.  3.  Clericiin  causa  san- 
guinis,  ob  indecentiam.  Less.  20^» 

Quaeritur,  quinam  prohibeantur  ac- 
cusare.  1 .  Prohlbentur  excommunicati, 
infames,  publici  concubinarii,  autusu- 
rarii,  de  maioribus  criminibus  accu- 
sati,  nisi  prius  innocentes  se  demon- 
strent:  item  foeminae,  impuberes.  Ex- 
oJpe  tamen  1.  Si  isti  {rosequanturcau- 
sam  propriam  vel  iuorum  usque  ad  6. 
gradum.  2  Si  crimen  sit  contra  legeia 

1.  10.  d.  8.  n.  14.  (II)  5.  p.  ir.  6.  r.  SS.  (12)  L.  c. 
(13)  Loc.  c.  (14)  De  iust.  d.  37.  u.  97.  (IS)  Iliid. 
1^16)  Tr.  II.  c.  2.  p.  3.  §.4,  n.76.  (17)  Cons,1.6. 
c.  5.  duli.  26.  n.  4.  el  7.  (18)  Tr.  29.  c.  2.  p.  1. 
y  2.  u.  14.     (19)  Ibid.      (20)  L.2.  c.  50.  d.  S. 


0?2  LIB.  tV.  \)K  PBAECEl' 

divinam  aut  humaDam,  cuius  violatio 
cedat  in  damnum  terlii.  3.  Si  crimen 
sit  contra  bonum  commune.  Quicum- 
que  autem,  etsi  non  possit  accusare, 
potesl  tamen  denuntiare.  Vide  Salm.  *. 

2.  Filii  non  possunt  accusare  parentes, 
nec  e  converso ;  neque  servi  dominos, 
nisi  crimen  sit  laesae  maiestatis  vel 
haeresis.  Salmant.2.  3.  Laici  nequeunt 
accusare  clericos,  nisi  clericus  sit  di- 
lapidator  bonorum  ecclesiae,  aut  hae- 
reticus,  simoniacus,  sacrilegus  etc.  Vel 
nisi  laicus  causam  suam  vel  suorum 
prosequatur.  Item  nec  clerici  accusare 
possunt  laicos  aut  religiosos ,  qui  tan- 
lum  a  religiosis  eiusdem  ordinis  accu- 
sari  possunt.  Salm.  3. 

Sed  hic  quaeritur  an  religiosus  pos- 
sit  accusare  suum  praelatum.  Affirma 
ex  c.  Ex  parte  fua,  de  accus.  Tria  e- 
nim  ibi  habeotur:  4.  Quod  monachi 
non  suntrepellendi  ab  accusationeprae- 
lali  coram  iudice  regulari  aut  compe- 
tenti.  2.  Quod  tunc  expensae  pro  iite 
de  bonis  monasterii  eis  sunt  submini- 
strandae,  si  peculium  ipsi  nonhabeant. 

3.  Quod  monachi  nequeunt  accusare 
laicos  sine  licentia  abbatis.  Vide  Salm.*. 

4.  Inimicus  repellitur  ab  accusando 
delinquentem  *.  Et  hoc  valet  etiam  in 
criminibus  exceptis,  ut  supra,  praeter 
haeresim.  Est  commune  cum  Salm.  «. 
Ratio  quia  tunc  praesumitur  accusa- 
lio  semper  procedere  ex  affectu  vin- 
dictae.  5.  Pariter  repellitur  socius  cri- 
minis  '.  Excipiuntur  tamen  quoad  hoc, 
crimina  haeresis,  laesae  maiestatis, 
falsificatiouis  monetae,  sodomiae,  furti 
famosi,  et  omnia  alia  quae  sine  socio 
fieri  non  possunt.  Vide  Salm.  ^.  6.  Ne- 
queunt  clerici  accusare  in  causa  san- 
guinis^.  Sed  dubium  est  an  valeant 
accusare  ad  resarciendam  iniuriampro- 
priam  vel  suorum,  vel  suae  ecclesiae. 
Affirma,  dummodo  clericus  (si  sit  cau- 
sa  sanguinis)  praemittat  expressam  pro- 
testationem,  se  non  intendere  ut  iu- 
dex  ad  poenam  sanguinis  procedat; 
tunc   enim,  etiamsi  reus  ad   roortem 

(1)  De  oflic.  c.  2.  p.  2.  n.  26.  (2)  Ibid.  n.  27. 

(S)  ll)iJ.  n.  28.  (4)  Ibid.  n.  50.  et  31, 

(S)  Ex  c.  Ciim  oporteat,  de  acciis.  (6)  Ibid.  n.  'Si. 

(7)  Ex  leg.  fin.  cod.  de  aueiM.  (8)  Ibid.  n.  37. 


TIS  PAUTICULARinCS 

damnetur,  irreguUxritatemeffugiet.  God 
habetur  ex  c.  2.  de  homic.  in  6.  Vida 
Salm.io  et  vide  l.  7.  n.  468.  Nomine  au- 
tem  suorum,  quinam  veniant.  Alii  cen' 
sent  venire  consanguineos  usque  ad 
10.  gradum.  Alii  usque  ad  7.  vel  6. 
Alii  usque  ad  4.  Sed  Salm.^'  tenentno* 
mine  suorum  tantum  servos  venire, 
quia  textus,  ut  supra,  concedit  cleri- 
cos  accusare  tantum  suos  malefactores; 
per  td  qios  igitur  non  venire  inferunt 
malefactores  propinqucrum.  Attamen 
ipsi  Salm.  alibi  et  alii  cum  p.  Conc. 
probabiliter  permittunt  accusare,  ad 
reparandum  damnum  cognatorum  us- 
que  ad  4.  gradum.  Vide  d.  l.  7.  num. 
468.  ad  3. 

239.  «  Resp.  3.  Non  teneris  imo  nec 
debes,  etiam  posito  superioris  praece- 
pto,  denuntiare  crimen:  4.  Si  delin- 
quens  emendatus  est,  sine  periculo  re- 
cidendi  et  parti  laesae  est  satisfactum, 
nec  periculum  imminet  aliis:  nec  cri- 
men  est  notorium;  quia  sine  causa  pro- 
ximi  infamia  sequeretur.  Vide  supra  l. 
2.  t.  3.  c.  2.  d.  4.  2.  Si  crimen  nosti 
sub  secreto  naturali,  tamquam  consul- 
tor,  advocatus  etc.  nisi  tamen  is  qui 
secretum  commisit,  innocentem  vel 
remp.  iniuste  vexaret,  nec  vellet  desi- 
stere.  C.  de  Lugo  <2.  3.  Si  inde  immi- 
neat  grave  periculum  honoris,  vitae  et 
rerum  tuarum.4.  Si  etiam  probareco- 
gereris,  nec  posses.  V.  Lugo  ».  » 

240.  Quaeritur  hic  an  accusationem 
praecedere  debeat  correctio  fraterna. 
Plura  hic  sunt  distinguenda: 

Et  1 .  Si  crimen  est  publicum,  quia 
deeo  adestinfamia  vel  notorietas,  uem- 
pe  coram  pluribus  in  platea,  tunc  nul- 
la  correctio  est  praemittenda.  Ita  s.Th.i^ 
Sanchez  ^s  Sotus  Palud.  et  Salmantic.*fi 
cum  communi.  Ratio  quia  tunc  non  esl 
tantum  ( verba  s.  Th.)  adhihendum  re- 
medium  ei  qui  peccavit;  sed  etiam  aliii 
in  quorum  notitiam  (crimen)  devenit.  Et 
ideo  crimen  publice  est  puniendum. 

2.  Si  crimen  non  est  publicum,  etsi 

(9)  Ex  can.  Saccrdotes,  caus.  2.  qu.  7. 

(10)  Ib.  n.  59.  et  40.  (li)  Tr.29.  c.  2.  p.  2.  n.  42. 
(J2)  De  iust.  d.  14.  n.  242.  (13)  Dist.38.  sect.  2. 
(14)  2.  2.  q.  33.  a.  7.  (lo)  Cons.  c.  2.  d.  28.  u.  ». 
(16)  Ibid.  p.  i.  i.  3.  n.  2». 


OAP.  III.  DUB.  V.  nE 

paucis  notum,  tunc  correctio  est  prae- 
mittenda  si  speratur  fructus:  quia  tunc 
non  respiciendum  est  bonum  commu- 
ne,  sed  peccantis,  qui  facilius  emenda- 
bitur  per  secretam  monitionem  quam 
per  publicam  punitionemMta  Sot.  Cai. 
Palaus  Lessius  cum  Salm.2,  Advertit 
tamen  Less.  3  et  coosentit  Palaus,  quod 
si  crimen  probare  possis  in  iudicio  (pu- 
ta  per  duos  testes),  licet  tunc  tenearis 
ex  caritate  proximum  monere  ante  ac- 
cusationem,  ut  a  crimine  desistat,  non 
peccas  tamen  contra  iustitiam  si  accu- 
ses;  quia  semper  prodest  ad  commune 
bonum  crimina  puniri.  Et  tunc  tene- 
tur  iudex  accusationem  recipere,  etin 
causa  procedere,  si  alias  timeat  scan- 
dalum  in  republica  eventurum.  Secus 
si  scandalum  absit,  quia  iudex  tunc  te- 
neretur  ex  praecepto  naturali  caritatis 
accusationem  non  adraittere.  Ita  Sal- 
mant.  *. 

24i .  Non  peccas  vero  neque  contra 
iustitiam  neque  contra  caritatem,  si 
accuses  sinepraevia  monitione,  in  duo- 
bus  casibus:  1 .  Quando  crimen  est  in 
damnum  reipublicae,  ut  coniuratio,  de- 
lictum  laesae  maiestatis  etc.  et  signan- 
ter  haeresis,  pro  qua  maxime  est  no- 
tanda  prop.  5.  damnata  ab  Alexandro 
VII.  quae  dicebat:  Quamvis  evidenter 
tibi  constet  Petrum  esse  haereticum,  non 
teneris  denuntiare  si  probare  non  pos- 
sis.  Ratio  quia  in  his  criminibus  nun- 
quam,  aut  rarissirae  ex  correctione  spe- 
ratur  fructus,  et  mora  valde  nocere  pot- 
est.  Ita  Less.  *  Pal.  Sanch.  Vill.  TruU. 
Bon.  etSalm.6cumcommuni.  2.  Quan- 
do  alia  via  non  possis  damnura  passum 
tibi  resarcire,  nisi  invasorem  accuses; 
lunc  enim  potes  accusare,  ut  saltem 
per  poenam  rei  tibi  iniuria  reparetur: 
modo  ab^t  aflFectus  vindictae  (quod  aii~ 
lem  difficillimum  esse  reputo).  Salm. ' 
Sanch.  TruII.  Salon.  etc. 

Hic  operae  pretium  est  aliqua  adno- 
tare  de  denuntiatione,  quae  est  duplex, 
ut  supra  dictum  est.  Alia  evangelica 
quae  defertur  superiori  ut  patri,  ad  rei 

(i)  Ex  c.  Si  peccaverit,  cans.  2.  qu,  1, 
(2)  Ibid.  n.  24.     ^)  L.  2.  c.  30.  n.  10.  H.  ci  12. 
('5)  Ti-.  29.  c.  2.  p.  2.  n.47.  cl  48.     (S)  h.  c.  n.  13. 

(«)  IliUl.  i>.  1.  i.  o.  II.  2'2.  '-        •      11    23. 


OFFICIO  SAECULARIUM  92?? 

emendationem;  alia  iudicialis  quae  de< 
fertur  superiori  ut  iudici. 

242.  Et  primo  quoad  denuntiationem 
evangelicam  sive  paternam,  notandum 
-1 .  Quod  si  crimen  proximi  est  reipub. 
vel  communitati  perniciosum,  quam- 
vis  sit  occultum,  statim  praelato  de- 
nuntiari  debet,  nulla  fraterna  corre- 
ctione  praemissa,  ut  communiter  do- 
cent  dd.  oum  s.  Thom.  3  et  Laym.  ^.  Si 
vero  crimen  non  est  communitati  da- 
mnosum,  sed  tantum  ipsi  delinquenti, 
tunc  servandus  est  ordo  correctionis 
traditus  in  evangelio  *o  ubi  legitur :  Si 
autem  peccaverit  in  te  frater  tuus^  vade 
et  corripeeuminterte  etipsumsolum.Si 
te  audierit  lucratus  eris  fratrem  tuum; 
si  autem  te  non  audierit  adhibe  tecum 
unum  vel  duos,  ut  in  ore  duorum  vel 
trium  testium  stet  omne  verbum;  quod 
si  non  audierit  eos  dic  ecclesiae.  Notan- 
dum  2.  Quod  si  post  secretam  corre- 
ctionem  frater  non  emendatur,  tunc  cri- 
men,  antequam  aliis  manifestetur,  de- 
nuntiandum  est  praelato  tamquam  pa- 
tri,  utpaterue  corrigat.  Ita  s.  Thom.i* 
cum  s.  Aug.  12  cuius  verba  affert  Lay- 
man  <3.  Ratio  quia  superior,  ut  spiri- 
tualis  pater,  magis  idoneus  est  ad  iu- 
vaodum  fratrem,  quam  alii:  nec  decet 
in  congregatione  ut  alii  crimen  sciant 
prius  quam  praelatus  qui  salubrius  rae- 
delam  afferre  potest. 

243.  Sed  quaeritur  1 .  An  liceat  de- 
ferre  praelato  ut  patri  crimen  occul- 
tum,  communitati  noo  perniciosum,se- 
creta  correctione  omissa.  Tres  adsunt 
sententiae: 

Primo  generatim  alfirmat  cumAng.i* 
et  Gabr.  Rosel.  Turrian.  apud  Laym.i* 
qui  dicunt  hoc  saitem  in  religionibus 
permissum  esse  ob  bonum  observan- 
tiae  commune. 

Secunda  sententia  huic  omnino  op- 
posita  cum  Adrian.  Cordub.  Sot.  etc. 
apud  Sanch.  ^^  tenet  necessario  prae- 
mittendam  esse  correctionem  secretam. 

Tertia  sententia  longe  comraunior  et 

(8)  2.  2.  ((.  55.  a.7.    (0)  L.  5.  ti-.  3.  p.  2.  c.4.  u.  4. 
(10)  Mallli.  18.  15.  (11)  D.  q.  35.  a.  8.  ad  4. 

(12)  In  cpist.  109.  ad  Moa.  (13)  L.  c.  n.  6. 

(14)  V.  Deuuuliatio,  n.  10.  (IB)  L.  3.  ile  ius;. 

tr  3.  c.  i.  u.  S.         (16)  Dec.  l.  6.  c.  18.  n.  46. 


921 


LiB.  IV.  nn  rnARCBPTis  pakxicclakibus 


Vonge  probabilior  docet bene posso  de- 
nunliari  criraen  occuUum  praelato  pru- 
denti  tamquam  patri,  nulla  praemissa 
correctione,  si  speretur  sic  melius  e- 
mendatio  fratris  obtineri.  Ratio  patet 
quia  finis  huius  praecepti  fraternae  cor- 
rectionis,  ut  dicunt  s.  Th.  et  alii  ut  in- 
fra,  alius  non  est  quam  caritas  erga 
fratrem-,  sed  hic  finis  caritatis  duplex 
est,  alter  principalis,  alter  minus  prin- 
cipalis.Finisprincipalis  est  ut  frater  e- 
niendetur,  et  ideo  praecipitur  corre- 
ctio:  finis  minus  principalis  est  ut  ser- 
vetur,  quantum  fieri  potest,  fama  fra- 
iris,  et  ideo  praescribitur  ordo  secre- 
lae  correctionis  praemittendae;  quare, 
cum  creditur  magis  expedire  ad  finem 
principalem,  scilicet  ad  emendationem 
fratris,  ut  correctio  fiat  immediate  a 
praelato,cessaredebet  finis  minus  prin- 
cipalis,  et  ideo  recte  omittendus  ordo 
secretae  correctionis.Ita  s.  Thom.*  qui 
distinguit  inquisitionem,  accusationem 
et  denuntiationem,  in  qua  dicit  obser- 
vandum  esse  finem  eius,  nempe  ut  fra- 
ter  emendetur:  Utrum  autem  (addit) 
statim  cum  quis  scit  fratrem  suum  peo- 
casse^  debeat  denuntiare  praelato,  dico 
quod  in  his  distinguendum  est  de  con- 
ditionibus  subditi  et  praelati;  nam  si  ego 
scio  quod  frater  per  me  corrigetur^  tunc 
non  debeo  hoc  denuntiare  praelato;  si  ou- 
temvidetur  quod  hoc  melius  fiat  per  prae- 
latumy  et  praelatus  nihilominus  sit  pius^ 
discretus  et  spiritualis,  non  habens  ran- 
corem  seu  odium  adversus  illum  subdi- 
tum,  tunc  licite  potest  hoc  denuntiare  si- 
bi:  et  tunc  non  dicit  ecclesiae,  quia  non 
ei  sicutpraelatOy  sed  sicut  personae  pro- 
ficienti  ad  correctionem  proximi  et  emen- 
dam.  Et  paulo  post  subiungit:  Ideo  te- 
nendum  est  hoc  pro  regula^  quod  in  o- 
mnibus  istis  semper  servanda  est  ca- 
ritas,  et  quod  melius  et  magis  expedire 
videtur.  Et  si  hoc  intendat,  scilicet  e~ 
mendam  proximi,  servet  quantum  pot- 
est  bonum  caritatis.,  tunc  denuntiando 
non  peccat.  Idem  docet  s.  Bonav.  in  11- 
lud  s.  Lucae:  Si  peccaverit  etc.  2  et  ita 

(1)  Quodlib.  11.  a.  15.  (2)  C.  17.  v.  3. 

(3)  Dec.  1.  6.  c.  18.  n.  46.  (4)  h.  5.  tr.  3.  p.  2. 
i.  4.  n.  o.  (o)  V.  Denuntiatio  n.  10.  (6)  D.  n.  b. 
(7)  QuoJf.l».  II.  a-  l.%.      ;i?^  Cil.  s.  4.      (9)  Cit.  c. 


dicunt  Sanch.  '  cum  s.  Autonin.  Gers. 
Abul.  Salmer.  Sa  Sylv.  Tabien.  Ricc. 
Angel.  Waldens.  Armill.  GrafT.  Arag. 
Manuel.  Philiarch.  etc.  acLaym.  <  cura 
Sot.  Henr.  Pal.  Navarr. 

244.  Quaer.  2.  An,  si  reus  sit  emen- 
datus,  possit  crimen  praelato  denun- 
tiari.  Affirmant  Angelus  ^  Gabr.  Ricc. 
Turrecr.  ap.  Laym.  6  quia  dicunt  sem- 
per  praestare  ut  praelatus  sciat  vitia 
subditorum.  Sed  negandum  cum  s.  Th.^ 
Laym.  8  Sanchez  ^  et  aliis.  Secus  vero 
dicendum  (ait  Sanch.  <o)  si  dubiiim  sit 
an  frater  sit  plene  emendatus.,  vel  an 
frater  sit  in  probabili  periculo  relaben- 
di,  aut  an  plane  cessarit  periculura  re- 
lapsus:  quia  tunc  bene  potest  crimea 
praelato  ut  patri  deferri,  cum  priuscon« 
sulendum  sit  profectui  fratris  et  bono 
religionis,  quam  modico  detrimento  fa« 
mae  illius. 

245.  Quaeritur  3.  Quid,  si  dubium  sit 
an  correctio  melius  fiat  per  praelatura 
vel  an  praelatus  prudenter  procedat. 
Respondet  Sanch.  i^  quod,  nisi  crimen 
vertat  in  damnum  commune,  vel  alte- 
rius  privati,  praemitti  debet  secreta 
oorrectio.  Sed  hic  advertendum  1 .  Quod 
in  dubio,  nisi  constet  de  imprudentia 
praelati,  in  religionibusbeneinstitutis 
(ut  nolat  Laym.  i2)  praelati  praesumun- 
tur  prudentes.  Advertendum  2.  id  quod 
notat  13  idem  Laym. ,  nempe  quod  in 
talibus  ordinibus  crimina  occulta  fra- 
trum,  si  nondum  emendata  sint  vel  re- 
lapsus  timeatur,  frequentius  sine  se- 
creta  monitione  deferri  possunt  ad  prae- 
latum  tamquam  patrem:tum  quiaprae- 
lati  sunt  viri  pii  et  prudentes  qui  ad- 
monitionemagis  prodesse  possuot;  tum 
quia  ipsi  magis  idonei  sunt  ad  crimeu 
emendandum  et  ad  occasiones  reiapsu;» 
amovendas:  nam,  ut  recte  dicunt  Sua- 
rezi4  et  Sauch.is  vel  peccatum  relig  o- 
si  est  leve,  et  tunc  cum  infamatio  le- 
vis  sit,  maior  plerumque  utilitas  ex  de- 
uuntiatione  proveniet,  quam  damnum 
fratris  erit:  praeterquam  quod  huius- 
raodi  consuetudo  denuntiandi  praelato 

18.  n.  49.        (10)  Ibid.       (11)  Cit.  c.  18.  n.  47. 
(12)  Cit.  c.  4.  n.  S.  V.  Fateor  lamen.       (13)  Ibul 

(14)  De  carit.  disp.  8.  sect.  6.  n.  12. 

(15)  L.  6.  c.  18.  n.  Sa. 


CAP.  111.  DUB.  V.   DE 

levia  delicla,  ut  ait  Suarez,  esl  quasi 
necessaria  ad  religionis  statum  conser- 
vandum:  vel  crimen  fratris  est  grave, 
et  tunc  aut  frater  peccavit  ex  fragili- 
tate,  et  melius  occurret  superior,  occa- 
siones  auferendo,  quod  alius  nequit 
praestare;  aut  ex  malitia,  et  tunc  ra- 
rissime  ex  monitione  fratris  speratur 
emenda,  ut  dicit  Sanch.  >  cum  Cai.  qui 
asserit  rectius  dubitandum  quod  reus 
ex  correctione  secreta  polius  fingat  se 
emendatum,  quam  emendetur.  Addunt 
recte  Suar.  et  Sanch.  vix  fieri  posse, 
quod  crimina  religiosorum  non  redun- 
dent  in  maximum  religionis  damnum, 
tum  ob  scandalum  fratrum,tum  ob  re- 
ligionis  infamiam.  Hinc  dicit  Suarez, 
omnia  crimina  gravia  bene  denuntiari 
posse  praelato,  tamquam  communitati 
perniciosa;  imo  saepe  obhgationem  es- 
se  deuuntiandi,  praesertim  si  praelatus 
interroget;  saltem,  inquit  Sanch.,  val- 
de  expedire  quod  praelatus  sciat  vitia 
fratrum  utmelius  amoveantur  lapsuum 
pericula.  Addo  et  ego,  quod  maximum 
inconveniens  facile  eveniret,  si  praela- 
tis  crimina  denuntiari  non  possent  an- 
te  secretam  monitionem;  nam  si  ex  il- 
la  delinquens  non  emendetur  (quod  ut 
plurimum  timendum  est,  uti  supra  no- 
tavimus  cum  Sanch. ),  aut  crimen  de- 
feres  ad  praelatum,  et  tunc  reus  facile 
suspicans  tuam  denuntiationem,  saepe 
odium  adversus  te  conservabit;  aut  tu 
ob  huiusmodi  timorem  omittes  denun- 
tiare,  et  sic  crimen  nou  emendabitur-, 
scandala  augebuntur,  et  sic  deinde  bo- 
num  communitatis  corruet.  Quare  ex 
his  omnibus  recte  concludit  Lay.  2  ra- 
rum  esse  in  congregatione  religioso- 
rum,ut  subditi  sint  aeque  idonei,  quam 
praelati  ad  corripiendum:  et  ideo  in 
cap.  Qualiter  et  Quando  24.  de  accus.  re- 
lato  ordine  servando  in  inquisitione, 
accusatione  et  deuuntiatione,  sic  con- 
cluditur:  Hunc  tamen  ordinem  circa  re- 
gulares  personas  non  credimus  usque- 
quaque  servandum. 
Quaeritur  4.  An  hceat  renuntiare  iu- 

(l)lbid.  (2)L.  c.  n.S.  (3)Dec.  1.6.  c.lS.n.-io. 
(4)  Dc  praec.  ilecal.  ile  carit.  secl.  S.  (S)  Tr.  6. 
aul).  9.  u.  4.  (6)  D.  8.  sect.  6.  n.  12.  (7)  Ti'.  21. 
c   7    n.  4.  5.  a.  n.  87.     (8)  '1.  2.  q   73.  ;..  i.  ;„1  1. 


OFFICIO  SABCULARIOM  925 

ri  fraternae  correctionis,  ita  ut  possit 
deferri  crimen  ad  superiorem,  nulla 
praemissa  correctione.  Tres  adsuntsen- 
tentiae: 

Prima  sententia  communior  aflBrmat, 
et  hanc  docent  Sanch.  3  Qont.  Tourn.  * 
Pal.  5  Suar.  6.  Item  Valent.Hurt.Diana 
et  alii  plures  apud  Salm.  '.  Ratio  quia 
ob  honestum  finem  quisque  potest  iuri 
suo  renuntiare,  et  ideo  plurimi  sancti 
viri  suae  famae  cesserunt.  Conflrma- 
tur  ex  d.  Thom.  8  qui  ait:  Sui  arbitrii 
est  detrimentum  suae  famae  pati^  nisi 
hoc  vergat  in  periculum  aliorum. 

Secunda  sententia  autem  absolute  ne- 
gat,  earaque  tenent  Philiar.9  item  Ro- 
driq.  Lorca  Lopez  etc.  apud  Salm.^^. 
Ratio  quia  nemo  potest  prodigere  ius 
quod  habet  ad  suam  famam, 

Tertia  sententia  vero  quam  tenent 
Salm.  n  cum  Arauso  et  Prado,  censet 
quod  licet  unusquisque  possit  ob  ho- 
nestum  finem  renuntiare  ordini  corre- 
ctionis,  ab  aliotamen  nequit  talis  ordo 
praetermitti,  nisi  prudenter  credatur 
efficacius  per  praelatum  correptio  fieri; 
sed  huic  sententiae  recte  contradicit 
Conc.i2.  Si  enim  potest  quisque  isti  iu- 
ri  cedere,  bene  poterit  alter  sua  ces- 
sione  uti.  His  tamen  non  obstantibus, 
prima  sententia  omnino  ut  vera  tenen- 
da  mihi  videtur;  ratio  quae  mihi  sulfi- 
cit  est  quia  in  societate  lesu  adest  con- 
stitutio  huiusmodi  renuntiatiouis,  et  i- 
psa  fuit  approbata  a  Paulo  iii.  et  lulio 
III.  (ut  testatur  Palaus  13)  qui  approba- 
runt  et  confirmarunt  institutum,  et  o- 
mnes  constitutiones  pi-aefatae  societa- 
tis,  et  praecipue  eas  quae  contradictio- 
oem  patiebantur;  imo  Gregorius  xin. 
in  bulla  Ascendente  i)owjno,addidit  ex- 
communicationem  contra  tales  consti- 
tutiones  impugnantes.  Unde  insipien- 
ter  puto  locutum  fuisse  Philiarchum, 
qui  notam  impietatis  inurit  huic  con- 
stitutioni  renuutiationis  <^oc.  lesu,  cum 
ecclesia  non  possit  errare  in  approba- 
tione  religionum  et  suarumregularum, 
uldocentBellarm.Val.  etc.  ap.  Viva'*, 

(.9)  De  oUic.  sac.  lib.  4.  c.  14. 
(10)  Ibia.  n.  8o.  (11)  Ibid.  n.  «8. 

(12)  T.  2.  p.  139.  n.  25.         (13)  Loc.  c. 
'^14)  lii  Q.  Piodiomu  tul  [nop.  d.iniii.  n.  l'-i 


92« 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPf  IS  PARTlcnLAR.BrS 


Earum  enim  approbatio  spectat  ad  ma- 
terlam  morum,  in  qua  saltem  impium 
tt  temerarium  est  dicere  pontificem 
posse  errare  ,  iuxta  nostram  disserta-  j 
tionem  adductam  lib.  \.  num.  140.  Ad- 
vertit  tamen  Palaus  *  quod  talis  re- 
nuntiatio  non  dat  potestatem  manife- 
standi  delictum  alterius,  nisi  in  casu  | 
dubio  de  emendatione,  id  est  (ut  expli- 
cat  2)  si  dubitetur  an  delinquens  fue- 
rit  emendatus  vel  an  sit  relapsurus ; 
quia  e  converso  si  constet  de  emenda- 
tione  et  nullum  sit  periculum  relaben- 
di,  recte  probabilius  censet  non  posse 
crimen  deferri  ad  superiorem,  dum  ex 
declaratione  in  congregatione?.  ipsius- 
met  societatis  dicitur  revelatio  facien- 
da  esse  tantum  iis  qui  remedium  adhi- 
bere  poterunt ;  ergo,  cessante  necessi- 
tate  remedii,  non  poterit  crimen  mani- 
festari.  Praeterea  advertit  idem  Pal.  3 
cum  Suar.  et  Sanch.,  quod  praedicta 
cessio  fit,  ut  crimen  revelelur  praela- 
to,  tanquam  patri,  non  vero  tanquam 
iudici. 

246.  Haec  quoad  denuntiationem  e- 
vangelicam ;  quoad  autem  denuntiatio- 
nem  iudicialem  pertinet,  haec  ad  tri- 
pUcem  finem  fit:  1.  Ob  publicam  cri- 
minis  punitionem.  2.  Ut  damnum  lae- 
so  resarciatur.  3.  Ut  quis  tanquam  in- 
dignus  officio  privetur  aut  ne  indignus 
eligatur,  aut  ad  ordines  promoveatur, 
aut  ne  matrimonium  contrahat.  Et  de 
hac  denuntiatione  iuridica  praecipue 
hic  tractandum. 

Et  notandum  1 .  quod  fraterna  moni- 
lio  non  est  necessario  semper  praemit- 
tenda  ad  denuntiationem  iudicialem, 
iuxta  dicta  mox  supra  n.  239.  Notan- 
dum  2.  quod  denuntiatio  evangelica 
transire  potest  in  iudicialem  ex  com- 
muni  sententia,  quando  post  evange- 
licam  reus  non  corrigitur.  Azor.  Abb. 
cum  Salmant.  *.  Notandum  3.  quod  si 
praelatus  aut  per  denuntialionem  evan- 
gelicam  aut  per  se  aut  per  indicia  suf- 
ficientia  noverit  subditi  deiictum,  pri- 
mo  poterit  clam  eum  monere,  poeni- 

(1)  N.  6.  (S)  Puuct.  12.  D  4.  (5)  Q.  9.  u.  7. 
(4)  Tr.  29.  8.  2.  p.  3.  J.  I.  n.  S4.  (S)  Tbia.  n.  SS. 
(G)  y.  3a.  (7j  llnu.  j.  it    n.  S9. 


tentiam  secretam  ei  iuiungendo,  et  el- 
iam  illum  ab  offieio  et  a  conventu  a- 
movendo;  modo  ex  hoc  nulla  ei  obve- 
niat  infamia.Deinde  poterit  ad  alia  re- 
media  devenire,  sed  licet  ista  nec  et- 
iam  profuerint,  et  crimen  vertatinda- 
mnum  solius  rei,  tunc  non  poterit  iu- 
dicialiter  procedere,  nisi  crimen  pro- 
bari  possit  saltem  per  duos  testes.  Vide 
Salm.  5.  Notandum  4.  quod  qui  frater- 
nam  fecerit  denuntiationem,  potest  in- 
de  ut  testis  adhiberi  post  denuntiatio- 
nem  iudiciaiiter  factam,  ut  tenent  Sal- 
mant.  ^  cum  Soto  etc,  quia  alius  est 
processus  denuntiationis  fraternae,  a- 
lius  denuntiationis  iudicialis. 

247.  Sed  quaeritur  1.  Utrum,  si  cri- 
men  sit  occultum,  nec  laboret  infamia, 
et  fraternaliter  denuntiatus  non  corri- 
gatur,  possit  praelatus  cogere  denun- 
tiatores  evangelicos,  ut  faciant  denun- 
tiationem  iudicialem,  et  inde  iuxta  il- 
lam  reum  poenis  iuris  punire. 

Prima  sententia  affirmat  cum  Sylv. 
Gordub.  etc.  apud  Salm. '  quotiescura- 
que  crimen  saltem  per  duos  testespos- 
set  probari;  et  huic  sententiae  consen 
tiunt  Sanch.  '  et  Nav.  Sot.  ap.  Salm.  9 
casu  quo  adsit  spes  quod  delinquens 
ob  poenas  emendabitur,  secus  autem, 
isti  dicunt,  si  talis  spes  non  effulgeat; 
tunc  enim  vix  permittunt  posse  reum 
clam  excommunicari. 

Secunda  sententia  probabilius  tamen 

contradicit  omniuo  cumSuar.Pal.  Led. 

Bann.  et  Salm.io  semper  ac  ex  crimine 

\  nullum  immineat  damnum  communi- 

1  lati  aut  particuIaribus.Ratio  quiatuno 

;  delinquens  adhuc  possidet  famam;  nec 

punitio  est  necessaria  ob  bonum  com- 

1  mune,  quando  crimen  non  est  publi- 

cum. 

Sed  hic  uotandum  1.  cum  Salmant.i' 
Palao  Torres  et  aliis,  quod  in  tali  casu 
poterit  quidem  praelatus  aliquibus  vi- 
ris  prudentibus  crimen  manifestare,  si 
hoc  iudicet  necessarium  ad  remedium 
subito  adhibendum.  Notandum  2.  quod 
praelatus  inferior,  si  ipse  possit  per  se 

(8)  Cons.  1.  6.  c.  2.  d.  1 1.  n.  352.     (9)  Ilnd.  u.  UO 

(10)  Tr.  29.  c.  2.  p.  5.  S-  2.  n.  (il.  et  62. 

(11)  Iliid.  uum.  63. 


CAP.  III.  DUB.  V,  DE 

subditum  corrigere,  peccabit  si  crimen 
superiori  manifestabit.  Ita  Salm. '  cum 
Pal.  2. 

248.  Quaer.  2.  utrum,  si  per  publi- 
cum  edictum  seu  monitorium  praeci- 
piatur  omnibus  aliqua  delicta  denun- 
tiare,  teneamur.  Resp.  quando  crimi- 
jaa  sunt  notoria,  procul  dubio  quilibet 
ea  denuntiare  tenetur;  secus  vero  si 
sintocculta,  etiamsi  probari  possint  per 
duos  testes;  nisi  crimina  vergant  in 
damnum  communitatis  aut  tertii;  cum 
hac  tamen  differentia  quod  in  crimini- 
bus  in  damnum  tertii  tenemur  frater- 
nam  monitionem  praemittere,  et  cor- 
rectione  obtenta,  denuntiatio  iudicia- 
lis  est  omittenda ;  si  autem  reus  non 
corrigatur,  tunc  iudicialiter  tenemur 
eum  denuntiare;  dummodo  possimus 
sine  gravi  nostro  incommodo,  ut  Sal- 
mant.  3.  In  criminalibus  autem  in  da- 
mnum  commune,  nulla  praevia  moni- 
tione,  et  etiam  cum  gravi  nostro  da- 
mno  denuntiationem  iudicialem  profer- 
re  tenemur.  Quamvis  etiam  in  his  s. 
Thom.  4  sic  doceat:  Nisi  forte  aliquis 
firmiter  existimaret  quod  statim  per  se- 
cretam  monitionem  possit  huiusmodi  ma- 
la  impedire.  Sed  hoc  raro  accidit.  Haec 
fere  communiter  a  dd.  docentur.  Vide 
Salm.  5. 

Notandum  hic  autem  4 .  quod  qui  de- 
lictum  sub  secreti  sigillo  noverit ,  ut 
remedium  aut  consilium  delinquenti 
praeberet,  nunquam  tenetur  illud  de- 
nuutiare,  quia  ius  positivum  non  pot- 
estiuri  naturae  derogare.  Ita  s.  Th.  6 
Sanch. '  et  Salm.  »  cum  Nav.  etc.  con- 
tra  Sotum. 

Notandum  2.  quod  si  quis  rem  ali- 
q.  am  accepit  in  compensationem  sui 
certi  crediti,  non  tenetur  manifestare, 
quia  edictum  imponens  denuntiationem 
intelligit  loqui  tantum  de  rebus  iniu- 
Bte  acceptis.  Ita  Sanch.  ^  et  Salmant.  *<> 
tum  Sylv.  IdemdicuntSanch."  etSal- 
lDant.12  cum  Nav.  de  debitore  rei  fur- 

(1)  Ibld.  (2)  N.  ai  (3)  Ibid.  S.  4.  n.  82. 
(4)  2.  2.  q.  33.  a,  7.  (S)  Ibid.  §.  3,  d.  79. 

(8)  2.  2.  q.  70.  a.  i.  ad  2  (7)  C.  2.  rt.  20. 

[Q)  Ibld.  S.  4.  n.  83.     (9)  C.  4.     (10)  Tr.  29.  c.  2. 
p.  5.  S.  *.  n.  84.  (11)  Dict.  dub.  24.  u.  3. 

12)  Ibld,  a.  ya.  (15)  1e.  21.  c.  4,  p.  4.  ^.  2. 


OFflCIO  S.\KCULAniD4k  927 

tivae  qui  ob  inopiam  a  resllnadone  ex.- 
cusetur. 

Notandum  3.  quod  nemo,  ut  supra 
dictum  est,  tenetur  denuntiare  cnm 
gravi  suo  incommodo,  nisi  crimen  re- 
dundet  in  damnum  commune  reipu- 
blicae  aut  religionis,  ut  crimen  laesaa 
maiestatis,  haeresis  etc. 

249.  Sed  hinc  quaer.  3.  An  sit  obli- 
gatio  deuuntiandi  haereticos  cum  peri- 
culo  gravis  damni.  Distinguendum,  si 
denuntiandi  sunt  tantum  suspecti  de 
haeresi,  ut  sunt  sortilegi,  blasphemi, 
confessarii  sollicitantes,  abutentes  sa- 
cramentis,  commune  est  non  esse  tunc 
obligationem.  Ita  Salm.«3  Potest."  nisi 
(dicunt  Salm.<5)  adesset  damnum  com- 
mune,  nempe,  si  sacerdos  magnae  au- 
ctoritatis  frequenter  poenitentes  solli- 
citaret,  etc.  Si  vero  denuntiandi  sint 
haeretici  formales,  etiam  excusare  pe- 
riculum  gravis  damni,  nisi  illi  dogma- 
tizent,  tenentMazz.  le  Less.  Nav.  Fill. 
etc.  apud  Salm.  ".  Sed  verius  opposi- 
tum  est  tenendum  cum  Potest.*»  et  Sai- 
mant.  «  cum  Suarez  et  Farinac.  Ratio 
quia  haeresis  formalis  de  se  serpit  ut 
cancer,  et  ideo  semper  in  damnum  com- 
mune  vergit. 

250.  Quaer.  4.  An  teneamur  denun- 
tiare  coniunctos  quos  haereticos  for- 
males  noverimus.  Fratres  sine  ullo  du- 
bio  tenemur  denuntiare;  filios  vero  a 
denuntiandis  pareutibus  excusant  A- 
bul.  et  Simancho  apud  Salm.  20.  Sicut 
ibidem  Bon.  Fill.  Barb.  etc.  excusant 
etiam  uxores  a  denuntiando  viros  suos. 
Sed  dicendum  omnes  ad  denuntiatio- 
nem  teneri,  ex  eadem  ratione  ut  su- 
pra;  quia  haeresis  est  pestis  ita  noxia, 
quod  difficile  habet  remedium,  et  faci- 
lein  damnum  vergitcommune.Ita  Ron- 
cag.2i  Bon.22  cum  Farin.  Azor.  Salm.23 
cum  Caiet.  Pal.  Sanch.  Dian.  etc.  cum 
communi,  ut  testaturPotest.24  et  Viva^s . 

Hoc  tamen  dicitur  quoad  haereticos 

n.87.et89.  (14)  De  dcnunt.  n. 267,  (lB)Ib.n.91 
(16)  Tr,  2.  d.  1.  q.  1.  quaer,7.  (17)  Tr,  cit.  c.  3 
p.  9,  S,  2,  n.108.  (18)  D.  n,  267,  (19)  Ib,  n.  lOa 
(20)  Ibid.  B,  lOS.  (21)  P.  169,  q,  1.  r.  5. 

(22)  De  obiig,  deuunt,  t.  2.  d.  6,  p,  2,  n.  ». 

(23)  Ibid.  n,  106.  (24)  N.  268, 
(2a)  Su^r  propos.  6.  Alet^aud.  vir.  u.  13. 


928 


LIB.  IV.  DB  PHAECEPTIS  PARTIC0LARIBU9 


formales.  Si  vero  denunliandi  siot  tan- 

tum  suspecli  de  haeresi,  Salm.  *  pari- 

ter  obligant  etiam  filios  ad  parentesde- 

nuntiandos;  sed  nimis  rigorose,  satis 

enim  probabiliter  tunc  a  denuntiatio- 

ne  excusantur,  non  solum  filii,  sed  et- 

iam  coniuncti  usque  ad  4.  gradum,  ut 

tenent  Diana  Bordon.  Lez.  Homob.  et 

alii  apud  Potesta  2.  Ratio  quia  denun- 

tiare  coniunctum,  idem  est  ac  grave  da- 

mnum  sive  incommodum  subire;  quod 

rationabiliter  excusat  (quando  pericu- 

lum  abest  damni  communis)  ut  dixi- 

mus  mox  n.  249.  et  dicunt  ipsi  Salm.  3. 

251 .  Quaer.  5.  Quaenam  sint  crimi- 

na  denuntianda  tanquam  de  haeresi  su- 

specta.  Sunt  1.  nuptiae  contractae,  vi- 

vente  coniuge,  ut  Salm.<  cum  commu- 

ni.  2.  Nuptiae  clerici  in  sacris  consti- 

tuti,  vel  religiosi  professi;  etiam  com-' 

muniter  Salm.  &.  3.  Si  quis  sine  sacer- 

dotio  missam  celebrat,  aut  aliud  sacra- 

raentum  conficit:  ita  ex  constitutioni- 

bus  pontificis;  vide  Salm.  ^  qui  exten- 

dunt  ad  sacerdotem  celebrantem  plu- 

ries  in  die,  vel  non  ieiuiium,  sine  iusta 

causa.  4.  Alii  pariter  censent  suspe- 

ctum  esse  de  baeresi  confessariura  si- 

gillum  violantem,  ut  Viva  de  Leone  et 

Quintanad.  At  hoc  negant  probabiliter 

Salra.  '  cum  Lugo  Bonac.  MoL  et  com- 

muniori,  nisi  ille  per  errorem  teneat 

non  adesse  hanc  obligationera  sigilli, 

vel  istud  nou  ita  rigorose  obstringere, 

5.  Extendunt  etiam  Salm.  »  cum  phi- 

ribus  ad  crimen  sodomiae  et  bestiali- 

tatis,  sed  ipsi  loquuntur  pro  regnis  Hi- 

spaniarura;  hoc  taraen  non  viget  in  no- 

stris  partibus.  Hic  tamen  obiter  adver- 

tendum,  quod  clerici  et  regulares  so- 

domitae  ex  constit.  s.  Pii  v.  privantur 

omni  officio  et  beneficio;  raodo  1 .  cri- 

men  sit  consuramatum.  2.  Adsit  huius 

criminis  exercitium:  ideo  non  sufficit, 

si  patratum  sit  bis  vel  ter.  Salm.  cum 

Bon.9.3.  Adsit  insuper  sententia  iudi- 

cis;  nam  licet  bulla  dicat:  Praesentis 

canonis  auctoritate  privamus,  attamen 

'1)  Tr.  '.il.  c.  4.  !>.  4.  3.  2.  11.  85.      (2)  N.  221. 
'oj  li-.  29.  de  oftic.  c,  2.  yi.  3,  J.  4.  n.  »2. 
(4)  Tr.  21.  c.  4.  i>.  2.  ii.  6.  (8)  Ihid.  ii.  7. 

(6)  II..  II.  8,       (7)  Ib.  n,  9.       (8)  11..  n.  10.  <  i  1 1 . 
1^9;  Cit.  B.  tl.         (10)  Lov.  e.         (11;  N.  219. 


sic  videtur  recepta,  ut  dicunt  Bonac< 
Sanch.  Henr.  etc,  apud  Salm.  i", 

252.  Quaeritur  hinc  6.  An  sint  de- 
nuntiandi  blasphemi.  Distinguendum: 
Qui  proferunt  blasphemiam  haeretica- 
lem  certe  denuntiandi  sunt.  Sed  hic 
advertit  Potest,'i  quod  prorumpeus  ia 
blasphemiam  haereticalem  non  adver- 
tendo  ad  significationem  ,  non  peccat 
graviter,  ideoque  nec  denuntiandus. 
Secus  vero  si  blasphemet  advertens , 
quamvis  ex  ira;  quia  tunc  iam  fit  sal- 
lem  suspectus  de  levi.  Caeterum  pro- 
babiliter  Bon.12  et  Rone.^'  cum  Navar. 
etc.  dicunt  non  essedenuntiandos,  quos 
constetperlapsumlinguaeerrorempro- 
tulisse  ,  et  huic  videntur  expresse  ad- 
haerere  Salm,  ^*  qui  aiunt  ad  obliga- 
tionem  denuntiationis  requiri  pertina- 
ciam  hominisdenuntiandi.  Imo  Sanch, 
TruII.  etc.  contra  Salm.is  universe  ex- 
cusant  ab  obligatione  denuntiandi  bla- 
sphemos  haereticales ,  semper  ac  ipsi 
per  correctionem  resipiscant. 

Quoad  autem  simplicesblasphemos, 
advertendum  quod  olim  duae  aderan 
obligationes:  una  increpandi,ethaec  a- 
biit  in  desuetudinem  eiusque  in  loco 
successit  obligatio  correctionis,  si  fru- 
ctus  speratur,  ut  docent  Sanch.  '6  Pa_ 
laus  Bonac.  elc,  Altera  denuutiandi  iu- 
dici  ecclesiastico  vel  saeculari,  et  haec 
etiam  per  desuetudinem  non  videtur 
amplius  obligare,  ut  dicit  Viva  i^  cuni 
Tamb.  et  Mazz.  Vide  dicta  l.  2.  n,  123 

Rogabis  autem,  infra  quantum  tem- 
poris  blasphemi  haereticales  denun- 
tiandi  sint.  Loquendo  generice  de  cri- 
minibus  suspectis  de  haeresi,  iuxta  e- 
dictum  inquisitionis  generalis  roma- 
nae,  tempus  assignatum  ad  denuntia- 
tiones  est  mensis  a  die  scientiae  legis, 
et  cessantis  impedimenti ,  ut  asseruut 
Felix  Potest.  <s  Mazzotta  i»  et  auctor  li- 
bri  Istruz.  i^er  li  novelli  confess.^^.  Lo- 
quendo  vero  praecipue  de  terapore  re- 
quisito  ad  denunciandos  blasphemos 

(12)  Loc.  c.  |).  1.  §.  8.  11.  S.  (13)  P.170,q.4.r,5. 
(14)  Tr,  21.  c,  3,  p.  9.  ^.  2,  u.  107.  (io)  IbiJ. 
p.  10.  §.  2.  c.  129.  (16)  Li!..  2.  c,  32.  ii.  4U. 

(17)  De  2,  pr,  .[.  6.  a.  2.     (13)  IJo  ileumil.  u.  23H 
(,19)  Tr.  2.  d,  1.  q.  1.  .]iiuor.  i>. 
(20)  T.  2.  c.  14.  u.  aUt 


CAP.  111.  DXJB.V.  DE  OFFICrO  SAECULARIUM 


m 


haerelicales  ,  dicunt  Sporer  i  ex  de- 
creto  Alexand.  vii.  de  suspectis  de  haer. 
et  SalnQi.2  (sed  fortehi  loquantur  iuxta 
edictum  Hispaniarum)  esse  denuncian- 
dos  infra  sex  dies;  ita  etiam  Viva  3  qui 
idem  ait  de  denuntiatione  confessarii 
sollicitantis;  sed  auctor  praefatus  /- 
struz.  ut  supra  pro  hac  denuntiatione 
assignat  meDsem. 

253.  Quaer.  7.  An  superstitiosi  sint 
denuntiandi.  Affirmantdd.  generaliter 
loquendo ,  si  superstitio  fiat  cum  con- 
scientia  peccati,  et  suspicionem  fundet 
de  haeresi.  Et  hoc  accidere  dicunt:  \ . 
Quando  intercedit  pactum  expressum 
cum  daemone.  2.  Quando  miscentur  in 
ea  res  sacrae  ut  chrisma ,  oleum  san- 
ctum,  hostia  sacrata.  3.  Si  daemon  a- 
doretur,  vel  ei  porrigantur  preces  ne- 
fariae,  vel  aliqui  psalmi  qui  in  eiusho- 
norem  proferri  videntur,  ut  psal.  108. 
Deus  laudem  meam  ne  tacueris^  etc.  4. 
Quando  daemon  rogatur  de  his  quae 
naturaliter  nequit  ipse  scire.  5.  Quan- 
^o  ex  superstitione  provenit  effectus. 
6.  Quando  quis  ex  professo  alios  in- 
strueret.  7.  Quando  intervenit  expres- 
sa  daemonis  invocatio  •(  etsi,  hac  tan- 
tum  intercedente,  excusant  alii  ab  o- 
bligatione  denuntiandi).  Ita  Suar.  Az. 
Pegna  et  Simanchus,  vide  Salra.  *. 

Dixi  generaliter  loquendo,  quia  in  hoc 
regno  dgnuntiantur  tantum  supersti- 
tiones,  in  quibus  intervenit  abusus  ho- 
stiae  consecratae  vel  olei  sancti ;  non 
vero  aliae.  Et  haec  est  praxis  hodier- 
na,  horum  enim  criminum  quae  ad  mi- 
xtum  forum  pertinent ,  praesens  rex 
noster  Carolus  \i.  sibi  animadversio- 
nem  adiudicavit,quandosortilegus  est 
saecularis,  secus  si  est  ecclesiasticus. 
234.  Quaer.  8.  An  sint  denuntiandi 
qui  denuntiaretenentur  et  omittunt.Si 
agalur  de  denuntiando  haeretico  tan- 
lum  suspecto,  probabilius  negatur  cum 
Carena  et  Lupo  et  Potesta  ^.  Ratio  quia 
non  oritur  suspicio  ex  suspicione.  Si 
vero  de  denuntiando  haeretico  forma- 
11,  dicit  Potest.  ^  denuntiandos  esse  eos 

(^l)  De  I.  piaccopl.  decal.  c.  10.  u.  12. 
(<S}  F.nd.  lit.  li-.  21.  c.  5.  p.  10.  §.  2.  ii.  129. 
(r>)  De  1.  iiraccepl.  q.  6.  a.  2.  ii.  11. 

(i)  De  1.  II'--  I-  ';•       (•>)  N.  305.        fr\  ^   j^iQ. 

Moa.  i, 


qui  ex  officio  teneutur  denuntiare  et 
negligunt ;  et  idem  dicit  de  teste  cri- 
raen  falso  negante;  vel  de  dissuadente 
denuntiationem  debitam;  quia  isti  vere 
censentur  de  haeresi  suspecti;  nisi  o- 
missio  fiat  ex  causa  amicitiae,  consan- 
guinitatis  etc.  Ita  Potest4  cum  com- 
muni.  Alios  vero  non  denuntiantes,  li- 
cet  etiam  ipsi  fiant  dehaeresi  suspecti, 
si  nullam  habent  causam  occultandi , 
ut  dicunt  Salm.  '  tenent  tamen  Lupus 
et  Bordon.  apud  Potesti  non  esse  de- 
nuntiandos  ne  detur  processus  in  infi- 
nitum. 

Notandum  autem  super  hac  materia 
1 .  Neminem  teneri  denuntiareseipsum 
nec  socios  sui  criminis,  cum  hoc  es- 
set  idem  ac  seipsum  denuntiare.  Ve- 
rum  si  quis  de  crimine  legitime  a  iu- 
dice  interrogetur,  tenetur  tam  sequam 
socios  mauifestare.  Salm.  ^  cum  Caiet. 
Suar.  Trull.  etc. 

Notandum  2.  Certum  esse  quod  non 
tantum  superiores  regulares,  quibus 
directe  imponitur  onus  denuntiandi  ex 
decreto  Alexand.  vii.  editO  anno  1660. 
sed  omnes  fideles  tenentur  ad  denun- 
tiandum  criminosos  de  haeresi  etiam 
leviter  suspectos,  ut  loquitur  decre- 
tum;  dum  in  fine  eius  statuit  pontifex: 
Decretum  hoc  omnes  ubique  existentes 
arctare  et  afflcere;  et  ita  cum  communi 
sentiunt  Salm.  »  Sed  bene  hic  adver- 
tunt  1 .  rainime  esse  denuntiandum  il- 
lum  de  quo  habeatur  suspicio  ex  levi- 
bus  indiciis,  v.  g.  si  audias  crimen  a- 
licuius  a  testibus  parum  fide  dignis.  Ita 
Nav.  Sayr.  Cordub.  cum  Salm.  'o,  Ad- 
vertunt  2.  quod  ut  sit  obligatio  ad  ali- 
quem  denuntiandum,  requiritur  ut  illc 
sithaereticus  propriuset  pertinax;  non 
vero  si  nimirum  per  ignorantiam,  me- 
tum  ,  incuriam  ,  lapsum  linguae  fidei 
protulerit  iniuriam ,  de  qua  si  secreto 
corrigitur,  sine  dubio  censeatur  abiu- 
raturus.  Ita  Salm.^i  cum  aliis.  Hinc  in- 
ferunt  Bon.  et  Farinac.  apud  Salm.i^ 
ac  Potest.  13  rainime  esse  denunlian- 
dum  hominem  simplicem  et  pium,  seii 

(7)  Tr.  21.  c.  3.  p.  9.  §.  2.  ii.  116. 

(8)  Ibid.  n.  104.       (9)  IbiJ,  S- 1-  »•  9S.  cl  102. 
(10)  Ibia.  S.  2.  D.  117.  (11)  Cii.  n.  117, 
fJ2)  Ibid.                    (!.')  S    2;'.8. 


930 


LIB.  IV.  BE  PRAECEPTrS  PARTICULARIBUS 


concionatorem  aliquam  propositionem 
haereticalem  ex  incuria  proferentem  ; 
praesumitur  enim  non  ex  animo  locu- 
tus  esse. 

Notandum  3.  luxta  ius  commune  * 
eos  qui  advertenter  negligunt  haereti- 
cos  denuntiare,  incurrere  excommuni- 
cationem  ferendam:  etsi  iuxta  edictum 
flispaniarum ,  ibi  incurratur  excom- 
municatio  ipso  facto  et  reservata.  U- 
trum  autem  in  aliis  regionibus  haec  ex- 
comraunicatio  sit  reservata.  Affirmant 
Salm.  2  et  PotestSi  3  qui  afifert  decre- 
lum  s.  c.  Sed  negant  Lupus  apud  Po- 
testa  et  Bon.  *. 

DoBiDH  VI.  De  tettibus. 
255.  Quomodo  debeant  esse^  etlestificari  testes 

ad  probandum. 
£36.  Qui  reiiciunlur.  i,  Servi.  2.  Mulieres.5. 

MinoreSy  4.  Inimici.  5.  Coniunctiy  et  dome- 

slici.  6.  Infames.  7.  Periuri.  8.  Socii  crimi' 

nis.  9.  Personae  inopes  et  viles. 

257.  In  quibus  casibus  sufpcit  diclum  unius  te» 
stis. 

258.  Quid  si  unu^  testis  deponat  de  una  pro- 
posilione  haeretica,  et  alius  de  allera. 

259.  An  semper  sufpciant  duo  testes  ad  pro- 
bandum. 

260.  Quales  debent  esse  testeSy  ut  plene  probent. 

261.  An  laici  repellantur  a  teslificando  contra 
clericos.  Quid  e  converso. 

262.  An  lestes  ineptiy  ut  supra,faciant  indicium. 
2G3.  <^n  religiosi  probenl  tn  causa  sui  mona- 

sterii. 

264.  An  et  quando  quis  lestari  teneatur. 

265.  An  testis  tenealur  fateri  veritatem  iudici 
non  Ugitime  inlerroganti. 

2G6.  Quando  iudex  legitime  interroget. 

267.  An  testis  lenealur  munifestare  crimen^  si 
accusator  unicum  testem  afferat. 

268.  Non  tcneris  manifeslare  iudici  etiam  legi- 
time  interroganti:  i .  Si  scias  rem  ex  confes' 
«ione.  2.  Sub  secreto.  3.  Si  tibi  immineal  da- 
mnum.  4.  Si  accepisti  a  parum  fide  dignis. 
S.  Si  rem  accepisli per  iniuriam.  6.  Si  al- 
ter  probabiliter  non  peccarit. 

2r,9.  Ad  quid  tenealur  falsum  teslatus. 

270.  Quundo  peccenl  testes.  Duh.  \.  An  petcent 
contra  iuslitiam^  si  se  abscondant,  ne  cilen' 
lar.  Dub.  2.  An  si  fugiant  post  cilationem. 
^Jub.Z.An  si  interrogali  veritatem  occuUenl. 

271.  Quomodo  facienda  est  depositio  teslium. 

255.  «  Suppooo,  ad  legitimara  etple- 
iiaiu  iu  iudicio  probationem  requiri 
duos  testes,  eosque  debere  1 .  Externo 
scnsu  percepisse  id  de  quo  testantur. 
2.  De  eodem  facto  el  crimine,  cum  iis- 
dom  circumstantiis,  deponere,  alioqui 

•     (l)  Exlrav.  ExconamuDicainus.  (2)  Tr.  21.  c. 

i.  (..  Jl.  i.  i.  11.  70.  (5)  N.  Gil.  (4)  Loc.  c. 

[A)  Ex  caus.  53.  i|u.  5.      [(i)  Tiacl.  29.  c.o.  j).  1. 
i.  1.  u.  6.      (7j  lbi«l,  n.  7.       (8J  Ibid.  n.  8.  ct  9. 


erunt  testes  tantum  singulares,  ut  vo- 
cant,  qui  non  faciunt  plenam  probatio- 
nem.  3.  Esse  omni  exceptione  maiores, 
i  n  quibus  scilicet  nulla  desideretur  con- 
ditio,  quominus  testari  possint ,  iuxta 
versum  vulgarem : 

ConditiOf  sexus,  aetaSf  dlscretio,  fama, 
Et  fortuna^  fides^  in  testibus  illa  requires. 

256.  »  Hinc  a  testando  reiiciuntur  1 . 
Servi.  2.  Mulieres  (Intellige  tamen  hoc 
de  iure  canonicos  non  vero  de  iure  ci- 
vili,  tam  in  causis  civilibus,  quam  cri- 
rainalibus,  ut  Gomez  Sanch.  TruII.  a- 
pud  Salm.fi.Verumtamen  ad  reum  da- 
mnandum  nec  plures  etiam  mulieres 
sufficiunt.  VideSalm.').  3.Minores  20. 
annis  in  criminalibus;  in  civilibus  au- 
tem  impuberes  (isti  tamen  etsi  ad  pro- 
bandum  non  sufficiant,  nisi  in  criraine 
laesae  maiestatis,  fundant  tamen  iodi- 
cium  etiam  ad  torturam.Salm.s).  4.  I- 
nimici  (Licet  sint  reconciliati ,  sed  de 
recenti,  secus  si  ex  longo  tempore.  Et 
hoc  etiam  in  delictis  laesae  maiestatis: 
et  etiamsi  inimicitia  non  fuerit  gravis, 
ut  dicunt  Salmant.  9  cum  communi).5. 
sanguine  iuncji  (Usque  ad  4.  gradum, 
ut  Salmant.io  nisi  sit  crimen  haeresis. 
Vide  alia  circa  hoc  punctum  apud  Sal- 
raant.**)  et  domestici  (Ut  famuli,  colo- 
ni )  exceptis  quibusdam  casibus  apud 
Less.'2.  6.  Infames.  (Sive  de  iure,  idest 
sententia  sive  de  facto.  Quinam  autem 
dicantur  infames.  Vide  can.  Infames  , 
caus.  6.  qu.  4.  et  Salm.  *3).  7.  Periuri. 

8.  Socii  criminis  (Excipe  si  crimen  sit 
haeresis  vel  maleficii  vel  tale  quod  uoa 
possit  sine  socio  patrari.  Salm.  cura  a- 
liis<<.  An  autem  duo  socii  criminis  fa- 
ciant  saltem  semiplenara  probationeiu 
contra  tertiumsocium.  AffirmatLes.'^. 
Sed  plures  alii  negant  apud  Salm.i^). 

9.  Personae  inopes  et  viles.  (Nisi  sint 
probatae  vitae.  Vide  Salm.i^.  40.  De- 
iirl  et  semifatui ,  ex  quibus  tamen  ii 
quisoloiurepositivo  ad  testanduiusimt 
inhabiles,  possunt  admilti  in  crimini- 
bus  exceptis.  » 

(9)  Ibid.  n.  12.  (10)  Ibid.  S-  2.  n.  21.  (il)  F,« 
dicl.  11.  21.  et  seqq.  (l'i)  L.  2».  c.  .>.  u.  .W. 

(15)  Tr.  29.  c.  3.  P.  1.  S-  1.  n.  10.  .;l  11. 
(14)  Ibid.  11.  1».  et  1»}.         (IS)  C.  29.  (liib.  17. 

(16)  Ib.  p.  5.  D.  S5.      (17)  Ib.  p.  1.  S.  2.  n.  17. 


CAP.  III.  DDB,  VI.  DE 

257.  Nolandum  quod  unicus  testis 
sufficlt  ad  probandum  in  aliquibus  ca- 
sibus ;  etenim :  1 .  Testimonium  unius 
sat  est  ad  impediendum  matrimonium 
illegitimum  «.  Debet  hic  tamen  iurare 
se  impedimentum  certo  scire:  et  non 
sufficit  si  testis  sit  de  solo  auditu,  nisi 
impedimentum  sit  consanguinitatis,  et 
adsit  alius  testisde  certa  scientia,  licet 
hicdeponatsine  iuramento.  Ita  Sanch.2 
et  Salm.  3.  Sola  tamen  fama  sufficit  ad 
impediendum  matrimonium.  2.  Testi- 
monium  solius  episcopi  sufficit  ad  pro- 
bandum  in  iudicialibus  attinentibus  ad 
suum  munus ,  si  testetur  in  scriptura 
suo  sigillo  obsignata.  Salmant.  *  cum 
Bald.  Mascard.  etc.  3.  Ad  delicta  reli- 
giosorum  punienda  sufficit  testimonium 
unius,  si  delictum  sit  tale  ut  aliler  pro- 
bari  non  possit.  Et  ita  religiosus  solli- 
citans  poenitentem,  per  illam  tantum 
denuutiatus  potest  puniri  aliqua  poena 
arbitraria;  sed  non  ordinaria.  Sanch.s 
Salm.6  cum  aliis:  et  idem  docent'  Val. 
et  Sot.  pro  culpis  lefvibus.  Caeterum  in 
criminibus  gravibus  quae  gravem  me- 
rentur  punitionem  recte  tenent  et  ab- 
solute  Salm.8  cum  Peyr.  et  Pell.  contra 
Sauch.  et  alios,  requiri  omnino  saltem 
duos  testes,  quiafamareligiosorumnon 
debet  minoris  aestimari  quam  fama  sae- 
cularium.  4.  Credendum  est  officiali 
publico  testificanti  de  aliquo  crimine 
levi ;  secus  de  gravi.  Barbos.  Farinac. 
etc.  cum  Salm.9  Et  idem  dicunt  de  pe- 
rito  in  sua  arte,  v.  g.  si  medicus  testi- 
ficetur  mortem  alicuius  causatam  fuis- 
se  6  vulnere.  Salmant.  i"  cum  aliis.  5. 
Unicus  testis  probat  quando  agitur  de 
laesione  minoris.  Barb.  Gabr.  Salm.". 
Sic  etiam  probat  interpres  alicuius  lin- 
guae  ignotae,  sic  etiam  probat  perso- 
na,  cui  standum  dixit  testator  in  suo 
testamento.  Unicus  quoque  testis  pro- 
bat  miraculum.  Salm.  '2  cum  aliis. 

258.  Sed  quaeritur  hic ,  si  unus  te- 
stis  deponat  de  una  propositione  hae- 
retica,  et  alius  de  altera,  an  isti  plene 

(1)  £x  c.  Praetcrea  2.  de  sponsa-l.        (2)  Coos.  I. 
G.  c.  S.  dist.  10.  o.  1.    (5)  Tr.  9.  c.  8.  p.  8.  u.  106. 
(4)  Tr.  29.  c.  3.  p.  2.  n.  34.     (») C.S.  disU  12.  n.  4. 
(6)  Ibid.  n.  33.         (7)  Ibid.         (8)  Cil.  n.  3&. 
k9j  Tr.  29.  «.  3.p.  2.  n.  S6.    iUi)  Ibid.    (11)  Ibld. 


OFPICIO  SAECULjVRIUir,  931 

probentaliquem  esse  haereticum.  Gom. 
Barb.  etc.  affirmant  probare  illum  essa 
haereticum  in  genere.  Sed  longe  proba- 
biIiusLess.i3Rodr.ViIl.etc.Salm."  ne- 
gant  tales  testes  facereplenamprobatio- 
nem,  licet  faciant  plus  quam  semiple- 
nam.Ratioquia,cumnonprobaturprius 
haeresis  in  specie,  non  potest  probari 
haeresis  in  genere.  Excipe  tamen  cri- 
men  soUicitationis  in  confessione,quod 
pertestes  singulares  comprobatur,con- 
currentibustamen  aliis  indiciisetprae- 
sumptionibus. 

259.  Exceptis  autem  supradictis  ca- 
sibus,  ad  probandum  requiruntur  et 
sufficiunt  duo  testes  in  causa  tam  civili 
quam  criminali,  ex  Deuter.  i* :  In  ora 
duorum  vel  trium  teshum  peribit ,  qui 
interfieietur.  Et  ex  loan.  ^^:  Duorum  ho- 
minum  testimonium  verum  est.  Ratio 
quia  ad  humanas  actiones  probandas 
sufficit  certitudo  moralis  et  probabilis. 
Ita  s.  Th."  Less.  Sot.  et  Salm.  is  com- 
muniter.  Ab  hoc  tamen  excipiuntur  a- 
liqui  casus  in  quibus  ius  positivum  re- 
quirilmaiorem  numerumtestium,  nem- 
pe  adprobandatestamenta,  ad  damnan- 
dosepiscopos  vel  clericos;  nam  ad  con- 
demnandum  episcopum  requiruntur  1 2. 
testes,  et  ad  condemnandum  sacerdo- 
tem  seu  clericum  requiruntur  saltem 
plus  quam  duo.  Vide  Salm.  '9. 

260.  Praeterea  testes  ut  plene  pro- 
bent  requiritur :  1.  Ut  sint  contestes, 
ita  ut  conveniant  non.solumin  sub- 
stantia  actus,  sed  etiam  in  princi- 
palibus  circumstantiis,  idest  persona , 
loco,  tempore,  modo;  nisi  circumstan- 
tiae  sint  parvi  momenti,  puta  si  uous 
dicat  casum  contigisse  hora  tertia,  a- 
lius  quarta:  unus  tempus  fuisse  nubi- 
losum,  alius  serenum  et  similes.  Ita  s. 
Th.  20  Salm.  21.  Requiritur  2.  ut  testes 
deponant  cum  iuramento,  aliasnon  pro- 
bant,  ex  cap.  Tuis  qmestionibus  39.  de 
testib.  et  ex  cap.  51 .  de  testib.  ubi  ait 
Panormit.  Nec  episcopo  quidem^  ut  te- 
stif  credi  in  alterius  praeiudicium ,  nisi 

n.  57.     (12)  Cit.  n.  37.  '     (13)  L.  2.  c.  30.  n.  33. 
(14)  Ibid.  n.  38.     (lo)  C.  17.  v.  6.     (16)  C.  8.  v.  17 
(17)  2.  2.  q.  70.  a.  2.         (18)  Ibid.  p.  3.  n.  43. 
(!9)  Ibid.  11.  44.  et  47.    (20)  2.  2.  u,  7t).  a,  2.  ad  2. 
(21)  Tf.  29,  c,  3.  p,  3.  n.  -48. 


0S5  LIB.  IV.  DR  PHVKrRPT 

iurato,  Requir.  3.  Ul  testes  per  se  im- 
raediate  rem  perceperint  exteroe  eo 
sensu  quo  res  percipitur,  puta,  ut  ipsi 
viderint  occidentem,  audierintblasphe- 
niantem,  etc*.  Vide  Salm.  2  cumSylv. 
Pan.  Tab.  et  communi.  At  in  hoc  no- 
tandum  quod  nec  etiam  suflSciunt  ad 
plene  probandum  testes  qui  deponunt 
audivisse  quidem  per  se,  sed  mediate, 
id  est  medio  pariete,  cortina,  quin  vi- 
derint  etiam  loquentem,  ut  Sahn.  3cum 
Farinac.  et  aliis.  Hoc  autem  currit  in 
causa  criminali,  non  autem  civili;  ex- 
cepto  testamento,  ubi  requiritur  ut  te- 
stes  non  solum  audiant,  sed  etiam  vi- 
deant  testatorem  loquentem  *\  Salm.  5. 
Testes  autem  de  auditu  alieno,  nempe 
qui  crimen  narrari  audiverint  ab  uno 
vel  duobus  testibus  de  visu ,  non  so- 
lum  non  probant,  sed  nec  etiam  semi- 
plenam  probationem  faciunt,  ut  Salm.^ 
cum  Miranda  Farinac.  et  communi  iu- 
ristarum.  Quando  vero  adsint  plures 
contestes  pro  reo  et  plures  contra , 
standum  est  pro  reo,  ut  docet  s.  Th.'. 
Etiamsi  testes  contrarii  sint  maiores 
dignitate,  utSalm.8cumPan.Med.  etc. 
261 .  Adde  quod  laici  in  criminalibus 
repelluntur  a  testificando  contra  cleri- 
cos  9.  In  aliquo  tamen  casu  possunt  e- 
piscopi  uti  laicis  testibus  probatae  vi- 
tae  ad  probanda  crimina  suorum  sul)- 
ditorum:  e  converso  clerici  et  religiosi 
possunt  testificari  contra  laicos,  etsi  ad 
hoc  non  possint  compelli  a  iudice  sae- 
culari,  ex  c.  Qaamquam  sacerdot.  14. 
qu.  2.  Ex  praefato  tamen  textu  clare 
deducitur,  non  posse  clericum  testifi- 
cari  coram  iudice  saeculari,  sine  licea- 
tia  sui  superioris.  An  autem  testimo- 
nium  clerici  sine  licentia  praelati  va- 
leat.  Affirmandum  probabiliuscomSan- 
chez  10  TruU.  Az.  etc.  ac  Salm. "  con-  | 
Ira  aiios  qui  dicunt  non  valere  tesli- 
monium  clerici,  sed  Iudc  tantum  cum 
is  vi  compuisus  deponit.  Clericis  au- 
tem  et  religiosis  non  videtur  esse  ve- 
litum  testes  esse  in  instrumentis,  cum 

(1)  li.  Sola  t.  c.  (le  tett.  ct  c.  4.  %.  Solam,  i).  5. 
(2)  Cii.  n.  48.  el  49.  (3)  Ibid.  u.  SO.  et  ^JI . 

(4  F.\  I.  Si  Qoa  speciali,  c.  de  tcstant.         (S)  Mitil. 
(«   ll.id.  B.  S3,  (7)  2.  ^.  q,  10.  art.  2.  aJ  2. 

{^.  ibid,  0.  la.  (y)  Ei  t.rit.  2.  !ju»c»t.  7. 


IS  P.VRTiniTLAniBUS 

hoc  nullibi  iuterdicatur.  Vide  Sancb." 
et  Salra,  «. 

262.  Notandum  1.  quod  lestes  inepti 
(numerati  ut  supra  apud  Bus.)  si  depo- 
nantjfaciuntaliquodindicium,  sed  non 
plenum  nec  sufBciens  ad  torturam:  im- 
mo  servi  vel  graviter  inimici  omnino 
repelluntur.  Sed  si  crimeu  commissum 
est  noctu  ,  vel  in  aliquo  loco  secreto, 
tunc  facile  admittuntur.  Deinde,  si  te- 
stes  siut  inepti  principaliter  ob  favo- 
rem  partis,  ut  inimici,  domestici  etc.  si 
pars  eos  admittit,  iudex  non  valet  eos 
repellere.  Vide  Salm.  **. 

263.Notandum  2.  quod  religiosus  in 
causa  sui  monasterii  bene  potest  testi- 
ficari  '5.  Et  idem  dicitur  de  canonico  in 
causa  sui  capituli,  de  clerico  in  causa 
suae  ecclesiae,  et  de  collegiali  in  cau- 
sa  sui  collegii,  quotiescumque  in  causa 
ipsi  nullum  interesse  habeant  parlicu- 
lare.  Advertendum  tamen  est,  istorum 
testimoniumnonesseomninointegrum; 
et  insuper  non  esse  admittendum ,  qua  n- 
do  alii  testes  haberi  possint.  Salm.  i6. 
cum  aliis. 

264. «  Quaer.  1 .  An  et  quando  tenea- 
tur  quis  testari.  2.  Ad  quid  teneatur 
qui  non  vult  testari,  aut  qui  falsa  est 
testatus. 

»  Resp.  1 .  Non  teneturquis  testari,ni- 
si  vel  ex  caritate,  cum  ita  necessarium 
est  ad  avertendum  grande  malum  pro- 
ximi  aut  reip.  vel  ex  praecepto,  cura 
iudex  seu  superior  habens  potestatem, 
ita  legitime  praecipit.  In  quo  ullimo 
casu  si  fugias  aut  occultes  te  antequara 
ad  testandum  citeris,  non  peccabiscon- 
tra  iustitiam;  ideoque  nec  teneberis  re- 
stituere,  ut  contra  multos  docent  Va- 
lent.  et  Less.  Ratio  est  quia  tibi  nec- 
dum  est  praeceptum:  si  quod  autem  ius 
nascatur  parti  ex  tuo  testimonio,  id  cx 
praecepto  oritur.  Imo,  etsi  sit  commu- 
nis  sententia,  ad  restitutionem  teneri 
mm  qui  a  iudice  citatus  fugit,  vel  tc- 
s^tnonium  fraude  decllnavit,  cum  sil 

(10)  Coniiil.  lib.  G.  c.  S.  d.  17.  ii,  2. 

(11)  Ti-act.  2».  c.  5.  p.  1.  §.  2.  n,  28. 

(12)  Dec,  L  2.  1.  6.  c.  13.  u.  iOU. 

(13)  Ibid.  n.  29.  (14)  Ii)id.  d.  51. 
{V6)  Z%  c  lusuper  gtatoiinus  6.  Uu  luA. 
(10)  Ibid.  p.  2.  n.  41. 


CAP.  III.  DUB.  VI.  DE 

eHicax  et  moralis  causa  ut  iudex  sen- 
teDtiam  ferat  in  alterius  damnum:  non 
lamen  est  improbabile  quod  docentMo- 
lin.  et  Less.nonteneri.Ratioesl  quiaci- 
tatio  intimatanon  inducitobligationem 
i  usti  tiae,  sed  tantum  obedien  tiae;  proin- 
deque  non  comparens  contumax  tan- 
tum  est  et  inobediens ,  non  autem  in- 
iuslus.  LessJ.  VideBon.  Laym.'.» 

265.  Hic  notandum  certum  esse  quod 
iudici  non  legitime  interroganti  testis 
non  tenetur  fateri  veritatem;  tunc  e- 
nim  poterit  licite  respondere  ( etiam 
cum  iuramento)  crimen  nescire,  ita  ut 
teneatur  illud  ei  manifestare.  Ita  s. 
Th.  3  qui  ait,  quod  eo  casu  non  tenetur 
accusatus  rsspondere,  sed  potest  vel  per 
appellationem ,  vel  aliter  licite  subter-' 
fiigere.  Et  idem  communiter  dd.  dicunt 
etiam  de  teste.  Vide  dicta  de  restrictio- 
ne  non  pure  mentali  l.  3.  n.  452. 

266.  Sed  quaeritur  1.  Quandonam 
iudex  legitime  interroget.  Resp.  \. 
quando  adest  semiplena  probatio,  pu- 
ta,  unus  testis  de  visu  vel  auditu  pro- 
prio,  ut  supra '.  vel  si  adest  notorietas 
aut  infamia  criminis ,  vel  indicia  evi- 
dentia ,  vel  si  accusator  se  ofiferat  ad 
delictum  pluribus  testibus  probandum 
(alias,  etiamsi  plures  testes  adsint  de 
aliquo  crimine,  nemo  eorum  teneretur 
criraen  revelare);  omnia  haec  enim  ae- 
quivalent  semiplenae  probationi ;  qua 
intervenientedelictum  non  dicitur  am- 
plius  secretum,  ideo  iudex  tunc  habet 
ius  ut  testis  veritatem  manifestet.  Ita 
communiter  Less.  *  Navar.  et  alii  cum 
Salm.5  qui  advertunt^  cum  Sayr.,quod 
ut  testis  teneatur  tunc  respondere,  re- 
quiritur  ut  infamia,  vel  semiplena  pro- 
balio ,  vel  indicia,  ut  supra ,  sint  iam 
probata  et  a  iudice  testi  manifestentur ; 
nisi  constet  iudicem  e.sse  probum ,  et 
asserat  se  legitime  interrogare. 

267.  Quaeritur  hinc  2.  Utrum,  quan- 
do  non  adest  semiplena  probatio,  sive 
infamia,  vel  evidentia  indicia  criminis, 
ut  diximus,  si  accusator  unicum  testem 
tantum  afferat,  teneatur  hic  testis  ve- 

(1)  Lib.  2,  c.  30.  d.  6.  7.  8.  (2)  Locc.  cc. 

(5)  2.  2.  q.  66.  a.  1.  (4)  L.  2.  c.  3.  dub.  S.  et  6. 
(S)  Tr.  29.  c.  3  p.  4.  n.  36.  el  S7.  (6)  Ib.  n.  62. 
(7)  Tr.  29.  c.  3.  p.  4.  n.  60.  el  61.        (8)  Tr.  1». 


OFFICIO  SABCULARIUM  933 

ritatem  manifestare.  AiBrmant  Salm.' 
cum  Soto  Valent.  etc.  quia  ( dicunt  ] 
quando  adest  accusator  conscius  decri- 
mine,  et  unicus  testis,  iam  reus  cen- 
setur  aequi  valenter  infamatus.  Sed  pro- 
babilius  negant  Ronc.  8  cum  Less.Pas- 
ser.  item  Sylvest.  Nav.  et  Baun.  apud 
Salm.9iuxta  supra  posita.  Et  idem  cla^ 
re  videtur  doceres.Th.iOqui  diclt  tunc 
legitime  testem  interrogari,  quando  vel 
de  manifestiSj  vel  de  his  de  quibus  infa- 
mia  praecessit,  interrogatur.  Ergo  non 
legltime  interrogat  iudex,  quando  non 
praecessit  vel  notorietas  (hoc  enim  si- 
gnificat  td  manifestis)^  vel  infamia,  aut 
alia  semiplena  probatio,  ut  supra. 

268.  «  Resp.  2.  Etiam  legitimeet  iu- 
ridice  interrogatus  non  teneris  testari 
sequentibus  casibus:  \ .  Si  scias  rem  ex 
confessione.  2.  Si  accepisti  sub  secreto 
naturali  (Etiam  sub  secreto  tantum 
commisso,  ut  s.  Thom.<*  et  communis 
cum  Sylv.  et  Salm.'2  contra  Sotum: 
quia  praeceptum  naturale  praeferen- 
dum  est  praecepto  iudicis.  Vide  dicta 
lib.  i.  7».  49.  Intellige  tamen,  nisi  im- 
mineat  damnum  commune,  vel  nisi  a- 
liunde  scias;  tunc  enim  teneris  ad  ma- 
nifestandum,  ut  communiter  dd.  cum 
Salm.'3)  ut  consiliarius,  advocatus,  me- 
dicus  etc,  modo  tamen  non  sit  neces- 
sariumadmagnumreipublicae  vel  pro- 
ximi  malum  avertendum  (Ut  s.  Th.  14 
et  Salm.  *5  cum  communi),  tunc  enim 
licet  tale  secretum  detegere  ,  etiamsi 
iurasses  te  nulli  diclurum  :  quia  tale 
iuramentum  non  obligat,cumiure  na- 
turae  tenearis  ad  contrarium.  VideLay- 
man  16. 3.  Si  ex  testimoaio  tibi  vel  tuis 
immineat  notabile  damnum :  nisi  ta- 
men  damnum  publicum  vel  privatum 
alienum  praevaleat,  ut  notat  cardinal. 
de  Lugo  1'.  Unde  communiter  non  te- 
neris  testari  contra  consanguineum.  i, 
Si  a  viris  non  sat  fide  dignis  accepisti; 
tunc  enim  potes  te  habere,  ac  si  nihil 
scires.  (Imo  Sanch.'»  et  Nav.  Sot.  Arag. 
et  aliicum  Salm.^^dicunt  testes  de  au- 

q.  3.  (9)  Ibid.  n.  S9.  (10)  2.  2.  q.  70.  art.  1. 
(il)  Ibid.  (12)  Ibid.  ex  n.  63.  (13)  Ibid.  n.  70. 
(14)  L.  c.  (13)  Ilid.  n.  68.  (16)  C.  4.  n.  9. 
(17)  De  iust.  disp.  30.  n.  10.  (18)  Dec.  l.  5. 

c.  2.  n.  8.         (10)  Tr.  29.  c.  5.  p.  4.  ».  69, 


934 


LIB,  IV.  DE  PRAECEPTIS  PARTICULARIBUS 


dilu  alieoo  tion  teneri  ad  manifestan- 
dum,  quando  iudex  nihil  aliud  ab  eis 
exigit,  nisi  ut  dicant  id  quod  sciunt ; 
quia,  aiunt,  scire  proprie  non  est  cre- 
dere,  sed  veritatem  perceptam  visu 
vel  alio  sensu  in  mente  retinere:  quae- 
cumque  autem  alia  notitia  pertinet  ad 
iudiflium,  non  ad  scientiam).  5.  Si  fa- 
clum  intellexisti  per  iniuriam,  verbi 
gratia  aperiendo  litteras;  cogendo  alium 
ad  revelationem,  etc.  Laym.<  M0I.2.  g. 
Si  alter  probabiliter  in  facto  non  pec- 
caverit,  vel  propter  ignorantiam  ,  vel 
quia  rem  aliquam  accepit  in  occultam 
compensationem  debiti;  ex  quo ,  tam- 
quam  de  fure,  inquiratur.  Ratio  est  quia 
mens  iudicis  est  inquirere  de  delicto. 
Vide  Azor.  3  Fill.  Bonac.  ■♦  Laym.  s. 

269.  »  Resp.  3.  Qui  sciens  falsum  te- 
status  est,  per  quod  alteri  fuit  efficax 
causa  damni,  tenetur  ad  impeditionem 
vel  reparationem  omnium  damnorum 
quae  causantur.  Item  tenetur  revocare 
cum  pari  suo  damno ,  et  periculo  et- 
iam  vitae,  si  reus  de  ea  periclitetur, 
et  putetur  revocando  aliquid  effectu- 
rus.  Ita  communiter.  Ratio  est  quia 
in  damno  aequali  potius  habenda  est 
ratio  innocentis.  Vide  dub,  seq.  art.  1 . 

»  Dixi  i .  sciens :  quia  si  ex  ignoran- 
tia,  inadvertentia ,  aut  oblivione  in- 
culpabili  falsum  est  testatus,  etsi  te- 
neatur  impedire  si  possit,  non  tamen 
ad  restitutiouem  tenetur,  etiamsi  reus 
damnetur.  Ratio  est  quia  neque  teue- 
turex  re  recepta  neque  ex  delicto, 

»  Dixi 2.  causaefficax:  quia,  si  a  parte 
rei  falsum  illud  testimonium  nihil  ef- 
fecisset,  v.  gr.  quia  per  falsa  testimonia 
aliorum  iam  tota  causa  damni  erat  da- 
ta,  ita  ut  iudex  exhoc  testimonio  nihil 
fuerit  motus,  ad  nihil  tenebitur.  Less.  6 
et  Laym.  '  et  alii. 

270.  »  Testis  peccat  1 .  Si  affirmet 
quod  ignorat.  2.  Si  veritatem  quam  de- 
beat  celare,  aperiat.  3.  Si  se  occultet 
ne  rogetur  casu  quo  tenetur  testari. 
4,  Si  iudici  iuste  interroganti  non  o- 

(1)  L,  3,  tr.  6,  c.  4.  n.  S.  (2)  D,  S.  n,  S. 

(5)  3.  p.  l,  ult,  c.  27.  (4)  D.  10.  q,  3.  p.  3. 

(S)  Loc,  c,  (6)  L.  2.  c.  50.  (7)  L.  3.  t.  S.  c.  8, 
{«)  De  iust.  1,  S.  q.  7.  a.  1.  (9)  D.  39.  u.  4, 

(10)N.  S,      (11)  L.  2- c.  50.  n.  S8.       a2^  De  8. 


bediat.  5.  Si  pretium  pro  dicenda  ve- 
ritate  accipiat.» 

Sed  dubitatur  1 .  An  peccet  contra 
iustitiam,  et  teneatur  ad  restitutionem 
testis  qui  seabscondit  ne  citetur  a  iu- 
dice.  AffirmantSotus  8  et  alii  apud  Lu- 
go  9.  Sed  communissime  et  verius  ne- 
gant  idem  LugoJi^Less.iicumSalon.  et 
Pegna  ac  Bon.  12  cum  Nav.  Fill.  Bann. 
Reb.  Sayr.  et  aliis.  Ratio  quia  licet  pos- 
sit  ille  graviter  peccare  contra  proximi 
carilatem,  non  tamen  peccat  contra  iu- 
stitiam,cum  nemo  teneatur  praecepto 
superioris  parere,  antequam  ei  im- 
ponatur. 

Dubitatur  2.  An  teneatur  ad  restitu- 
tionem  testis  qui  fugit  post  citationem. 
Affirmant  Sotus  *3  Sanch.  "  item  Nav. 
Azor.  Fill.  Salon.  et  Reg.  apud  Boo.  *5 
quia  eo  ipso  quo  testis  est  citatus,  te- 
netur  ex  iustitia  testimonium  dicere  ; 
prout  si  iudex  praecipit  alicui  ut  pro- 
ferat  scripturam  ad  causam  pertinen- 
tem,  tenetur  ipse  ex  iustitia  illam  exhi- 
bere,  alias  debet  damnum  parti  resti- 
tuere.  Negant  vero  communius  et  pro- 
babilius  idem  Lugo<6  etMol."  et  pro- 
babile  putaut  Bonac.  ^s  ac  Less.  i^cum 
Sylv.20.  Ratioquia  citatio  illa  nou  im- 
ponit  obligationem  iustitiae,  sed  tan- 
tum  obedientiae.  Nec  obstat  paritas  aU 
lata  scripturaeproferendae:  nam  bene 
respondet  Lessius  quod  scriptura  illa 
sine  dubio  ex  iustitia  proferri  debet, 
cum  sit  res  externa  de  qua  respubiica 
iuste  potest  disponere,  sicut  de  aliis 
bonis  civium,  quando  oportet  ad  ius 
illorum  tuendum ;  non  sic  de  obliga- 
tione  testificandi. 

Dubitatur  3.  An  teneatur  ad  restitu- . 
lionem  damni  testis  qui  legitime  inter- 
rogatus  a  iudice  veritatem  occultat. 
Certum  est  teneri  si  ipse  positive  fal- 
sum  deponat  circa  factum,  puta  si  di- 
cat  domum  Petri  scire  esse  Pauli;  vide 
Lugo  21.  Idem  dicendum  putat  Holz,  22 
de  teste  qui  fuerit  praeseus  in  dona- 
tione  mutui,  et  postea  interrogatus  id 

praec,d,10,  q,  3,p.  3.  n,  12.  (13)Loc,c,  (14)  Coiis, 
1,  6.  c,  S,  dub.  3,  n,  4.  (iS)  Loc,  cit.  n,  13. 

(16)  Loc,  cit.  n.  S,  (17)  D.  83.  v.  De  tesie. 

(18)  N,  13.       (19)  N,  S9,       (20)  V.  TesUs,  n.  «. 
(21)  D.  39.  B.  4.         (22)  T,  1.  p.  Sl>3.  u.  710, 


CAP.  III.  DUB.  YI.  DE 

negat,  qaia  iam  iste  infert  iniuriam  al- 
teri  damnosam.  Sed  quid,  si  testis  ve- 
ritatem  celet,  negative  se  habens  circa 
factum,  nempe  si  respondeat  lUud  ne- 
scire,  cum  revera  sciat?  Affirmant  et- 
iam  teneri  ad  restitutionem  Salm.  *  et 
idem  dicere  debent  omnes  aa.  citati 
pro  prima  sententia  dubii  anteceden- 
tis ,  ob  eamdem  rationem,  ut  supra, 
quia  testes,  posito  praecepto  iudicis,  te- 
neutur  ex  iustilia  veritatem  patefacere: 
et  sicut  iudex  contra  iustitiam  peccat 
si  sententiam  non  proferat,  sic  dicuDt 
peccare  testes  qui  veritatem  non  ma- 
nifestHUt:  sed  contradicunt  Mol.  2  et 
Lugo  3  cum  Raynaudo  et  aliis,  ap  me- 
rito  probabile  putat  Less.  apud  euqi- 
dem  Lugo.  Ratio  quia  testis  non  tene- 
tur  veritatem  deponere  ,  nisi '  aut  ex 
praecepto  iudicis  aut  ratione  iuramenti 
praestiti;  unde  tacendo  veritatem  non 
X)eccat  contra  iustitiam  ,  sed  tantum 
contra  obedientiam,  vel  etiam  contra 
religionem.Disparestautemiudex  a  te- 
ste:iudexenim  ex  quasi  contractu  cum 
republicainito,  rationeofficii  assumpti, 
lenetur  ex  iustitia  iustam  sententiam 
ferre;  testis  vero  non  tenetur  ex  iusti- 
lia,  sed  tantum  ex  obedientia  officium 
lestis  peragere,  et  ideo  tantum  contra 
obedientiam  peccat,  veritatem  non  ma- 
nifestando.  Huic  sententiae  adhaeret  et- 
iam  Bonac.  ^.  Hinc  ait  Ciera  5  cum  de 
lanuar.  talem  testem  reticentem  veri- 
latem  nec  incurrere  casum  reservatum 
in  iurantes  falsum  cum  damno  tertii, 
quia  reservatio  intelligitur  lata  in  eum 
qui  iurat  cum  mendacio  positivo,  non 
autem  negativo.  Dicit  vero  Bonaciua'* 
quod  si  testis  iuravit  se  dicturum  ve- 
rltatem,  tenetur  tunc  ex  iustitia  illam 
dicere,  quia  ex  iuramento  promissorio 
orilur  obligatio  iustitiae :  sed  probabi- 
lius  contradicit  Less.  '  quia  testis  iu- 
rando  se  dicturum  veritatem,  non  io- 
tendit  se  obligare  ex  iustitia,  sed  tan- 
tum  ex  virtute  religionis  ad  illam  ma- 
uifestaadam. 
Sed  dices :  Qui  fraude  aut  mendacio 

(1)  Tr.  27.  c.  I.  p.  5.  $•  *.  n.  20.        (2)  D.  83. 

V.  He  tcstc.      (.5)  lioc.  c.  n.  S.      (4)  Loc.  c.  n.  14. 
(.H;  Dt  cai.  reseiv.  d.  7.  n.  62.  (6)  IbiO. 


OFPICIO  SAECTILAHICM  935 

impedit  aliquem  a  coosecutione  iusti 
boni,  tenetur  utique  ad  restitutionem 
damni  illati,  prout  diximus  lib.  3.  n. 
587.  Sic  igitur  pariter  tenetur  damnum 
restituere  testis,  qui  dicendo  se  nescire 
quod  vere  scit,  iam  impedit  per  tale 
mendacium  proximum  a  consecutione 
sui  iuris.  At  respondetur  hoc  procede- 
re,  quando  mendacium  est  causa  po- 
sitiva  siyie^  iflfluxiMi^  damni ;  secus  si 
tantum  negativa.  Testis  autem  qui  di- 
cit  se  nescire  verltatem  quam  scit,  est 
causa  tantum  negativadamni,  cum  nul- 
lum  apponat  inapedimentum  positivum 
ne  alter  suum  lus  consequatur,  sed  so- 
lum  non  removet  impedimentum  al- 
teri  obstans,  scilicet  defectum  proba- 
tionis:  ad  quod  removendum  poterit 
quidem  testis  ex  obedientia  et  religio- 
ne  ut  diximus,  aut  etiam  aliquando  ex 
caritate  esse  obstrictus,  sed  non  ex  iu- 
stitia,  nisi  forte  peculiare  pactum  cum 
parte  inierit  de  veritate  manifestanda. 

271 .  Pro  complemento  huius  puncti 
quaeritur  an  sufficiat  depositio  facta 
tantum  in  scriptis  et  non  oretenus.  Af- 
firmant  aliqui,  et  Salm.  8  probabile  pu- 
tant ;  atque  praelatos  et  visitatores  hac 
opinione  bene  uti  posse  dicunt  ad  stre- 
pitum  vitandum;  et  hanc  tenent  9  Ro- 
driq.  etc.  saltem  si  causa  sit  levis  mo- 
menti.  Communis  tamen  senfentia  et 
probabilior  negat  hoc  sufficere  in  cau- 
sa  criminali,  ut  habetur  ex  can.  Testes^ 
caus.  3.  qu.  9.  et  c.  A  nobis ,  qui  matr. 
acc.  etc.  ubi :  Nullius  momenti  est  sub- 
scriptio,  quoad  sententiam  proferendam^ 
licet  valeat  haec  ad  probandam  infa- 
miam  extraiudicialiter  ut  Felin.  et  Far. 
apudSalm.^o.  Debetigitur  depositio  fie- 
ri  oretenus,  et,  tacta  aliqua  re  sacra, 
ut  cruce  v^VevJangelio.  Sacerdotes  ta- 
men  sufflcit  quod  iurent  tacto  pectore. 
Salm.n. 

ludex  autem  per  seipsum  debet  te- 
stes  examinare,  ut  docentcommuniter 
dd.  cum  Govar.  et  Salm.  «.  Potest  ta- 
men  iudex  exainen  a|teri  digno  com- 
mittere,  prout  Salm.<3  dicunt  constar» 

(7)  N,  60.  (8)  Tr.  20.  c.  5.  p.  8.  n.  72. 

(9)  Ibid.         (10)  Ibid.  n.  73.         (11)  ibid.  D.  76 
(12)  Cit.  o.  70.  (13)  Ibid. 


936 


LIB.  IV.  DB  FRAEOEFTIS  PARTICULARIBU3 


ex  praxi  omnium  tribunalium,  si  iu- 
dex  sit  impeditus,  vel  si  testes  non 
possint  ob  senectutem  vel  pauperta- 
tem  iudicem  adire  *.  Tn  causis  vero 
criminalibus  ipse  iudex  examen  solet 
excipere  *. 

Testis  interrogandus  est  de  sua  aetate, 
nomine,  cognomine  et  conditione:  in- 
terrogandus  inde  per  articulos  de  fa- 
cto  et  eius  circumstantiis,  nempe  de 
loco,  tempore,  de  aliis  personis  adstan- 
tibus  ad  factum :  item  de  ratione  suae 
notitiae,praesertim  in  causa  criminali. 
Vide  Salm.  3,  Item  debent  scribi  verba 
testis,  prout  ipse  profert.  Item  caven- 
dum  ne  testis  sciat  depositionem  ab 
alio  teste  factam.  Salm.  *. 

Testi  deprehenso  in  aliquibus  falsum 
dixisse,  in  aliis  non  est  credendum. 
Salm.  5.  Depositio  demum  debet  denuo 
ante  testem  legi  et  ab  eo  ratificari,  et 
inratificationeootandum  est  id  quod  a 
teste  additur  vel  mutatur.  Et  in  fine 
secretarius  scribere  debet:   Quae  o- 
mnia  affirmavit  verissima  esse  iura- 
mento  quod  praestitit;  et,  cum  omnia 
quae  deposuit^  lecta  ei  fuissent  de  verbo 
ad  verbum,  illa  ratificavit,  propriaque 
manu  subscripsit.  Et  in  fine  depositio- 
nis  cuiuslibet  testis,  iudex ,  testis  et 
secretarius  se  subscribere  debent.  Et 
8i  testis  scribere  nesciat,  signet  cru- 
cem,  et  alius  pro  ipso  subscribat,  et  se- 
cretarius  ibidem  lioc  notet.  Sic  autem 
ratificata  depositione,   nulla  amplius 
habenda  est  ratio  de  iis  quae  testis  a- 
liter  postea  dicat;  etiam  in  articulo 
niortis,  ut  dicunt  Bald.  Feliu.  et  Men. 
VideSalm.6. 

Facta  autem  rei  citatione,  vel  ore- 
tenus,  vel  realiter  per  incarcerationem 
rei,  vel  per  edictum,  si  reus  fugerit, 
ac  lite  sic  contestata  (quod  certe  est 
necessarium  ad  essentiam  processus), 
ilerum  repetendi  sunt  testes  cum  iura- 
mento,  excepto  casu  quo  procedatur 
in  reum  absentem  ut  contumacem ;  vel 
si  testes  qui  deposuerunt,  defuncti  sint, 
vel  si  iudex  procedat  ex  officio  et  non 

(1)  Ex  c.  Si  qui  testium,  do  testib.  (2)  E»  autli. 
*c  test.  §.  Haec  orcnia,  (5)  Tr.  29.  c.  3.  p.  S.  n.  78. 
(■i)  Ibid.  n.  80.     (S)  Ibid.  n.82.    (6)  Ibid.  n.  85. 


ad  instantiam  partis.  Tta  coramunite» 
dd.  apud  Salm.  '  licetRodr.  Suar.  Lez. 
etc.  apudSalm.  8  teneant  incausis  re- 
ligiosorum  hanc  ratificationem  non  re- 
quiri.  In  hac  autem  ratificatione  ma- 
gis  credendum  est  tabellioni  qui  de- 
positionem  scripsit,  quam  testi  asse- 
renti  aliud  deposuisse,  quam  scriptum 
est:  ita  Covarr.  Bald.  etc.  apud  Sal- 
mant.  '. 

DuBioii  VII.  De  leo. 


AUT. 


I.  An  et  quomodo  reus  teneatar 
fateri  veritatem. 


272.  Quid  respondere  polest  reua  non  legUime 

interrogatus, 
275.  Quando  reus  non  tenebitur  crimen  fateri. 

274.  An  teneatur  reus  crimen  fateri  cum  li- 
more  magnae  poenae. 

275.  An  peccet  graviter  reus  qui  ad  vitanda 
tormenta  falsum  crimen  sibi  imponit. 

276.  Qaando  autem  tenetur  reus  suam  confes- 
sionem  revocare, 

277.  An  reus  ad  se  tuendum  possit  revelare 
crimina  occulta  testium  aut  accusatoris,  et 
an  peccet  graviler  si  crimina  falsa  eis  *;«- 
ponat. 

278.  An  reus  teneatur  revelare  complices, 

272.  «  Resp.  1  •  Si  non  interrogetur 

legitime  non  tenetur  fateri  suum  cri- 

men ,  sed  potest  iudicem  eludere  vel 

ambiguis  verbis,  vel  etiam  negando, 

cum  aliqua  restrictione,  etin  bouo  sen- 

su,  ut  mendacium  absit.  Ratio  est  quia 

tunc  iudex  non  habet  ius  interrogaudi, 

aut  obligationem  imponendi  reo.  Ita 

Less.  »0  et  Bon.  »  (Ita  Caiet.  Az.  Sanch. 

Ronc.  et  alii,  iuxta  dicta  l.  3.  n.  154. 

ex  d.  Th.i2qui<3sic  ait:  Aliud  est  veri^ 

tatem  tacere ,  aliud  est  falsitatem  pro^ 

ponere.  Quorum  primum  in  aliquo  casu 

licet,  non  enim  aliquis  tenetur  omnem 

veritatem  confiteri^  sedillam  solum  quam 

ab  eo  potest  requirere  iudeXy  puta  cum 

praecessit...  probatio  semiplena). 

Unde  resolves: 

273.  »  1.  Reusnon  tenetur  fateri  cri- 

raen  suum:  4.  Si  iudex  non  sit  legiti- 

mus.  2.  Si  a  seipso  litis  processum  in- 

choet,  sine  praevia  accusatione,  saltem 

virtuali.  3.  Si  non  praecessit  seraiplena 

probatio,  nec  infamia,  nec  manifesta 

criminis  indicia  extant.  Ratio  est  quia 

et  p.  6.  u.  92.  (7)  Ibid.  n,  83.  (8)  Ibid.  u.  8# 
(9)  L.  c.  n.  92.  (10)  T.  6.  I.  5.  c.  o.  (U)  D.  10 
(j.  3.  p.  3.      (12)  2,  2.  q.  69.  a.l.       (13)  Ait.  2. 


CAP.  iii.  ouB.  vn.  Aur.  r 
in  his  iudex  non  interrogatlegitime. 
Azor.  Less.  Fill.  Laym.  Bon.<  Lugo^. 
»  2.  Nec  teuetur,  si  dubitet  an  iudex 
iegitime  interroget:  quia  non  tenetur 
parere  cum  gravi  suo  damno,  nisi  con- 
stet  superiorem  posse  praecipere.  Ita 
Less.  FiU.  Laym.  3  Sanch.^  Salas  card. 
de  Lugo  etc.  contra  Sylv.  Bon.  et  alios 
(Ita  absolute  tenent  Salm.  ^  cum  Soto 
Sanch.  Navarr.  etSanch.^  cum  Soto 
Cord.  Caiet,  Nav.  Palac.  etc.  contra 
Palud.  Sylv.  et  s.  Anton.  Ratio  quia 
reus  possidet  suam  vitam  et  famam  ; 
unde  in  dubio  habet  iuseam  servandi, 
usquedum  constet  de  legitima  interro- 
gatione). 

»  3.  ludex  tenetur  reo  manifestare  sla- 
tum  causae,  et  quae  sint  indicia,  quo- 
modo  probetur  delictum,  etc.  ut  reo 
constet  an  legitime  interrogetur ;  quia 
non  tenebitur  respondere,  alioqui,  et 
seipsum  honore  aliisve  bonis  quae  bo- 
na  fide  possidet,  spoiiaret,  Cai.  Nav  ' 
c.  de  Lugo8(Idem  dicunt  Sot.  Tol.  Les- 
sius  etc.  cum  Salm.^  communiter). 

»  4.  Si  reum  iuridice  quidem  inter- 
roget  iudex,  sed  nonnisi  ex  falsa  prae- 
sumptione  delicti,  v.  gr.  an  exierit  ex 
tali  domo  stricto  ense,  potest  reus  (i- 
dera  est  de  teste),  licet  sciat  semiplene 
probatum  esse,  id  negare,  si  exiit  qui- 
dem,  non  tamen  facto  delicto,  sed  ob 
aliam  causam :  quia  si  iudex  veritatem 
sciret,  non  posset  interrogare.  Ita  cum 
s.  Th.  «oSot.  Fag.ti  Diana»2  c.  Lugoi3 
(Idem  dicendum  si  quis  occidit  ob  iu- 
stam  sui  defensionem;  tunc  iudici  in- 
terroganti  potest  respondere,  non  oc- 
cidisse,  hoc  est  cum  culpa;  ita  Sotus 
Salon.  cum  Salm.i^). 

274.  »  Resp.  2.  Etsi  communior  et 
verior  sententia  sit  s.  Thom.  i^  si  reus 
legitime  interrogetur  a  iudice,  teneri 
in  conscieutia  aperte  veritatem  dicere; 
probabile  tameu  est  etiam  quod  ex  Sylv. 
docent  Saet  Less.non  tenerisaltemsub 
mortali,  in  causis  capitalibus  etgra- 

^l)  Locc.  cc.  (2)  D.  40.  u.  1.  (3)  Loc.  cit, 
(Ij  L.  6.  coiis.  c.  3.  il.  31.  (S)  De  ollic.  tr.  29, 
i.  7.  [)  1.  11.  3.  (6)  Coiis.  1.  6.  c.  3.  dub.31.  n.2. 
,7)  C.  2o.  n.  43.  (8)  D.  40.  n.  1.  (,9)  Cit.  n.  5. 
,10)  Q.  C9.  a.  I.  (11)  P.  8.  c.  34.  (12)  P.  3. 
t.  5.  iiiisc.  r.  63.      (13j  Dub.  40.  n.  4.       (14)  Tr. 


DH  OFFIcrO  SAEGOLARIUM  937 

vioribus,  si  sit  spes  evadendi,  et  nul" 
lum  grave  damnum  reip.  timeatur. 
Tann.  16  card.  Lugo  i',  qui  dicit  essa 
sententiam  valde  probabilem  et  in  pra- 
xi  tutam.  Ratio  est  quia  lex  humana 
communiter  non  obligat  cum  tanto  pe- 
riculo,  v.  gr.  mortis,  tum  quia  iuhu- 
manum  videtur  ut  qui  convinci  noa 
potest,  teneatur  praebere  arma  contra 
se,  quibus  occidatur,  aut  gravem  poe- 
nam,  v.  gr.  perpetui  carceris,  subeat; 
tum  quia  non  videtur  tam  heroicus  a- 
ctus  praecipi  posse.  Bon.  18. » 

Celebris  est  haec  quaestio  an  tenea- 
turreus  fatericrimen  iudici  legitime  in- 
terroganti  cum  timoremagnaepoenae. 
Prima  sententia  aflSrmat  cum  s.  Th.  i* 
Sot,  Less.  Sanch.  Tol.  Sylv.  et  Salm.20 
qui  dicunt  hanc  probabiliorem  et  in 
praxi  tenendam,  quamvis  contrariam 
vocent  probabilem  intrinsece  et  extrin- 
sece.  Ratio  quia  iudex  ius  habet  prae- 
cipiendi,  quando  legitime  interrogat, 
utreus  crimen  eirevelet;  ideoque  reus 
peccat  contra  iustif iam ,  si  hac  in  re 
gravi  ei  non  obediat. 

Secunda  sententia  tamen  quam  satis 
probabiIemetiamintrinseceputo(quam- 
visprimamcenseamprobabiIiorem)cum 
Busemb.  et  Sa  Suarez  Filliuc.  Elbel  21 
Rodriq.  Villal.  flenriquez  Peyrin.  Fag. 
etc.  apud  Salm.22  et  quam  probabilio- 
rem  censet  Lugo  23  negat  teneri  reum 
crimen  suum  revelare  casu  quo  da- 
mnandus  foret  ad  mortem  aut  ad  tri- 
remes,  ad  carcerem  perpetuum  vel  ad 
amissionem  omnium  bonorum  vel  to- 
tius  famae  et  honoris.  Ratio  quia  vide- 
tur  non  adesse  hanc  duram  legera, 
tanquam  humano  modo  impossibilemj 
ut  quis  teneatur  quasi  ipsemet  se  con- 
demnare  ad  gravissimam  poenam,  cri- 
men  suum  confitendo;  nisi  commune 
damnum  immineat  ex  reticentia  con- 
fessionis  delicti ,  puta  haeresis,  laesae 
maiestatis  etc,  tunc  enim  reus  tenetur 
seipsum  prodere,  vel  saltem  socios, 

29.  c.  7.  p.  1.  n.  19.  (IS)  2.  2.  quaest,  69, 

(16)  Q.  4.  d.  i>.  (17)  D.  40.  u.  li>.  (18)  In  8, 
piaec.  a.  10.  q.  3.  p.  2.  n.  17.  (19)  2.  2.  a.  69. 
a.  1.  ad  2.  (20)  Tr.  29.  e.  7.  |..  1.  n.  3.  et  n.  9 
(21)  De  iur.  n.  144.  (22)  Ibid.  n.  6. 

(25)  De  iust.  d.  40.  t.  2.  n.  13. 


538 


LIB.  lY.  DE  PRAECEPTIS  PARTICULARIBDS 


quanlum  opus  est  ad  commuDe  da- 
Tonum  avertendum,  etiamsi  ipsi  mors 
immineat  ex  revelatione  sociorum,  ex 
quibus  evadet  in  iudicio  convictus.  Ca- 
su  vero  quo  tale  damnum  non  timetur, 
cum  lex  obligans  ad  crimen  fatendum 
probabiliter  non  extet,  probabiliter  iu- 
dex  non  babet  ius  veritatem  in  tali 
casu  exigendi ,  nec  reus  obligationem 
eam  manifestandi;  et  ideo  reus  amphi- 
bologiis  crimen  celando,  contra  iusti- 
tiam  non  peccat  iuxtadicta/.  3.  n.  156. 
Nec  obstat  dicere  quod  reus  tunc  tene- 
tur  damnum  illud  subire  pro  bono  com- 
muni ;  nam  si  haec  ratio  valeret  reus 
ad  poenam  damnatus  nec  etiam  posset 
e  carcere  fugere ;  in  utroque  enim  ca- 
su  viget  ratio  communis  boni,  et  ta- 
men  reus  licite  potest  fugere,  ut  faten- 
tur  ipsimet  Salm.  <  cum  communi,  ex 
d.  Thom.  2  qui  ait:  Non  tenetur  (reus) 
facere  id  unde  mors  sequatur,  quod  est 
manere  in  loco  unde  ducatur  ad  mortem. 

Et  hoc  etiamsi  iudex  praecipiat  ut 
non  aufugiat,  utpro  certo  habet  Lugo  3. 

Omnes  autem  conveniunt,  ut  par  est, 
ad  dicendum  quod  si  reus  sit  in  bona 
fide,  et  censeatur  quod  diflScile  indu- 
cetur  ad  fatendum  crimen  iuterrogatus 
a  iudice,  confessarius  in  sua  bona  fide 
eum  relinquere  debet,  ut  Sanch.  *  Sal- 
niant.  ^  etc. 

«  Dixi  4.  in  capitalibus:  quia  aliud 

est  de  causis  in  quibus  agitur  de  poe- 

na  ecclesiastica,  quae  est  medicinalis. 

»  Dixi  2.  si  sit  spes  evadendi:  quia,  abs- 

que  ea  cessat  ratio  celandiveritatem. 

Unde  resolves: 

»  4 .  Non  semper  opus  est,  iuxta  di- 
cta  resp.  2.  ut  confessarlus  reum  ur- 
geat  ad  crimen  fatendum.  Lugo  6. 

»2.Post  sententiam  latam,  reus  non 
tenetur  confiteri  crimen,  quod  ante  in- 
iuste  negavit,  quia,  finito  iudicio,  fini- 
tur  obligatio  rei.  Laym.  '  (Idem  dicunt 
Sauch.  3  et  Salm.^.ldemque  dicitur  de 
teste.  Vide  lib.  3.  n.  455.).  Imo  proba- 
bile  est  nec  ante  sententiam  ad  id  te- 

(1)  Tr.  29.  c.  7.  p.  4.  n.  87.  (2)  2.  2.  q.  69« 
B.  4.  ad  2.  (3)  Loc.  c.  (4)  Dec.  1.  3.  c.  7.  n,  8 
(S)  Il)id.  p.  1.  n.  24.  (6)  Dist.  40.  n.  20.  (7)  L.  c. 
(8)  Dcc.  J.  3.  c.  7,  (9)  Tr.  SS.  c.  7.  p.  1.  n.  20. 
(10)  D.  40.  «.17.    tmhoc.     ..  S.    (I2^Ib.n.2i. 


neri,  edamsi  adhuc  sitin  potestate  iu- 
dicis,  donec  iterum  interrogetur,  Card. 
Lugo  *o  ( Ita  etiam  Sanchez  "  et  Sal- 
mant.  <'  etc.  contra  Navar.  Bann.  etc. 
Ratio,  quia  iustitia  legalis  non  obligat, 
nisi  tunc  tantum,  cum  iudex  interro- 
gat;  nisi  iudex  tempus  ad  respondeu- 
dum  praescribat,  nempe  si  praecipiat, 
ut  reus  infra  mensem  veritatem  dicat, 
et  mensis  adhuc  duret.  His  tamen  non 
obstantibus,  probabilius  docent  Sot.  i^ 
Nav.<<  item  Sayr.  et  Angles  apud  San- 
chez  <5  qui  fatetur  communem  senten- 
tiam  esse.  Ratio,  quia  quandiu  senten- 
tia  pendet,  adhuc  censetur  perdurare 
praeceptum  iudicis,  utiustum  servetur 
iudicium). 

»  Resp,  3.  Si  quis  ad  evitanda  tormen- 
ta  gravia  mentitus,  falsum  sibi  crimen 
imposuit,  per  quod  sit  morte  plecten- 
dus,  non  videtur  mortale.  Ita  contra 
Nav.  et  alios  docent  Ang.  Sylv.  Less.^s 
Tan.".  Ratio  est  quia  non  est  mentitus 
perniciose,  cum  non  teneatur  tantis  tor- 
mentis  vitam  conservare.  Vide  c.  de 
Lugo  18.» 

275.  Quaeritur  hicanreus  ad  evitan- 
da  gravia  tormenta  peccetgraviter  con- 
fitendo  falsum  crimen. 

Prima  sententia  negat,  quam  tenet 
cum  Bus.  Les.i9  cum  Ang.  Sylvest.  Tol. 
et  Soto ,  et  probabilem  putat  Lugo  20. 
Ratio,  quia  nemo  tenetur  vitam  serva- 
re  cum  tanto  cruciatu,  qui  morte  ipsa 
durior  videatur,  iuxta  dicta  lib.  3.  n. 
372. 

Secunda  sententia  vero  probabilioraf- 
firmat,  et  hanc  tenent  Mol.21  et  Lugo  22 
cumNav.  et  Cov.Ratio,  quia  licet  nemo 
teneatur  tueri  vitam  adhibendo  medium 
visum  ipsa  morte  durius,  nemo  tamen 
potest  positive  cooperari  suae  iniustae 
morti,  quod  est  intrinsece  malum,  cum 
homo  non  sit  dominus  suae  vitae.  Un- 
de  probabilius  infert  Molina  23  contra 
Busemb.  ut  infra,  quod  si  causa  sit  ad- 
huc  in  eo  statu,  ut  per  retractationem 
possit  mors  impediri,  debet  reus  se  re- 

(13)  L.  8.  de  iust.  q.  6.  a.  12.        (14)  Sum.  c.  2S. 
n,  36,         (IS)  N.  7,         (16)  L.  2.  c.  11.  d.  7, 
(17)  De  iust.  d.  4.  q.  4.  dub.  S.         (18)  Loc.  ciu 
(le)  L.  2.  c.  11.  a.  7.  n.  40.     (20)  D.  14.  n.  174. 

Ci!)  Dist.  37.  n,  18.    (22)L.c.    (23)  N.16.  ell8. 


CAP.  III.  DCB.  VII.  A&T.  I 

Iractare,  qula  falsa  illa  confessio  per- 
git  influere  ad  suam  iniustain  mortem, 
et  ideo  tenetur  causam  illam  auferre ; 
sicutqui  ignem  culpabiliter  accendit  in 
domo  aliena  ,  tenetur  etiam  cum  suo 
damno  illum  extinguer«<.  Advertit  hic 
autem  Lugo  2  cum  Molina,  quod  etsi  a 
principio  peccasset  reusconfitendo  cri- 
men  falsum  cum  infamia  alterius,  non 
tenetur  postea  se  revocare  ad  reparan- 
dam  alienam  infamiam ,  se  denuo  ex- 
ponendo  ad  sustinenda  illa  gravja  tor- 
menta,  quia  nemo  tenetur  famam  re- 
stituere  cum  tam  longe  graviore  suo 
damno. 

276.  0  1.  Talis  non  tenetur  postea 
crimen  revocare,  quamvis  ante  periu- 
rio  confirmasset ,  si  prudenter  metuit 
ne  ad  tormenta  revocetur :  quia  etsi 
peieratione  graviter  peccarit,  iioc  iam 
transiit,  et  non  retractando  nemini  fa- 
citiniuriam;  ideoque  sufficit  coramDeo 
poenitere.  Vide  Less.  Tann.  3. 

»  2.  Si  ex  illa  falsi  criminis  confes- 
slone  grave  damnum  aliis  sequitur,  v. 
g.  bonum  reip.  aut  fama  religionis,  vel 
familiae  notabiliter  laederetur,  aut  a- 
liqni  ideo  in  haeresi  lapsuri  essenl , 
quaevis  potius  tormenta  perferenda  es- 
sent.  Tann.  *. 

»  3.  Si  reus  tormentis  coactus  de- 
nuutiavit  alium  innoceutem,  tenetur 
sub  mortali  ante  suam  condemnatio- 
nem,  etsi  tum  non  facit,  etiam  post  da- 
ranationissententiamrevocare.adquod 
etiam  a  confessario  est  obligandus.  Ita 
ex  communi  Tol.  *  Less.  6  Tann.  '  qui 
subiungit:  1.  Si  quis  tamen  sequatur, 
ipsaquepraxi  servari  advertat,  eam  sen- 
tentiam  quae  negat  per  revocationem 
in  extremo  vitae  factam  toUi ,  vel  in- 
firmari  denuntiationem  ante  factam,  ut 
docent  Delrio  8  Valent.  9  is  consequen- 
ler  existimare  poterit ,  denuntiantem 
in  eo  raortis  articulo,  saltem  cum  suo 
incommodo,  et  sub  peccato  mortali,  o- 
bligatum  non  esse  ad  revocationem , 

(1)  Sed  hic  Molina  pariter  dicit,  quod  ti  reus  sit 
>n  boua  Cde  uon  debet  confessarius  eum  obligare  ut 
•e  relractet  cum  pcriculo  quod  ille  ut  vitet  tormenta 
peccet  formaliter  deuuo  delictum.  quod  nou  patra- 
vit,  sibi  imponendo.  Hom.  Apost.  tr.  13.  n.  84. 
('!]  Ji.  187.     (31  Loc.  cit.  el  «.  S.  d.  4.    («j  Ibld. 


DB  OFFICIO  SAECULARIUM  939 

quia  inutilis.  Ita  Tann.io,  llcet  ipse  re- 
cte  censeat ,  fundamentum  istius  sen- 
tentiae  minus  esse  probabile. 

»  4.  Monet  idem  Tann. "  caveudum 
esseconfessario,  nevel  importune  sae- 
pius  reo  damnato  inculcet  retractatio- 
nem  denuntiationis  inique  factae,  vel 
retractationem  factam  imprudenter,  et 
cum  scandalo  evulget.» 

277.  Quaeritur  hic  au  reus  ad  sui  de- 
fensionem  possit  revelare  crimina  oc- 
cultatestium  vel  accusatoris:Etan  pec- 
cet  graviter ,  si  falsa  crimina  eis  im- 
ponat.  Hic  ante  omnia  advertenda  pro- 
positio  44.  damnata  ab  Innoc.  xi.  quae 
dicebat:  Probabile  est  non  peccare  mor^ 
taliter ,  qui  imponit  alteri  falsum  cri^ 
men^  ut  suam  iustitiam  et  honorem  de- 
fendat.  Et^  si  hoc  non  est  probabiley  vix 
erit  opinio  probabilis  in  theologia.  Resp. 
igitur  4.  Quod  falsum  crimen  testi, 
vel  accusatori  opponere,  ad  suam  cau- 
sam  tuendam,  illicitum  semper  est  et 
culpa  gravis.  Ita  comm.  s.  Th.  12  San- 
chez<3  Sot.  Les.  et  Salm.i^.  Et  hoc,  et- 
iamsi  accusatus  esset  vere  innocens,  et 
iniuste  alias  damnandus  esset  ad  mor- 
tem;  rationem  assignant  Salm.  is  quja 
numquam  licet  se  defendere  cum  gra- 
vi  darano  proximi  innocentis.  Sed  haec 
ratio  sic  generice  sumpta  minime  sua- 
det;  nam  iuxta  legem  caritatis,  cum 
vita  sit  bonum  ordinis  maioris ,  quam 
siut  bona  temporalia,  potest  suam  vi- 
tam  defendere  cum  iactura  bonorum 
vel  famae  alienae.  Et  si  ad  hoc  reus  a- 
dhibeat  mendacium,  erit  quidem  pec- 
catum,  sednonplusquamveniale;  quia 
ratione  damni  tenetur  tunc  proximus 
damuum  suae  famae  sufferre ,  ad  ser- 
vandam  vitam  innocentis  in  extrema 
necessitateconstituti.  Ratioquam  puto 
magis  in  hoc  casu  valere  est,  tum  quia 
iniusta  laesio  famae  alienae  vel  non  est 
unicum  mediumad  tuendamvitamrei, 
vel  facile  est  obnoxium  periculo  hal- 
lucinationis;  tum  quia  mendacia  gravia 

(S)  L.  S.  c.  6.  n.  7.  (6)  C.  ull.  dist.  IS. 

(7)  Dist.  4.  q.  S.  dub.  4.  n.  103.     (8)  h.  S.  sect.  S. 
(9)  Dub.  6.  q.  13.  p.  4.  (10)  Loc.  cit. 

(11)  N.  lOS.  (12)  2.  2.  qu.  69.  arl.  2; 

(13^  Consil.  I.  6.  c.  S.  dub.  20.  n.  4. 
(14)  Tr.  of»   ,.   '•  P-  2.  n.  27.  ^t$)  S^A 


940 


LIB.  IV.  DE  PRAECKPTIS  PARTICtTLARIBUS 


In  iudiciodicere  est  contra  bonum  com- 
mune,  cum  sit  pervertere  omnem  iu- 
fetitiae  ordinem,  et  ideo  illud  quisque 
praeferredebetprivato  bonoeliam  pro- 
priae  vitae, 

Resp.  2.  Quod  opponere  crimen  ve- 
rum,  sed  occultum  testis  vel  accusato- 
ris,  licitum  est  reo,  ut  Sanch.i  Rouc.2 
Salm.  3  Viva  ^  et  Milante  5.  Vide  dicta 
l.  3.  num.  969.  Dummodo  hoc  sit  ab- 
solute  necessarium  ad  suae  innocen- 
tiae  defensionem;  item  dummodo  alias 
reus  non  leve,  sed  grave  damnum  sit 
passurus,  licet  maius  damnum  eveniat 
accusatori  vel  testi,  ut  ait  Sanch.  ^. 

Sed  quid  si  reus  vere  commisit  cri- 
raen ,  sed  occulte ,  ita  ut  nuUo  modo 
probari  possit ,  utrum  tunc  possit  di- 
cere,  accusatorem  mentitum  fuisse;  vel 
possit  opponere  crimenilliusoccultum. 
Afiirmat  Corella  ' ,  et  probabile  recte 
putant  Salm.  8  et  Roncaglia  ^  quia  ac- 
cusans  reum  de  crimine  omnino  occul- 
to  ,  censetur  in  iure  ac  si  de  crimine 
falso  accusaret,  et  calumniam  afferret, 
ut  dicit  Glossa  'o  his  verbis:  Si  renun- 
tians  non  probat  quod  intendit ,  calu- 
mniari  praesumitur.  Et  ob  eamdem  ra- 
tionem  dicunt  Sanch.n  et  Salm.'2  casu 
quo  crimen  rei  est  occultum  et  nequit 
plene  probari,  posse  eum  revelare  de- 
iictum  occultum  testis  ad  sui  defensio- 
nem;  modo  tamen  (addunt)  testis  sponte 
deponat  et  non  coactus;  sed  id  admit- 
tunt  Mil.acViva^Set  expressius  Lugoi'^ 
etiamsi  testis  sit  coactus  ad  deponen- 
dum;  iuxta  enim  communem  dd.  sen- 
tentiam  traditam  a  d.  Thom.iset  rela- 
tam  lib.  3.  n.  968.  (quam  rogo  ut  rele- 
gas)  nemo  tenetur  cum  suo  gravi  da- 
mno  famam  proximi  servare. 

278.  «  Quaeres,  An  reus  teneatur  re- 
velare  complices. 

»  Resp.  1 .  Si  omnino  occulti  sint,  nec 
aliis  indiciis  aut  testimoniis  convincl 
possint,  non  potest  nec  tenetur:  si  ta- 
nien  vi  tormentorum  coactus  prodat , 
«rdinarie  non  peccabit,  Les.^^et  Lay.<'. 

(1)  Loc.  cit.  11.  1.  (2)  C.  2.  q.  4.  (5)  Tr.  29. 
t.  7.  p.  2.  11.  30.  (4)  In  dicl.  piopos.  44.  n.  12. 
(5)  Ex.  24.  (6)  Loc.  c.  n.  4.  (7)  Exposil.  prop. 
44.  ilaiiin.  al>  Iniiocent.  ii.  (8)  Ibiil.  n.  32. 

ji))  C.  2. 1].  ti.     (10)  (n  c.  Cuin  liilcctus,  ile  caluain. 


»  Resp.  2.  Si  crimen  sit  exceptum  . 
lenetur  etiam  non  rogatus :  ideoque  si 
nolit,  secundum  Nav.  non  erit  absol- 
vendus.» 

A«T.  II.  Quid  liceat  reo  cirea  fugam  poenae. 

279.  Jn  liceat  reo  iniusle  damnato  vim  vi  re- 
pellere  aut  positive  resistere. 

280.  An  retts  qui  vere  deliquit  possit  fugera  t 
carcere. 

28  f .  An  damnatus  ad  morlem  teneatur  fugert 
si  possit. 

282.  An  reo  ad  fugiendum  lieeat  decipere  cu- 
stodes  et  effringere  carcerem.  Et  an  tunc 
teneatur  ad  damnum  carceris  fracti. 

285.  ^n  liceat  aliis  reum  adiuvare  ad  fugifiu- 
diim  aut  ad  carcerem  effringendum. 

284.  yin  damnatus  ut  fame  pereat  leneatur  ««• 
mere  cibum  oblatum. 

283.  An  el  quando  liceat  reo  appellare. 

279.  «  Resp.  Quando  sententia  est 
materialiter  iniusta,  lata  tamen  secun- 
dum  allegata  et  probata  :  etsi  in  con- 
scientia  non  obliget ,  non  potest  reus 
iudici  positive  resistere,  tum  ob  scan- 
dalum,  tum  quia  tali  casu  iudex  habet 
ius  sententiam  exequendi  et  ad  id  te- 
netur.  Ita  communiter  Less.  Sanchez 
contra  Vict.  Bonac.  Lugo  18.  Dixi  po- 
sitive:  quia  reo,  etiamsi  vere  reus  sit, 
licet  ante  et  post  sententiam  (quoad 
mortem  vel  poenam  morti  aequivalen- 
tem,  V.  g.  perpetuum  carcerem)  fuge- 
re.  Ratio  est,  quia  quilibettam  magnum 
ius  habet  ad  vitae  suae  conservatio- 
nem ,  ut  nulla  potestas  humana  obli- 
gare  possit  ad  eam  non  conservandam, 
si  spes  commoda  ostendatur :  nisi  ta- 
men  bonum  publicum  aliud  postulet. 
Less.  19.» 

Sed  clarius  distinguendum  et  dicen- 
dum.  1 .  Si  reus  est  damnatus  iniuste, 
non  solum  secundum  rei  veritatem,sed 
etiam  secundum  allegata  et  probata, 
non  potest  quidem  vim  vi  repellere  , 
occidendo,  vulnerando  etc.  Proscripta 
enim  fuit  prop.  48.  ab  Alexandro  vii. 
quae  dicebat :  Licet  interficere.  falsum 
accusatorem,  falsos  testes  ac  etiam  iu- 
dicem,  a  quo  iniqua  certe  imminet  sen- 
tentia ,  si  alia  via  non  potast  innocens 
damnum  evitarc.  Ratio  huius  est  quia, 

(11)  Cons.  I.  6.  c.  S.  diib.  20.  n.  1.    (12)  Ib.n.  30 

(13)  In  dict.  propos.  44.  Innoceut.  xi.  n.  12. 

(14)  D.  90.  n.  25.  (IS)  2.  2.  q.  73.  art.  2. 
(16)  Loc.  cit.                 (17)  L.  3.  t.  S.  c.  B. 
(la;  D.  4.  11.  58.           (19)  L.  2.  c.  31.  d.  3. 


CAP.  III.  DUB.  VII.  AIIT.  II 

cum  facile  rei  sibi  persuadere  possint 
iniuste  esse  damnatos,  si  els  occidere 
permitteretur ,  quamplura  homicidia 
cum  communi  damno  accldereut;  ideo, 
ratione  periculi  facilis  hallucinationis, 
fuit  praefata  propositio  iuste  damnata. 

Potest  tamen  tunc  reus  licite  non  so- 
lum  fugere,  sed.positive  resistere,  v. 
gr.  satellites  pellendo ,  vel  eos  etiam 
armis  terrendo,  ut  e  manibus  eorum  se 
eripiat.  Ita  s.  Th.  *  Ronc.2  Salm.3  mo- 
do  (ut  iidem  aa.  advertunt)  exhoc  non 
oriatur  publicum  scandalum  efper- 
turbatio. 

Dicendum  2.  e  converso  quod  si  sen- 
tentia  est  omniuo  iusta,  quia  vere  cri- 
men  reus  patravit  et  satis  fuit  proba- 
tum,  tunc  non  licet  ei  positive  resiste- 
re,  ut  docet  s.  Th.  *  cum  Bus.  hic,  Sal- 
mant.  5  et  aliis  communiter.  Ratio  quia 
sententia,  cum  sit  iusta,  reum  ad  o- 
bediendum  obligat,  ut  ait  s.  Th. 

280.  Sed  quaeritur  hic  1 .  An  reus 
qui  vere  deliquit  possit  a  carcere  fu- 
gere.  Affirmatur  1 .  Si  reus  nondum  ad 
poenam  sit  sententia  damnatus :  quia 
nemo  ante  sententiam  tenetur  solvere 
poenam,  ut  Ronc.  ^  Salm. '  cum  Sayr. 
Salon.  Affirmatur  2.  Si  quis  sit  damna- 
tus  ad  mortem ,  aut  ad  aliam  gravem 
poenam,  ut  infra,  modo  illi  carcer  non 
sit  assignatus  ad  poenam,  sed  ad  cu- 
stodiam  ,  ut  docent  s.  Th. «  Cai.  Sot. 
Tol.  Sa  Bus.  /iicRonc.^et  Salm.io  cum 
communi.  Ratio  quia  sententia  non  da- 
mnat  reum  ad  non  fugiendum,  sed  tan- 
tum  ad  non  resistendum  ministris  cum 
sententiam  exequuntur.  Idem  autem 
quod  de  poena  mortis,  dicunt  de  poe- 
na  mutilationis  etflagellorum  Salmant. 
Ronc.  11.  Et  idem  de  poena  triremium 
dicunt  Lugo  12  et  Ronc. 

Si  vero  carcersit  iam  per  sententiam 
assignatus  ad  poenam,etiam  perpetuo, 
tunc  negandum  reo  licere  e  carcere  fu- 
gere,  quia  in  executione  sententiae  iu- 
stae  tenetur  utique  reus  obedire.  Ita 
Navar.  Sylv.  Cai.  etc.  cum  Salm.  ^'  et 

(1)  2.  2.  q.  69.  a.  4.  (2)  Do  8.  pr.  c.  2.  q.  7. 
(o)  Tr.  21.  c.  7.  p.  4.  n.  80.  ct  Sl.  (4)  Ibid. 

(o)  Cit.  n.  51.        (6)  C.  2.  q.  8.      (7)  Ibid.  n.  S5. 
(8)  2.  2.  q.  09.  aii.  4.  ad  2.  (9)  Loc.  cit, 

tlO)  Ib.  u.  i;7.     (11)  L.  c.     (12)  Disj..  iO.  sccl.  V 


DE  OFFICIO  SAECULARIUM  941 

Ronc.i*  cum  comm.  contra  Bus.  Exci- 
piunt  tamen  aliqui ,  si  in  carcere  noa 
dentur  ei  necessaria  ad  sustentationem, 
utSalm.iSvelsi  carceresset  nimis  tri- 
stis,  quia  videtur  supravireshumanas 
aliquem  obligari  ad  se  non  liberandum, 
cum  possit,  sine  vi  et  resistentia,  a  poe- 
na  valde  dura.  Ita  Bon.  cum  Pal.  Con- 
firmat  hoc  ill  ud  quod  dicit  s.  Th.'6  quod 
damnatus  ut  fame  pereat,  licite  cibum 
sumit.  Eadem  ratione  probabiliter  a 
Lugo  Sanch.  etNav.  cum  SaIm.i'(con- 
tra  Sayr.)  excusantur  damnati  ad  tri- 
remes,  si  fugiant  e  carcere  :  et  etiahi 
ab  ipsis  triremibus,  ut  tamquam  pro- 
babilius  tenentSanch.**  et  Lugo  Less. 
Bann.  Led.  Card.  Nav.  cum  Salm.  et 
Ronc.i9contra  Vasq.  et  alios).  Item  pro- 
babiliter  Salm.  et  Ronc.  20  cum  Navar. 
Salon.  Lop.  etc.  excusant  debitorem 
damnatum  ad  carcerem  donec  solvat, 
si  fugiat,sperans  facturum  solutionom, 
quam  in  carcere  exequi  non  posset. 

281.  Quaer.  hic  2.  An  reus  iusteda- 
mnatus  ad  mortem  teueatur  fugere  « 
carcere  si  possit. 

Prima  sententia  affirmat,  quia  alias 
videtur  esse  sui  ipsius  homicida.  Ita  I- 
mola  et  Felin.  apud  Salm.21  et  asserunt 
sic  colligi  ex  s.  Thom.  qui  22  dicit  quod 
iuste  damnatus  ad  mortera  non  tenetur 
facere  id  unde  mors  sequatur,  quod  est 
manere  in  loco  unde  ducatur  ad  mortem,. 
Quamvis  hanc  sententiam  probabilem 
vocent  Salm.  23  longe  veriorem  tamen 
et  tenendam  puto  secundam  sententiam.^ 
quae  docettamdetentum  incarcere  pro 
crimine  capitali ,  quam  iuste  damna- 
tum  ad  mortem,  fugere  non  teneri,  ut 
dicunt  Sylv.  Sot.  Saet  plurescum  Sal- 
mant.  2*.  Ratio  quia  quamvis  reus  non 
possit  facere  actum  immediate  tenden- 
tem  ad  mortem,  ut  sua  mutilare  mera- 
bra,  e  furca  se  deiicere,  venenum  po- 
tSre  etc,  licent  tamen  ei  actus  media- 
ti,  ut  ascendere  scalara  furcae,  exten- 
dere  coUum  ad  palibulum ,  et  sic  in 

(13)  Tr.  29.  c.  7.  p.  4.  n.  S4.  (14)  Loc.  c. 

(IS)  Xbid.  n.  S3.  (16)  2.  2.  (|.  69.  a.  4.  ad  2. 

(17)  Ibid.  n.  60.  (18)  Dec.  I.  6.  c.  8.  n.  16. 

(19)  Loc,  c.     (20)  Ibid.  n.  o6.     (21)  Ibid.  n.  61, 
(22)  2.  2.  q.  69.  art.  4.  ad  2. 
(i»".)  Ibid.  n.  65.  (24)  CiL  u.  G3. 


942  LIB.  SV.  mt  PBAECEPT 

carcere  manere;  maxime  si  iustum  fi- 
nem  habeat  ut  crimini  satisfaciat ,  ut 
sua  punitio  aliis  ad  exemplum  prosit, 
et  sic  intelligendusests.Thom.  ut  su- 
pra,  qui  non  dicit  reum  fugere  teneri, 
sed  tantum  non  teneri  in  carcere  ma- 
nere  cum  fugere  possit. 

Sed  doctrinae  quae  usque  adhuc  re- 
latae  sunt  loquuntur  in  casu  quo  sen- 
tentia  fuit  omnino  iusta  vel  iniusta.  At 
remanet  dubium  a  Salm.  non  satis  di- 
stinctum,  -videlicet  quid  dicendum  si 
sententia  fuit  tantum  materialiter  iu- 
sta,  nempe  tantum  iusta  secundum  al- 
legata  et  probata ,  sed  non  secundum 
veritatem,  quiarevera  damnatus  esset 
innocens;  an  tunc  ipse  posset  ad  poe- 
nam  vitandam,  non  solum  fugere  e  car- 
cere ,  sed  etiam  positive  resistere.  Ne- 
gat  Busemb.  et  videntur  assentire  Sal- 
mant.  *  dicendo  quod  reus  tenetur  o- 
bediresententiae  iustae  secundum  pro- 
bata.  Attamen  Ronc.  2  et  Lugo  3  sat 
probabiliter  dicunt  quod  in  hoc  casu 
bene  posset  reus  positive  se  defendere; 
quia  praesumptio  debet  cedere  veri- 
tati,  et  ipsa  innocentia  tunc  ad  defen- 
sionem  ius  praebet :  modo  ex  ea  non 
oriatur  publicum  scandalum  et  pertur- 
batio,  ut  supra  diximus  cum  s.  Thom. 
et  aliis  sup. 

«  1 .  Regulariter  reo  licet  fugere,  et- 
iamsi  custos  carceris  gravem  damnum 
inde  passurus  sit  (saltem  nisi  iurave- 
rit  se  mansurum);  quia  utitur  suo  iure 
et  nulii  facit  iniuriam.  Filliuc.  *  Azor. 
Less.5  nisi  tamen  caritas  aliud  suadeat, 
ob  damnum  custodis  praeponderans. 
Vide  Bonac.  c. 

»  2.  Multo  magis  licet  fugere  ne  ca- 
piatur;  vel  etiam  a  ministro  apprehen- 
dente  se  excutere ;  non  tamen  illi  vim 
inferre,  vulnerando,  percutiendo  etc.', 
Regin.  8. 

282.  »  3.  Licet  etiam,  saltem  in  foro 
conscientiae,  custodes  { praecisa  vi  et 
iniuria)  decipere,  tradendo  v.  g.  cibum 
et  potum,  ut  sopiantur,  vel  procuran- 
do  ut  absint;  item  vincula  et  carceres 

(1)  Tr.  29.  c.  7.  p.  4.  n.  Sl.  (2)  L.  c.  c.  2.  q.  7. 
(S)  D.  40.  n.  29.  (4)  T.  40.  c.  4.  n.  274. 

(3)  D.  S.  n.  31.  (6)  D.  10.  q.  3.  p.  2.  o.  13. 

e?)  Ibid.  (8)  L.  24.  n.  4.  (9)  Loc.  cH. 


iS  PARTlCULARIBtJS 

effringere,  quia  cum  finis  est  licitus, 
etiam  media  sunt  licita.  £t  licet  alii 
captivi  per  eflFractum  parietem  simul 
elabantur  ,  non  tenebitur  de  damno  ; 
quia  tantum  est  eius  causa  per  acci- 
dens,  cum  iure  suo  utatur.  Nec  refert 
qnod  leges  et  magistratus  quidam  ta- 
les  elfractores  graviter  puniant;  id  e- 
nim  fit  quod  vel  contrariam  senten- 
tiam  sequantur,  vel  ex  praesumptione 
quod  vim  intulerint  custodibus,  vel 
quod  propter  bonum  reipub.  ea  poena 
statuta  sit.  Fill.^  Tan.io  ex  aliis  mul- 
tis.  Vide  Lugo  <'.» 

Idem  ( id  est  quod  liceat  effringere 
carceres)  probabilius  sentiunt  cum  Bu- 
semb.  Caiet.  Sot.  Val.  Nav.  Tol.  Less. 
Lugo  Sa  et  quamplures  cum  Salm.^^et 
Ronc.  >3  contra  Covar.  Sylv.  Tab.  etc. 
An  autem  tunc  reus  teneatur  reficere 
damnum  illatum  in  carcerem ,  ferra, 
vel  parietes  frangendo  etc.  Affirmant 
Less.  Cai.  cum  Salm.**.  Sed  probabile 
est  oppositum  cum  Salm.^s  Bann.  Val. 
Sayr.  quia  illud  damnum  evenit  per 
accidens;  caeterum  qui  habet  ius  ad 
suam  vitam  tuendam  habet  etiam  ius 
ad  damnum  alteri  inferendum  in  bo- 
nis,  si  pro  defensione  vitae  opus  sit  da- 
mnum  illud  inferre. 

Consentiunt  etiam  cum  Bus.  Salm.<6 
et  Ronc.  ^"^  in  dicendo  quod  liceat  reo 
decipere  custodem,  ut  possit  fugere, 
modo  tamen  (addunt)  tales  actus  et  ver- 
ba  adhibeat,  ut  possit  custos  fraudera 
agnoscere.  Secus  tamen  si  custos  ad- 
vertere  nequeat,  quia  tunc  nullo  modo 
dici  potest  quod  custos  sciens  et  volens 
damnum  ex  fuga  illi  obveniens  patia- 
tur.  Ita  Salm.18  quorum  auctoritati  ob- 
sequium  servo;  sed  non  valeo  intelli- 
gere  cur  reo,  cui  licitum  est  fugere, 
non  liceal  etiam  artes  adhibere  ad  fu- 
giendum  (dummodo  mendacia  uon  adhi- 
be,at ) ,  etiamsi  illas  custos  non  pos- 
sit  advertere,  et  ex  fuga  damnum  ei 
sit  obventurum,  cum  reus  tunc  utatur 
iure  suo,  et  damnum  custodi  per  acci- 
denseveniat.Favetmihi  doctrina  quam 

(10)  D.  4.  q.  4.  dub.  S.     (11)  D.  40.  sect.  4. 
(12)  Tr.  29.  s.  7,  p.  5.  n.  67.    (15)  C.  2.  q.  8. 
rcsp.  3.    (14)  IbiJ.  n.  78.    (IS)  Ibid.  n.  77. 
(16)lb.p.4.n,63.  (17)C,2.q.8.r.S.  (18)L.c 


CAP.  lll.  DDB.  Vll.  ART.  II 

cum  Bus.  et  pluribus  tenent  iidem  Sal- 
mant.  <,  nempe  quod  damnatus  ad  mor- 
tem  bene  potest  efifringere  carceres  ad 
fugiendum,  licet  ex  fuga  damnum  ob- 
veniat  custodibus;  ut  expresse  docet 
Cai.  apud  Salm.  3.  Ratio  quia  tunc  reus 
dat  operam  rei  licitae. 

Asserunt  autem  Roncagl.'  et  Salm.  * 
cuin  Tamb.  Ang.  etc.  bene  licitum  es- 
se  reo  carceris  custodem  corrumpere 
pecuniis',  quia,  ut  dicunt,  reus  ius  ha- 
bet  ad  suam  vitam  servandam,  et  nul- 
lum  praeceptum  adest  id  prohibens. 
Sed  huic  doctrinae  nec  etiam  possum 
acquiescere;  nam,  licet  quisque  ius  ha- 
beat  ad  vitam,  nemo  tamen  potest  al- 
terum  inducere  ad  faciendam  aclionem 
intrinsece  malam;  actio  autem  custodis, 
si ostium  reo  aperiat  ad  fugiendum, cer- 
teestintrinsece  mala,  cumpeccet  coutra 
suum  oiaicium ;  nescio  igitur  quomodo 
possit  ad  illam  custos  positive  induci. 

283.  «  4.  Illis  qui  non  sunt  ministri 
iustitiae,  licet  non  solum  consilio  iu- 
vare  reum  ut  fugiat,  sed  etiam,  sup- 
peditatis  instrumentis,  v.  gr.  funibus, 
lima  etc,  quia  finem  alteri  licitum  illi 
suadere,  et  ad  eumdem  media  propo- 
nere  licet.  Less.  5  Tann.  ^  Sylv.  Turr. 
Vasquez  (Ita  eliam  probabiliter  tenent 
Caiet.  Less.  Sanch.  Lugo  Sa  etc.  cum 
Salmant. '  et  Ronc.  8  contra  Sot.  Sylv. 
Tab.  Val.  etc.  apud  Salm.  9  et  contra 
Elbel  <o.  Recte  vero  limitant  Roncag,  n 
et  Salm.  12  cum  Lugo,  si  fuga  rei  esset 
perniciosa  reipublicae,  puta  si  reus  es- 
i>et  grassator  viarum  aut  similis). 

»  5.  Non  tamen  licet  iuvare  in  eflFra- 
ctione  carceris,  ut  habet  communis, 
(Cum  Ronc.  i^)  tum  quia  executio  ipsa 
effractionis  soli  reo  licita  est,  propter 
ius  vitae  conservandae;  tum  ne  alioqui 
omnis  securitas  carceris  pereat.  Les.  ^^ 
Bonac.**.» 

284.  Quaeritur  hic  4 .  An  damnatus 
ut  fame  pereat  teneatur  cibum  sume- 
re  si  ei  ofieratur.  Certum  est  quod 
potest,ut  docet  s.  Th.is  cum  communi. 

(1)  Tr.  29,  c.  7,  p.  S,  n.  67.        (2)  Ibid.  n,  77. 

(5)  h.  c.     (4)  Ibid.  p.  4,  n,  64.     (S)L.c.t,6. n.40. 

(6)  Loc.  c.  (7)  Ibid.  p,  S,  n.  72.  (8)  Q,  8,  r.  4. 
(9)  Ibid,  n.  171.  (10)  De  hom.  n.  17;  (11)  Ibid. 
(12)lbid.  D.7S.        (i3)Loc.c.        (14)Loc.c. 


DE  OFPICIO    SAECULARIUM  943 

Alii  tamen  dicunt,  etiam  sumere  tene- 
ri,quia  quilibetdebet  suam  vitam  ser- 
vare  omni  licito  modo  quo  potest.  Ita 
Caiet.  Bann.  Covarr.  etc.  cum  Salm." 
et  his  consentit  Lugo  is  qui  tamen  ad- 
mittit  posse  reum  semel  vel  iterum  re- 
spuere  cibum  clam  oblatum.  Sed  pro- 
babilius  non  tenetur,  quia  aliud  est  vi- 
tam  positive  perdere,  aliud  vitam  ne- 
gative  non  conservare;  hoc  enim  lici- 
tum  est  reo  ex  recto  motivo  iustitiae, 
ut  poenam  subeat  sui  criminis,  sicut 
potest  non  fugere,  cum  possit,  ut  dixi- 
mus.  Ita  Ronc.  *9  cum  Sayr.  Sot.  Tab. 
Maior.  apud  Salm,20qui  satis  probabile 
vocant:  et  oppositum  censendo  proba- 
bilius  non  sibi  conveniunt,  cum  in  eo- 
dem  tractatu2«  teneant,  bene  posse  a- 
liquem  in  naufragio  cedere  tabulam  a- 
mico,  ob  eamdem  rationem  nostram, 
quia  hoc  non  est  directe  se  necare, 
sedvitam  non  tueri,  quod  ex  causa  ho- 
nesta  licitum  est. 

Quaeritur  2.An  liceat  aliis  cibos  reo 
subministrare.  Responcjetur  ex  com- 
muni  dd.  hoc  licere  omnibus,  praeter- 
quam  ministris;  sed  nemo  ad  id  tene- 
tur,  quia,  eo  ipso  quod  quis  ad  fame 
pereundum  damnatur,  privatur  iure 
ut  sibi  ab  aliis  in  extrema  necessitate 
succurratur.  Ita  s.  Thom.22  Caiet.  Sot. 
Sa  etc.  cum  Salmant.23.  An  autem  reus 
ex  praecepto  iudicis  possit  ipse  se  oc- 
cidere.  Duplex  est  probabilis  senten- 
tia.  Vide  dicta  de  ^.praec.  l.  3.  n.  369. 

285.  Quaeres  an  reo  liceat  appellare. 

«  Resp.  Si  sciat  sententiam  esse  iu- 
stam  et  iuste  processum  esse,  non  li- 
cet  (licettamen  supplicare),  quia  id  es- 
set  iudici  calumniam  imponerclmo  in- 
iuste  appellans  tenetur  de  damno,  Si 
vero  putet  sententiam  iniquam  esse, 
aut  iniuste  processum  esse,  aut  si  di- 
versae  sint  opiniones,  potest  appellare. 
VideTruII.24.„ 

Pro  maiori  intelligentia  dicimus  li- 
cere  quidem  reo  ad  iudicem  supremum 
appellare,  nou  solum  si  sententia  iu- 

(IS)  D.  10.  q.  3,  p.  1.  (16)  2.  2.  q.  69.  a.  4.  ad  2, 
(17)  Tr,  29.  c.  7.  p,  S,  n,  80.  (18)  D,  10,  n.  5J. 
(19)  L.  c.     (20)  Ib.  n.  81.     (21)  De  resC  c,2.  n.  5  J. 

(22)  2,  2.q,  31,  art.  2,  adS. 

(23)  Ibid.  n.  84.  et  8S.         (24)  L.  c.  n   U)'^ 


944 


LIB.  IV.  DE  PRAECfiPTIS  PARTICULARIBITS 


ferioris  fuerit  iniusta,  sed  etiam  si  se- 
cundum  allegala  fuerit  iusta,  at  reus 
habeat  pro  se  novas  probationes.  Sal- 
mant.  i  cum  Nav.  Secus  tamen,  si  seu- 
lentia  lata  fuerit  omnino  iusta,  nec  op- 
positum  probari  possit.  Salm.  2. 

Quid,  si  iustitia  sententiae  latae  sit 
dubia.  Resp.  in  causa  criminali  et  ca- 
pitali  potest  profecto  reus  appellare  ad 
iudicem  superiorem,  ut  Sal.  Sot.  Bann. 
et  ipsi  Salm.  ^.  Et  hoc,  etiamsi  ius  rei 
sit  minusprobabile,  quia  dicuntdd.  ci- 
tati  cum  Corella  Lumbier  Torrecill.  et 
Filguera  apud  Salm.  *  quod,  existente 
pro  reo  opinione  probabili,  licet  minus 
probabili,  pro  ipso  est  iudicandum,  ex 
regula  iuris  44.  in  6.:  Cum  sunt  par- 
tium  iura  obscura^  potius  reo  quam  a- 
ctori  est  favendum.  V.  dicta  n.  21 0. 

Secus  autem  dicendum  in  causa  ci- 
vili,  quando  certe  ius  contra  reum 
minus  probabile  est;  quia  luuc  supe- 
rior,  si  iuxta  opinionem  minus  proba- 
bilem  pro  reo  iudicabit,  certe  inique 
aget,  ex  propos.  2.  damnata  ab  Innoc. 
XI.  ut  Salm.  5.  Sed  quid  si  dubium  sit 
an  iudex  superior  iuste  laturus  sit  sen- 
tentiam  pro  reo.  In  tali  casu  probabi- 
liter  Salmant.  6  cum  Bus.  dicunt  posse 
reum  appellare,  etiam  in  causa  civili ; 
quia  cum  mentes  hominum  sint  diver- 
sae,  forte  opinio  quam  iudex  inferior 
minus  prdbabilem  censuerit,  superiori 
probabilior  apparebit,  et  hoc  experiri 
non  sine  iusta  causa  licite  potest  reus, 
cum  ius  probabile  iam  pro  se  habeat: 
et  ita  esse  praxis  videtur  omnium  ap- 
pellantium. 

DoBicH  \I1I.  Quomodo  confessario 
agendum  cum  reo. 

286.  «  Resp.  observanda  sequentia  : 
4 .  Instruat  eum,  quod  quae  secum  iu 
foro  conscientiae  agit,  cum  iudicibus 
non  communicentur,  ideoque  sive  sit 
nocens  sive  innocens,  id  ei  nec  prodes- 
se  nec  obesse  possit.  Ratio  quia  alias 
mulli  conantur  se  falso  probare  inno- 
centes,  ut  a  confessario  iuventur:  alii 
contra  falso  se  innocentes  dicunt,  quod 

(I)  Ibia.  p.  5.  n.  38.  (2)  Ibid.  a.  42. 

(5)  Tr.  29.  c.  7.  p  .-.  ».  4S.     (4)  Ibid.  n.  48. 

[6)  Ibid.  n.  46.  (6)  Ibid.  n.  48. 


timeant  ne  confessarius  conferatcum 
iudicibus,  ipsique  revocentur  ad  tor- 
turam.  Unde  expedit:  4 .  Ut  noa  teme- 
re  evulget  confessarius  accepta  extra 
confessionem.  2,  Utad  confessionem  sa- 
cramentalem  reum  non  adaiittat,  nisi 
postquam  in  foro  profano  res  sunt  li- 
quidae;  vix  enim  adigi  poterit  ut  o- 
mnia  fateatur  ob  timorem,  ne  vel  de- 
feratur  vel  cogatur  eadem  fateri  iudici; 
antetamen  de  contritione  agendumest. 
Delrio  '  Tann. «. 

»  2.  Ne  cogat  importunis  modis  reos 
ut  se  tales  fateantur:  tum  quia  vere 
quidam  rei  non  sunt,  et  victi  illa  im- 
portunitate,  ne  moriaaturincommuni- 
cati,  vel  a  confessario  in  extremis  dese- 
rantur,  contitentur  sacrilege ;  tum  quia 
frustra  est  confessio,  nisi  fiat  ex  con- 
tritione  et  vera  ad  Deum  conversione; 
de  hac  ergo  laboret,  et  sequetur  bona 
confessio,  non  autem  contra.  Taun.  9. 

»  3.  Caveat  ne  coram  reo  censuret 
modum  procedendi  iudicialem:  proin- 
deque  communiter  non  admittat  que- 
relas  de  iniuria  facta,  cum  non  sit  con- 
fessarii  ea  iudicare,  sed  ad  poeniten- 
tiam  disponere. 

»  4.  Etsi  quidam  auctores  permit- 
tant  iudici  uti  dolis  bonis  ad  crimen  e- 
liciendum,  non  tamen  id  licet  confes- 
sario  ne  ministerium  eius  infametur. 

»  5.  Non  licet  secundum  concilium 
antiochenum  <o.  Non  licet,  palam  inte- 
resse  tormentis,  aut  suggerere  modum 
torquendi,  nisi  mitiorem.VideTann.^*. 

»  6.  Expedit  habere  cognita  indicia 
et  probationes  deprehensas  in  iudicio, 
ipsumque  modum  processus,  ut  et  pru- 
dentius  possit  in  suo  foro  agere,  et  iu- 
dice^,  sicubi  opus,  prudenter  admo- 
nere. 

287.  »  7.  In  confessione  examinet:1. 
An  consortes  criminis  prodiderit  (si  se- 
cundum  supradicta  tenebatur),  et  qui-» 
dem  si  falso  alios  infamarit,  inducat  ad 
revocatiouem,  etiam  cum  periculo  tor- 
turae.  Vide  Tann.  12  et  dicta  dubio  su- 
periore.%.  Sisagasit,  quo  tempore,qua 

(7)  L.  0.  c.  1.  s.  5.    (8)D.  4.q.o.  diib.4.    (9)L.c 
(10)  C.  y..  et  00.    (11)  D.  4.  q.  iill.  d.  6.  n.  128 
(12)  D.  4.  q  8.  d.  4.  n.  104. 


CAP.  111.  niJC.  IX.  nK 
occasione  in  magiara  sit  lapsa,  nl  si 
postea  negat,  conviuci  possit  in  eodem 
foro.  3.  In  qualitatera  superstilionis,  an 
ex  animo  christianae  fidei  renuntia- 
verit,  daemonem  adoraverit,  falsa  de 
Deo  et  aeternitate  senserit,  rebus  sa- 
cris  abusa  sit,  hominibus  nocuerit, 
praesertim  coniunctis,  ut  marito,  libe- 
ris,  etan  alios  seduxerit.  Ttem  de  pec- 
catis  carnalibus.  Denique  confessae  a- 
periat  fraudes  daemouis,  instruatque 
quomodo  iis  deinceps  occurrendum,  at- 
que  inter  caetera  suadeat  fidei  profes- 
sionem  et  frequentem  symboli  repeti- 
tionem. 

288.  »  8.  Saepe  non  expedit  post  sup- 
plicium  iudici  significare,  reum  in  ex- 
tremis  denuntiationes  revocasse,  tum 
quia  iudices  id  parvi  faciunt  (quam  re- 
cte,  vide  apud  Laym.  et  Tann.  <),  tum 
quia  frangit  sigillum  sacramentale,  si 
non  petita  licentia,  innocentiam  de- 
nuntiati  evulget,  cum  eo  ipso  revelet 
peccalum  denuntiantis.  Quare,  si  ali- 
quando  iudicem  monere  expediat,  ro- 
gandus  est  reus  ut  id  extra  confessio- 
nem  et  coram  testibus  dicat  eo  fine  ut 
iudex  moneatur. 

289.  »  9.  Si  alicuius  innocentiara  ex 
confessione  coUigeret  (quod  etsi  diffi- 
cile,  non  tamen  impossibile  esse  docet 
Tann.2),  id  iudici  aperire  ac  pro  reo 
intercedere  periculosum  est;  quia  post 
publicatam  rei  confessionem,  ei  non 
credetur;  tum  quia,  si  plures  audiat, 
hoc  ipso  aliorum  nocentiam  de  illis  ta- 
cendo  videtur  confirmare,  cum  fractio- 
ne  sigilli ;  tum  quia  si  rei  cognoscant 
eum  pro  innocenlibus  intercedere,  oc- 
casionem  arripient  ei  callide  sua  faci- 
nora  celandi.  Vide  Laym.  3  Tann.  ^. 

290.  »  40.  Etsi  pro  reis,  etiam  tuste 
damnatis,intercedere  aliquando  possit, 
niaxirae  apud  ftiagistratum  supremum, 
iuxta  scripturam  ^ :  Erue  eos  qui  du- 
cuntur  ad  mortem  etc:  valde  tamen 
prudenter  et  moderate  id  faciendum, 
quia  relaxatio  potest  esse  illicita,  iu- 
dexque  ( non  taraen  confessarius,  ni- 

(1)  Loc.  c.  (2)  Disl.  4.  q.  a.  diil).  4.  n.  80. 

(3)  L.  3.  i.  G.  c.  3.      ii)  D.  i.  (].  <6.  il.  4.  n.  Oi>. 
[i)  l'rov.  24.  11.     (0)  Iu  8.  pr.  il.  10.  n 

BIOR.  1. 


OFFICIO  SAEGCLAUIIjM  945 

si  ea  praeviderit)  fieri  reus  malorum 
oraniura  quae  ex  liberatione  sequun- 
tur;  imo  et  ipsi  imputabuntur,  cum  ex 
officio  debuerit  impedire.  Vide  Bon.  6 
Tann.  '.» 

Ddbidu  IX.  Quae  obligatio  medicornra 
et  pharniacopolarum  et  chirurgorum. 

291.  «  Resp.  Tenentur  ii  in  primis, 
quando  tale  officium  petunt  vel  susci- 
piunt,  sub  gravi  obligatione  sufficien- 
tem  habere  scientiam  sive  peritiam. 
Nav.  8  Anton.  Carden.  de  Lugo  s.Dein- 
de  in  curandisinfirmis  servare  sequen- 
tes  regulas:  4 .  Ordinarie  debent  sequi 
opiniones  medicorum  securas  et  tutas, 
Ratio  est,  periculum  et  damnum  pro- 
ximi.  Ita  Bonac.  Layman  Sanch.  >o.  2. 
Quando  certum  aliquod  est  pharma- 
cum,  quod  nimirura  certo  infirmis  pro- 
futurum  est,  tenentur  illud  adhibere 
omisso  eo  de  quo  dubitatur,  quia  alias 
imprudenter  proximum  in  periculo  re- 
linquerent.  3.  Si  non  sint  certa  phar- 
maca,  debent  adhibere  probabiliora  et 
tutiora;  tum  quia  alioqui  salutem  pro- 
ximi   in  discriraen   adducerent:   tum 
quia  tenentur  fungi  officio,  quantum 
possunt,  cum  minimo  proximi  pericu- 
lo  et  damuo.  4.  Quando  nuHa  est  spes 
de  salute  infirmi,  nec  adest  remedium 
nisi  dubium,  de  quo  scilicet  dubitatur 
num  profuturuman  nociturum  sit,  pos- 
sunt,  imo  debent  illud  adhibere.  Ratio 
est  quia  sic  infirmi  negotium  utiliter 
geritur,  et  si  mors  sequatur,  ipsis  non 
imputabitur,  cum  alias  spem  vitae  non 
habeat.  Layman  »<  Fill.  12  Bonac.is  (Est 
probabile  iuxta  dicta  /.  1.  n.  46.). 
Unde  resolves: 
»  1 .  Medicus  peccat:  1 .  Si  absque  suf- 
ficienti  peritia  gravem  morbum  curare 
tentet.  2.  Si  occurrenti  gravi  et  insolito 
morbo,  speciali  studio  operam  non  im- 
pendat.  3.  Si  det  pharmacum  infirmo, 
quod  probabilius  creditur  nociturum, 
quam  profuturum.  4.  Si  medicamenla 
inexplorata  explorandi  gratia  adhibeal, 
praesertim  quando  de  iis  non  est  opi- 
nio  probabilis,  et  habet  medicaraenta 

(7)  Dc  iust.  dub.  4.  q.  o.  d.  4.  (8)  C.  2B.  ii.  fiO. 
(9)  D.26.  .1.1.  (10)  1.  nior.c.  i).  (11)  L.l.tr.  ) 
c.  S.     (12)N.i;}2.     (15)  Do  JHI.C.  d.  2.  q.  4.  ji.V 

60 


946 


LIB.  IV.  DE  PRAECEPTIS  PAHTICULARIBUS 


probabiliter  utilia.  5.Si  non  bene  per- 
specla  morbi  natura,  temere  adhibeat 
remedia  obvia  vel  periculosa,  praeser- 
tim  cum  discrimine  vitae  vel  gravis 
iaesionis.  6.  Si,  agnito  aegroti  periculo, 
opportune  uon  adsit,  aut  necessariam 
curalionem  negligat,  aut  medicos  alios 
adhiberi  non  permittat.  7.  Si  aliquid 
suadeat  Dei  honori  vel  praecepto  con- 
irarium,  v.  gr.  iucantationem,  pollu- 
tionem,  superstitionem  etc.8.  Si  facile 
ct  sine  necessitate  a  ieiunio  absolvat, 
carnium  esum  permittat.  9.  Si  aegro- 
lantem  pauperem  in  periculo  conslitu- 
tum  contemnat.  Vide  Bon.  *  Nav.  2  A- 
zor.  3  Escob.  <  (Recte  hinc  dicit  Croix  5 
peccare  medicum  qui  omittit  medici- 
nas  gratis  praescribere  pauperibus  in 
gravi  periculo  constitutis). 

»  2.  Pharmacopola  peccat:  H .  Si  ru- 
dis  et  ignarus  munus  exerceat.  2.  Si 
sine  arte  vel  diligentia  medicaraenta 
couficiat.  3.Si  melle  in  potionibus  pro 
saccharo  utatur.  4.  Si  unum  medica- 
mentum  pro  alio  (nisi  tamen  esset  ae- 
que  bonum  et  uon  maioris  pretii)  con- 
tra  medici  praescriptum,  cum  gr^avis 
damni  periculo  porrigat  (  Vide  dicta  de 
contract.  lib.  3.  n.  811.  ).  Vide  Salas^. 
5.  Si  medicamenta  ad  non  pariendum, 
vel  ad  foetum  expellendum  vendat.  6. 
Si  pharmaca  vendat  inutilia  etc.  Vide 
Escob.  '. 

DnBicM  X.  Quae  obligationos  mDrcatornm, 
opificura  cl  caeteroruru  saecularium. 

»  Resp.  Eae  patent  ex  dictis  de  se- 
plimo  praecepto  ex  quibus  resolves: 

292.  »  1 .  Mercator  peccat:  1 .  Si  ve- 
nennm,  vel  alia  prohibita  vendat,  cum 
suspicione  pravi  usus  ( Vide  dicta  l.  2. 
n.  72. ).  2.  Si  paratus  sit  quodcumque 
pretium,  etiam  iniustum,  ab  emptore 
accipere.  3.  Si  rem  carius  quam  su- 
premo  pretio  vendat  ob  dilatam  solu- 
lionem.  4.  Si  mercium  defectum  gra- 

(1)  Loc.  cit.  (2)  C.  IS.  (3)  1.  p.  1.  2. 

«.  17.  q.  11.  (4)  Lib.  2.  e,  o.  c.  9. 

{H)  L.  i.  n.  1S34.  (6)  D.  54.         (,V)  Loo.  cil. 

—  lii  texltt   Busemb.  additur  sequens  numerus  3. 
»|ui  in  kjiiui  opeiis  ediliouil>us  quidcui  uon  inveui- 
!ur,  asl  erroro  typograplii  oiaissus  recle  ceuselur. 
«3.  Pccaot  cliirursus:  l.  Si  iiue  stieulis  ot  ;)e- 


vem  occultum  non  aperiat:  pondus  ct 
mensuram  imminuat.  5.  Si  in  empto- 
rum  iniuriam  monopolium  iniustum  in- 
stituat,  merces  omnes  unius  generis  si- 
bi  comparet,  Immoderato  quaestu  pro 
libito  vendendas.  6.  Si  merces  ab  eo 
qui  non  novit,  emat  pretio  minore  vel 
cariore  vendat  ignoranti.  7.  Si  merces 
veteres  et  inutiles  novis  admisceat,  et 
vendat  eodem  pretio  utrasque.  8.  Si 
iusta  tributa  defraudet.  9.  Si  tempore 
debitOjCum  possit,  non  solvat  credito- 
ribus,  cum  gravi  eorum  damno.  10.  Si 
mercibus  solvat  quod  pecunia  debet, 
contra  creditoris  voluntatem.  1 1 .  Si  die- 
bus  festis  publice  emat  vel  vendat  con- 
tra  consuetudinem  permissam.  42.  Si 
iuret  falso  sm  tanto  pretio  raerces  com- 
parasse.13.  Si  contractum  ineat  quem- 
cumque,  dubitans  de  eius  iustitia.  14. 
Si  emat  res  furtivas,  etc.  Vide  Escob.  » 
{Vide  dicta  de  restit.  l.  3.  n.  599.). 

»  2.  Bibliopola  peccat:  4.  Si  vendat 
libros  prohibitos  vel  lascivos.  2.  Si  li- 
brum  defectu  laborantem  vendat  pro 
integro,  etc.  Vide  Escob.  9. 

»  3.  Argentarius  sive  aurifaber  pec- 
cat:  1 .  Si  aes  pro  auro  vel  argento  ven- 
dat.  2.  Si  auro  vel  argento  plas  aeMs 
misceat  quam  ars  requirit,  et  emptori- 
bus  mixtionem  non  significet,  neque 
minuat  pretium.  3.  Si  ex  rebus  furti- 
vis  aliquid  emat  mala  fide.  4.  Si  coni- 
munem  lapillum  pro  pretioso  vendat, 
vel  pretiosum  pro  vili  emat,  etc. 

»  4.  Sartor,  sutor  et  caeteri  opifices 
peccant:  1.  Si  iurent  se  tali  die  opus 
perfecturos,  quod  sciunt,  vel  dubitant 
non  futurum.  2.  Si  plus  materiae  exi- 
gant,  quam  ad  opus  sit  necessarium ; 
aut  partes  alicuius  momenti  quae  su- 
persunt,  retineant  sine  voluntale  do- 
mini.3.  Si  diem  festum  sinegravicau- 
sa  violent,  per  se  vel  per  suos  famu- 
los.  Vide  Escob.  «>. 

ritia  safllcient!  vuluera  curare  tcntel,  cunti  perlct  io 
erroris.  2.  Si  medicum,  qnaiido  gravilas  vulucris  e\\- 
gil,  non  coDsulal.  5.  Si  iucriainore  curatiouuui  pro- 
trahal.  4.  Si  mcrcedein  iiislo  maioiom  exigat.  i>.  Si 
abortuscausa  vcnam  apcriat,  uliudve  rcmcdiuin  adlii- 
boat.  \ide  Escob.  inc.  cit.  » 
(8)  T.  2.  e.  2.  c.  12.    (9iC.I5.    (lOJL.i.  c.  13, 


I  N  D  E  X 


DISSERTATIO  PROLEGOMEiNA 

PARS  1.  III3T0UIGA 

Cap.  I.  Quinam  lihri priorihus  sex  ecclesiae  saeculis  usuiessent  in  re 

morali pag. 

»    I[.  Graecorum  aliquot  patrum,  nempe  s.  PetriAlexand.^  s.  Gre- 

gorii  Thaunu,  s.  Basilii  et  s.  Gregorii  Nyss.  canones  poenitentiales 

»    IIl.  Canones  poenitentiales  aliquorum  conciliorum    .        .        « 

»    IV.  De  lihris  quipost  saeculum  vii.  poenitentiae  administrationi 

inserviebant » 

»    V.  Antiquorum  poenitentialium  summa    .        .        .        .        » 
»  .  VI.  Casuistica  theologiae  origo,  progressus  ac  ratio  universa  » 

PARS   II.  DIDACTICA  SEU  DE  LOCIS  MORALIS  THEOLOGrAE 

Cap.  I.  De  scripturis  sacris     ........ 

»   II.  De  sanctis  patribus     .        .        .        .        .        .        .        » 

»    III.  De  romanorum  pontificum  decretis  eorumque  usu  in  morali 

theologia ,> 

0    IV.  De  conciliis » 

Appendix  I.  De  iure  utroque  canonico  et  civili  deque  eius  usu 

in  morali  theologia .        .        » 

Appendix  II.  De  libris  poenitentialihus  .        .        .        .        n 

»    V.  Quae  et  quanta  sit  casuistarum  auctoritas  quaeque  in  eorum 

usu  seroandae  regulae  sint  ...... 

PARS  III.  apologetica  pro  casuistis 

Cap.  I.  Brevis  historia  helli  ah  Jiaereticis .,  atque  etiam  a  catholicis 

quibusdam  casuisticae  theologiae  illati  ....,> 
»    II.  Ludovici  Abelly  ruthenensls  episcopi  apologia  pro  casuistis 

summatim  exhihita  ex  Francolini  de  poenitentiae  disciplina  d 
»  I[I.  Francolini  apologia  pro  casuistis  .  .  .  .  » 
»    IV.  Francolini  vindicationes  aliae,  in  quibus  ostenditur,  libris 

casuistdrum  auctam  fuisse  ecclesiasticam  eruditionem  et  fidoi 

doctrinam  illustratam » 

»    V.  Casuistarum  vindiciae  aliae  a  nohis  compositae :  ac  primo 

ostenditur  casuistas  patrum  contemptores  non  esse  .  .  » 
»  VI.  Num  casuistarum  lectio  inutilis  et  auctoritas  nulla  .  » 
»    VII.  Casuistas  non  esse  abiiciendos  quod  aliquas  theses  a  ponti- 

ficibus  postea  damnatas  defenderint  .        .        .        .         » 

»    IX.  Alia  in  casuistas  criminatio  depellitur  eorumque  in  pontifi^ 

cias  santtiones  reverentia  demonstratur    .        .        .        .        » 


xvri 
xvin 

XXXI 

xxxix 

XLIII 
XLVIII 


LI 
LIII 


LIV 
LVI 


LfX 
LX 

ib. 


LXI 


LXV 
LXVIII 


LXX 


Lxxvn 

LXXIX 


LXXX 
LXXXIV 


THEOLOGIAE  MORALIS 

LIBER  PRIMUS 

TRACTATUS  PRIIUUS  DE  CONSCIENTIA 

Monitum  auctoris pag. 

a    I.  Quid  conscientia  et  quotuplex ,  et  quaenam  sequenda         .        » 

»    II.  De  conscientia  duhia  . » 

»    I[[.  De  conscientia  probahili  » 

Morale systema  pro  delectu opiniormm  quas  licile  sectaripossumus 


I 
ib. 

7 
14 


9i3 

TRACTATUS  SEGUNnUS  DE    LEGIBUS 

Cap.  I.  De  nalara  et  obligatione  legis  m  genere       ....  pag.    61 

Dubium  I.  Quid  sit  lex  sive  praeceptum »    ib. 

0        II.  Quotuplex  est  praeceptum »69 

Dissertatio  de  auctoritate  et  infallibilitate  papae        .        »    76 
»        III.  An  vis  et  subscantia  legis  positivae  dependeat  ab  accepta- 

tione  communitatis »98 

»        IV.  An  praecepta  etiam  humana  obligent  sub  peccato  et  quali  »  1 00 

Cxp.  II.  De  subiecto  cui  datur  praeceptum »104 

Dubium  I.  Quae  personae  praeceptis  obUgentur  ...  .  .  »  ib. 
»  II.  Anperegrini  teneantur  legibus  sui  domicilii  dum  abeo  absunt  1 03 
»        III.  An  peregrini  etvagi  teneantar  praeceptis  locorum  in  quibus 

morantur .         .        .        »109 

»        IV.  An  peregrini  teneantur  praeceptis  iuris  oommunis ,  si  non 

sint  in  usu  loco  iibi  morantur »110 

Cap.  III.  De  modo  quo  observanda  sunt  praecepta  ...»   ib. 

Dubium  I.  An  debeanl  impleri  ex  caritate »   ib. 

»        II.  An  ad   impletionem  praeceptorum  requiratur  intentio  iis 

satisfaciendi         . »    ib. 

»        III.  An  satisfaciat  praecepto  qui  faciens  opus  expresse  intendit 

per  illud  non  satisfacere »111 

»        IV.  An  ad  impletionem  praeceptorum  requiratur  intentio  seu 
voluntas  faciendi  id  quod  praeceptum  est      .        .        .        .        »    ib. 

»        V.  An  duplici  praecepto ,  uno  actu  vel  diversis  actibus  eodem 
tempore  possit  satisfieri        .        .        .        .        .        .        .        »112 

»        Yl. Anquiunoactumolatplurapraeceptacommittatplurapeccata   ib. 
CkP.lY.  Quae  exGusent  a  transgressione  praecepti  .        .        .        »113 

»        I.  An  ignorantia  excuset »    ib. 

B        II.  An  metus  excuset       .        .        .        :        ,        .        .        »  1 27 
»        III.  An  excuset  impotentia  totius  vel  partis     .        .        .        »128 

»        IV.  An  excuset  dispensatio »   ib. 

Appendix  I.  Busembai.  De  dispensationibus  s.  poenitentiariae        .        »141 

Appendix  II.  De  privilegiis »144 

Cap.  I.  De  privilegiis  in  communi  .        .        .        .        .        .        »   ib. 

»    11.  De  privilegiis  ecclesiasticorum  »149 

»    Ul.  De  privilegiis  episcoporum        .        .        .        .        .        .        »153 

»    IV.  De  privilegiis  regularium  in  communi       .        .        .        .        »166 

»    V.  De  privilegiis  regularium  in  particulari     .        .        .        .        »173 

Appendix  III.  Dissertatio  de  iusta  prohibitione  et  abolitione  librorum  no- 

•  cuae  lectionis .        .        .        »184 

Cap.  I.  Demonstraturutilitasacnecessitasprohibendilibrosnoxiaelectionis  183 
»    11.  Demonstratur  quod  sancta  Dei  ecclesia  usque  ab  initie,  ex  apo~ 

stolorum  praecepto,  pro  abolitione  pravorum  libroram  sollicita  fuit  »  1 9-0 
»    III.  Fusius  ostenditur  ecclesiae praecipuum  et  proprium  semper  fuisse 
libros  malos  proscribere;  et  huiusmodi  iurisdictionem  semper  eccle- 

siam  exercuisse .        .        »194 

»    IV.  Respondetur  inanibus  adversariorum  obiectionibus ,  quibus  im- 

pugnatur  librorum  prohibitio  ab  ecclesia  indicta  .        .        .        »198 
»    V.  Resolvuntur  quaedam  dubia  ad  praxim  spectantia     .        .        »  21 0 

LIBER  SECUNDUS 

DE    PRAECEPTIS  VIRTUTUM    THE0L0GIC4RUffl 

TBAGTATU3  PRIMUS  DB  PRAECEPTO  FIDEI 

Cw.L  Quae  mysteria  fidei  necessario  credenda  sint        .        .        .        »213 

»    II.  Quomodo  obliget  praeceptum  fidei »  2!6 

»    III.  An  aliquando  liceat  exterius  fidem  veram  negare  aut  falsam 
profiteri        .....        ^        ....         »  220 


m 

Gai».  IV.  De  infidelitate  et  vitiis  /idei  oppositis         ....  pa".  222 

Dubium  I,  Quid  et  quotuplex  sit  infidelitas          .        .        .        .  °»    ib. 

»        II.  De  iudaismo      .         .         .        .        .        .         .         .  »    ib. 

»        TIl.  Quid  sit  haeresis *  »    ib! 

TRACTATUS  SJCUNDUS  DE    PHAEGEPTO  SPEI 

Cap.  Unicum »  22i 

TRACTATUS  TERTIUS  DE  PRAECEPTO  CARITATIS 

Cap.  I.  An.,  quando  et  quomodo  obliget  praeceptum  caritatis  Dei     .        »  225 

»    II.  De  praeceptis  caritatis  erga  proximum       .        .        .        .        »  227 

Dubium  I.  Quis  ordo  servandus  inter  personas  quae  diliguntur  »    ib. 

»        II.  De  odio  et  dilectione  inimicorum        .        .        .        .        »  229 

»        III.  De  praecepto  eleemosynae  seu  misericordiae  corporalis      »  232 

»        IV.  De  misericordia  spirituali  seu  praecepto  correptionis  fra- 

ternae '     „  23,3 

»        V.  De  scandalo '       „  239 

Avt.  l.  Quid,  quotuplex  sit  et  quale  peccatum  .       '.        .        .'        »   ib. 
Art.  II.  An  et  quando  scandalum  passivum  permitti  possit.  An  ob 
illud  vitandum  aliquid  omitti  debeat     .         .      .  .        .         .         »  2i-i 

A-rt.  III.  An  liveat  alterius  peccato  materialiter  cooperari         .        »  252 

LIBER  TERTIUS 

DE  PRAECEPTIS  DECALOGI  ET  ECCLESIAE 
TRACTATUS  PRIMUS  DE  PRIMO  PRAECEPTO  DECALOGl 

Cai».  I.  De  superstitione  et  speciebus  eius        .        .  „  gKQ 

Diibium  I.  Quid  sit  et  quotuplex         -■'.'.'.        \  x>  "ih 

»        II.  De  divinatione.  Quid  et  quotuplex  sit         '.'.'.  y>  260 

»        ni.  Quid  et  quotuplex  sit  idololatria      .        .        .        .  .»  264 
»        ly.  Quid  et  quotuplex  sit  v-ana  observantia  et  unde  coUigatur  »  265 

»         V  Qwd  sit  maleficium  et  quomodo  possit  tolli        .  »  268 

Cap.  II.  De  irreligiositate  eiusque  speciebus     .  '  »  971 

Oubhnn  l.  Quid  sit  tentatio  Dei  .        .        ".        *.        '     ■   *  „  "Ji^ 

»        11.  Quid  et  quotuplex  sit  sacrilegium     .        .*        [        .'  »  272 

»        III.  De  simonia       ....  *        *  „  an2. 

Art.  I.  Quid  sit  et  quotuplex     •.'.*.*.**,,    •[ 

-\ri.  il.  Quae  sit  poena  simoniae      .         .'         *        *        *        '  »  Qyg 

Aii.  HI.  An  et  cui  restituendum  quod  simoniace  acceptim        '.  »  302 

TRACTATUS  SECUNDUS  DE  SECUNDO  PRAECEPTO  DECALOGI 

Cap.  I.  Quid  et  quoiuplex  blasphemia    .        .  onr 

»    n.  Deiuramento  ...         .         *        *         *         *  o"o 

^'^ihium  \.  Quid  sit iuramentum'        '.        *        '.*.*'        »1 

»        II.  Quotuplex  sit  iuramentum        •*.*.'*'»  3V' 

»        III.  An  et  quando  sit  licitum  iurare        '.        .*         *        '        „  o-^g 

"        iT"  ^"^  '"  ^^'''(^ft^ento  liceat  uti  aequivocatione'        ]        '        »  3S7 

»        V   Quae  et  quanta  sit  obligatio  iuramenti  promissorii     *        »  33  5. 

»        VI.  Quibus  casibus  excusetur  ab  impletione  qui  in  nromissorio 

luramento  obhgationem  contraxit  .        .        ,        ''  „  3,, 

»        yn.   Quomodoobligatio  iuramenti  toliatur  'per  irritatlonem      ''" 

Mspensationem ,  commutationem  et  remissionem    .  „'  q:-» 

cAP.  III.  De  voto  ....  •         .        .         »  j(..i 

iiahium  l.  Quid  sit  votum  et  quotuplex       .'!'**  l     l' 

»        II.  Quae  reqmraiur  vuti  deliberatio  et  intentio        '        '  !   ii!* 

»        lU.  Quae  requiralur  matena  mti  .  *        *  „  o-- ,' 

»         ly.  Quae  et  quanta  obligatiu  vuti  *         '        '         '  »  3.5.- 

»        y-  Qtiol  w.mifs  tollatur'obnQatiQvoti     *        *        *        '  ^  3c"^ 


95C 

Diibium  VI.  De  voti  trritatione  .        .        .        ,  .  p.ig.  362 

Art.  I.  An etquomodo  tollatur obligatio  voti per  directam  irritationem  »  ib. 
Art.  II.  Quis  vota  indirecte  possit  irritare         .        .        .        .        »  368 

Dubium  VII.  Quid  sit  commutatio  voti »    ib. 

»        VIII.  Quid  sit  dispensatio  et  quis  possit  dispensare  in  votis     »372 

TRACTATUS  TERTIUS  DE  TERTIO  ET*  QUARTO  PRAECEPTO 

Cap.  I.  Quid  tertium  praeceptum :  Memento  etc »  379 

Dubium  I.  Quae  opera  tum  hoc praecepto,  tum  ab  ecclesia  prohibeantur  »  38 i 

»        II.  Quae  causae  excusant  ab  observatione  festorum^  ob  quas 

opera  prohibita  liceant »  388 

»        ni.  Quae  opera  festis  praecipiantur        .        .        .        .        »394 

»        IV.  An  sit  obligatio  audienai  missam  in  paroehia  dominicis  et 

festis  maioribus »  406 

"    "  ......  .  ^  ^Qg 

»  413 

»    ib. 
»  4I() 


»        V.  Qu^e  excusent  ab  auditione  sacri 
Cap.  II.  De  quarto  praecepto :  Honora  patrem  etc. 
Dubium  I.  Ad  quid  teneantur  liberi  erga  parentes 

»  II.  Ad  quid  teneantur  parentes  erga  filios  .  .  .  --,.., 
»  III.  Ad quid  teneantur  tutores^curatores^  quiparentamsunt loco  »418 
D  IV.  Quae  obligatio  dominorum  et  famulorum  aliorumque  su- 
periorum  et  inferiorum  erga  se  invieem  .  .  .  .  »419 
»  Y.Ad  quid  teneantur  coniuges  erga  se  mutuo  vi  huius  praecepti  »  42 2 
»  VI.  Quae  obligatio  parochorum  erga  suos  ...»  423 
»        VII.  Quae  obligatio  praeceptorum  et  discipulorum  .        »  42(i 

TRACTATUS  QUARTUS  DE  QUINTO  ET  SEXTO  PRAECEPTO 

Oap.  I.  Quid  quinto  praecepto  prohibeatur :  Non  occides  .        .        »    ib. 

Dubium  I.  An  aliquando  liceat  occidere  vel  mutilare  semetipsum  »  427 

j»        II.  An  et  quomodo  liceat  occidere  malefactorem      .        .        »431 
»        III.  An  et  quomodo  liceat  occidere  privata  auctoritate  iniquum 

aggressorem »432 

»        IV.  An  aliquando  liceat  occidere  innocentem   ,        .        .        »  440 

B        V.  De  duello  et  bello »  449 

AtU  l.  Quid  sit  et  an  liceat  duellum »    ib. 

Art.  II.  An  et  quousque  liceat  bellum »451 

Art.  III.  Quid  in  bello  iusto  liceat     .        .        .        .        ;        .        »  454 
Cap.  II.  De  sexto  praeccpto et  nono:  Non  moechaberis  et  non  concupisces  etc.  »  455 
Dubium  I.  An  et  quando  peccata  sint  oscula ,  amplexus ,  tactus ,  verba 

obscoena  et  similia  extra  matrimonium         .        .         .        .        »   ib. 
»        II.  Quae  sint  species  luxuriae  consummatae  naturales  »  464 

»        III.  Quae  sint  species  luxuriae  consummatae  contra  naturam  »  473 
»        IV.  An  aliquando  liceat  procurare  pollutionem       .        .        »  477 

TRACTATUS  QUINTUS  DE  SEPTIMO  PRAECEPTO  DECALOGi:  NON  FURTUM  FACIES 

Tractatus  praeambulus  de  iustitia  et  iure »484 

Cap.  I.  De  furto »499 

Dubium  I.  Quid  sit  furtum  et  quale  peccatum  .  .  .  .  »  ib. 
»  II.  Quae  sit  quantitas  notabilis  ad  mortale  peccatum  .  »  506 
»  III.  Quando  graviter  peccet  qui  multa  furta  minuta  committit  »  51 1 
»        IV.  Quid  sentimdum  de  furtis  domesticorum  vcl  amicorum    »513 

Cap.  II.  De  restitutione »  51 5 

Dubium  L  Quid  sit  restitutio  et  qui  teneantur  ad  eam         .        .        »   ib. 
»        II.  An  qui  cooperantur  ad  damnum  alterius  teneantur  ad  re- 
stitutionem  .        .        .        ...        .        .        .        »  520 

»        III.  An  supradicti  teneantur  singuli  restituere  in  solidum  et 

quo  ordine »  530 

»        IV.  An  teneatur  restituere  qui  alium  impedivit  a  consecutione 
alicuius  boni        .,........*  832 


&51 


■  » 


534 
542 

ib. 

U5 


Dubiuin  V.  Cui  vel  quihus  restituendum      .... 
»        Yl.  De  rebus  quae  debent  restitui 
Art.  I,  Quid  debeat  restitui  ab  inferente  iniuriam  materialem  ta. 

sive  a  possessore  bonae  fidei  ..... 

Art.  TI.   Qaid  debeat  res\itui  ah  inferente  iniuriam  formalem,  seu 

malae  pdei  damnificatore  seu  possessore 
Art.  III.  An  et  quid  debeat  restitui  pro  iniuria  illata  corpori^  v. 

mutilationem.1  occisionem  etc.        ..... 

Arl.  W.  Quid  debeat  restitui  pro  illato  stupro 

Art.  V.  Quid  debeat  restitui  pro  adulterio 

Art.  VI.  Quid  debeat  restitui  pro  fama  et  bonis  spiritualibus , 

ductione  ad  peccatum.,  avocatione  a  religione.  Et  quidpro  o^ 
Dubium  VII.  De  circumstantiis  restitutionis 
Art.  I.  Quo  tempore,  loco  et  modo  debeat  restitui 
Art.  II.  Quo  ordine  restitui  debeat  .... 

Art.  III.  Quae  a  restitutione  excusent       .        .        .        . 

Cap.  III.  De  contractibus 

Dubium  I.  Quid  in  genere  sit  contractus      .... 
»        II.  Quid  in  specie  de  promissione  et  donatione 
»        III.  Quibus  casibus  donatio  possit  revocari 
»        IV.  Quid  sit  donatio  mortis  causa.  Et  an  possit  revocari.  Et 

quomodo  et  quibus  competat  ..... 

»        V.  Quid  sit  commodatum ,  precarium  et  depositum 

»        VI.  Quid  sit  mutuum 

»        VII.  Quid  sit  usura 

»        VIII.  De  emptione  et  venditione       .... 

Art.  I.  Quid  sit  emptio  et  venditio 

Art.  II.  Quid  sit  negotiatio  et  quibus  illicita 
Dubium  IX.  Quid  sit  contractus  census  et  an  liccat 

»        X.  Quid  sit  cambium     ...... 

»        XI.  Quid  sit  locatio  et  conductio    .... 

»        XII.  De  contractu  emphyteusis,  feudi  et  lihelli 

»        XIII.  Quid  sit  sponsio  et  ludus       .... 

»        XIV.  Quid  sit  contractus  societatis 

»        XV.  Quid  sit  assecuratio  et  fideiussio    . 

»        XVI.  Quid  sit  pignus  et  hypotlieca 

Cap.  IV.  De  tutela  et  testamentis 

Dubium  I.  Quid  sit  tutela  et  curatela  .... 

»        II.  Quid  et  quotuplex  sit  testamentum    . 
»        III.  De  renuntiatione  haereditatum 
»        IV.  Qui  possint  et  debeant  esse  executores  testamenti 
»        V.  De  iis  qui  testari  et  Imeredes  institui  possunt 

TRACTATUS  SEXTUS 
DE  PUAECEPTO  OGTAVO ,  NONO  ,    DECIMO  ET  DE  PRAECEPTIS  ECCLESIAE 

Caf.I.  Depraecepto  octavo     .......        »722 

Dubium  I.  Quid  sit  suspicio,  iudicium  temerarium  et  dubitatio^  ac  quale 

peccatuni' »   ib. 

»        II.  Quid  sit  et  quam  grave  peceatum  detractio        .        .        »  724 
»        \\\.  Anet  quomodofama  restituenda       .        .        .        .        »  736 

Cap.  II.  Quid  de  praecepto  nono  et  decimo »  742 

»    III.  Quid  de  praeceptis  ecclesiae »   ib. 

Dubium  1.  Quid  requiratur  ad  ieiunium  ecclesiasticum  et  quanta  eius 

obligatio  .        .  »  ib. 

»        II.  Quae  causae  excusent  a  ieiunio  ...»  763 


g.per 

» 

553 

» 

559 

B 

570 

n  in- 

icio  » 

574 

» 

584 

» 

ib. 

» 

586 

» 

590 

» 

598 

» 

ib. 

» 

606 

» 

612 

ri.  Et 

» 

614 

» 

615 

» 

617 

» 

618 

» 

640 

» 

ib. 

» 

660 

» 

664 

» 

67« 

n 

672 

x 

675 

» 

676 

» 

689 

» 

697 

» 

698 

» 

699 

» 

ib. 

» 

701 

» 

711 

» 

712 

» 

715 

952 

LIBER  QUARTUS 

DE  PKViiCEPTIS  PARTICUL\RIBUS  CERTO  UOMimJM  ST4TUI   PROPRIIi 

Iav.  I.  De  statu  religioso p.ig.  77"? 

Dubium  I.  Quid  sit  natura  status  religiosi  .        .        .        .        »    ili. 

»  II.  Quae  requirantur  ad  valorem  professionis  religiosae  »  780 
»  III.  Ad  quid  teneatur  religiosus  vi  suae  professionis  .  »  7S  | 
D        IV.  Ad  quid  religiosus  obUgcLn-  ci  votorum  .         .         »  78  i 

D  V.  Qui  possint  vel  teneantur  ingredi  religioncm  .  .  »810 
n        Yl.  Ad  quid  teneantur  religiosi  eiecti  et  fugitivi      .        .         »  82i 

Cap.  II.  Dc  statu  clericorum  . »  82J 

Dubium  I.  Dc  beneficiis  ecclesiasticis »    ib. 

Art.  I.  Quid  et  quotuplex  bencficium  ecclesiasticum  .  .  »  ib. 
Art.  11.  Quomodo  acquirantur  et  conferantur  bcneficia  .  ,  »  421 
Art.  III.  Quae  intentio  et  qualitates  requirantur  ad  beneficium  ac- 

cipiendum »  835 

Art.  IV.  An  liceat  habere  plura  beneficia.  Et  quinam  beneficiarii  te- 
neantur  ad  residentiam        ........  836 

Art.  V.  Quibus  modis  beneficia  amittuntur      .        .        .        .        »  856 

Dubium  II.  De  horis  canonicis »  859 

Art.  I.  Qui  obligentur  ad  horas »    ib. 

Art.  n.  Quanta  sit  haec  obligatio     .......  8(55 

Art.  III.  Quae  excusent  a  recitatione  horarum         ...»  870 
Art.  IV.  Quomodo  recitandae  sint  horae  .         .        .        .         »  874 

Dubium  III.  Quid  clerici  possint  circa  dispositionem  fructuum  suoruni 

beneficiorum »  993 

»        IV.  Quis  sit  habitus  clericorum^  quae  artes,  officia,  actiones  iis 
prohibeantur         ..........  900 

Cap.  III.  De  statu  et  ofjicio  personarum  saeculariutn  quarumdam  ct  prao- 

sertim  iadicialium        , w  901 

Dubium  I.  Quae  requirantur  ad  lcgitimum  iudicium  .        .        »    ib. 

»        II.  De  potestale  et  officio  iudicis »902 

Art.  I.  Quid  requiratur  in  iudice      ......        r-    ib. 

Art.  II.  Quid  iudici  servandum  circa  inquisitionem  .        .        »  903 

Art.  III.  Quid  liceat  iudici  circa  quaestiones  sive  torturam  .  »  905 
Art.  IV.  Quid  servandum  iudici  circa  sententiam  et  poenam      .        »  906 

Dubium  III.  Quod  sit  officium  advocati »913 

»        IV.  Quae  sit  obligatio  referentis  ,  secretarii ,  notarii  et  procu- 

ratoris »917 

»        V.  Quod  sit  ofjicium  acousatoris »919 

»        VI.  De  testibus       .         .         .        .         .         .         .         .         »930 

»        VII.  Dereo »936 

Art.  I.  An  et  quomodo  reus  teneatur  fateri  veritatem        .        .        »    ib. 
Art.  II.  Quid  liceat  reo  circa  fugam  poenae       .        .        .        .        »  910 
Dubium  VIII.  Quomodo  confessario  agendum  cum  reo  .        .        »  944 

»        IX.  Quae  obligatio  medicorum  et  pharmacopolarum  et  chirur- 

gorum »  943 

»        X.  Quae  obligationes  mercatorumj  opi/icum  et  caeterojum  sae- 
cularium »  946 


JlAniTA    FACULTATK 


DATE  DUE 

- 

v^. 

%■ 

M 

M 

,  z 

"^ 

\  1 

,  ?r 

sSr 

\'- 


.^ 


BX1757 
l6 

l879x 
Vol.  1